T2_1.09_SZOT Wies³aw

Wiesław SZOT
Małopolska Wy

sza Szkoła Ekonomiczna w Tarnowie

SPOŁECZNO-PEDAGOGICZNE UWARUNKOWANIA WSPÓŁCZESNEGO

WYCHOWANIA RESOCJALIZUJ

CEGO W KONTEK

CIE KSZTAŁCENIA

USTAWICZNEGO

Uwarunkowania ogólne
Współczesne

rodowisko społeczne stawia przed ka

jednostk

tego spo-

łecze

stwa okre

lone wymagania. Realizuj

c je, jednostka spełnia okre

lon

rol

społeczn

i zyskuje zwykle w takich warunkach społeczn

aprobat

. Brak jednak

spełnienia oczekiwanych

żą

przez jednostk

lub uniemo

liwienie spełnienia

społecznych oczekiwa

, doprowadza zwykle do zachwiania funkcjonuj

cego sys-

temu społecznego. Taki stan rzeczy dotyczy nie tylko osób dorosłych, ale w du

stopniu równie

dzieci i młodzie

W wyniku braku kontroli społecznej oraz tolerancji przemocy w stosunkach in-

terpersonalnych mi

dzy dzie

mi czy młodzie

żą

dochodzi do sytuacji, w której tylko

te jednostki, które maj

wsparcie w rodzinie, radz

sobie z trudnymi sytuacjami

yciu. W wielu jednak przypadkach rodzina nie jest w stanie wpływa

na działa-

nia dziecka, a jednocze

nie zapewni

mu prawidłowy rozwój. Takie niekontrolowa-

ne zachowania młodzie

y pozostawionej samej sobie prowadz

zwykle do zacho-

antyspołecznych, czego konsekwencj

jest najcz

ęś

ciej konflikt z prawem.

Jest to bez w

tpienia konsekwencja tego, i

młody człowiek nie zawsze potrafi

wybra

dzy dobrem a złem oraz w sposób poprawny oceni

sytuacj

, w jakiej

znalazł. W opinii Z. Melosika du

ym wyzwaniem dla realnego uczestnictwa

w kształtowaniu to

samo

ci, marze

ycia współczesnej młodzie

y jest: „nego-

cjacja z młodzie

żą

kształtu rzeczywisto

ci, w której wspólnie

yjemy, a szczególnie

kształtowanie w młodzie

y nawyku

wiadomego podejmowania wyborów odno

nie

do kształtu własnego Ja”.

Kultura w relacjach społecznych
Na stan zachowania si

dzieci i młodzie

y we współczesnych uwarunkowa-

niach społecznych du

żą

rol

odegrała integracja europejska oraz globalizacja. Pod

ich wpływem, bowiem, nawi

zane zostały wzajemne relacje mi

dzy organizacjami,

których kultury nie tylko ró

od siebie, ale cz

sto bywaj

zupełnie odmienne.

Na taki stan rzeczy istotny wpływ miał fakt,

e rozwijały si

one przez dłu

szy

okres czasu, liczony w wielu przypadkach na dziesi

tki, setki, a nawet na tysi

lat. Mówi

c o kulturze w relacjach społecznych mi

dzy dzie

mi czy młodzie

żą

konieczne jest zdefiniowanie tego poj

cia.

Kultura mo

e by

rozumiana jako zjawisko w uj

ciu bardzo ogólnym. W takim

ciu w opinii J. Szczepa

skiej jest to: „to wszystko, co nie wyrasta samo przez

z przyrody, lecz powstaje dzi

ki pracy człowieka, co jest wytworem celowej

A. Skłodowska: Akceptacja dzieci z zaburzeniami zachowania przez grup

rówie

nicz

w szkole

ogólnodost

pnej. W: U. Bartnikowska, C. Kossakowski, A. Krauze (red.): Współczesne problemy pe-

dagogiki specjalnej. Olsztyn 2008, s. 494

Z. Melosik: Młodzie

a przemiany kultury współczesnej. W: R. Leppert, Z. Melosik, B. Wojtasik: Mło-

dzie

wobec niego

cinnej przyszło

ci. Wrocław 2005, s. 27

refleksji i działalno

ci ludzkiej”.

Dla potrzeb naszych dalszych rozwa

emy

przyj

ąć

, i

kultura to: „ogół materialnych i niematerialnych wytworów działalno

ludzkiej, warto

ci i uznawanych sposobów post

powania, zobiektywizowanych

i przyj

tych w dowolnych zbiorowo

ciach, przekazywanych innym zbiorowo

i nast

pnym pokoleniom”.

Nale

y pami

o tym, jak bardzo

wiat, w którym

jemy, wpływa na to, jacy jeste

my i jak du

o czerpiemy z naszej społeczno

ci,

tradycji no i oczywi

cie kultury.

Nie ulega

adnej w

tpliwo

ci fakt,

e człowiek zawsze

ył i funkcjonował

w otoczeniu oraz na bazie jakiej

obecnej jemu, jak i pozostałej po przodkach -

pewnej kultury. Jak słusznie stwierdza I. Bittner: „Kultura, a wi

c cywilizacja, a wi

post

p w ka

dej epoce maj

słu

człowiekowi w jego drodze stawania si

bar-

dziej człowiekiem. W ka

dej te

epoce, w ka

dym typie kultury człowieka obowi

zuje status bycia człowiekiem, a wi

c istot

realizuj

warto

ci; w tym sensie

człowieka okre

la si

jako byt skierowany na realizacj

warto

ci”.

Kultura jest

bez w

tpienia pewn

rzeczywisto

okre

lonych znaków bazuj

komunikacjach.

Analizuj

c definicj

kultury mo

emy wyodr

bni

w niej dwa podstawowe

człony, wzajemnie powi

zane i determinuj

ce si

- kultur

materialn

– jako ogół dóbr materialnych b

cych we władaniu

społecze

stwa oraz stan jego mo

liwo

ci, sił wytwórczych na danym eta-

pie rozwoju społeczno-cywilizacyjnego. Przez kultur

materialn

rozumie-

my, zatem to wszystko, co człowiek stworzył w wyniku walki z przyrod

, jej

przeobra

eniami i przystosował do specyfiki ludzkich potrzeb;

- kultur

duchow

– obejmuje natomiast nauk

, literatur

, sztuk

, doktryny

polityczne, formy sprawowania władzy, systemy prawne, religijne, moralne,
obyczaje, czyli nadbudowa.

Niedostosowanie społeczne
Współczesne przemiany społeczno-polityczne w naszym kraju, jak i na

wie-

cie doprowadziły do stanu, w którym zjawiska negatywne towarzysz

yciu spo-

łecznemu stały si

fundamentem istnienia obecnych relacji społecznych. W tych

relacjach społecznych dzieci i młodzie

z trudem odnajduj

drog

porozumienia

z dorosłymi czy z rówie

nikami. Kłopotliwym dla nich staje si

równie

fakt prze-

strzeganie przez nich pewnych przyj

tych norm społecznych czy standardów po-

powania. Do zasadniczych zjawisk maj

cych istotny wpływ na społeczne i kultu-

rowe uwarunkowania niedostosowania społecznego młodzie

y nale

y zaliczy

- rozbie

ść

pomi

dzy deklaracjami na temat warto

ci uznawanych a war-

ciami rzeczywi

cie uznawanymi i realizowanymi - odbywa si

to cz

sto

przy odrzuceniu lub kontestacji warto

ci uniwersalnych;

- nadwy

ka wzorców zachowa

antyspołecznych, w tym tak

e przest

czych (mowa tak

e o wzmacnianiu wzorców zachowa

agresywnych

J. Szczepa

ska: Socjologia. Warszawa 1963, s. 40

Ibidem, s. 43-44

I. Bittner: Edukacja wobec wyzwa

i zagro

współczesnej cywilizacji. W: L. Niebrzydowski (red.):

Edukacja wobec wyzwa

i zagro

współczesnej cywilizacji. Łód

2000, s. 19

J. Tarapaty: Kultura i sztuka w wychowaniu. W: S. Tomiuk (red.): Wybrane problemy edukacji pedago-

gicznej. Warszawa 1996, s. 240

J. Surzykiewicz: Agresja i przemoc w szkole. Warszawa 2000, s. 37

i przemocowych);

- powstawanie podkultur i kontrkultur, głównie młodzie

owych, nastawionych

na realizacj

zada

yciowych dotycz

cych zabawy, konsumpcji, nieskr

powanego seksu;

- odhumanizowanie stosunków mi

dzyludzkich, brutalizacja

ycia, desensy-

tyzacja w stosunku do krzywdy ludzkiej i sytuacji drugiego człowieka;

- rosn

ce (cho

niejednolicie) poczucie niepewno

ycia w obecnej struk-

turze społecznej, obawa przed marginalizacj

społeczn

;

- dezorientacja polityczna społecze

stwa, co powoduje niech

ęć

do zmian

i osłabia aktywno

ść

społeczn

;

- deficyty w zakresie edukacji obywatelskiej, w tym w obszarze praw i mo

liwo

ci rozwojowych człowieka.

Jak wskazuje charakter wymienionych wy

ej zjawisk, s

one zasadnicz

przyczyn

powstania tzw. poczucia powodzenia

yciowego u dzieci i młodzie

Poczucie powodzenia

yciowego - rozumiane jest jako: „odczuwanie dobrostanu

psychicznego, któremu towarzyszy optymistyczne nastawienie wobec własnej
przyszło

ci, mo

e by

swoistym zasobem psychicznym, chroni

cym przed gene-

rowaniem nadmiernych czy nieuzasadnionych obaw o przyszło

ść

lub mechani-

zmem psychicznym, ułatwiaj

cym pokonanie l

ków, realnych trudno

ci, sprzyjaj

cym podejmowaniu nowych zada

bez obaw, a raczej z wiar

w powodzenie”.

Nale

y przewidywa

, na co wskazuj

wypowiedzi wielu socjologów,

e brak lub

w pewnym stopniu niski poziom poczucia powodzenia

yciowego u dzieci i mło-

dzie

y, mo

e by

główn

przyczyn

ich intensywnych obaw i niepokojów, co do ich

przyszłych losów, a jednocze

nie obni

eniem ich samopoczucia.

Przyczyn obni

enia stopnia samopoczucia dzieci i młodzie

y we współcze-

snych warunkach globalizacyjnych nale

y upatrywa

w pewnym zakresie w

ród

czynników wewn

trznych oraz w pewnych sytuacjach w

ród czynników zewn

trz-

nych. Obie, bowiem, kategorie czynników mog

wpływa

na kształtowanie nieko-

rzystnych z punktu widzenia rozwoju jednostki, pesymistycznych tendencji w po-
strzeganiu siebie i własnej przyszło

ci. Czynniki wewn

trzne zwi

zane s

zwykle

z cechami osobowo

ci jednostki (np.: poczucie własnej warto

ci, poczucie sku-

teczno

ci, aspiracje

yciowe). Czynniki zewn

trzne (np.: trudna sytuacja na rynku

pracy, niskie zasoby ekonomiczne) w zwi

zku z wcze

niej ukształtowanymi wła-

ciwo

ciami osobowo

ciowymi mog

spostrzegane jako istotne utrudnienia,

zagro

enia dla realizacji planów, celów

yciowych i w efekcie nie tylko ogranicza

aktywno

ść

yciow

, ale tak

e pogł

bia

stan niezadowolenia z siebie i własnego

ycia, stymulowa

mniej lub bardziej uzasadnione l

ki i obawy (np.: wyolbrzymia-

nie trudno

ci ze znalezieniem pracy, l

k o status społeczno-ekonomiczny, obawa

o własn

atrakcyjno

ść

w relacjach społecznych).

W opinii L. Pytki

niedostosowanie społeczne młodego człowieka mo

e by

interpretowane w trzech płaszczyznach:

- behawionarnej – jako charakterystyka wyst

puj

cych form zachowania;

- psychologicznej – jako charakter postaw i motywacji jednostki;
- etiologicznej – jako charakterystyka psychospołecznych uwarunkowa

E. St

pie

: Osobowo

ciowe

ródła obni

onego samopoczucia u progu dojrzało

ci. W: M. Libiszowska-

ółtkowska (red.): Czego obawiaj

ludzie? Warszawa 2007, s. 154

Ibidem, s. 155

L. Pytka: Pedagogika resocjalizacyjna. Warszawa 2000, s. 78

Objawami nieprzystosowania społecznego dzieci i młodzie

y s

zwykle nega-

tywne oraz w du

ym stopniu nieadekwatne ich reakcje w zakresie ogólnie przyj

tych wymaga

i nakazów, które wynikaj

z przypisanych dla danej jednostki ról

społecznych.

Czynniki wskazywane w ró

nych badaniach empirycznych jako maj

ce zwi

zek z zachowaniami aspołecznymi, mo

na pogrupowa

w okre

lone kategorie

zawieraj

ce si

i wpływaj

ce zarazem na jako

ść

funkcjonowania jednostki. Doty-

czy to równie

dzieci i młodzie

y w ró

nych płaszczyznach jej

ycia:

- płaszczyzna biologiczna – np. wła

ciwo

ci fizyczne, zaburzenia rozwoju

fizycznego, ich

ródła i konsekwencje;

- płaszczyzna psychologiczna – np. wła

ciwo

ci psychiczno-poznawcze,

emocjonalne, osobowo

ciowe, warto

ci, aspiracje, zainteresowania;

- płaszczyzna społeczna – np. funkcjonowanie jednostki w podstawnych

układach, grupach i rolach społecznych, pełnione role, internacjonalizacja
standardów normatywnych.

Wychowanie ogólne i wychowanie resocjalizuj

c o współczesnych warunkach

ycia społecznego dzieci i młodzie

oraz gro

żą

cych im zagro

eniach nie wolno nam jednak zapomina

o pozytywnych

cechach, jakie niesie ze sob

wychowanie – w pełnym tego słowa znaczeniu. Wy-

chowanie, bowiem nie dotyczy tylko dzieci i młodzie

y, potrafi

cej si

odnale

źć

w warunkach współczesno

ci, ale głównie tych, dla których te warunki s

trudne do

zaakceptowania.

tej

sytuacji

nale

odnie

ść

wychowania

resocjalizuj

cego.

W opinii L. Pytki wychowanie resocjalizuj

ce jest: „ci

giem nast

puj

cych po

sobie faktów wychowawczych, których istota polega na przywracaniu zaburzonej
równowagi pomi

dzy d

ąż

eniem jednostki resocjalizowanej do zachowania własnej

autonomii a d

ąż

eniem społecze

stwa do podporz

dkowania jej własnym normom

i wzorcom zachowania, które s

powszechnie akceptowane. Resocjalizacja jest

odmian

procesu wychowawczego, który z jednostki wadliwie przygotowanej do

wymogów

ycia społecznego czyni jednostk

uspołecznion

, samodzieln

i twór-

”.

Zdaniem S. Kunowskiego, jak stwierdza T. Wach,

na wychowanie resocjali-

zuj

ce składa si

- diagnoza – polegaj

ca na poznawaniu czynników powoduj

cych wykoleje-

nie, ale tak

e uwarunkowania wewn

trzne, le

żą

ce w samym wychowanku;

- profilaktyka, najpełniej zwi

zana z tradycyjnym rozumieniem poj

cia wy-

chowanie;

- resocjalizacja - sensu stricto, czyli praca nad wywołaniem zmian w wycho-

wanku i jego

rodowisku, realizowana, gdy ju

wyst

piły przejawy „wykole-

jenia wychowawczego” czy te

– u

ywaj

c terminu powszechnego współ-

cze

nie – „niedostosowania społecznego”.

Celem wychowania resocjalizuj

cego jest bez w

tpienia przekształcenie

E. Wysocka: Diagnoza w resocjalizacji. Obszary problemowe i modele rozwi

w uj

ciu psychope-

dagogicznym. Warszawa 2008, s. 188

L. Pytka: Pedagogika resocjalizacyjna. W: W. Pomykało (red.): Encyklopedia pedagogiczna. Warsza-

wa 1997, s. 568

T. Wach: Resocjalizacja nieletnich sprawców gwałtownych czynów zabronionych. Lublin 2009, s. 18

osobowo

ci wychowanków, usuni

cie stanu niedostosowania społecznego,

cego negatywn

organizacj

postaw wobec samego siebie, innych ludzi oraz

zasad współ

ycia społecznego. Istotn

rol

w zakresie wychowania resocjalizuj

cego spełniaj

oczywi

cie działania o charakterze pedagogicznym. Zabiegi peda-

gogiczne o charakterze resocjalizacyjnym – jak stwierdza J. Pytka

– maj

na celu

doprowadzenie do stanu poprawnego przystosowania społecznego jednostki, gwa-
rantowa

jej optymalne uspołecznienie i twórcze funkcjonowanie w społecze

stwie, którego standardy aksjologiczne b

dzie ona respektowa

ze wzgl

du na

przyswojone w procesie resocjalizacji normy i warto

ci obowi

zuj

ce w danym

społecze

stwie. Ogólnie nale

y stwierdzi

e oddziaływania resocjalizuj

ce po-

winny by

prowadzone w dwóch wymiarach: po pierwsze, winny dotyczy

sfery

uczuciowej i intelektualnej nieletnich, a po drugie, odnosi

do stopnia suweren-

ci stosowanych

rodków wychowawczych.

W teorii i praktyce profilaktyki społecznej oraz w wychowaniu resocjalizuj

cym

ich efektywno

ść

zana jest na ogół z indywidualizacj

oddziaływa

, rzadziej

z systemem i mikrosystemem oddziaływa

, uwzgl

dniaj

cym organizacyjne wa-

runki i społeczne struktury oraz procesy grupowe.

Problem wychowania resocjalizacyjnego dotyczy nie tylko naszego kraju. Jest

to problem wła

ciwie znany wszystkim krajom, a sposób jego organizacji oraz sku-

teczno

ść

zadaniowa w aspekcie wielko

ci procentowego przywrócenia nieletnich

sprawców czynów karalnych społecze

stwu, jako w pełni warto

ciowych jednostek

nie jest niczym innym, jak tylko potrzeb

wynikaj

z zada

funkcjonowania po-

szczególnych społeczno

ci.

W wychowaniu resocjalizuj

cym chodzi o takie przekształcenia osobowo

nieletnich oraz ich postaw, aby nie były one

ródłem reakcji negatywnych i agre-

sywnych, istnienia oraz rozwoju społecze

stwa i kultury.

Ogólnie przyjmuje si

, i

resocjalizacyjne wychowanie ukierunkowane jest na doprowadzenie dziecka spo-
łecznie niedostosowanego do takich form zachowania, które s

zgodne z obowi

zuj

cymi normami społecznymi.

Rozwa

c problematyk

wychowania resocjalizuj

cego nie nale

y oczywi-

cie zapomina

o samym procesie wychowania. Jak stwierdza H. Arendt: „Wycho-

wanie nale

y do najbardziej elementarnych i niezb

dnych czynno

ci społecze

stwa, które nigdy nie pozostaje niezmienne, lecz bezustannie odnawia si

dzi

przychodzeniu na

wiat nowych istot ludzkich. Przybysze ci nie s

jeszcze ukształ-

towani, lecz dopiero staj

lud

mi. Tym samym dziecko jest dla wychowawcy

zarówno kim

nowym, jest now

istot

ludzk

i staje si

istot

ludzk

”.

Niedostosowanie społeczne jednostki to proces lub stan działa

, zmierzaj

cych do zaspokojenia

istotnych dla niej potrzeb, społecznie nieakceptowany, zakazany przez kodeks prawny, obyczajowy
b

etyczny. Zob.: O. Lipkowski: Pedagogika specjalna. Warszawa 1977, s. 106

E. Grudziewicz: Poziom dojrzało

ci społecznej nieletnich pozostaj

cych pod nadzorem kuratora.

W: Z. Bartkowicz, A. W

gli

ski (red.): Skuteczna resocjalizacja. Do

wiadczenia i propozycje. Lublin

2008, s. 193

J. Rejman, A. Sak-Styczy

ski: Sprawno

ść

systemu profilaktyki i resocjalizacji warunkiem efektywno-

ci oddziaływa

. W: Z. Bartkowicz, A. W

gli

ski (red.), op. cit., s. 52

Z. S

kowska: Wst

p do pedagogiki specjalnej. Warszawa 1998, s. 75-76

H. Arendt: Mi

dzy czasem minionym a przyszłym. Osiem

wicze

z my

li politycznej. Warszawa

1993, s. 219

Aby mogło by

w ogóle realizowane wychowanie w tym równie

wychowanie

resocjalizacyjne, jak podkre

la M. Konopczy

ski,

musi by

spełnione:

- po pierwsze – wychowanie musi mie

zaplanowany i

wiadomy charakter;

- po drugie – musi opiera

na wytyczonych celach wychowawczych i od-

woływa

do wskazanego ideału wychowawczego (zbioru cech i warto

ci,

które chcemy, aby reprezentował podmiot wychowania);

- po trzecie – jego efekty powinny by

weryfikowalne w czasie;

- po czwarte – proces wychowania winien by

kontrolowany i realizowany za

pomoc

etycznie uzasadnionych metod.

Niespełnienie któregokolwiek z warunków oznacza,

e mamy do czynienia ze

zbiorem wybranych form oddziaływa

o charakterze wychowawczym, a nie z pro-

cesem wychowawczym. Jednym z podstawowych kanonów maj

cych istotny

wpływ na skuteczne zaistnienie procesu wychowawczego jest reguła wzajemno

i towarzysz

ce jej poczucie zobowi

zania. Jak twierdz

socjologowie i antropolo-

gowie, reguła wzajemno

ci jest jedn

z najbardziej rozpowszechnionych reguł

post

powania w znanych nam kulturach. Wymaga ona od człowieka, by za otrzy-

mane od kogo

dobro odwdzi

czył si

w podobny sposób. Poczucie zobowi

zania

do przyszłego odwdzi

czenia si

pozwala ludziom na inicjowanie ró

nego rodzaju

ła

cuchów wymiany, transakcji i zwi

zków, które s

ogólnie korzystne i dla nich,

i dla społecze

stwa jako cało

ci. Jak stwierdza M. Konopczy

ski, przyst

puj

c do

realizowania procesu wychowawczego na ogół zakładamy istnienie tej reguły. Ale
nie zawsze ona funkcjonuje u osób poddawanych procesowi wychowania i wów-
czas wywieranie wpływu na wychowanka mo

e by

ograniczone i ubo

sze.

Skuteczno

ść

wychowania resocjalizuj

cego

Na skuteczno

ść

wychowania resocjalizuj

cego du

y wpływ ma bez w

tpienia

tzw. poczucie koherencji. Rozwój poczucia koherencji dokonuje si

przez całe

ycie, pocz

wszy od okresu niemowl

ctwa a

do okresu dorosło

ci. Na poczucie

koherencji składaj

trzy komponenty:

- poczucie zrozumiało

ci (comprehensibility) – sprowadza si

do zdolno

w porz

dkowaniu i strukturalizowaniu odbieranych informacji; jednostka

o silnym poczuciu zrozumiało

ci posiada zdolno

ść

do racjonalnego prze-

widywania przyszło

ci, a wi

c mo

e spodziewa

wyst

pienia pewnych

zjawisk i przygotowuje si

do tego, by im podoła

;

- poczucie zaradno

ci (manageability) – wi

ąż

e si

z prze

wiadczeniem jed-

nostki o dysponowaniu odpowiednimi

rodkami i zasadami wystarczaj

cy-

mi do aktywnego wpływania na sytuacj

; jednostka o silnym poczuciu za-

radno

ci nie poddaje si

losowi i potrafi radzi

sobie w trudnych sytuacjach

– stawia im czoła i nie wycofuje si

;

- poczucie sensowno

ci (meaningfulness) – jest w pewnym sensie emocjo-

nalnym odpowiednikiem zrozumiało

ci; jako komponent emocjonalno-

motywacyjny oznacza gł

bokie poczucie warto

ycia, wol

ycia wraz

z przekonaniem,

e warto si

anga

owa

i kreowa

własne

ycie.

M. Konopczy

ski: To

samo

ść

człowieka. Proces wychowania młodych. W: „Resocjalizacja”. 2006,

nr 1, s. 14

Ibidem

F. Wojciechowski: Niepełnosprawno

ść

rodzina dorastanie. Warszawa 2007, s. 273-274

W opinii J. Szała

skiego,

skuteczno

ść

resocjalizacji ma wiele twarzy. Mo

bowiem rozpatrywa

w ró

norodnych aspektach: psychologicznych, historycz-

nych, jurydycznych, moralnych, pedagogicznych, prakseologicznych i w wielu in-
nych. W aspektach moralnym, pedagogicznym i psychologicznym skuteczno

ść

resocjalizacji sprowadza si

do przeobra

jednostki resocjalizowanej, a wi

c do

korektury jej wadliwych mechanizmów moralno-psychologicznej regulacji, co prze-
jawia si

w zauwa

alnej poprawie zachowania. Aspekty: socjologiczny, historycz-

ny, jurydyczny i polityczny ujmuj

skuteczno

ść

resocjalizacji poprzez pryzmat

wska

ników przest

pczo

ci i innych zachowa

antagonistyczno-destrukcyjnych,

popełnianych przez jednostki uprzednio resocjalizowane.

Jedn

z wielu form oddziaływania na młodzie

przejawiaj

niedostosowanie

społeczne jest praktyka mediacji mi

dzy sprawc

a ofiar

. Post

powanie media-

cyjne stosuje si

w wielu krajach Europy, jako

rodek alternatywny w przypadkach,

gdy przewiduje si

e mediacja zako

czy si

pozytywnie. Mediacja odbywa si

poza s

dem, jest dobrowolna, prowadzona przez specjalistów z zakresu techniki

mediacyjnej i negocjacji. Celem post

powania mediacyjnego jest wzbudzenie

w nieletnim poczucia odpowiedzialno

ci za własny czyn, u

wiadomienie wszystkich

skutków i konsekwencji jego post

powania.

W wielu sytuacja przejawami nieprzystosowania społecznego dzieci i mło-

dzie

y jest ich uczestnictwo w czynach przest

pczych. Zachowania negatywne

młodzie

y, szczególnie polegaj

ce na naruszaniu prawa i uczestnictwo ich w czy-

nach przest

pczych jest bardzo gro

nym przejawem patologii współczesnego

cia. Mówi

c o przest

pczo

ci nieletnich, nale

y pami

o tym,

e – „przest

”

staje si

osoba, która dokonała czynu karalnego/zabronionego pod gro

kary,

społecznie szkodliwego oraz której przypisano win

za popełnienie tego czynu. Jak

stwierdza T. Wach: „odpowiedzialno

ść

osób poni

ej 13 roku

ycia nie zachodzi

w ogóle, a mi

dzy 13 a 17 rokiem

ycia jest warunkowa, co oznacza,

e nie zaw-

sze jest mo

liwe przypisanie im winy, wtedy w my

l prawa nie s

one sprawcami

przest

pstwa, lecz sprawcami czynu zabronionego.”

Przest

pczo

ść

nieletnich jest gro

nym przejawem patologii współczesnego

ycia i jest zwykle wypadkow

wielu czynników, takich jak:

- kryzysu w rodzinie (rozlu

nienie wi

zi rodzinnych, niewydolno

ść

wycho-

wawcza, niekorzystne wzorce osobowe – alkoholizm, narkomania);

- niepowodze

szkolnych (brak zainteresowa

i miejsc do ich rozwijania, za-

gospodarowania wolnego czasu);

- zagro

wynikaj

cych z alkoholizmu, narkomanii, przynale

ci do nie-

formalnych grup młodzie

owych.

Jak wygl

da skala tego problemu (na podstawie analiz policyjnych) jakim jest

przest

pczo

ść

dzieci i młodzie

y najlepiej ilustruje to zestawienie liczby nieletnich

popełniaj

cych czyny karalne w stosunku do ogólnej liczby populacji (tabela nr 1).

J. Szała

ski: Zakres i poziom skuteczno

ci resocjalizacji. W: Z. Bartkowicz, A. W

gli

ski (red.), op.

cit., s. 14-15

A. Bałandynowicz: Profilaktyka i

rodki probacyjne w praktyce resocjalizacyjnej. W: B. Urban,

J.M. Stanik: Resocjalizacja. Warszawa 2008, s. 80

T. Wach: Resocjalizacja nieletnich sprawców gwałtownych czynów zabronionych. Lublin 2009, s. 128

Tabela nr 1. Liczba nieletnich popełniaj

cych czyny karalne w stosunku do ogólnej

liczby populacji

Rok

Przest

pstwa

stwierdzone

Czyny

karalne

nieletnich

Udział

nieletnich

(%)

Podejrzani

ogółem

Podejrzani

nieletni

Udział

nieletnich

(%)

2008

1.082.057

74.219

6,9

516.626

52.081

10,0

2007

1.152.993

72.476

6,3

540.604

54.747

10,1

2006

1.287.918

77.515

6,0

587.959

53.783

9,1

2005

1.379.962

71.482

5,1

594.088

50.974

8,6

2004

1.461.217

70.107

4,8

578.059

51.411

8,8

2003

1.466.643

63.239

4,3

557.224

46.798

8,4

2002

1.404.229

63.317

4,5

552.301

48.560

8,7

2001

1.390.089

69.366

5,0

533.943

54.026

10,1

2000

1.266.910

76.442

6,0

405.275

56.345

13,9

ródło: http://www.policja.pl/portal/pol/4/306/Nieletni__przestepczosc.html

Jak wida

z przedstawionych danych najwi

ksz

liczb

zarejestrowanych

czynów karalnych przez nieletnich odnotowano w 2000 roku (76.442) oraz w 2006
roku (77.515). Przest

pczo

ść

nieletnich skupia si

zwykle na terenach miast,

przewa

nie du

ych, licz

cych w wielu przypadkach powy

ej 100 tys. mieszka

ców.

Natomiast, skal

zjawiska, jakim jest udział młodzie

y w czynach przest

czych obrazuje równie

zestawienie danych odnosz

cych si

do popełnionych

czynów przez nieletnich (tabela nr 2 i 3). W wielu przypadkach popełnione czyny
przest

pcze przez nieletnich s

„owocem” agresji w stosunku do innych osób lub

przedmiotów. Mówi

c w tym przypadku o agresji, nie sposób nie wspomnie

o zjawisku przemocy.

Jak stwierdza M. Binczycka-Anhocer: „w ka

dym człowieku drzemie przemoc

i agresja, jedynie warunki, w jakich si

znajduje, decyduj

o ujawnieniu si

tych

tendencji”.

Pami

jednak nale

y o tym, i

nie wszystkie przejawy agresji s

uto

samiane z przemoc

w kryminalistycznym rozumieniu tego poj

cia, a tylko

pewna jej forma okre

lana jest przez psychologów mianem agresji fizycznej.

Analiza danych statystycznych dotycz

cych przest

pczo

ci nieletnich przed-

stawiona w tabelach nr 2 i 3 nasuwa nast

puj

ce wnioski:

- mo

na zauwa

e liczba popełnionych przez nieletnich najpowa

niej-

szych przest

pstw (czyli: zabójstwa i zgwałcenia) w stosunku do innych

czynów utrzymuje si

na poziom bardzo zbli

onym do siebie;

- najwi

ksz

grup

czynów karalnych popełnionych przez nieletnich stano-

: kradzie

e cudzej rzeczy –

rednia - (453,6), kradzie

e z włamaniem –

rednia - (361,2);

- bardzo niepokoj

cym zjawiskiem jest wzrost liczby czynów dokonanych

przez nieletnich przy u

yciu przemocy, w tym bójki lub pobicia (z 105 czy-

nów w 2000 roku do 198 czynów w 2008 roku); na szczególn

uwag

za-

sługuje fakt, i

do roku 2007 liczba tych czynów miała tendencj

wzrostow

(214), za

od 2008 roku – wyst

puje tendencja malej

ca (198).

Na podstawie powy

szych danych nale

y stwierdzi

, i

M. Binczycka-Anholcer: Medyczna i kryminologiczna problematyka „drugiego

ycia” w zakładach

karnych. W: B. Hołysz, W. Ambroziak, P. St

pniak (red.): Wi

ziennictwo – nowe wyzwania. Warsza-

wa – Pozna

– Kalisz 2001, s. 440

- przest

pczo

ść

nieletnich w sposób systematyczny jednak ro

nie w niektó-

rych czynach;

- nieletni w swoich czynach cechuj

żą

skal

brutalno

ci;

- niepokoj

cym zjawiskiem jest tendencja wzrostowa nieletnich sprawców,

popełniaj

cych czyny o najwi

kszym ci

ęż

arze gatunkowym, niebezpieczne

dla

ycia lub zdrowia ludzkiego, a mianowicie: uszkodzenie ciała, bójki

i pobicia, gwałty, kradzie

e i wymuszenia rozbójnicze.

Tabela nr 2. Liczba popełnionych czynów przez nieletnich (dane ogólne)

Rok

Zabójstwo

Uszczerbek

na zdrowiu

Udział w

bójce

lub

pobiciu

Zgwałcenie

Kradzie

rozbójnicza,

rozbój,

wymuszenie

Kradzie

włamaniem

2008

3.384

3.242

8.161

8.229

2007

3.534

2.958

126

7.511

9.185

2006

3.429

2.694

148

8.154

9.419

2005

3.016

2.147

116

8.081

11.052

2004

3.260

2.175

9.558

10.989

2003

2.835

1.923

237

9.472

11.238

2002

2.877

1.697

118

9.537

13.704

2001

2.853

1.727

166

10.838

16.814

2000

3.256

1.782

191

12.900

23.069

ródło: http://www.policja.pl/portal/pol/4/306/Nieletni__przestepczosc.html

Tabela nr 3. Liczba popełnionych czynów przez nieletnich – dzieci do lat 13

KATEGORIA CZYNU

ROK, W KTÓRYM DOKONANO CZYNU

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

Zabójstwo

Uszczerbek na zdrowiu

173

184

155

189

219

172

199

208

184

Udział w bójce lub pobiciu 105

112

118

133

144

169

163

214

198

Zgwałcenie

Kradzie

cudzej rzeczy

525

450

411

451

374

428

455

498

491

Kradzie

z włamaniem

532

507

466

335

247

212

319

358

275

Przest

pstwa rozbójnicze

347

274

212

182

219

175

177

183

172

Uszkodzenie rzeczy

376

282

231

240

246

215

212

255

334

Przest

pstwa narkotyko-

Razem przest

pstwa o

charakterze kryminalnym

2360 2097 1841 1879 1873 1972 1979 2.241 2.136

Razem przest

pstwa o

charakterze gospodar-
czym

Przest

pstwa drogowe

Razem

2490 2179 1931 1998 1974 2085 2117 2.319 2.271

ródło: http://www.policja.pl/portal/pol/4/306/Nieletni__przestepczosc.html

Rola wychowawców w wychowaniu resocjalizuj

cym

ąż

enie wychowawców, a przy tym dobieranie przez nich odpowiednich form

i metod, do poprawy funkcjonowania młodego człowieka w procesie resocjalizacji
wymaga odpowiedniego przeanalizowania wielu współistniej

cych czynników.

Winno, bowiem ono zmierza

do poprawy jako

ycia jednostki podlegaj

cej

resocjalizacji. Staraj

c si

o lepsz

jako

ść

ycia, nale

y mie

na wzgl

dzie mo

li-

ść

rozwoju duchowego i kulturowego. Nie ulega

adnej w

tpliwo

ci stwierdze-

nie,

e w procesie resocjalizacji młody człowiek najpierw powinien mie

uporz

kowany swój

wiat warto

ci, a nast

pnie nale

y go stymulowa

tak, by mógł warto-

ci nadrz

dne, a wi

c dobro, prawd

i pi

kno, zrozumie

, zaakceptowa

, a na-

pnie urzeczywistni

w swoim

yciu.

Wychowawca, jako osoba zaawansowana w procesie rozwoju i dojrzewania,

zobowi

zany jest nie

ść

pomoc w sposób twórczy i umiej

tny osobie wychowanka,

który zaczyna stawia

pierwsze kroki w uczeniu si

rozumienia siebie, warto

cio-

wania, formowania kryteriów wyboru, uczeniu si

jak by

wolnym i odpowiedzial-

nym, tj. osi

gni

cia zdolno

ci wła

ciwych osobowo

ci dojrzałej. Warto

ci, a wła-

ciwie system warto

ci w procesie resocjalizacji młodego człowieka jest dla niego

pewnym regulatorem zachowa

. Poznanie systemu warto

ci to nic innego jak od-

nalezienie motywacji, celów, sposobów i sensu przejawianych zachowa

, o cha-

rakterze po

żą

danym jak i niepo

żą

danym. Jak stwierdza K. Ostrowska: „istnieje

wzgl

dna zgoda, co do tego,

e warto

ci stanowi

tak

klas

obiektów, które s

przedmiotem najgł

bszych pragnie

i d

ąż

i dzi

ki którym realizuje si

ludzka

egzystencja w okre

lonym stylu funkcjonowania. Przyjmuje si

e tak

e to

wła

nie urzeczywistniane warto

ci nadaj

znaczenie i sens ludzkiej aktywno

ci,

ujawnianej w fizycznym, psychicznym, społecznym i duchowym wymiarze”.

War-

ci wyznaczaj

nie tylko sił

i kierunek motywacji oraz aktywno

ci, ale przede

wszystkim wpływaj

na przyj

i realizowan

koncepcj

własnego

ycia, co dla

osób resocjalizowanych jest bardzo istotne. Nie ulega w

tpliwo

ci,

e poczucie

jako

ycia osoby resocjalizowanej zwi

zane jest z ocen

poziomu funkcjonowa-

nia fizycznego i psychospołecznego dokonanego przez dan

jednostk

w odniesieniu do przyj

tej przez ni

sytuacji idealnej.

W opinii M. Stra

-Romanowskiej ta idealna sytuacja to: „efekt przyjmowania

przez jednostk

pewnych standardów i norm jako

ci zwi

zanych z okre

lonym

systemem warto

ci, który stanowi punkt odniesienia dla oceny własnego

ycia

i jest czynnikiem motywuj

cym do osi

gania coraz lepszej jego jako

ci”.

Nale

zda

sobie spraw

z tego, i

dla młodego człowieka podanego procesowi resocja-

lizacji jako

ść

ycia mo

e by

wyznaczana nie tylko przez faktyczn

liwo

ść

realizowania cenionych warto

ci, ale tak

e przez rodzaj preferowanych warto

ci.

Nale

y przewidywa

e poziom akceptacji swojej sytuacji

yciowej osoby resocja-

lizowanej zwi

zany b

dzie z mo

liwo

zaspokojenia przez ni

podstawowych

potrzeb, tj. z mo

liwo

osi

gania warto

ci z ni

szych poziomów, ale istotnych

dla w miar

normalnego funkcjonowania mimo ogranicze

, które wprowadza reso-

cjalizacja. Wa

na jest przy tym realna i adekwatna własna ocena osoby resocjali-

B. Fijałkowska: Kryzys wychowania czy kryzys instytucji wychowania. W: M. Libiszowska-

ółtkowska

(red.): Czego obawiaj

ludzie?. Warszawa 2007, s. 293

K. Ostrowska: Warto

ci i normy młodzie

y ucz

cej si

. W: M. Libiszowska-

ółtkowska (red.), op. cit.

M. Stra

-Romanowska: Jako

ść

ycia w perspektywie psychologicznej. W: J. Patkiewicz (red.): Jako

ść

ycia dzieci i młodzie

y niepełnosprawnej w Polsce w krajach Unii Europejskiej. Wrocław 2004, s. 19

zowanej oraz wyznaczanie przez ni

celów, które daj

szanse na zaspokojenie

potrzeb z pozostałych sfer i na realizacj

warto

ci z wy

szych poziomów. Jest

rzecz

bezprecedensow

wiadczenia

yciowe

resocjalizowanego,

a zwłaszcza zwi

zane z prze

yciem trudnych sytuacji czy ci

ęż

kich prze

mog

sta

szans

wzbogaconego rozwoju jego osobowo

ci. W tej sytuacj

te prze-

ycia staj

sił

nap

dow

, motorem nap

dzaj

cym dokonanie pewnych przemian

wewn

trznych i uaktualnieniem okre

lonych hierarchii warto

ci, co doprowadza

zwykle do traktowania warto

ci ni

szych jako mniej istotnych na rzecz warto

szych jako bardziej cennych i godnych realizacji. Oczywi

cie nale

y jednocze-

nie pami

o tym, i

w procesie resocjalizacji mog

w osobowo

ci młodego

człowieka pojawi

pewne zaburzenia, st

d celowe jest poszukiwanie ró

nych

form oddziaływania resocjalizacyjnego w zale

ci od zaistniałej sytuacji

(zdarzenia).

Trudno

ci młodych ludzi w procesie resocjalizacji mo

na rozpatrywa

w trzech

płaszczyznach odnosz

cych si

zarówno do dziedziczno

ci i zmian w osobowo

człowieka, jak i do oddziaływa

wychowawczych oraz cech indywidualnych i ak-

tywno

ci jednostki.

Na wła

ciwe funkcjonowanie procesu resocjalizacji istotny wpływ wywiera tzw.

kultura organizacyjna danej grupy społecznej. Aby odnale

źć

zasadnicze funkcje

i zadania, jakie spoczywaj

w tym procesie na kulturze danej organizacji nale

sobie uzmysłowi

, czym tak naprawd

jest kultura, jaka jest jej istota i jaki ma ona

charakter? W tym uj

ciu odnosimy si

do kultury organizacyjnej. W opinii W. Stra-

szy

skiego jest to: „zbiór norm, warto

ci, do których pracownicy si

stosuj

, zawie-

ra w sobie hierarchi

warto

ci, wynagrodzenie, rozwój kariery, lojalno

ść

i władz

współuczestnictwo, wzajemne komunikowanie si

, innowacyjno

ść

”.

Zdaniem

natomiast M. Armstronga kultura organizacji to: „zbiór wspólnych przekona

, na-

stawie

, celów i warto

ci, który wprawdzie nie musi by

wyra

ony, lecz kształtuje

sposób wykonywania pracy. Jest podstawowym czynnikiem w wypełnianiu jakiej

misji i w realizowaniu strategii, w doskonaleniu efektywno

ci organizacyjnej oraz

zarz

dzaniu zmianami”.

Rozpatruj

c sens poszczególnych definicji nale

y zwró-

uwag

na to, i

kultura organizacji wi

ąż

e si

silnie na ró

nych płaszczyznach

z pojedynczym człowiekiem, z grup

ludzi, ze społecze

stwem. Wynika to, bowiem

z tego,

e to wła

nie człowiek, ludzie i całe społecze

stwa tworz

dan

organiza-

i ustalaj

pewne sposoby post

powania w jej strukturze. Du

y wpływ na funk-

cjonowanie kultury danej organizacji ma władza (sposób jej sprawowania) oraz
komunikowanie si

jej członków, co w pewnym stopniu jest odzwierciedleniem

skuteczno

ci realizacji zakładanych misji i przyjmowanych strategii. W opinii wielu

analityków kultura organizacji kształtuje jednak przede wszystkim osobowo

ść

jednostki. Osobowo

ść

, bowiem nabiera pewnych cech kulturowych, staje si

w pewnej sytuacji odbiciem wzorców, których nabywanie odbywa si

w toku proce-

M. Tyszkowska (red.): Rozwój psychiczny człowieka w ci

ycia. Warszawa 1988, s. 82

W. Straszy

ski: Kultura organizacyjna nowoczesnej korporacji. W: „Przegl

d Organizacji” 1991, nr 1

M. Armstrong: Jak by

lepszym mened

erem. Warszawa 1997, s. 15

Osobowo

ść

nale

y ujmowa

w kategoriach dynamicznych, reguluj

cych post

powanie człowieka.

W toku rozwoju tworzone s

schematy, które przekształcaj

w ogólniejsze nastawienia. Na rozwój

osobowo

ci maj

tak

e wpływ autorytety oraz wymagania zwi

zane z pełnieniem ról społecznych.

Niebagatelne znaczenie przypisuje si

zamierzonym oddziaływaniom wychowawczym.. Zob.: J. Rey-

kowski: Osobowo

ść

. W: M. Matuszewski, J. Reykowski, T. Tomaszewski (red.): Psychologia jako na-

uka o człowieku. Warszawa 1966, s. 176

su wychowawczego. Jak stwierdza A. Januszek: „osobowo

ść

staje si

swoistym

cznikiem pomi

dzy

wiatem psychicznym jednostki a

wiatem społecznym”.

Przedstawione w niniejszym artykule ogólne rozwa

ania odnosz

ce si

społeczno-pedagogicznych uwarunkowa

wychowania resocjalizuj

ce wskazuj

na dwie podstawowe prawidłowo

ci:

- istnieje wielka ró

norodno

ść

oddziaływania w wychowaniu resocjalizuj

cym na osob

resocjalizowan

;

- współczesno

ść

wymusza potrzeb

poszukiwania doskonalszych metod

i sposobów oddziaływa

resocjalizacyjnych, które powinny w znacznym

stopniu by

uzale

nione od osobowo

ci wychowanka.

Popełnianie czynów karalnych przez nieletnich stanowi wielki problem spo-

łeczny i zajmuje wa

ne miejsce we współczesnej kryminologii. Bezspornym jest

twierdzenie,

e przeciwdziałanie przest

pczo

ci nieletnich nale

y do istotnych

zada

polityki społecznej pa

stwa, systemu o

wiaty i wychowania, instytucji i or-

ganizacji społecznych, wymiaru sprawiedliwo

ci oraz samych rodzin, cz

stokro

bezradnych wobec problemów, jakie stwarza im wychowanie dzieci. Na podstawie
tak du

ej skali udziału dzieci i młodzie

y w czynach przest

pczych (wykazanych

w artykule) nale

y zwróci

uwag

na nowopowstałe zjawisko społeczne, jakim jest

kryzys wychowania odnosz

cy si

głównie do kryzysu warto

ci, albowiem warto

wyznacznikiem wychowania w pełnym tego słowa znaczeniu.

A. Januszek, J. Sikora: Podstawy socjologii. Pozna

1995, s. 82