Wprowadzenie do teorii fotografii 2005.doc

Stefan Wojnecki

Wprowadzenie do teorii fotografii

Poznań 2001

Spis treści

Spis treści str. 2

Fotografia pojmowana jako model rzeczywistości „ 3

Etos fotografii „ 4

Fotografia a magia „ 5

Fotografia pierwszym obrazem technicznym „ 7

Fotografia a kultura popularna „ 9

Fotografia a pojmowanie czasu „ 10

Literatura „ 12

Fotografia pojmowana jako model rzeczywistości

Zagadnienie wchodzi w skład ontologii, czyli nauki o bycie. Prezentowany sposób
pojmowania fotografii, opracowany przez Stefana Wojneckiego, stanowi tylko jedno z
wielu podejść do tego problemu.

Związany z konwencjonalną fotografią ślad fizycznej obecności jest niesioną przez

promieniowanie (na ogół świetlne) informacją o trzech cechach metrycznych
rzeczywistości. Chodzi o kierunki, natężenia i częstotliwości promieni. Promienie nie
przenoszą informacji o swojej historii. Jest tylko założeniem, że nic nie stoi na ich drodze
od obiektu do obiektywu – stąd niepewność przekazywanej informacji.

Po dotarciu do obiektywu i dalej do warstwy światłoczułej, informacja o trzech

cechach  metrycznych  rzeczywistości  zostaje  zakodowana,  tworząc  w  końcu  (poza
nielicznymi  wyjątkami)  zapis  o  strukturze  odczytywanej  przez  patrzącego  jako
perspektywa,  jasność  i  barwa.  Kodowanie  to  stanowi  następną  ingerencję  człowieka
dotyczącą  śladu  promieniowania  (światła),  po  dokonaniu  wyboru  czasu  i  wycinka
rejestracji  (oraz  ewentualnej  ingerencji  w  fotografowaną  sytuację).  Warto  zaznaczyć,  że
wyraz  „kodowanie”  użyty  został  w  rozumieniu  np.  kodów  genetycznych  i
psychofizjologicznych (lecz nie kodów kulturowych).

Rozpoznając zapis i dokonując jego interpretacji znaczeniowej wraz z doznaniami

emocjonalnymi, umysł tworzy w konfrontacji ze śladami pamięciowymi model
rzeczywistości. Jest on różny dla każdego człowieka ze względów psychofizjologicznych i
kulturowych, oraz zależy od osobistego doświadczania świata. Wyrażając się ściślej,
model ten jest wycinkowy (cząstkowy) i wbudowany zostaje w noszony w umyśle ogólny
model rzeczywistości.

Zapis, modyfikowany przez parametry techniczne zdjęcia, pełni wobec umysłu

rolę rusztowania, szkieletu modelu. Patrząc na zapis, jakby przyoblekamy szkielet w ciało.
Dopiero wówczas można mówić o fotograficznym obrazie. Fotografujący wprowadza do
obrazu fotograficznego elementy własnego modelu rzeczywistości. Każde zdjęcie zawiera
tym samym pewien wkład mentalny człowieka, który je wykonał (lub wyselekcjonował).

Całe

bogactwo

fotografii

poza

informacją

trzech

cechach

metrycznychrzeczywistości  jest  więc  pochodną  umysłu.  Bez  niego  fotografia  jest
bezsensownym  zapisem  plątaniny  linii  i  plam.  Fotografia  pojmowana  jako  model
rzeczywistości  nie  jest  odbiciem,  odzwierciedleniem  czy  jakimś  biernym  produktem
rzeczywistości materialnej. Jest ona tworem mentalnym, który reprezentuje tylko niektóre
aspekty  rzeczywistości  na  podstawie  zakodowanych,  trzech  cech  metrycznych

promieniowania (światła). Fotografia powstaje przez interakcję pomiędzy śladem natury a
umysłem człowieka.

Pojęcie obiektywności nie jest właściwe w stosunku do pojęcia modelu. Można

mówić tylko o stopniu adekwatności, odpowiedniości do rzeczywistości obrazowanej.

W fotografii cyfrowej, ślad światła można zastąpić impulsami elektronicznymi

pochodzącymi z komputera. Komputer stwarza więc możliwość otrzymania obrazu
wyglądającego jak fotografia, bez konieczności kontaktu z rzeczywistością materialną.
Mamy wówczas do czynienia z obrazem fotorealistycznym.

Realność bywa rozumiana nie tylko jako coś faktycznie istniejącego, lecz także

jako  realność  obrazu  zmysłowego,  jako  zgodność  z  postrzeganiem    –  jako  prawda
zmysłów.  Ponieważ  fotografia  naśladuje  wygląd  rzeczy  widzianych  gołym  okiem,  sama
stała  się  jakby  utrwaloną  prawdą  zmysłów.  Obraz  z  komputera  (cybergrafia)  przesuwa
akcent  z  kontaktu  z  rzeczywistością  materialną  na  iluzję  takiego  kontaktu,  na
pozorowanie  bycia  śladem  natury,  na  jej  symulowanie.  Obejmując  pojęciem  fotografii
także  fotorealistyczny  obraz  z  komputera  (fotografia  komputerowa),  wspólnym
odniesieniem      staje  się  dla  fotografii  realność  rozumiana  jako  doznanie,  jako  prawda
zmysłów (lecz nie ślad natury).

Fotografia może być pojmowana nie tylko jako model rzeczywistości materialnej.

Może być pojmowana także jako model rzeczywistości kreowanej, rzeczywistości
wirtualnej. Jest to równoznaczne z rozszerzeniem pojęcia rzeczywistości.

Pojmowanie fotografii jako modelu rzeczywistości wynika ze spojrzenia na nią od

strony szeroko rozumianego umysłu. Zaliczam do niego także, oprócz umysłu naczelnych,
umysł sztuczny. Powstaje on na bazie budującego się aktualnie sztucznego mózgu (lecz
nie budowanego).

Etos fotografii

Etos fotografii wchodzi w skład aksjologii, czyli nauki o wartościach. Słowo „etos”

oznacza  zespół  wartości,  ideały,  przewodnie  wierzenia.  Etos  fotografii    wywodzi  się  z
kontaktu  tu  i teraz  z  cielesnością materii.  Przy  wykonywaniu  zdjęcia,  przed  obiektywem
musi  znajdować  się  jakiś  obiekt,  rejestrowany  z  chwilą  naciśnięcia  na  spust  migawki.
Obraz  fotograficzny  reprezentuje  praktycznie  wszystkie  elementy  widoczne  w celowniku,

ich wygląd, i równocześnie ogranicza się tylko do tego, co uchwycone zostało w ramach
kadru. W znanym skrócie myślowym, etos fotografii można wyrazić zdaniem: „fotografia
niczego nie odejmuje ani dodaje”.

Etos fotografii związany jest z rozumieniem realności jako zgodności ze stanem

faktycznym, jako konkret materii, jako wyraz cielesności. Inaczej mówiąc, etos ten oparty
jest  na  wierze  w  prawdomówność  fotografii.  W  dziedzinie  fotografii  naukowej,
obwarowanej niesłychanie ostrymi kryteriami naprawdę trudnymi do spełnienia, można z
pewnymi  zastrzeżeniami    przyjąć,  że  fotografia  nie  kłamie.  We  wszystkich  innych
przypadkach,  pogląd  o  prawdomówności  fotografii  obarczony  jest  znacznym  ryzykiem.
Propaganda,  kultura  masowa  jak  i  w  niemałym  stopniu  praktyka  artystyczna  od  lat
podważają  etos  fotografii,  zdarza  się  że  wbrew  swojej  intencji.  Nie  zawsze  dostrzegamy
manipulację,  czasami  mamy  do  czynienia  z  nieświadomym  wprowadzeniem  w  błąd.  Na
przykład przy długim czasie ekspozycji, ruchome obiekty  nie zostają zarejestrowane na
błonie światłoczułej, mimo ich obecności w naturze. Za to pojawiają się na zdjęciu ślady
światła, istniejące wyłącznie w fotograficznym obrazie.

Ostateczny cios prawdomówności fotografii zadał jednak obraz z komputera,

zadała  fotografia  cyfrowa.  Warto  ponownie  podkreślić,  że  w  fotografii  cyfrowej  ślad
światła można zastąpić impulsami elektronicznymi pochodzącymi z komputera. Komputer
stwarza więc możliwość otrzymania obrazu wyglądającego jak konwencjonalna fotografia,
bez  konieczności  kontaktu  z  rzeczywistością  materialną.  Mamy  wówczas  do  czynienia  z
tzw.  obrazem  fotorealistycznym.  Opracowany  w  komputerze  obraz  stwarza  często
wrażenie kontaktu z materią w sposób bardziej sugestywny niż rzeczywisty kontakt.

W takiej sytuacji jest rzeczą oczywistą, że etos fotografii uległ ostatecznej erozji.

Myślę, iż żyjemy w niezwykłym czasie, gdy na naszych oczach etos fotografii przeobraża
się w mit fotografii. Mit ten podtrzymuje ideę prawdomówności fotografii, i jako taki
głuchy jest na wszelkie racjonalne argumenty. Fotografia wkracza w nowe tysiąclecie
wraz ze swoim mitem. Jest potocznie nadal postrzegana jako magiczna emanacja energii,
jako magia cząstki rzeczywistości.

Fotografia a magia

Zagadnienie wchodzi w skład metafizyki, czyli nauki o tym co nadprzyrodzone.

Teoretycy fotografii często zwracają uwagę na magiczne działanie fotografii, powszechnie
odczuwanej jako cząstka rzeczywistości. Czynili tak Roland Barthes, Edgar Morin, André

Bazin, Walter Benjamin. W portfelu noszone jest nie zdjęcie osoby lecz ona sama, ściślej
jej namiastka, surogat.

Dosłowność słów używanych w fotografii pochodzi z magii: zdjęcie, zdejmowanie,

wychodzenie zdjęcia, wycinek, strzelać, łowić, klatka filmowa, wywoływanie. Mówimy o
magii obrazu utajonego, o fotografii jako magii cząstki rzeczywistości.

W radiestezji istnieje pojęcie zakotwiczenia, impregnacji śladu rzeczywistości w

fotografii.  Z  tych  transcendentnych  właściwości  korzystają  media  okultystyczne.
Radiestezja zwana również psychotroniką, zajmuje się przy użyciu fotografii wykrywaniem
hipotetycznego promieniowania radiestezyjnego – nieokreślonej energii. Cytuję słynnego
Czesława  Klimuszkę:  „Fotografia  do  praktyk  parapsychicznych  powinna  być  nie
retuszowana  i  nie  mieć  ponad  10  lat  –  nie  może  być  noszona  przez  inną  osobę  ani  z
innymi fotografiami przechowywana – najlepiej ta z dowodu noszona w portfelu”.

W  1983-1985r.  przeprowadziłem  wraz  ze  studentami  w  ówczesnej  PWSSP  cykl  działań
transracjonalnych  pt.  „Odpowiedzi”.  Były  to  penetracje  radiestezyjne  z  udziałem
najlepszych w Poznaniu radiestetów. Poruszały one problem zakotwiczenia w obrazie – w
fotografii  i  malarstwie  oraz  w  wytworach  prasztuki  -    rzeczywistości  materialnej  i  stanu
ducha  . Zmierzały  do ilościowego    określenia  relacji  zakotwiczeń -  do  określenia  stopnia
zakotwiczenia  energii  emitowanej  z  kształtu,  substancji  i  koloru  zarejestrowanych
obiektów  .  Penetrowano  również  wpływ  poziomu  obróbki  fotografii  i  zniszczenia  obrazu
oraz  energii  własnej  autora  na  stopień  zakotwiczenia.    W  tropieniu  magicznych
właściwości  obrazu  chodziło  o  znalezienie  odpowiedzi  na  pytanie,  czy  magiczna  siła
przedmiotu  tkwi  w  jego  istocie  -    a  człowiek  ją  tylko  odkrywa  -,  czy    też  nasza  myśl
nadaje przedmiotom czar magii. Najważniejsze wnioski z „Odpowiedzi:

Zachodzi prawdopodobieństwo istnienia jakiejś formy zakotwiczenia

rzeczywistości materialnej i myśli artysty oraz odbiorcy.

Poziom obróbki i zniszczenia fotografii wpływają na zakotwiczenie.

Istnieje różnica pomiędzy dziełem unikatowym a powielanym, można mówić

o „rozcieńczeniu” energii.

Każdy przedmiot zawiera informację o swojej historii.

      Semion Kirlian odkrył w latach trzydziestych, iż w polu elektrostatycznym zachodzi
zjawisko  wyładowiań  koronowych,  które  uwidacznia  się  w  fotografii  pod  postacią
promienistej aury dookoła dłoni i innych części ciała oraz przykładowo dookoła roślin. Jest
to  fenomen  tzw.  fotografii  kirlianowskiej,  gdzie  organizm  manifestuje  swoje
niepowtarzalne pole bioenergetyczne. Zaobserwowane zjawisko zależy od  stanu zdrowia,
chwilowych  stanów  emocjonalnych  osoby  fotografowanej  i  innych  zmiennych  materii

ożywionej. Aura w swoim kształcie i kolorze uzupełnia ewentualny ubytek ciała tak, jakby
ubytku  nie  było.  W  telewizyjnym  programie  Discovery  przytoczono  informację,  iż  po
zwykłym  zgonie  promieniowanie  kirlianowskie  utrzymuje  się  do  36  godzin,  po  nagłym
zgonie do 72 godzin, a po samobójstwie do 10 dni.

Fotografia pierwszym obrazem technicznym

Zagadnienie wchodzi w skład historii, czyli nauki o procesie rozwoju życia

społecznego.

Wynalazek fotografii łączy cechy wynalazku pisma z drugiej połowy drugiego

tysiąclecia  przed  naszą  erą  i  wynalazku  druku  z  połowy  XV  stulecia,  dokonanego  przez
Johanna  Gutenberga.  Wynalezienie  fotografii  było  jednym  ze  zwrotnym  momentów  w
dziejach ludzkości,  był  największym  osiągnięciem  w  sferze  przekazywania informacji  nie
tylko  międzyludzkiej.  Fotografia  była  ukoronowaniem  dążeń  do  iluzji  (mimetyzmu)  i
możliwości  kopiowania  obrazu.  Pojęcie  piramidy  wzrokowej  Leona  Battisty  Albertiego  z
1435r.,  camera    obscura  i  obraz  sylwetkowy  kopiowany  przez  pantograf  poprzedziły
wynalazek  fotografii  z  1839r.,  nad  którym  pracowali  Lois  Daguerre  i  Joseph  Nicéphore
Niepce.

Wszechobecność fotografii, jej olbrzymie znaczenie od komunikacji po naukę i

sztukę  są  powszechnie  znane.  Fotografia  przybliżyła  widok  mikro-makrokosmosu  i
samego  kosmosu,  umożliwiła  obrazową  rejestrację  zjawisk  szybkozmiennych.  Fotografia
jest  masowo  uprawiana  praktycznie  przez  wszystkich  członków  społeczeństwa,  stała  się
pewnego  rodzaju  wymienną  pamięcią  zewnętrzną.  Sieć  prywatnego  obiegu  stanowi
rdzeń  społecznego  fenomenu  fotografii.    Obszar  fotografii  obejmuje  zarówno    sferę

prywatności, jak i

anonimową sferę społecznej komunikacji. W tej pierwszej

fotografia funkcjonuje jako przekaz pełny, gdzie znani są zarówno nadawca jak i

odbiorca.

Rytuał robienia pamiątkowych zdjęć, fotograficzna celebracja oficjalnych ceremonii weszły
do codziennego życia. Jako medium, środek społecznego przekazu, fotografia stała się
niezbywalnym składnikiem mass-mediów, oraz podstawą wymiany informacji obrazowej w
internecie.

Fotografia jest protoplastą licznej rodziny obrazów technicznych, które obecnie

stanowią istotę cywilizacji informatycznej i kultury postindustrialnej. W ujęciu
historycznym, zauważyć można wyścig wynalazków obrazów technicznych z wynalazkami
ich telekomunikacyjnego przekazywania. Oto w skrócie kolejność wynalazków:

1840 – telegraf, wynalazcą Samuel Morse

1876 – telefon, wynalazcą Aleksander Bell
1877 – fonograf, wynalazcą Thomas Edison

1888 – wstęga celuloidowa, patent H. Goodwina wykorzystany przez
Georga Eastmana, założyciela firmy Kodak

1895 – promienie X, odkrycia dokonuje Wilhelm Roentgen

1895 – radio, wynalazcą Guglielmo Marconi
1895 – kinematografia, wynalazcami August i Louis Lumiére

1924 – aparat małoobrazkowy Leica, wynalazcą Oskar Barnack
1927 – telewizja, wynalazcą Philo Farnsworth

1936 – filmy barwne Agfacolor i Kodakchrome
1938 – radar

1938 – kopiowanie elektrostatyczne, wynalazcą Chester Karlson
1940 – sonar

1943 – komputer ENIAC

1947 – holografia, wynalazcą D. Gabor
1948 – tranzystor, wynaleziony w Laboratorium Bella

1962 – satelita Telstar
1976 – komputer osobisty Apple I wynalazcami Steve Jobs i Steve Wozniak

1979 – faks
1979 – tomograf

1979 – ultrasonograf
1986 – internet

1991 – sieć WWW (World Wide Web)

1999 – sztuczne oko, podłączenie do mózgu – impulsy elektroniczne
zamieniane na fizjologiczne

Ostatni wynalazek przewidziałem w wypowiedzi z 1979r. pod tytułem „Obraz

impulsograficzny  –  nadrzędne  pojęcie  obrazu  fotograficznego  i  wzrokowego”.  Wszystkie
obrazy techniczne wraz z obrazem wzrokowym posiadają zapisywaną impulsami strukturę
punktową,  stanowiącą  podstawę  reprogeniczności  –  cechy  umożliwiającej  wymienny
zapis tych obrazów.

Fotografia a kultura popularna

Zagadnienie wchodzi w skład socjologii, czyli nauki o społeczeństwie – sposobie

funkcjonowania w nim.

Amatorski ruch fotograficzny przyczynił się w XIX wieku do powstania kultury

popularnej, zwaną też kulturą masową lub w skrócie pop-kulturą. Unifikacja formy i treści
fotograficznego obrazu odbywała się poprzez  wystawy i konkursy o światowym zasięgu.
Zaistnienie kultury popularnej było możliwe przez rozwój środków społecznego przekazu
(masowego).  Ich  istotną cechą  wciąż  pozostaje  jednokierunkowy  przepływ informacji  od
centrali (redakcji, rozgłośni, stacji) do anonimowych odbiorców. W związku z powstaniem
globalnej  sieci  telekomunikacyjnej,    lokalne  kultury  ludowe    w  znacznym  stopniu
zastąpione zostały ujednolicającą kulturą popularną. Biorąc pod uwagę powszechny zasięg
fotografii jako niezbywalnym składniku tej kultury, można mówić o globalnej ikonosferze
fotograficznej.

Kultura popularna utożsamiana jest ze światem powierzchownego oglądu, światem

niespójnym i niwelującym wartości, poszatkowanym na wymieszane ze sobą fragmenty o
błahym lub istotnym znaczeniu. Kultura popularna pozbawiona jest klimatu skłaniającego
do  głębszego  drążenia  jakiegokolwiek  tematu,  i  tworzy  rzeczywistość  olbrzymiej,
chaotycznej  podaży  informacji.  Jest  nastawiona  raczej  na  pobieżną  orientację,  niż  na
przeżywanie  jakiejś  idei –  widoczna  jest  przewaga  formy nad  treścią.  Kultura  popularna
jest  otwarta  na  wiele  opcji  bez  wartościujących  idei.  To  wszystko  utrudnia  budowę
spójnego obrazu świata, wielu z nas czyni zagubionym.

Kultura popularna odwołuje się do cech umysłu nośnych emocjonalnie (seks,

przemoc, zabijanie przeżywane z pozycji bezpiecznego obserwatora). Korzysta z
archetypów, ludzkich dążeń, wytwarza nowe potrzeby poprzez reklamę produktów. Kult

idoli jest emanacją tej kultury. Jest to świat niewysokiego

poziomu duchowych marzeń

i pragnień bez wyrzeczeń. Chęć zysku obniża poziom przekazu, uśrednia go. Zdarzenia
podporządkowane są największej oglądalności w telewizji,

maksymalizacja zysków

prowadzi do pogoni za sensacją. Równocześnie media elektroniczne wraz z komputerem
naruszyły  równowagę  między  wytwarzanym  przez  nie  światem  iluzji  a  otaczającą
człowieka  rzeczywistością.  Ułuda  myli  się  z  rzeczywistością,  co  zostaje  wykorzystane  do
celów  komercyjnych.  W  grach  komputerowych  można  być  nieśmiertelnym,  bogiem  czy
potężnym  złym,  do  czego  wzywają  takie  tytuły  jak  Diablo  II.  Jest  to  wnikanie  w  sferę
ducha, i przez to jej zmienianie. Wiele pojęć stworzonych dla potrzeb wielkich religii ulega
erozji.

W założeniu, środki społecznego przekazu powinny doprowadzić do wzrostu

edukacji,  ułatwić  porozumienie,  przez  podobieństwo  tych  samych  doświadczeń  mają  w
dalszej  perspektywie  doprowadzić  do  globalnej  unifikacji  postaw.  Już  teraz  telewizja
zastępuje  obłożnie  chorym  utracony  świat.  Rośnie  opiniotwórcza  rola  internetu  .  Jego
globalna,  interaktywna sieć  połączeń umożliwia  nawet niewidomym kontakty  z  bliskimi  i
odległym  światem,  pobudza  do  wspólnego  przeżywania  emocji  z  nieznaną  na  co  dzień
osobą. Przesyłanie tą drogą zdjęć staje się zwyczajem powszechnym. Przy tym nie da się
zakazać

dewiantom,

handlarzom

narkotyków,

przestępcom

korzystania

cyberprzestrzeni.

Wyrosła na glebie telekomunikacji kultura popularna ruguje, zastępuje kulturę

wysoką, w jakimś stopniu zmusza ją do milczenia. Liczy się tylko wygląd medialny, tylko
przekaz medialny jest nośny, tylko on dociera do społeczeństwa. Kultura wysoka wraz ze
sztuką objęta została prawom rynku. Jean Baudrillard: „Wydarzeniem staje się tylko to,
co zostaje uznane za wydarzenie przez media”. Wytwór staje się wytworem sztuki dopiero
po nagłośnieniu.

Ten raczej niezbyt budujący obraz kultury w społeczeństwach cywilizacji

informatycznej,

spowodowany

został

wiele

szybszym

rozwojem

technik

telekomunikacyjnych w stosunku do przemian kulturowych. Kultura popularna rozlała się
w  świecie    powierzchownie,  stanowi  tylko  widoczny,  pozornie  jednolity  naskórek
pokrywający kłębiące się uprzedzenia, etniczne i religijne animozje.  Tradycyjne, lokalne
kultury    nie  dorosły  do  postrzegania  świata  w  aspekcie  globalnym,  ponad  podziałami
kulturowymi.  Musi  upłynąć  jeszcze  sporo  czasu,  aż  fakt  zaistnienia  globalnej  łączności
telekomunikacyjnej  dotrze  do  głębszych  warstw  społecznej  świadomości  .  Tak  jak
podobna  na  całym  świecie  stylistyka  zdjęć  nie  oznacza  wspólnych  form  myślenia,
wspólnych  postaw  wobec  problemów  współczesnego  świata.  Największy  sęk  w  tym,  że
rozwój  techniki  jest  coraz  szybszy,  a  na  nadążanie  za  nim  kultury  może  po  prostu  nie
wystarczyć czasu.

Fotografia a pojmowanie czasu

Zagadnienie wchodzi w skład socjologii, czyli nauki o społeczeństwie –sposobie

funkcjonowania w nim.

Materia, przestrzeń, czas należą do podstawowych kategorii naszego myślenia. Te

dwie ostatnie są według Immanuela Kanta kategoriami apriorycznymi, jako

organizującymi doświadczanie, postrzeganie świata (a priori – dane z góry). Ingerencja
fotografii sięga głęboko, aż do filozoficznych korzeni noszonego w umyśle obrazu świata.
Przemiany dotyczą jakby samych ram, konstrukcji tego obrazu.

Fotografia dopomogła w upowszechnieniu się świadomości, co właściwie

postrzegamy. Przyczyniła się do rozdzielenia pojęcia barwy od cech świata, doprowadziła
do  zaniechania  utożsamiania  przestrzeni  z  perspektywą.  W  fotografii  lokalność
przestrzeni  i  czasu,  jej  tu  i  teraz,  są  istotnym  wyróżnikiem  procesu  powstawania
fotograficznego  obrazu  względem  malarskiego. Coraz  to  krótsze czasy naświetlania  oraz
mikrofotografia pozwalają dostrzec rzeczy dla oka niewidzialne, łamiąc poczucie ciągłości,
zwartości  materii.  Dostatecznie  długa  ekspozycja  doprowadza  do  optycznego  znikania,
jakby dematerializacji ruchomego obiektu rejestrowanego na materiale światłoczułym.

Fotografia rozumiana jako zapis bez jego przerywania, wypełnia luki pomiędzy nie

odczuwanymi porcjami przeżywanego czasu. Wbrew pozorom, jej nieruchomy obraz jest
pełniejszą  rejestracją  wycinka  strumienia  czasu  niż  w  kinematografii.  Naturalnie  w
przypadku  wielokrotnego  wykonywania  zdjęć,    strumień  czasu  jest  wyraźnie  nieciągły.
Mamy wówczas do czynienia jakby z łańcuchem czasu, z osobnymi ogniwami-kwantami.
Zdjęcia  wyrywają  i  arbitralnie  umiejscawiają  fragmenty  czasu,  następuje  wymieszanie
momentów  uchwyconych  w  różnym  miejscu  i  okresie  historycznym.  Wielka  ilość  zdjęć
będących  w  obiegu  doprowadziła  do  rozchwiania  poczucia  ciągłości  czasu  oraz  jego
liniowości. W tym miejscu warto przytoczyć pełne melancholii słowa Tuiaviego, wodza na
jednej  z  wysp  samoańskich.  Co  prawda  dotyczą  one  wynalazku  zegara,  ale  pośrednio
także fotografii. Oto one: „Czas można popsuć, jak sztukę płótna. Biały człowiek rodzi się
z  dobrym,  nie  podartym,  całym  czasem  między  wschodem  i  zachodem  słońca,  między
dzieciństwem  a  starością  i  zaraz,  nie  zdążywszy  jeszcze  odrosnąć  od  ziemi,  zaczyna
dzielić,  strzyc,  mierzyć,  zszywać,  znów  dzielić,  gubić  i  wyrzucać  jego  bezcenne  ścinki.
Dorośli przytykają dzieciom do uszu małe żelazne maszynki, żeby swe pociechy zachęcić
do odczytywania i dzielenia czasu”.

Fotografia powoduje jeszcze inne przemiany związane z odczuwaniem czasu.

Zaciera, czyni nieostrymi, rozmywa granice między teraźniejszością a przeszłością i

przyszłością. Przybliża, unaocznia przeszłość, która jakby traci swą

daleki

mrok

minionego  czasu.  Przeszłość  zostaje  jakby  sprasowana,  i  stanowi  już  tylko  skrajną
warstwę  teraźniejszości.  Wynalazek  fotografii  stał  się  cezurą  innego  poczucia
historyczności,  przeszłości  psychologicznie  prawdziwej.  Oglądane  zdjęcie  jakby  przenosi
chwilowo  przeszłość  w  czas  obecny,  ją  ożywia.  Z  kolei  reklama,  przy  użyciu  fotografii,
nakłania do wkładania uczuć i pragnień w produkt, w wymarzoną przyszłość. W telewizji
istnieje  pojęcie  przekazu  „na  żywo”.  W  grach  komputerowych,  w  wirtualnej,
fotorealistycznej rzeczywistości  operuje  się  pojęciem  czasu  rzeczywistego.  Równocześnie

wirtualna rzeczywistość potrafi jakby znosić czas, stawiać się poza czasem rzeczywistym,
przyspieszając, zwalniając lub przerywając upływ czasu.

Rozmyciu podziałów czasu towarzyszy skupienie uwagi na chwili bieżącej, na

podkreśleniu  ważności  bycia  tu  i  teraz.  Słynne  „pstryk”  utrwalające  chwilowy  wygląd,
sytuację,  pozycję  społeczną,  wpłynęło  na  powszechne  uświadomienie  sobie  olbrzymiego
znaczenia  chwili,  krótkiego  momentu  czasu.  To  tak,  jakby  wraz  z  ekspansją
teraźniejszości  na  przeszłość  i  przyszłość  współwystępowało  zawężenie,  koncentracja
myśli  na  doraźności.  Istnieje  wyraźna  korelacja  pomiędzy  oddziaływaniem  myśli
teoretycznej, prądów społecznych, sytuacji politycznej i stanu gospodarki a wspomnianym
oddziaływaniem  fotografii    na  poczucie  ważności  momentu  tu  i  teraz.  Zbieżność  ta
doprowadziła  do  innego  odczuwania  czasu,  do  jego  nowego  pojmowania,  a  w
konsekwencji  do  zmiany  postawy  wobec  życia.  Tak  więc  fotografia  przyczyniła  się  do
takiego  pojmowania  czasu,  jakby  istniała  tylko  bieżąca  chwila,  a  doraźność  zasnuła
horyzonty.  Wyrażając  się  ściślej,  fotografia  wpłynęła  na  szybkość  wrastania  nowego
sposobu pojmowania czasu w tkankę społeczną, poprzez nieuświadomione przygotowanie
gruntu  przemian.  Fotografia  była  więc  języczkiem  u  wagi  na  drodze  ku  powszechnej
akceptacji nowego odczuwania i pojmowania czasu.

Literatura

Alicja Kępińska, Grzegorz Dziamski, Stefan Wojnecki (pod redakcją)
Fotografia: realność medium

John Berger Sposoby widzenia

John O. Green Nowa era komunikacji

Marianna Michałowska Niepewność przedstawienia

Roland Barthes Światło obrazu

Sławomir Magala Szkoła widzenia

Sobota Estetyka i racjonalność fotografii

Susan Sontag O fotografii

Stefan Wojnecki Moja teoria fotografii

Vilém Flusser W kierunku filozofii fotografii

Walter Benjamin Anioł historii