Księga Henocha – starożytny apokryf w świetle współczesnej wiedzy

21(2013)1

Kwartalnik

KS. dAriuSz iwAńSKi*

TOruń

księga henOcha – starOżytny aPOkryF w świetle

wsPółczesnej wiedzy

Księga Henocha (Corpus Henochicum, 1 Hen) to jeden z najważniej-

szych dokumentów z kręgu tzw. literatury międzytestamentalnej. Jest ona
dość skomplikowanym tworem literackim, na który składają się pisma
powstałe w różnych okresach judaizmu Drugiej Świątyni. Owe pisma re-
prezentują „różne tendencje teologiczne, czasem nawet przeciwstawne”

Być może dlatego dzieło to ostatecznie nie znalazło się w kanonie Biblii
Hebrajskiej,  ani  Biblii  chrześcijańskiej.  Niemniej  jednak  trudno  przece-
nić  jego  znaczenie  dla  wielu  Żydów  Drugiej  Świątyni  oraz  pierwszych
chrześcijan.  Można  bez  wahania  stwierdzić,  że  Księga  miała  ogromny
wpływ na myślenie i wrażliwość religijną judaizmu u progu ery chrze-
ścijańskiej,  a  później  była  także  inspiracją  dla  wielu  chrześcijan  pierw-
szych  wieków  chrześcijaństwa.  Świat  symboliki  Księgi  Henocha

odbija

* Ks. dr hab. Dariusz Iwański, jest kapłanem diecezji toruńskiej. Odbył specja-

listyczne studia biblijne w Papieskim Instytucie Biblijnym (Biblicum) w Rzymie uwień-
czone licencjatem nauk biblijnych. Doktorat z teologii biblijnej obronił na Papieskim
Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie. Od roku 2008 jest wykładowcą na Wydziale
Teologicznym UMK w Toruniu.

R. Rubinkiewicz, Eschatologia Hen 9–11 a Nowy Testament, Lublin 1984, s. 11.

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/TiCz.2013.007

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 123

2013-10-31 09:59:37

124

Ks. dariusz iwański

się echem na przykład w Księdze Daniela, a później także w Apokalipsie
św. Jana.

Dla powyższych racji rzeczona Księga stała się dla współczesnych

badaczy ważnym źródłem analiz nad tłem religijnym oraz społecznym,
w jakim dojrzewały najmłodsze Księgi Starego Testamentu oraz literatura
nowotestamentalna.  Naukowcy  coraz  bardziej  przekonują  się,  że  studia
nad  literaturą  międzytestamentalną  mogą  dać  szerszy  ogląd  judaizmu
Drugiej  Świątyni,  a  także  pomóc  w  odtworzeniu  procesu  dojrzewania
myśli teologicznych ważnych dla judaizmu i chrześcijaństwa.

Żeby zrozumieć fenomen Księgi Henocha, warto przyjrzeć się

stanowi wiedzy na jej temat. Niniejsze studium jest właśnie prezentacją
współczesnej wiedzy dotyczącej powstania, Vorlage i datacji Corpus He-
nochicum

1. Od starOżytnOści dO czasów nOwOżytnych

Księga Henocha dość wcześnie zaczęła być w obiegu wśród Ko-

ściołów chrześcijańskich i to zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie

Pierwsze nawiązania do niej spotykamy już w Liście Judy oraz u kilku
pisarzy wczesnochrześcijańskich

. Orygenes wspomina o Księdze w kilku

swych dziełach

, ale bodaj najbardziej interesująca jest wzmianka o niej

przy okazji polemiki z Celsusem (Cels. 5,52–55; ok. 250 po Chr.). Autor
przywołuje tam m.in. zarzuty Celsusa pod adresem Chrystusa. Adwersarz
Orygenesa dla potrzeb swych wywodów zaproponować miał hipotetycz-

Por. B.A. Pearson, Enoch in Egypt, w: R.A. Argall, B.A. Bow, R.A. Werline

(red.), For a Later Generation. The Transformation of Tradition in Israel, Early Judaism and
Early Christianity

, Harrisburg 2000, s. 216-231 [218-220].

Zobacz obszerną listę cytacji w tym względzie: M. Black (red.), Apocalypsis

Henochi Graece

(PVTG 3; Leiden 1970), s. 10–14. Na temat aniołów i ich misji w myśli

ojców Kościoła zob. J. Daniélou, Les anges et leur mission d’apr

ès les Pères de l’Église,

Paris 1952. J.R. Davila, (How) Can We Tell if a Greek Apocryphon or Pseudepigraphon Has
Been Translated From Hebrew or Aramaic?

, JSP 15.1 (2005), s. 3-61 [10], zauważa, że cytat

z 1 Hen 1,9 w Liście Judy 14–15 wskazuje wyraźnie na istnienie greckiego tłumaczenia
Księgi Czuwających

w czasie, kiedy powstawał ów List Judy. Według niego, było to naj-

prawdopodobniej dzieło, które wyszło spod pióra żydowskiego tłumacza władającego
językiem greckim.

Por. J.C. VanderKam, 1 Enoch, Enochic Motifs, and Enoch in Early Christian

Literature

, w: J.C. VanderKam, W. Adler (red.), The Jewish Apocalyptic Heritage in Early

Christianity

, Minneapolis 1996, s. 34–101 [54].

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 124

2013-10-31 09:59:37

125

Księga Henocha – starożytny apokryf w świetle współczesnej wiedzy

ne założenie, że Jezus był faktycznie jakimś aniołem. Następnie twierdził,
że  gdyby  wówczas  zapytać  samych  chrześcijan,  czy  był  on  (Chrystus)
pierwszym  i  jedynym,  który  zstąpił  na  ziemię,  a  oni  odpowiedzieliby
twierdząco, to przecież mówiliby kłamstwa i sami by sobie zaprzeczali.
Celsus twierdził bowiem, że zgodnie z tym czego nauczali chrześcijanie,
przed Chrystusem było już sześćdziesięciu, bądź siedemdziesięciu innych,
którzy  stali  się  złymi  aniołami,  a  następnie  skuci  łańcuchami  zostali
strąceni  do  otchłani.  Orygenes  odpiera  ten  zarzut,  m.in.,  dyskredytując
źródło,  z  którego  zaczerpnął  Celsus.  Oczywiście,  źródłem  tym  były
księgi,  które  występowały  pod  wspólnym  tytułem  „Henoch”

. Według

Orygenesa Celsus nie tylko nie czytał tych ksiąg, lecz także źle zrozumiał
ich treść, którą ktoś mu zreferował. Nade wszystko jednak nie pojął, że
generalnie wśród Kościołów chrześcijańskich Księga Henocha

nie cieszyła

się autorytetem ksiąg boskich, czy natchnionych (evn tai/j evkklhsi,aij ouv pa,nu
fe,retai w`j qei/a ta. evpigegramme,na tou/ ~Enw.c Bibli,a

)

Hieronim sytuował Księgę Henocha wśród ksiąg apokryficznych

(por. Comm. Tit. 1,2; Vir. ill. 4), przez co rozumiał księgi spoza kanonu.
Augustyn  również  traktował  ją,  jako  dzieło  apokryficzne,  ale  nie  od-
mawiał  jej  natchnionego  charakteru.  Dowodem  na  to,  iż  było  to  pismo
natchnione,  miał  być  fakt,  że  jego  echo  znalazło  się  w  Liście  Judy.  Jed-
nocześnie, Augustyn zastrzegał, że Księga Henocha nie jest akceptowana
wśród chrześcijan, jako księga kanoniczna. Na pytanie, dlaczego tak jest,
odpowiadał dość enigmatycznie, mówiąc, że starożytni, którzy mogli ją za
taką uznać nie zrobili tego, a więc należy utrzymać status quo (por. Civ.
15,23; 18,38). O wiele bardziej radykalny był autor Konstytucji Apostolskich,
który potępił omawiane dzieło, tak zresztą, jak i inne księgi apokryficzne,
uznając je za zgubne i wrogie względem prawdy

Kościół etiopski nie podzielił tego radykalizmu i włączył 1 Hen

do swego kanonu ksiąg natchnionych

. M.A. Knibb uważa, że w ślad za

J.C. VanderKam, 1 Enoch, Enochic Motifs, and Enoch in Early Christian Literature,

s. 58–59, zwrócił uwagę, że Orygenes zamiennie używa liczby pojedynczej i mnogiej
w odniesieniu do Henocha („księga” i „księgi”).

Por. C. Blanc (red.), Orig

ène, commentaire sur Saint Jean 2 (SC 157; Paris

1970) 297.

Por. R.H. Charles, The Book of Enoch or 1 Enoch, Oxford

1912, s. lxxxv. xci–xcii.

Por. R.W. Cowley, The Biblical Canon of the Ethiopian Orthodox Church To-

day

, OS 23 (1974), s. 318–323. G. E. Ladd, The Kingdom of God in the Jewish Apocryphal

Literature

, 328–329, stwierdza, że wszyscy mamy dług wobec Kościoła Abisyńskiego za

przechowanie Księgi Henocha w całości.

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 125

2013-10-31 09:59:37

126

Ks. dariusz iwański

tym  poszło  tłumaczenie  dzieła  (razem  z  księgami  Pisma  św.)  na  język
etiopski.  Było  to  w  okresie  po  przyjęciu  chrześcijaństwa,  jako  oficjalnej
religii  w  Królestwie  Aksum,  co  nastąpiło  –  mniej  więcej  –  w  połowie
czwartego  wieku  po  Chrystusie.  Prawdopodobnie  praca  nad  tłumacze-
niem  trwała  etapami.  Można  przyjąć,  że  ostateczne  tłumaczenie  zostało
ukończone  około  piątego  lub  szóstego  wieku  po  Chrystusie

. Niestety,

nie dysponujemy oryginalnymi tłumaczeniami z tego okresu. Najstarszy
zachowany manuskrypt etiopski, zawierający fragmenty omawianego
dzieła, pochodzi z około XV wieku. Chodzi o dzieło Mashafa Milad (Księga
Bożego Narodzenia

) przypisywane wybitnemu królowi etiopskiemu Zara

Yakobowi (1438–1468). Zawiera ono długie wyjątki z 1 Hen (zwłaszcza
z Księgi Przypowieści) przetykane komentarzami

W Europie, od średniowiecza do czasów nowożytnych, Księga

Henocha  uchodziła  za  zaginioną.  Niekiedy  tylko  pojawiały  się  sen-
sacyjne,  choć  niepotwierdzone,  informacje  o  tym,  że  dzieło  odnalazło
się  w  jakichś  niezwykłych  okolicznościach.  Dla  przykładu,  pod  koniec
XV  wieku,  Johann  Reuchlin,  z  wielkim  entuzjazmem  odnotował,  że
Giovanni  Pico  della  Mirandola  (1463–1494)  rzekomo  nabył  egzemplarz
rzeczonej  Księgi

. Miał się tym publicznie chwalić sam zainteresowany

–  nie  kryjąc,  jednocześnie,  że  słono  zapłacił  za  ten  kaprys.  Pico  Della
Mirandola,  jako  wybitny  przedstawiciel  włoskiego  Odrodzenia,  cieszył
się  wielką  estymą  wśród  sobie  współczesnych.  Zapewne  więc,  bardziej
niż ktokolwiek pasował do wymyślonego scenariusza o sensacyjnie od-
nalezionym  tekście  Księgi  Henocha.  Kilkanaście  lat  później  (w  1517  r.),
ten sam Johann Reuchlin zdawał się już nie pamiętać o wzmiankowanym
wcześniej zakupie. Pisał bowiem o Księdze Henocha, że choć jej fragmen-
ty były często cytowane w czasach starożytnych przez ludzi cieszących
się autorytetem, to zaginęły w czasach jemu współczesnych

N. Schmidt uważa, jednak, że zakup, o którym wspomina Reu-

chlin, mógł rzeczywiście być zrobiony. Chodziło być może o hebrajską

Por. M.A. Knibb, Christian Adoption and Transmission of Jewish Pseudepigrapha:

the Case of 1 Enoch

, JSJ 32 (2001), s. 396–415 [403]. Por. także E. Ullendorff, Ethiopia and

the Bible: The Schweich Lectures of the British Academy 1967

, Oxford 1968, s. 31–72.

Por. M.A. Knibb, Christian Adoption and Transmission of Jewish Pseudepigrapha,

413–414.

Por. N. Schmidt, Traces of the Early Acquaintance in Europe with the Book of

Enoch

, JAOS 42 (1922), s. 45.

Por. tamże.

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 126

2013-10-31 09:59:37

127

Księga Henocha – starożytny apokryf w świetle współczesnej wiedzy

kopię  Księgi  Henocha,  chociaż  nie  można  także  wykluczyć,  że  była  to
kopia  etiopska.  Niestety,  według  niego,  nie  da  się  tego  dowieść  z  całą
pewnością. Dość powiedzieć, że pod koniec średniowiecza wspomniane
wyżej informacje wzbudziły dużą koniunkturę na literaturę henochicką.
To  z  kolei  wzmogło  działalność  oszustów,  którzy  produkowali  różne
pseudodzieła,  sprzedając  je  później,  jako  rzekomo  należące  do  Corpus
Henochicum

Około roku 1592, Józef Justus Scaliger (1540–1609), rozpoznał

w tekście bizantyńskiego historyka Georgiusa Syncellusa, fragmenty
Księgi Henocha (6,1–10,14; 15,8–16,1). Chodziło o dzieło pt. Thesaurus
Temporum

z początku dziewiątego wieku po Chrystusie. Dzieło to było

pomyślane, jako chronografia wszechczasów – począwszy od stworzenia
świata, aż do roku 284 po Chr. Jako jednym ze źródeł Syncellus, posłużył
się tam właśnie Księgą Henocha

. Scaliger, jednak bynajmniej, nie ekscy-

tował się swoim odkryciem. Jako gorliwy protestant nie miał wielkiego
szacunku dla literatury spoza kanonu. Być może dlatego w ciągu następ-
nego stulecia nie wydarzyło się nic przełomowego w kwestii zaginionej
Księgi Henocha, chociaż wydaje się, że historia mogłaby się potoczyć
inaczej, gdyby nie zignorowano tego ważnego odkrycia.

Pierre Gassendi (1592–1655), w dziele poświęconym życiu swego

przyjaciela Nicolasa – Claude’a Fabri de Peiresca (Viri Illustris Nico-
lai Claudii Fabricii de Peiresc Senatoris Aquisextiensis Vita

, Paris 1641),

wspomina o pewnym kapucynie, Aegidiusie Lochiensis, który spędził
siedem lat w Egipcie, studiując języki orientalne. Po powrocie, miał on
opowiadać Peirescowi, że w Aleksandrii zetknął się dziełem pt. Mazhapha
Einok

, czyli Proroctwo Henocha. Księga ta zawierała proroctwo odnoszące

się  do  wydarzeń,  które  miały  nastąpić  przed  końcem  świata.  Była  ona
napisana  w  języku  Etiopczyków  bądź  Abisyńczyków.  Peiresc  miał  być
ponoć  tak  podekscytowany  tą  wiadomością,  że  za  wszelką  cenę  zapra-
gnął  nabyć  dla  siebie  kopię  tego  dzieła  i  pragnienie  to  rzeczywiście  się
ziściło. Dziś wiadomo, że zakupione dzieło zawierało autentyczny tekst
etiopski  Księgi  Henocha.  Schmidt  zwraca  jednak  uwagę,  że  wśród  ba-
daczy  współczesnych  Peirescowi,  panowało  przekonanie,  że  nabywca

Por. tamże, s. 47.

J. T. Milik, The Books of Enoch: Aramaic Fragments of Qumran Cave 4, Oxford

1976, s. 5, twierdzi, że Syncellus nie miał bezpośredniego dostępu do Księgi Henocha,
ale znał ją z dzieł aleksandryjskich historyków Pandorusa oraz Annianusa (z ok. 400 r.
po Chr.).

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 127

2013-10-31 09:59:37

128

Ks. dariusz iwański

został  oszukany,  bo  sprzedano  mu  jakiś  falsyfikat.  Ostatecznie  Księga,
która była niegdyś w posiadaniu Peiresca znalazła się w Bibliotece Ma-
zarin w Paryżu. W 1683 r. pruski badacz Ludolf Hiob postanowił zbadać
autentyczność  tego  dzieła.  Wydaje  się  jednak,  że  czynił  to  jedynie  dla
potwierdzenia swej uprzednio przyjętej tezy, o nieautentyczności Księgi.
Szybko  ogłosił  swoją  negatywną  ocenę  –  odmawiając  dziełu  prawa  do
bycia Księgą Henocha

Wreszcie, w roku 1773, szkocki podróżnik James Bruce wrócił

do Europy z podróży po Abisynii. Wśród pamiątek, które przywiózł
ze sobą były m.in. trzy etiopskie manuskrypty, których treść jest dzisiaj
znana, jako 1 Hen

. Dwa z nich znalazły swe miejsce w Bodleian Libra-

ry w Oxfordzie, zaś trzeci sprezentowano królowi Ludwikowi XV. Ten
ostatni znajduje się obecnie w Bibliotece Narodowej w Paryżu. Oznaczono
je odpowiednio następującymi symbolami: Bodl MS 4, Bodl MS 5 oraz
Paris 32

Manuskrypty przywiezione przez Bruce’a musiały jednak jeszcze

długo czekać na to, aby się nimi zainteresowano. Przełom nastąpił dopie-
ro, gdy w roku 1800 (po dwudziestu siedmiu latach!) słynny orientalista
Sylwester de Sacy, przetłumaczył na łacinę trzy pierwsze rozdziały oraz
kilka początkowych wersów innych rozdziałów omawianej Księgi. Rok
później niemiecki uczony F. T. Rink dokonał przekładu tego łacińskiego

Por. N. Schmidt, Traces of the Early Acquaintance in Europe with the Book of

Enoch

, s. 51.

Por. M.J. Davidson, Angels at Qumran. A Comparative Study of 1 Enoch 1–36,

72–108 and Sectarian Writings from Qumran

, Sheffield 1992, s. 18. Por. też G. E. Ladd, The

Kingdom of God in the Jewish Apocryphal Literature

, BSac 109 (1952), s. 318–331 [328–329].

Por. M.A. Knibb, The Ethiopic Book of Enoch. A New Edition in the Light of the

Aramaic Dead Sea Fragments

, t. II, Oxford 1978, s. 1. Odnośnie do tego, gdzie złożono

rzeczone manuskrypty J.E.H. Thomson, Apocalyptic Literature, w: J. Orr (red.), The Inter-
national Standard Bible Encyclopedia

, t. V, Grand Rapids 1939, s. 1–164, prezentuje nieco

inną wizję. Mówi on mianowicie, że jeden z tych nich zatrzymał Bruce w Kinnaird
House [w swej rodzinnej posiadłości w Szkocji], drugi oddał do the Bodleian Library
w Oxfordzie, a trzeci dał do Biblioteki Królewskiej w Paryżu. J. McClintock, Enoch, Book
of

, w: Cyclopaedia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature, t. XII, New York 1870,

s. 3–225, cytował słowa samego Bruca: „Amongst the articles I consigned to the library
at Paris was a very beautiful and magnificent copy [Ludolf had commented caustically
on such waste of effort in the Peiresc manuscript] of the prophecies of Enoch in large
quarto. Another is amongst the books of Scripture which I brought home, standing im-
mediately before the Book of Job, which is its proper place in the Abyssinian Canon;
and a third copy I have presented to the Bodleian Library at Oxford”.

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 128

2013-10-31 09:59:38

129

Księga Henocha – starożytny apokryf w świetle współczesnej wiedzy

tekstu na swój język ojczysty. Potem znowu zapadła cisza na kolejnych
dwadzieścia  lat.  Wreszcie,  w  roku  1821  Richard  Laurence,  arcybiskup
Cashel, opublikował pierwsze angielskie tłumaczenie manuskryptu Bodl
MS  4,  w  książce  pt.  The  Book  of  Enoch,  an  Apocryphal  Production,  Now
First  Translated,  From  the  Ethiopic  Ms.  in  the  Bodleian  Library

(Oxford

1821). W 1838 roku ukazała się pierwsza edycja etiopskiego tekstu He-
nocha, którą również przygotował Laurence (Libri Enoch prophetae versio
aethiopica

[Oxford 1838])

. W wieku XIX przywieziono do Europy więcej

manuskryptów. W oparciu o pięć z nich, A. Dillman przygotował i wydał
wreszcie pierwszą krytyczną edycję etiopskiego tekstu Księgi Henocha:
Liber Henoch Aethiopice

(Leipzig 1851). Dwa lata później, w roku 1853,

Dillman wydał drukiem tłumaczenie i komentarz do Księgi Henocha

Odkrycie greckiej wersji tekstu w Akhmim (Panopolis) na prze-

łomie lat 1886/1887 dostarczyło nowego impulsu dla dalszych studiów
nad Henochem. Mowa tu o pochodzącym z piątego lub szóstego wieku
po Chr. Kodeksie Panopolitanus, zawierającym fragmenty 1 Hen 1–32,
a znalezionym w chrześcijańskim grobie w Akhmim w Górnym Egipcie

W roku 1893 R. H. Charles ukończył i opublikował swoje tłumaczenie,
a także komentarz do Księgi Henocha

. Charles korzystał z tekstu, który

opublikował  wcześniej  Dillman  (1851),  ale  uwzględnił  również  dziesięć
nowych  etiopskich  manuskryptów,  które  były  już  wówczas  dostępne.
Właśnie o owych dziesięć manuskryptów było w tamtym czasie bogatsze
Muzeum  Brytyjskie.  Osiem  lat  później  (w  1901  r.),  Johannes  Flemming
(etiopista)  oraz  Ludwig  Radermacher  (filolog  klasyczny)  przygotowali

Por. M.A. Knibb, The Ethiopic Book of Enoch, t. II, 1; A.Y. Collins, From the

Ashes of Angels. The Forbidden Legacy of a Fallen Race

, Rochester 1996, s. 21.

Por. G. W. E. Nickelsburg, 1 Enoch 1. A Commentary on the Book of 1 Enoch:

Chapters 1–36; 81–108

, Hermeneia – A Critical and Historical Commentary on the Bible,

Minneapolis 2001, s. 109.

Por. J.A. Fitzmyer, „Implications of the New Enoch Literature from Qumran”,

TS 38 (1977), s. 332–345 [339]. K. Coblentz Bautch, What Becomes of the Angels’ ‘Wives’?
A Text-Critical Study of 1 Enoch 19:2

, JBL 125 (2006) 766–780 [767], szacuje okres powsta-

nia Kodeksu Panopolitanus na IV lub V wiek po Chr. W roku 1970 Matthew Black we
współpracy z A.M. Denis opublikował pierwsze obszerne wydanie dostępnych tekstów
greckich  Księgi  Henocha,  zawierające  Kodeks  Panopolitanus,  wyciągi  z  dzieła  Syncel-
lusa,  papirus  Chester  Beaty  XII  (rozdz.  97–107)  oraz  fragment  Apokalipsy  Zwierzęcej
(Apocalypsis  Henochi  Graece [PVTG 3; Leiden 1970]).

Por. R.H. Charles, The Book of Enoch Translated from Professor Dillman’s Ethiopic

Text

, Oxford 1893.

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 129

2013-10-31 09:59:38

130

Ks. dariusz iwański

nowe, niemieckie tłumaczenie w oparciu o dwadzieścia pięć etiopskich
manuskryptów oraz o Kodeks Panopolitanus

Jednocześnie, Charles wciąż pracował nad nową publikacją. Osta-

tecznie, w roku 1906, opublikował eklektyczny tekst Księgi Henocha wraz
z aparatem krytycznym w oparciu o dwadzieścia dziewięć manuskryptów
etiopskich oraz Kodeks Panopolitanus, a także fragmenty z Syncellusa.
Na kanwie tego tekstu, w roku 1912, powstał także jego nowy komentarz
do Księgi

Odkrycia zwojów znad Morza Martwego, przypadające na prze-

łom lat 40. i 50. ubiegłego stulecia, stworzyły sytuację bezprecedensową.
W grocie 4 nieopodal Qumran odkryto, m.in., jedenaście aramejskich
manuskryptów pochodzących z Corpus Henochicum

Siedem z nich za-

wiera fragmenty Księgi Czuwających (4QEn

ar [4Q201]; 4QEn

ar [4Q202];

4QEn

ar [4Q204]; 4QEn

ar [4Q206]), Księgi Snów (4QEn

ar [4Q205];

4QEn

ar [4Q206]; 4QEn

ar [4Q207]) oraz Listu Henocha (4QEn

ar [4Q204];

Por. J. Flemming, L. Radermacher, Das Buch Henoch: Herausgegeben im Auf-

trage der Kirchenväter-Commission der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften

Leipzig 1901.

Por. G.W.E. Nickelsburg, 1 Enoch 1, s. 111–112;. E. Isaac, New Light Upon

the Book of Enoch From Newly-Found Ethiopic MSS

, JAOS 103 (1983), s. 399–411 [399],

zauważa, że na przełomie XIX i XX wieku, wiedziano już na Zachodzie o dwudziestu
dziewięciu manuskryptach etiopskiej wersji Księgi Henocha: 15 w Anglii, 8 we Francji,
4 w Niemczech, 1 we Włoszech oraz 1 w Stanach Zjednoczonych. W roku 1983 badacze
dysponowali już jednak ponad sześćdziesięcioma manuskryptami.

Na temat fragmentarycznych tekstów Henocha zobacz na przykład: K. Beyer,

Die aramäischen Texte vom Toten Meer samt den Inschriften aus Palästina, dem Testament
Levis aus der Kairoer Genisa, der Fastenrolle und den alten talmudischen Zitaten,

Göttingen

1984, s. 225–241. J. R. Davila, (How) Can We Tell if a Greek Apocryphon or Pseudepigraphon
has been Translated from Hebrew or Aramaic?

, 10, zauważa, że niektórzy badacze przekonu-

ją, że wśród greckich fragmentów tekstów znalezionych w grocie 7 są także takie, które
zawierają tłumaczenia fragmentów Listu Henocha. Autor przedstawia następnie pokrótce
nazwiska głównych przedstawicieli tego nurtu. G.W. Nebe, jako pierwszy zidentyfikował
w tekstach pochodzących z groty 7 materiał pochodzący rzekomo z Księgi Henocha
(7Q4 – Moglichkeit und Grenze einer Identifikation, RevQ 13 [1988], s. 629–33). Następnie
E. Puech przekonywał o słuszności takiej identyfikacji (Notes sur les fragments grecs du
manuscrit 7Q4 = 1 Hénoch 103 et 105

, RB 103 [1996], s. 592–600; Sept fragments grecs de

la Lettre d’Hénoch [1 Hén 100,103 et 105] dans la grotte 7 de Qumran [= 7Qhéngr], RevQ
18 [1998], s. 313–323). Wreszcie z głosem poparcia dołączył E.A. Munro, Jr (The Greek
Fragments of Enoch from Qumran Cave 7 [7Q4, 7Q8, & 7Q12 = 7QEngr = Enoch 103.3-4,
7-8]

, RevQ 18 [1998] 307–312). Jednak fragmenty, o których mowa, są bardzo małe i nie

wszyscy komentatorzy są przekonani co do prawdziwości przedstawionej powyżej tezy.
Zob. również S. Uhlig, Das äthiopische Henochbuch, Gütersloh 1984, 466–780 [479–482]).

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 130

2013-10-31 09:59:38

131

Księga Henocha – starożytny apokryf w świetle współczesnej wiedzy

4QEn

ar [4Q212]). Cztery pozostałe zawierają materiał z Księgi Astrono-

micznej (4QEnastr

a-d

ar [odp. 4Q208-211]). Oprócz tych aramejskich tek-

stów znaleziono również trzy hebrajskie fragmenty Henocha zawierające
teksty 1 Hen 8,4–9,4; 106

. Co ciekawe, pośród znalezionych zwojów nie

znaleziono żadnych fragmentów Księgi Przypowieści (1 Hen 37–71). To
z kolei ożywiło debatę nad jej ewentualną chrześcijańską proweniencją

Wielkim impulsem do pogłębionego studium nad omawianą

literaturą  stały  się  publikacje  J.T.  Milika.  Jemu  to  właśnie  powierzono
fragmentaryczne  manuskrypty  zidentyfikowane,  jako  należące  do  Cor-
pus  Henochicum

, a znalezione pośród zwojów znad Morza Martwego

Nickelsburg  mówi  o  wielkim  szacunku,  jaki  zdobył  sobie  Milik  wśród
komentatorów  swoją  pracą  nad  tymi  fragmentami.  Wspomina  jednak
również o zastrzeżeniach, które były często wysuwane pod adresem jego
pracy. Dotyczyły one na przykład dość obszernych rekonstrukcji, jakich
podejmował  się  Milik.  W  przedstawionym  przez  niego  tekście,  trudno
było  odróżnić  to,  co  stanowiło  zachowany  tekst,  od  tekstu  przez  niego
zrekonstruowanego.  Treść  owych  rekonstrukcji  była  nierzadko  podda-
wana  w  wątpliwość.  Ponadto  Milik  miał  reprezentować  dość  niekonse-
kwentne  podejście  do  etiopskiej  wersji  Księgi.  Z  jednej  strony  bowiem,
dość  pospiesznie  podważał  możliwość  polegania  na  tekście  etiopskim,
jako wiarygodnym świadku wobec oryginalnego tekstu. Z drugiej jednak
strony, w praktyce, często używał tekstu etiopskiego, jako podstawy dla
wielu swych rekonstrukcji

Por. M.A. Knibb, Christian Adoption and Transmission of Jewish Pseudepigrapha:

the Case of 1 Enoch

, s. 400.

Por. J.C. VanderKam, 1 Enoch, Enochic Motifs, and Enoch in Early Christian

Literature

, s. 33.

Rezultaty swych badań w tej materii opublikował Milik w dwóch ważnych

artykułach: Probl

èmes de littérature hénochique à la lumière des fragments araméens de

Qumrân

, HTR 64 (1971), s. 333-378 oraz Turfan et Qumrân. Livre des Géants juif et mani-

chéen

, w: G. Jeremias, H.W. Kuhn, H. Stegemann (red.), Tradition und Glaube: das frühe

Christentum in seiner Umwelt. Festgabe für Karl Georg Kuhn zum 65. Geburtstag

, Göttingen

1971, s. 117–127.

Por. Nickelsburg, The Books of Enoch in Recent Research, RelSRev 7 (1981),

s.  210–211.  P.  Piovanelli,  Il  Testo  e  le  Traduzioni  dell’Enoch  Etiopico  1976-1987,  Hen  10
(1988),  s.  85–95,  wymienia  cztery  istniejące  już  pod  koniec  lat  80.  wydania  krytycz-
ne  Księgi  Henocha  przedłożone  przez  następujących  autorów:  A.  Dillmann  (1851),
J. Flemming (1902), R. H. Charles (1906) i M.A. Knibb (1978). Wreszcie warto wspomnieć
również tłumaczenie i komentarz przygotowany przez M. Blacka (The Book of Enoch or
1 Enoch: A New English Edition with Commentary and Textual Notes in Consultation with James

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 131

2013-10-31 09:59:38

132

Ks. dariusz iwański

2. kwestia vOrlage

Badacze są zgodni, co do faktu, że odnalezione manuskrypty

etiopskie, greckie, a także łacińskie Księgi Henocha były tłumaczeniami
z oryginału, który powstał w jakimś języku semickim

. Przez długi czas

dyskutowano, o jaki język semicki chodzi. Wśród zgłoszonych propozycji
zarysowały się trzy możliwe scenariusze: język hebrajski, aramejski albo
w części hebrajski i w części aramejski (tak jak na przykład w przypadku
Księgi Daniela)

. J.A. Fitzmyer zauważa, że zdecydowane rozstrzygnię-

cie na korzyść któregoś z tych rozwiązań jest o tyle trudne, że Corpus
Henochicum

jest produktem długiego procesu redakcyjnego. Obecnie

jednak przyjmuje się, że ten proces musiał się rozpocząć od aramejskiego
oryginału, który zapewne różnił się znacząco od znanej nam dziś postaci
1 Hen

Autorzy są również zgodni co do tego, że grecka wersja tekstu

Księgi jest tłumaczeniem z aramejskiego

Corpus Henochicum

zachowało się w całości jedynie w klasycznym

języku etiopskim – Ge‘ez

. Tu też długo nie było jednomyślności wśród

badaczy w kwestii tego, w oparciu o jaką wersję językową dzieła dokona-
no przekładu na język etiopski. Dziś jednak raczej powszechnie przyjmuje

C. VanderKam

, Leiden Brill 1985). P. Piovanelli, Il Testo e le Traduzioni dell’Enoch Etiopico

1976–1987

, 94, nie jest jednak usatysfakcjonowany ich poziomem i postuluje powstanie

wydania, które będzie w pełni krytyczne.

Por. np.: G. E. Ladd, The Kingdom of God in the Jewish Apocryphal Literature,

s. 328.

Zob. przegląd propozycji w tym względzie w: S. Uhlig, Das äthiopische He-

nochbuch

, s. 483–484.

Por. J.A. Fitzmyer, Implications of the New Enoch Literature from Qumran,

s. 332; I. Fröhlich, Enoch and Jubilees, w: G. Boccaccini (red.), Enoch and Qumran Origins.
New Light on a forgotten Connection

, Grand Rapids–Cambridge 2005, s. 141–147 [141]:

„Qumran Enochic manuscript fragments revealed that the original language of the work
was Aramaic”. M.J. Davidson, Angels at Qumran. A Comparative Study of 1 Enoch 1–36,
72–108 and Sectarian Writings from Qumran

, s. 19, stwierdza: „It is now virtually certain

that  the  language  –  with  perhaps  some  small  exceptions  in  Hebrew  –  was  Aramaic”.
O  problemach,  z  jakimi  borykają  się  lingwiści,  identyfikując  teksty  i  ich  Vorlage  zob.
J.R. Davila, (How) Can We Tell if a Greek Apocryphon or Pseudepigraphon has been Translated
from  Hebrew  or  Aramaic?

, 3–61.

Por. K. Coblentz Bautch, What Becomes of the Angels’ ‘Wives?’ A Text-Critical

Study of 1 Enoch 19:2

, s. 767; G.W. Nickelsburg, The Books of Enoch in Recent Research,

s. 210.

Por. M.J. Davidson, Angels at Qumran. A Comparative Study of 1 Enoch 1–36,

72–108 and Sectarian Writings from Qumran

, s. 19.

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 132

2013-10-31 09:59:38

133

Księga Henocha – starożytny apokryf w świetle współczesnej wiedzy

się, że bazą tekstualną dla tego tłumaczenia była jakaś grecka kopia

Jak już wspomniałem wyżej, proces tłumaczenia na język etiopski ksiąg
Pisma świętego, a wraz z nimi i Księgi Henocha został zapoczątkowany
najprawdopodobniej w połowie czwartego wieku po Chr. Nastąpiło to
po tym, jak chrześcijaństwo zostało uznane za oficjalną religię Królestwa
Aksum

3. datacja

W roku 1981, Nickelsburg pisał o zmieniających się tendencjach

wśród badaczy Księgi Henocha. Według niego, od kwestii czysto lite-
rackich nastąpił zwrot ku problemom związanym z umiejscowieniem
poszczególnych części 1 Hen w czasie oraz w kontekście społeczno-kul-
turowym

. W niniejszym podrozdziale zajmę się pokrótce zagadnienia-

mi datacji i środowiska, w którym powstało omawiane dzieło. Problem
jest o tyle skomplikowany, że mamy tu do czynienia z więcej niż jedną
księgą i więcej niż jednym autorem. Co gorsza, dysponujemy dziś wie-
loma różnymi manuskryptami i odpisami, które nie sprawiają wrażenia
pochodzących z jednego źródła. Ponadto trzeba jeszcze uwzględnić
fakt, że poszczególne części Księgi Henocha powstały w różnym czasie
i przez pewien czas żyły własnym życiem – jako niezależne księgi. Nie
umiemy powiedzieć, kto i kiedy dokonał ostatecznej redakcji Księgi oraz
dla jakich powodów

W obliczu takich faktów, niektórzy badacze wolą pominąć kwestie

datacji milczeniem. Najlepszym przykładem jest tu M. Knibb, który we

Por. K. Coblentz Bautch, What Becomes of the Angels’ ‘Wives’?, s. 767–768;

M.A. Knibb, The Ethiopic Book of Enoch, t. II, s. 37–38, twierdzi, że założenie, iż etiopski
tekst Henocha jest tłumaczeniem z greki, jest tak powszechne, że większość badaczy
uznała tę sprawę za niewartą dalszej dyskusji. Według jego wiedzy (Knibba), ten pogląd
został podważony jedynie dwa razy, przez Schmidta oraz Ullendorffa. Schmidt optował
za tym, że oryginalnym językiem Księgi Przypowieści był aramejski, a także, że Księga
Przypowieści została przetłumaczona na etiopski bezpośrednio z aramejskiego. Później
Ullendorff przekonywał, że nie tylko Księga Przypowieści, ale większa cześć Henocha
zostały przetłumaczone z aramejskiego na etiopski.

Por. M. A. Knibb, Christian Adoption and Transmission of Jewish Pseudepigrapha:

The Case of 1 Enoch

, JSJ 32 (2001), s. 396–415 [413].

Por. G.W.E. Nickelsburg, The Books of Enoch in Recent Research, s. 212.

Por. G.E. Ladd, The Kingdom of God in the Jewish Apocryphal Literature, s. 327.

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 133

2013-10-31 09:59:38

134

Ks. dariusz iwański

wstępie do swojego komentarza, w ogóle nie zajmuje się kwestią datacji.
Inni komentatorzy skupiają się raczej na próbach określenia czasu wyło-
nienia się tradycji henochickich, których omawiane księgi są produktem.
Podobne rozważania będą już zawsze musiały pozostać na poziomie
hipotez. Warto, jednak, zauważyć pewną ewolucję w poglądach, gdy
chodzi o kwestię przypuszczalnej datacji.

W XIX wieku nie brakowało badaczy, którzy chcieli widzieć

w Księdze Henocha dzieło chrześcijańskie, ze względu na narzucające
się podobieństwa z chrześcijańską doktryną eschatologiczną. Chodzi tu
zwłaszcza o doktrynę o Synu Człowieczym, który jest prominentną po-
stacią w Księdze Przypowieści (1 Hen 37–71)

. W pierwszej połowie XX

wieku  sądzono,  iż  Księgi  Henocha  reprezentowały  nurt  apokaliptyczny
w  łonie  judaizmu,  którego  powstanie  należało  umiejscowić  pomiędzy
rokiem  150  a  100  przed  Chr.  Decydującym  impulsem  dla  jego  rozwoju
miała być rewolta Machabeuszy

. Autorzy, którzy reprezentowali podob-

ne poglądy, podpierali je nieraz dość misternie utkaną argumentacją

Por. np.: J. Drummond, The Jewish Messiah, London 1877, s. 49–73; H. Stanton,

The Jewish and the Christian Messiah

, Edinburgh 1886, s. 62–63.

Por. H.S. Kvanvig, The Watcher Story and Genesis. Intertextual Reading, SJOT

18 (2004), s. 163–183 [166]. Zob. także H.S. Kvanvig, Gen 6,3 and the Watcher Story, Hen
25 (2003), s. 277–300 [277].

Dobrym przykładem jest tu G. E. Ladd (The Kingdom of God in the Jewish

Apocryphal Literature

, s. 329–330), który wyszedł od obserwacji, że na przykład w Testa-

mencie Dwunastu Patriarchów, który powstał po czasach Jana Hirkana (135–104 przed
Chr.),  znajduje  się  dziewięć  bezpośrednich  odniesień  do  Henocha.  Jednak  jedynie  trzy
z  nich  znajdują  paralele  w  znanym  nam  tekście  1  Hen.  Według  autora  oznacza  to,  że
około  roku  100  przed  Chr.  istniały  także  inne,  prawdopodobnie  również  spisane,  tra-
dycje  związane  z  postacią  Henocha.  Kolejne  odniesienie  chronologiczne  dostrzegalne
jest  w  samym  tekście  1  Hen.  Otóż  w  Księdze  Przypowieści  (1  Hen  56:5),  aniołowie
sprowadzają  sąd  Boży  na  nieprzyjaciół  Żydów  na  Wschodzie,  czyli  na  Partów  i  Me-
dów.  Przed  rokiem  100  przed  Chr.  wielkim  wrogiem  Żydów  była  Syria,  a  po  inwazji
Pompejusza  w  roku  64  przed  Chr.  był  nim  Rzym.  W  czasie,  pomiędzy  jedną  a  drugą
datą, najgroźniejszym pogańskim i wrogim ludem na Wschodzie byli Partowie. Zatem
Księga Henocha – według Ladda – odzwierciedla stan ducha narodu żydowskiego tego
właśnie okresu. Wreszcie, Ladd nawiązuje do treści drugiej Wizji Sennej (1 Hen 85–90),
gdzie  przy  pomocy  wielu  symboli  przedstawiona  jest  historia  świata  od  Adama  do
ustanowienia Królestwa Mesjańskiego. Można tam rozpoznać niewolę babilońską, okresy
perski i grecki, aż do powstania Machabeuszy przeciwko Antiochowi Epifanesowi oraz –
być może nawet – nawiązanie do wydarzeń, które bezpośrednio nastąpiły pod rządami
Hasmoneuszów.  Według  Ladda  wynika  stąd,  że  datacja  tej  części  musi  przypadać  na
lata  następujące  po  168  r.  przed  Chr.,  ale  przed  nadejściem  Rzymian  w  64  przed  Chr.
Ostatecznie,  wszystkie  powyższe  obserwacje  skłoniły  go  do  wysunięcia  tezy,  że  księgi

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 134

2013-10-31 09:59:38

135

Księga Henocha – starożytny apokryf w świetle współczesnej wiedzy

Z pewnością punktem przełomowym, gdy chodzi o datację, były

wspomniane już odkrycia w Qumran. Na początku września 1952 roku,
Milik zidentyfikował pierwsze aramejskie fragmenty Henocha pomiędzy
manuskryptami  znalezionymi  w  grotach  nad  Morzem  Martwym.  Zbiór
większości aramejskich fragmentów Henocha został opublikowany przez
niego  w  1976.  Okazało  się,  że  najstarsze  spośród  tych  pism  musiały
pochodzić z okresu o wiele wcześniejszego niż uprzednio sądzono. Sam
Milik  szacował  ich  powstanie  na  okres  od  wczesnego  wieku  drugiego
przed Chr. do około roku 50 przed Chr. Według niego, wszystko wska-
zuje na to, iż tuż przed rozpoczęciem ery chrześcijańskiej, istniał w Qum-
ran „Pięcioksiąg Henochicki”, który z grubsza odpowiadałby dzisiejszej
kompozycji  1  Hen,  z  tym  że  w  miejscu  Księgi  Przypowieści  była  tam
Księga Gigantów

. Teoria o istnieniu „Pięcioksięgu Henochickiego” nie

zyskała jednak szerokiej akceptacji wśród badaczy.

Według J. H. Charlesworth’a, z paleograficznego studium aramej-

skich fragmentów Księgi Henocha można wyciągnąć dwa ważne wnioski.
Po pierwsze, księgi składowe Corpus Henochicum, których są częściami,
muszą pochodzić sprzed roku 200 przed Chr. Po drugie, jest raczej pew-
ne, że księgi te nie powstały w Qumran. Tak więc, data ich powstania
musi być wcześniejsza niż zamieszkanie wspólnoty w Qumran

W podobnym tonie wypowiada się S. Uhlig, chociaż nieco inaczej

rozkłada akcenty. Według niego, datacja paleograficzna najstarszego
aramejskiego dokumentu (4QEn

ar) dowodzi

niezbicie jego „przedma-

chabejskiego” pochodzenia. Co więcej, twierdzi on, że ów dokument,
razem z 4QEn

ar wskazują, że dzieło nazwane przez Syncellusa „Księgą

wchodzące w skład Corpus Henochicum należy umiejscowić w czasie pomiędzy rokiem
165 a 64 przed Chr. Jednocześnie zaznaczył on, że nie można wykluczyć, iż ostateczna
kompilacja zbioru nastąpiła w późniejszym czasie

Warto zauważyć, że gdy chodzi o wiek tradycji henochickich, to C. A. Evans,

Noncanonical Writings and New Testament Interpretation

, Peabody 1992, s. 23), ustala je

na okres 200 przed Chr. do 50 po Chr. Podobnie S. Mędala, Wprowadzenie do Literatury
Międzytestamentalnej

, Kraków 1994, s. 133, który mówi tu o okresie „od początku II wieku

przed Chr. do połowy I w. po Chr.”.

Por. J.T. Milik, Probl

èmes de la littérature hénochique à la lumière des fragments

araméens de Qumran

, HTR 64 (1971), s. 333–378 [334]. Por. także J.T. Milik, The Books of

Enoch: Aramaic Fragments of Qumran Cave 4

, Oxford 1976, s. 24.

Por. J.H. Charlesworth, A Rare Consensus Among Enoch Specialists: the Date of

the Earliest Enoch Books

, w: G. Boccaccini (red.), The Origins of Enochic Judaism: Proceedings

of the First Enoch Seminar, University of Michigan, Sesto Fiorentino, Italy, June 19-23, 2001

Torino 2002, s. 225–234 [232].

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 135

2013-10-31 09:59:38

136

Ks. dariusz iwański

Czuwających”  (1  Hen  1–36),  było  w  obiegu,  jako  niezależna  aramejska
kompozycja, już w trzecim wieku przed Chrystusem. Według Uhliga, nie
jest  to  jednak  najstarsza  część  Corpus  Henochicum.  Pod  tym  względem,
ustępuje ona, bowiem, Księdze Astronomicznej, która była prawdopodob-
nie znana już kapłańskiemu redaktorowi Pięcioksięgu Mojżesza. Według
niego, Księga Czuwających w swej zasadniczej części (1 Hen 6–36), miała
powstać,  w  czwartym  wieku  przed  Chr.,  o  ile  nie  wcześniej.  Trzecią,
co  do  wieku,  jest  według  niego  Księga  Snów  (1  Hen  83–90).  Miała  ona
być  „rówieśniczką”  Księgi  Daniela  powstałej  ok.  164  r.  przed  Chr.  List
Henocha

(1 Hen 91–104) powstał prawdopodobnie pod koniec drugiego

wieku przed Chr. Osobny problem stanowi Księga Przypowieści. Jak już
wspomniałem wyżej nie znaleziono żadnych jej fragmentów wśród ma-
nuskryptów z Qumran. Według Uhliga księga ta została napisana pod
koniec pierwszego wieku po Chr. i ostatecznie zajęła miejsce tzw. Księgi
Gigantów

Również T. Beckwith uważał, że odkrycia w Qumran rzuciły zu-

pełnie  nowe  światło  na  kwestie  pochodzenia  i  datacji  Księgi  Henocha.
Autor  wyszedł  od  założenia,  że  skoro  Qumran  było  siedzibą  Esseńczy-
ków,  to  księgi,  o  których  mowa  są  najprawdopodobniej  pochodzenia
esseńskiego  lub  pre-esseńskiego

. W celu ustalenia daty ich powstania

postulował odwołanie się do danych językowych. Chodziło mianowicie
o  ustalenie,  jakie  stadium  rozwoju  języka  aramejskiego  reprezentowały
fragmenty literatury henochickiej z Qumran. Sam jednak przyznawał, że
istnieje bardzo mało literatury aramejskiej z tego okresu, która mogłaby
być punktem odniesienia dla takich porównań. Ponadto, potoczny język
aramejski  jest  również  słabo  udokumentowany.  Zatem  argumenty  lin-
gwistyczne w kwestiach dotyczących datacji, mogą być używane jedynie
z  wielką  ostrożnością.  Należy  pamiętać,  że  autorzy  mogli  na  przykład
celowo archaizować, tzn. stylizować swe pisma na starsze niż faktycznie
były. Z drugiej strony, kopiści mogli dokonywać zgoła odmiennego zabie-
gu – uwspółcześniać stare pisma. Dlatego Beckwith dochodzi do wniosku,
że  pewniejszych  wskazówek  odnośnie  do  datacji  poszczególnych  ksiąg
należy raczej szukać w samej ich treści. Według niego, Księga Snów oraz
List Henocha czynią wyraźne odniesienia do powstania ruchu esseńskiego
oraz wyzwoleńczego powstania machabejskiego (1  Hen 90:9-10; 93:9-10;

Por. S. Uhlig, Das äthiopische Henochbuch, s. 142.

Por. R.T. Beckwith, The Earliest Enoch Literature and its Calendar: Marks of Their

Origin, Date and Motivation

, RevQ 39 (1981), s. 365–403 [365].

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 136

2013-10-31 09:59:38

137

Księga Henocha – starożytny apokryf w świetle współczesnej wiedzy

91:11).  Jeśli  przyjmiemy,  że  owe  wzmianki  nie  są  przepowiedniami,  to
sytuują one kompozycję Księgi Snów oraz Listu Henocha w okresie po roku
167  przed  Chr.  Księga  Astronomiczna  oraz  Księga  Czuwających  nie  czynią
żadnych  wzmianek  w  tym  względzie.  Sądząc  po,  zwłaszcza,  pierwszej
i drugiej kategorii wzmianek wydaje się jasnym, że Księga Astronomiczna
oraz  Księga  Czuwających  są  najwcześniejszymi  z  owych  czterech  ksiąg.
Ich  powstanie  należy  przesunąć  na  okres  przed  powstaniem  ruchu  es-
seńskiego,  jako  oddzielnej  i  zorganizowanej  grupy,  co  mogło  nastąpić
około roku 171 przed Chr., czyli tuż przed rewoltą Machabeuszów. Zatem
kompozycję  Ksiąg  Astronomicznej  i  Czuwających  należałoby  umieszczać
prawdopodobnie  w  okresie  około  lub  przed  końcem  trzeciego  wieku
przed Chrystusem

W latach 90. wciąż nie było jednomyślności w kwestii datacji

poszczególnych  ksiąg  Corpus  Henochicum.  Nie  mniej  jednak  pojawiły
się  poglądy  o  bardzo  wczesnym  datowaniu  najstarszych  części  Księgi
Henocha. Na przykład P. Sacchi twierdził, że rozdziały 6–11 oraz 12–36
pochodzą  z  okresu  od  piątego  do  trzeciego  wieku  przed  Chrystusem

G.W.E. Nickelsburg uważał, że 1 Hen powstawał pomiędzy końcem
wieku czwartego przed Chr., a przełomem milleniów

. G.S. Oegema,

powołując  się  na  innych  badaczy,  mówił  o  reprezentowanym  przez
nich  poglądzie,  że  literatura  henochicka  mogła  się  narodzić  w  trzecim
stuleciu przed Chr. Za najstarsze uznał dwa fragmenty 1 Hen 6–16 oraz
1  Hen

17–36. Od drugiego stulecia zbiór ten miał być systematycznie

powiększany

Wreszcie, w czasie sympozjum poświęconego w całości Księdze

Henocha, które odbyło się we Florencji (w czerwcu 2001 r.), nastąpił nie-
oczekiwany przełom w kwestii opinii na temat datacji literatury henochic-
kiej. Po żarliwej dyskusji eksperci, jednogłośnie zgodzili się, że literatura,
o której mowa, została zapoczątkowana przed rokiem 200 przed Chr. Co
więcej, ustalono, że na jakimś etapie pomiędzy rokiem 300 i 200 przed
Chr., w starożytnej Palestynie, grupa uczonych Żydów rozpoczęła pisanie

Por. R.T. Beckwith, The Earliest Enoch Literature and its Calendar: Marks of Their

Origin, Date and Motivation

, s. 365–367.

Por. P. Sacchi, Jewish Apocalyptic and its History, Sheffield 1990, s. 61–71.

Por. G.W. E. Nickelsburg, Enochic Wisdom: An Alternative to the Mosaic Torah,

w: J. Magness, S. Gittin (red.), HESED VE-EMET. Studies in Honor of Ernest S. Frerichs,
Atlanta 1998, s. 123–132 [124].

Por. G.S. Oegema, Apokalypsen, Gütersloh 2001, s. 132.

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 137

2013-10-31 09:59:38

138

Ks. dariusz iwański

tego, co dziś znamy, jako Księgę Astronomiczną oraz Księgę Czuwających.
Tym samym, okres powstania najwcześniejszych kompozycji henochickich
został zawężony do około stu lat – pomiędzy 300 a 200 przed Chr.

POdsumOwanie

Księga Henocha to niewątpliwie dzieło kontrowersyjne z punktu

widzenia  wielu  żydów  ery  przedchrześcijańskiej,  jak  i  chrześcijan  kilku
pierwszych  wieków.  Podczas,  gdy  w  łonie  jednej  i  drugiej  grupy  byli
zagorzali zwolennicy Corpus Henochicum, to nie brakowało i takich, którzy
odrzucali je jako szkodliwe i nieużyteczne z punktu widzenia wiary. Księ-
ga, o której mowa, jest zapisem różnych tradycji apokaliptycznych – czę-
sto niezbyt spójnych – które wyrosły w łonie judaizmu Drugiej Świątyni.
Dzięki  studium  takich  dzieł  pośrednio  zyskujemy  dostęp  do  bogactwa
myśli  i  prądów  teologicznych  obecnych  w  łonie  judaizmu  biblijnego.
Jednym z wniosków, które od razu się narzucają jest ten, że ów judaizm
nie był bynajmniej monolitem. To z kolei daje szerszy obraz na kontekst,
w jakim żył i nauczał Jezus, a także narodziło się chrześcijaństwo.

Powyższy artykuł był próbą pokazania, że Księga Henocha, poza

swym walorem treściowym, jest również fascynująca pod względem hi-
storii kompozycji, tłumaczeń i transmisji. Okazuje się, że dzieło to miało
swe poczytne miejsce wśród zwojów znalezionych w Qumran, było często
cytowane i powoływano się na nie w pismach pisarzy wczesnochrześci-
jańskich, a w późniejszych epokach zaznaczyło się coś w rodzaju „gorącz-
ki Henocha” czyli ekscytujące poszukiwania starożytnych odpisów Księgi.
Po długiej przerwie wśród współczesnych autorów znowu zaznacza się
trend w kierunku studium Księgi Henocha. Jest ono o tyle łatwiejsze,
że dysponujemy już krytycznymi wydaniami dzieła. Od kilkunastu lat
uczeni są raczej zgodni w kwestii datacji Corpus Henochicum. Jednak ten
fakt należy raczej potraktować jako swoisty wyjątek w toczącej się wciąż
dyskusji o roli, wpływie, teologii i znaczeniu Księgi.

J.H. Charlesworth, A Rare Consensus Among Enoch Specialists: the Date of the

Earliest Enoch Books

, s. 234.

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 138

2013-10-31 09:59:38

139

Księga Henocha – starożytny apokryf w świetle współczesnej wiedzy

Streszczenie

. Księga Henocha (Corpus Henochicum lub 1 Hen) jest prawdo-

podobnie najstarszym i najważniejszym żydowskim apokryfem. Składa się z pięciu
różnych    segmentów  (ksiąg)  oraz  załącznika  datowanych  na  III  w.  p.n.e.  Mimo,
że  księga  ta  nie  znalazła  miejsca  ani  w  kanonie  żydowskim  ani  chrześcijańskim,
cieszyła  się  ona  dużym  uznaniem  tak  ze  strony  Żydów  okresu  drugiej  Świątyni,
jak i wczesnych chrześcijan. W rzeczywistości musiała ona mieć wielki wpływ na
przedchrześcijański judaizm, jak również na samo chrześcijaństwo, głównie na polu
apokaliptycyzmu.  Ostatnio  badacze  zaczynają  doceniać  bardziej  niż  kiedykolwiek
znaczenie tego dzieła w kontekście studiów nad judaizmem okresu drugiej Światyni.
Może ona okazać się wyjątkowo pomocna w rzuceniu nowego światła  na proces
rozwoju  pewnych  teologicznych  idei,  kluczowych  dla  judaizmu  i  chrześcijaństwa.
Niniejszy  artykuł  jest  przeglądem  współczesnej  wiedzy  do  tyczącej  historii  kom-
pozycji  i  transmisji  Corpus  Henochicum,  jak  również  zagadnienia  Vorlage  i  datacji
jego najstarszych części.

Słowa kluczowe

: apokryf; starożytność; Henoch; współczesna wiedza.

Abstract. the Book of enoch – an ancient apocryphon in the light of

modern knowledge.

The Book of Enoch (Corpus Henochicum or 1 Hen), is the ol-

dest and probably the most important Jewish apocryphal work. It consists of five
different segments (books) and an appendix dating from various times in the third
century B.C. Even though the Book did not make its way to the Hebrew or Christian
canon, it was highly respected by many Second Temple Jews and early Christians.
Actually it must have had a great impact on pre-Christian Judaism, as well as on
Christianity – especially in the field of apocalypticism. Nowadays, scholars tend to
appreciate more than ever the importance of the work for the study of the Second
Temple Judaism. It can especially be helpful in shedding more light on the process
of development of some theological ideas crucial for Judaism and Christianity. The
current paper is a survey of contemporary knowledge concerning the history of
composition and transmission of the Corpus Henochicum, as well as the question of
the Vorlage and of the date of its earliest parts.

Keywords

: apocryph; ancient culture; Enoch; modern knowledge.

TEOLOGIA_21_2013_1.indb 139

2013-10-31 09:59:38