(Microsoft Word - 00a. STyt \227 GRE.doc)

Recenzent

dr hab. Jarosław Dudek

(Instytut Historii, Uniwersytet Zielonogórski)

Redakcja, korekta

Zespół

Projekt okładki, DTP

ISBN 978-83-946626-5-3

I n s t y t u t H i s t o r i i i S t o s u n k ó w M i ę d z y n a r o d o w y c h

Uniwersytetu Jana Kochanowskiego

Filia w Piotrkowie Trybunalskim

ul. J. Słowackiego 114/118, 97-300 Piotrków Trybunalski

tel.: 044 732 74 63, 044 732 74 00, wew. 243

http://www.ihpt.pl, e-mail: ihism@unipt.p

Gooptas Ltd.

IHiSM

Jacek Bonarek

(Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych
UJK Filii w Piotrkowie Trybunalskim)

Śmierć Nikefora Fokasa w historiografii wschodniej

(Stefan z Taronu, Yahia z Antiochii, Mateusz z Edessy,

Michał Syryjczyk, Smbat Sparapet, Bar Hebraeus)

Skrytobójczy mord na panującym cesarzu nie naleŜał do rzadkości
w dziejach Bizancjum, a opisy takowych zbrodni są szczególnie smako-
wicie przedstawione w źródłach.

Przykładem moŜe być 15 września 668 r., kiedy to w Syrakuzach

został  zamordowany  cesarz  Konstans  II  z  dynastii  heraklejskiej.  Zgod-
nie ze źródłami niejaki  Andrzej towarzyszący cesarzowi podczas  kąpieli
w  łaźni  zwanej  Dafne,  kiedy  władca  namydlił  głowę,  uderzył  go  w  nią,
a  ogłuszony  cesarz  utopił  się

. Inny przykład zabójstwa w kąpieli miał

miejsce w XI w., dokładnie 11 kwietnia 1034 r. Wówczas to schorowany
i najprawdopodobniej podtruwany Roman III Argyros został utopiony
w cesarskiej łaźni w Konstantynopolu

Theophani Chronographia, ed. I. Classeni, Bonn 1839, s. 537; The Chronicle

of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813, ed. C. Mango,
R. Scott, Oxford 1997, s. 490-491; Theophilus of Edessa's Chronicle and the Circulation
of  Historical  Knowledge  in  Late  Antiquity  and  Early  Islam,  ed.  R.  G.  Hoyland,  Liverpool
2011,  s.  162-164;  G.  Ostrogorsky,  Geschichte  des  Byzantinischen  Staates,  München
1963,  s.  102;  J  .  Haldon,  Byzantium  in  the  Seventh  Century.  The  Transformation  of
a Culture, Cambridge 1990, s. 60-61; W. Treadgold, A History of the Byzantine State and
Society,  Stanford  1997,  s.  320-322;  G.  Ravegnani,  I  Bizantini  in  Italia,  Bologna  2004,
s. 115.

Ioannis Scylitzae Synopsis Historiarum, ed. I. Thurn, Berlin-New York 1973, s. 389,

390 (dalej: Jan Skylitzes); Michel Psellos, Chronographie, ed. E. Renauld, t. I, Paris 1926,
s.  49-53;  Ioannis  Zonarae  Epitomae  Historiarum  libri  XVIII,  ed.  M.  Pinder,  t.  III,  Bonn
1897,  s.  584-585  (dalej:  Jan  Zonaras);  G.  Ostrogorsky,  op.  cit.,  s.  267-268;  L.  Garland,
Byzantine Empresses. Women and Power  in Byzantium, AD 527-1204, London-New  York
1999,  s.  138-139;  S.  Efthymiades,  Michael  Psellos  and  the  Death  of  Romanos  III
(Chronographia  III  26):  A  Failed  Bath  of  Regeneration  and  a  Non-Ascent  from  Hades,
[w:]  Zwischen  Polis,  Provinz  und  Peripherie.  Beiträge  zur  byzantinischen  Geschichte  und
Kultur,  ed.  L.M.  Hoffmann,  A.  Monchizadeh,  Wiesbaden  2005,  s.  255-265;  T.  Kotala,
Sprawa śmierci cesarza bizantyńskiego Romana III Argyrosa (1028-1034), „Acta Universi-
tatis Lodzensis. Folia Historica” 2005, t. 80, s. 101-116; J. Bonarek, Bizancjum  w  dobie

J. Bonarek

_____________________________________________________________________________

W bizantyńskich źródłach moŜna znaleźć równieŜ opisy bardziej

krwawych  zbrodni.  W  820  r.  podczas  mszy  boŜonarodzeniowej,  bez-
skutecznie  broniąc  się  krzyŜem,  został  zamordowany  przez  współtowa-
rzyszy  Leon  V

, a prawie pięć dekad później, 23 bądź 24 września

867 r., wnuk jego mordercy, Michał III upojony winem i odpoczywający
po uczcie został zgładzony przez swego przyjaciela Bazylego

Jednym z najbardziej brutalnych wydarzeń w dziejach Bizancjum,

chociaŜ popełnionych w afekcie, a nie w wyniku zaplanowanej zbrodni,
było torturowanie i zamordowanie przez tłum cesarza Andronika I Kom-
nena w roku 1185

. Trzeba jednak przyznać, Ŝe Andronik wcześniej

sam dopuścił się mordów na swoich krewnych, trując cezarissę Marię
Komnenę

, a takŜe dusząc młodocianego Aleksego II Komnena

. Po wy-

buchu paroksyzmu wściekłości nastąpiło juŜ świadome profanowanie

bitwy  pod  Mantzikert.  Znaczenie  zagroŜenia  seldŜuckiego  w  polityce  bizantyńskiej
w  XI  wieku,  Kraków  2011,  s.  30;  E.  Malamut,  De  la  mort  aux  funérailles  de  l’empereur
à  Byzance,  [w:]  La  mort  du  prince  de  l’Antiquité  à  nos  jours,  ed.  J.  Foa,  E.  Malamut,
Ch. Zaremba, Aix-en-Provence 2016, s. 40. Zob. teŜ ciekawe rozwaŜania Jarosława Dud-
ka proponujące odmienne spojrzenie na te wydarzenia (J. Dudek, Poabdykacyjne Ŝywoty
cesarzy  bizantyńskich  w  XI  wieku,  [w:]  Orbis  hominum:  civitas,  potestas,  universitas.
W  kręgu  badań  na  kształtowaniem  cywilizacji  w  wiekach  średnich,  red.  M.  Goliński,
S. Rosik, Wrocław 2016, s. 47-48).

Iosephi Genesii Regum libri quattuor, ed. A. Lesmuller-Werner, I. Thurn, Berlin-New

York  1978,  s.  19  (dalej:  Józef  Genesios);  Theophanes  Continuatus,  Ioannes  Cameniata,
Symeon  Magister,  Georgius  Monachus,  ed.  I.  Bekker,  Bonnae  1838,  s.  38-40  (dalej:
Theophanes  Continuatus);  Jan  Skylitzes,  s.  22-23;  Jan  Zonaras,  s.  334-335;  G.  Ostro-
gorsky,  op.  cit.,  s.  170;  W.  Treadgold,  The  Byzantine  Revival,  780-842,  Stanford  1988,
s.  224-225;  D.  Afinogenov,  The  Conspiracy  of  Michael  Traulos  and  the  Assassination
of Leo V: History and Fiction, „Dumbarton Oaks Papers” 2001, t. 55 s. 329-338; E. Mala-
mut, op. cit., s. 32.

Leonis Grammatici Chronographia, ed. I. Bekker, Bonn 1842, s. 250-251; Georgi

Monachi vitae imperatorum recentiorum, [w:] Theophanes Continuatus, Ioannes
Cameniata, Symeon Magister, Georgius Monachus, ed. I. Bekker, Bonn 1838, s. 836-837;
patrz teŜ: Józef Genesios, s. 80; Theophanes Continuatus, s. 210; Jan Skylitzes, s. 113-
114; Jan Zonaras, s. 416-417; G. Ostrogorsky, op. cit., s. 193; W. Treadgold, A History ...,
s. 454-455.

Nicetae Choniatae Historia, rec. J. A. van Dieten, Berlin-New York 1975, s. 349-351

(dalej: Niketas Choniates); G. Ostrogorsky, op. cit., s. 331; O. Jurewicz, Andronik I. Kom-
nenos,  Warszawa  1962,  s.  132-133;  C.  M.  Brand,  Byzantium  confronts  the  West  (1180-
1204),  Cambridge  Mass.  1968,  s.  70-73;  M.  Angold,  The  Byzantine  Empire  1025-1204.
A political history, London-New York 1984, s.268-269; W. Treadgold, A History ..., s. 654-
656;  J.-Cl.  Cheynet,  Pouvoir  et  contestations  à  Byzance  (963-1210),  Paris  1996,  s.  119;
E. Malamut, op. cit., s. 38.

Niketas Choniates, s. 242; O. Jurewicz, Andronik ..., s. 103; M. Angold, op. cit.,

s. 265; W. Treadgold, The History ...., s. 652.

Niketas Choniates, s. 272-274; G. Ostrogorsky, op. cit., s. 327; O. Jurewicz, An-

dronik ..., s. 106; M. Angold, op. cit., s. 265; W. Treadgold, A History ..., s. 653.

Śmierć Nikefora Fokasa…

_____________________________________________________________________________

zwłok cesarza, które ostatecznie porzucono na hipodromie i nie pozwo-
lono ich pogrzebać

Słynną ofiarą skrytobójstwa stał się równieŜ Nikefor II Fokas, który

– jako pierwszy i ostatni przedstawiciel moŜnego rodu Fokasów

– zdołał

zyskać tron cesarski

. Objął on władzę w Bizancjum w roku 963

a zakończył swe panowanie w 969 r. zamordowany w wyniku spisku
zawiązanego wokół osoby jego przyjaciela i krewniaka Jana Tzimiske-
sa

. Istotną rolę w owym zabójstwie odegrała równieŜ Ŝona Nikefora

Niketas Choniates, s. 352 ; E. Malamut, De la mort ..., s. 32-33.

Fokasi pochodzili z Kapadocji (Jan Skylitzes, s. 382) i najprawdopodobniej mieli

korzenie  armeńskie  (A.  P.  Každan,  Armiane  v  sostave  gospodstvujuščego  klassa  vizanti-
jskoi  imperii  v  XI-XII  vv.,  Erevan  1975,  s.  72;  J.-Cl.  Cheynet,  Pouvoir  ...,  s.  213),  aczkol-
wiek zgodnie z bizantyńskim przekazem wywodzili swe pochodzenie od rzymskich Fabiu-
szy  (Miguel  Attaliates,  Historia,  ed.  I.  Pérez  Martin,  Madryt  2002,  s.  159-161;  I.  ðurić,
Porodica  Foka,  „Zbornika  Radova  vizantološkog  Instituta”  1976,  t.  17,  s.  281;
J.-Cl.  Cheynet,  Les  Phocas,  [w:]  Le  Traité  sur  la  guerilla  (De  velitatione)  de  l’empereur
Nicéphore  Phocas  (963-969),  ed.  G.  Dagron  et  alii,  Paris  1986,  s.  289-290;  M.  Whittow,
The Making of Orthodox Byzantium, 600-1025, Berkeley-Los Angeles 1996, s. 348).

Wcześniej władzę cesarską próbował przejąć jego stryj Leon Fokas (Teophanes

Continuatus, s. 395-397; Jan Skylitzes, s. 204;  G.  Ostrogorsky,  op.  cit.,  s.  220),  później
podobne próby podjęli: Bardas Fokas (Leonis Diaconis Caloënsis Historiae libri decem, ed.
C.B. Hasii, Bonnae 1828, s. 173-174 (dalej: Leon Diakon); Jan Skylitzes, s. 332-338; Jan
Zonaras,  s.  550-554;  Michel  Psellos,  Chronographie,  ed.  E.  Renauld,  t.  I,  Paris  1926,
s.  7-11;  Povestvovanie  vardapeta  Aristakesa  Lastivertci,  ed.  K.N.  Juzbašian,  Moskwa
1968,  s.  64;  Histoire  de  Yahiā  ibn  Sa’īd  d’Antioche,  ed.  I.  Kratchovsky  et  alii,  Patrologia
Orientalis, t. 23, s. 417-426; J.-Cl. Cheynet, Pouvoir ..., s. 31-32; C. Holmes, Basil II and
the Governance of Empire (976-1025), Oxford 2005, s. 240-289) oraz Nikefor Fokas zwany
Barytracheios (Jan Skylitzes, s. 366-367; Jan Zonaras, s. 567; Histoire de Yahiā ibn Sa’īd
d’Antioche, ed. I. Kratchovsky et alii, Patrologia Orientalis, t. 47, s. 239-240; G. Dédéyan,
L’immigration  arménienne  en  Cappadoce  au  XIe  siècle,  “Byzantion”  1975,  t.  45,  s.  101-
102; J.-Cl. Cheynet, Pouvoir ..., s. 36-37).

Leon Diakon, s. 38-45; Jan Skylitzes, s. 256-257; Jan Zonaras, s. 496-497;

G. Schlumberger, Un empereur byzantin au X

siècle: Nicéphore Phocas, Paris 1890,

s.  252-308;  G.  Ostrogorsky,  op.  cit.,  s.  237-238;  R.  Jenkins,  Byzantium:  the  Imperial
Centuries  AD  610-1071,  London  1966,  s. 277;  J.-Cl.  Cheynet,  Pouvoir  ...,  s.  20-21,  326;
M.  Whittow,  op.  cit.,  s.  348;  L.  Garland,  op.  cit.,  s.  129;  M.  J.  Leszka,  Rola  cesarzowej
Teofano w uzurpacjach Nicefora Fokasa (963) i Jana Tzymiskesa (969), [w:] Zamach stanu
w  dawnych  społecznościach,  pod  red.  A.  Sołtysika,  Warszawa  2004,  s.  229-230;
Ch. Personnaz, L’empereur Nicéphore Phocas. Byzance face à l’islam 912-969, Paris 2013,
s. 109-120.

Leon Diakon, s. 85-90; Michaelis Pselli Historia Syntomos, ed. W. J. Aerts, Berlin-

New  York  1990,  s.  100,  102;  (dalej:  Michał  Psellos,  HS);  Jan  Skylitzes,  s.  279-280;  Jan
Zonaras,  s.  516-519;  G.  Schlumberger,  op.  cit.,  s.  745-756;  R.  Guilland,  Le  palais  du
Boukoleon. L’assassinat de Nicéphore II Phokas, „Byzantinoslavica” 1952, t. 13/1, s. 101-
136; G. Ostrogorsky, op. cit., s. 242-243; M. Whittow, op. cit., s. 353-354; J.-Cl. Cheynet,
Pouvoir  ...,  s.  22-23;  L.  Garland,  op.  cit.,  s.  131-132;  M.  J.  Leszka,  op.  cit.,  s.  231;
B. Krsmanović, D. Dželebdžić, Jovan Cimiskije  i Nikifor II Foka: pozadina  i motivy  jednog
ubistva  z  predumišljajem,  „Zbornik  Radova  vizantološkog  Instituta”  2010,  t.  47,  s.  83-
120; Ch. Personnaz, op. cit., s. 193-201.

J. Bonarek

_____________________________________________________________________________

i  zarazem  wdowa  po  jego  poprzedniku,  Romanie  II,  Teofano.  Piszący
w  końcu  X  w.,  bliski  więc  wydarzeniom,  Leon  Diakon,  podkreślając
zaangaŜowanie cesarzowej w działania zmierzające do pozbawienia tro-
nu Fokasa, nie wspomniał wprawdzie o uczuciu łączącym matkę Bazy-
lego  i  Konstantyna  z  siostrzeńcem  ich  ojczyma

, jednakŜe zgodnie

z pozostałymi źródłami opisującymi ten dramatyczny i krwawy incydent
Teofano miał połączyć romans z Janem Tzimiskesem

. Kochankowie

wspólnie zawiązali spisek przeciwko Fokasowi i zamordowali cesarza.
Właśnie owe powiązania rodzinno-uczuciowe spowodowały, Ŝe morder-
stwo na osobie Nikefora Fokasa stało się słynne.

Ciekawe w kontekście wspomnianego powyŜej końca panowania

i Ŝycia Nikefora II Fokasa są równieŜ informacje zawarte w części źródeł
proweniencji wschodniej, wśród których na czoło wysuwają się prace
Stefana z Taronu

, Yahii z Antiochii

, Mateusza z Edessy

, Michała

Syryjczyka

, Smbata Sparapeta

oraz Grzegorza Bar Hebraeusa

Leon Diakon, s. 84-85.

Ten aspekt podkreśla w swej Historii syntomos Michał Psellos (Michał Psellos, HS,

s. 102). Bardzo wyraźnie akcentuje to piszący na przełomie XI i XII w. Jan Skylitzes (Jan
Skylitzes, s. 279) oraz korzystający z jego dzieła XII-wieczny historyk Jan Zonaras (Jan
Zonaras, s. 516-517), a echa romansu pobrzmiewają równieŜ w źródłach zachodnich (np.
Chronicon Salernitanum, ed. H. G. Pertz, MGH SS, t. 3, Hanowe 1839, s. 556); rzecz zro-
zumiała, Ŝe podchwyciła to równieŜ literatura przedmiotu, np.: G. Schlumberger, op. cit.,
s. 746; G. Ostrogorski, op. cit., s. 242-243; M. Whittow, op. cit., s. 354; L. Garland,
op. cit., s. 131; M. J. Leszka, op. cit., s. 232; Ch. Personnaz, op. cit., s. 198-199.

Stefan z Taronu był armeńskim historykiem Ŝyjącym na przełomie X i XI w., auto-

rem  Historii  powszechnej  doprowadzonej  do  1004  r.;  N.  Eminym,  Predislovie,  [w:]  Vseo-
bščaia  istoria  Step’anosa  Taronskago  Asoch’ika  po  prozvaniu,  pisatela  XI  stol’tja,
red.  N.  Eminym,  Moskwa  1864,  s.  I-XVIII;  V.  A.  Arutiunova-Fidanian,  Armianskie  sred-
nevekovye  istoriki  ob  ekspansii  Vizantijskoi  imperii  na  Vostok  v  X-XI  vv.,  „Istoriko-
Filologičeskij Žurnal” 1978, t. 2, s.193-194; R. T[homson], Asołik, [w:] The Oxford Diction-
nary of Byzantium, ed. A. P. Kazhdan et alii, t. 1, Oxford 1991, s. 209.

Yahia ibn Said ibn Yahia al-Antaki znany jako Yahia z Antiochii urodził się w la-

tach siedemdziesiątych X w. w chrześcijańskiej rodzinie w Egipcie, zmarł natomiast na
emigracji w Antiochii, w 1066 r. Głównym jego dziełem jest kontynuacja Historii Euty-
chiosa z Aleksandrii. Praca Yahii stanowi waŜne źródło do dziejów Bizancjum w X i XI w.;
M. Canard, Les sources arabes de l’histoire byzantine aux confins Xe et XIe siècles, „Revue
des Études Byzantines” 1961, t. 19, s. 500-511; L. I. C[onrad], Yahia of Antioch, [w:] The
Oxford Dictionnary of Byzantium, ed. A. P. Kazhdan et alii, t. 3, Oxford 1991, s. 2213.

Mateusz z Edessy, mnich armeński, którego Ŝycie przypadło głównie na pierwszą

połowę XII w. Prawdopodobna data jego śmierci to rok 1144, kiedy trwało oblęŜenie Ede-
ssy przez Zankiego. Dzieło Mateusza, obejmujące wydarzenia od roku 951 do 1129, pozo-
staje jednym z najwaŜniejszych źródeł do dziejów regionu w XI i XII w.; V. A. Arutiunova-
Fidanian, op. cit., s.197-201; A. E. Dosturian, Introduction, [w:] The Chronicle of Matthew
of Edessa, ed. A. E. Dostourian, New York 1993, s. 1-16; R. W. Thomson, The concept of
‘history’ in medieval Armenian historians, [w:] Eastern Approaches to Byzantium. Papers
from the Thirty-third Spring Symposium of Byzantine Studies, University of Warwick, Con-
ventry, March 1999, ed. A. Eastmond, Aldershot 2001, s. 95-96; T. Greenwood, Armenian

Śmierć Nikefora Fokasa…

_____________________________________________________________________________

Stefan z Taronu w swej Historii powszechnej sprawę śmierci Nikefo-

ra Foksa kwituje krótko, Ŝe w roku 969 r. Jan Tzimiskes w porozumie-
niu z cesarzową zamordował w pałacu Fokasa i sam wstąpił na tron

Z kolei Yahia z Antiochii szczegółowo relacjonuje okoliczności

śmierci  Nikefora  II  Fokasa.  Według  tego  historyka  konflikt  pomiędzy
Nikeforem  a  jego  Ŝoną  pojawił  się  w  momencie,  kiedy  cesarz,  planując
nową  wyprawę  wojenną,  postanowił  ster  rządów  powierzyć  swemu
bratu  kuropalatesowi  Leonowi

. Propozycja ta wywołała sprzeciw Teo-

fano, obawiającej się o los swoich synów z powodu ambicji politycznych
cesarskiego brata oraz z powodu posiadania przez niego potomstwa

Sources, [w:] Byzantines and Crusaders in Non-Greek Sources, 1025-1204, ed. M. Whitby,
Oxford 2007, s. 225, 234; J. Dudek, Pęknięte zwierciadło – kryzys i odbudowa wizerunku
władcy bizantyńskiego od 1056 do ok. 1095 roku, Zielona Góra 2009, s. 25-26.

Michał Syryjczyk znany równieŜ jako Michał Starszy. Urodził się w on Melitene

w 1126 r., w roku 1166 został wybrany jakobickim patriarchą, którą to funkcję sprawo-
wał  aŜ  do  śmierci  w  1199  r.  Był  płodnym  autorem,  publikując  prace  na  temat  liturgii
i  doktryny  jakobickiej  oraz  prawa  kanoniczego,  jednakŜe  największą  sławę  zdobył  jako
twórca  jednej  z  najdłuŜszych  i  najwaŜniejszych  kronik  w  języku  syryjskim  obejmującej
historię od stworzenia świata do końca XII w. (1194/1195 rok), opartej na licznych zagi-
nionych  źródłach;  R.  A.  Gusejnov,  “Chronika”  Michaila  Sirijca,  „Palestinskij  Sbornik”
1960, nr 5 (68), s. 85-105; S. H. G[riffith], Michael I the Syriac, [w:] The Oxford Dictionnary
of Byzantium, ed. A. P. Kazhdan et alii, t. 2, Oxford 1991, s. 1362-1363; W. Witakowski,
Syriac  Historiographical  Sources,  [w:]  Byzantines  and  Crusaders  in  Non-Greek  Sources,
1025-1204, ed.  M.  Whitby,  Oxford  2007,  s.  255-261;  J.  Dudek,  Pęknięte  zwierciadło  ...,
s. 28-29.

Smbat Sparapet uodził się w 1208 r., zmarł natomiast w 1276 r. Wywodził się

z  królewskiego  rodu  Hetumidów  w  Cylicji,  od  roku  1126  był  głównodowodzącym  wojsk
cylicyjskich,  stąd  teŜ  pochodzi  jego  przydomek.  Jako  poseł  przebywał  w  Karakorum  na
dworze mongolskiego  władcy.  Zdobyte  doświadczenie  wykorzystał  w  dziełach  literackich,
przede wszystkim w Kronikach, gdzie przedstawił dzieje Armenii od roku 951 do 1274; S.
der  Nersessian,  The  Armenian  Chronicle  of  the  Constable  Smpad,  „Dumbarton  Oaks  Pa-
pers”  1959,  t.  13,  s.  143-168;  A.  G.  Galstjan,  Vvedenie,  [w:]  Smbat  Sparapet,  Letopis’,
red.  A.  G.  Galstjan,  Erewań  1974,  s.  I-XXXIX  (dalej:  Smbat  Sparapet);  R.  Th[omson],
Smbat the Konstable, [w:] The Oxford Dictionnary of Byzantium, ed. A. P. Kazhdan et alii,
t. 3, Oxford 1991, s. 1918.

Bar Hebraeus urodził się w 1226 r. nieopodal Melitene. Będąc duchownym jako-

bickiego kościoła, stworzył dzieła o charakterze encyklopedycznym, komentarze do Biblii
oraz  traktaty  teologiczne.  Jego  waŜną  pracą  jest  niewątpliwie  kronika  zwna  popularnie:
Chronicon Syriacum oraz Chronicon Ecclesiasticum. Jakobicki historyk w swej pracy opie-
rał się na Kronice Michała Syryjczyka, uzupełniając jednak informacje o inne mniej znane
źródła.  Zmarł  w  1286  r.;  R.  A.  Gusejnov,  Sirijskije  istočniki  po  istorii  Zakavkaza
X-XIV vekov, „Istoriko-Filologičeskij Žurnal” 1974, nr  2,  s.  52-53;  W.  Witkowski,  op.  cit.,
s. 264-269; J. Dudek, Pęknięte zwierciadło ..., s. 29.

Stefan z Taronu, s. 127.

Leon Fokas był bardzo niepopularny wśród mieszkańców Konstantynopola, przede

wszystkim z powodu spekulacji zboŜem; Leon Diakon, s. 64; Jan Skylitzes, s. 278.

R. Morris, The Two Face of Nikephoros Phokas, „Byzantium and Modern Greek

Studies” 1988, t. 12, s. 111.

J. Bonarek

_____________________________________________________________________________

Spór małŜonków miał doprowadzić nawet do tego, Ŝe Nikefor II zagroził
kastracją swych pasierbów oraz przeniesieniem władzy na brata

Wobec takiej postawy męŜa Teofano zmieniła sposób działania i za-

interesowała się współpracownikiem Fokasa, którym był Jan Tzimiskes.
Cesarzowa obiecała męŜowi, Ŝe wpłynie na Tzimiskesa, by spowinowacił
się z jego rodem

, a faktycznie została jego kochanką, planując wraz

z nim usunięcie Nikefora. Zapłatą za ową zbrodnię miało być małŜeń-
stwo z Teofano oraz cesarskie rządy Jana wraz z Bazylim i Konstanty-
nem

Dalsze losy cesarza Fokasa zostały w ten sposób przypieczętowane.

Jak podaje Yahia z Antiochii, Teofano przyjęła w pałacu spiskowców

w nocy natomiast wpuściła przez okno Tzimiskesa wraz ze sługą, którzy
zamordowali leŜącego w łoŜu Nikefora

. Warto podkreślić, Ŝe w narracji

antiocheńskiego historyka sam moment mordu został przedstawiony
skrótowo.

Mateusz z Edessy z kolei, opisując wydarzenia w Bizancjum, infor-

muje,  Ŝe  po  śmierci  cesarza  Romana  basileusem  został  Nikefor,  czło-
wiek  Ŝyczliwy,  poboŜny  i  świątobliwy,  przepełniony  cnotą  i  uczciwością
oraz  współczuciem  wobec  prawowiernych  chrześcijan,  obrońca  sierot
i  ubogich,  odwiedzający  wdowy  i  więźniów,  a  zarazem  odwaŜny  i  zwy-
cięski wódz. Mateusz z Edessy uwypukla teŜ pomyślne wyprawy Nikefo-
ra Fokasa na Wschód, zdobycie tamtejszych twierdz, niezliczonych jeń-
ców oraz wielkie łupy. Podkreśla równieŜ szacunek, jakim darzy swych
pasierbów, Bazylego i Konstantyna

Armeński historiograf opisuje takŜe dokładnie okoliczności śmierci

Nikefora Fokasa. Zgodnie z jego przekazem odpowiedzialna za śmierć
cesarza jest jego Ŝona, zła i podła Teofano, która w tajemnicy przed mę-

Histoire de Yahiā ibn Sa’īd d’Antioche, ed. I. Kratchovsky et alii, Patrologia

Orientalis, t. 18, s. 417-426 (dalej Yahia z Antiochii), s. 827; o groźbie kastracji synów
Teofano wspomina równie Michał Psellos (Michał Psellos, HS, s. 102) oraz Jan Zonaras,
s. 516; G. Schlumberger, op. cit., s. 746, przyp. 1; R. Morris, op. cit., s. 112.

Jan Tzimiskes był siostrzeńcem Nikefora Fokasa; Leon Diakon, s. 38; M. Whittow,

op. cit., s. 353; B. Krsmanović, D. Dželebdžić, op. cit., s. 85; L. Androllio, Les Kourkouas
(IXe-XIe siècles), „Studies in Byzantine Sigillography” 2012, t. 11, s. 71.

Yahia z Antiochii, s. 828.

Z imienia zostali wymienieni dwaj spiskowcy: Michał Burtzes oraz Izaak Bracha-

mios.  Michał  Burtzes  był  zdobywcą  Antiochii,  jednakŜe  popadł  w  niełaskę  u  Nikefora
Fokasa  i  czynnie  zaangaŜował  się  w  spisek  przeciwko  cesarzowi  (Jan  Skylitzes,  s.  279;
M.  Whittow,  op.  cit.,  s.  353-354;  C.  Holmes,  op.  cit.,  s.  332-333),  Izaak  Brachamios  zaś
wraz  z  nim  zdobywał  Antiochię,  a  następnie  zaangaŜował  się  w  sprzysięŜenie
(J.-Cl. Cheynet, J.-F. Vannier, Études prosopographiques, Paris 1986, s. 58).

Yahia z Antiochii, s. 829.

Mateusz z Edessy, s. 21.

Śmierć Nikefora Fokasa…

_____________________________________________________________________________

Ŝem sprowadziła z wygnania Jana Tzimiskesa, obiecawszy mu jako za-
płatę za zgładzenia Fokasa swoją rękę oraz tron cesarski. Tzimiskes
naturalnie przystał na ową propozycję

Opis samego morderstwa jest bardzo szczegółowy. W dzień wyda-

rzenia,  wieczorem,  Nikefor,  określony  jako  święty,  miał  zasiąść  na  tro-
nie,  by  oddać  się  lekturze  Pisma  Świętego.  Wówczas  Teofano  podeszła
i objęła cesarza, a jednocześnie zręcznie zacisnęła wiszący u tronu pas,
by  uniemoŜliwić  dobycie  miecza

. Kiedy to uczyniła, udała się do Tzi-

miskesa,  który  następnie  wtargnął  do  cesarskiej  sypialni  i  mieczem
pozbawił  Ŝycia  Nikefora  II.  Cesarz  nie  zdołał  z  powodu  podstępu  nie-
wiernej  Ŝony  wydobyć  swojego  i  zdąŜył  jedynie  nazwać  Tzimiskesa
wściekłym psem. Mateusz z Edessy  określa śmierć cesarza niemal mę-
czeńską

Narrację Mateusza powtarza Smbat Sparapet

. Zgodnie z jego sło-

wami Nikefor Fokas był poboŜny, miłosierny oraz zwycięski

. Przeciwko

cesarzowi  spisek  zawiązała  jego  Ŝona,  która  potajemnie  sprowadziła
z  przebywającego  na  zesłaniu  Jana  Tzimiskesa.  Jako  bezpośrednią
przyczynę  spisku  autor  podaje  to,  Ŝe  poboŜny  cesarz  nie  ulegał  Ŝądzy
złej Ŝony. Sam opis morderstwa Fokasa jest równieŜ podobny do przed-
stawionego  powyŜej.  Nikefor  miał  zwyczaj  co  wieczór  udawać  się  do
komnaty,  czytać  biblię  i  zmówiwszy  modlitwy  zasypiać,  jednakŜe
w dzień zabójstwa Ŝona weszła do komnaty, usiadła w łoŜu męŜa, obda-
rzyła  go  pieszczotami,  jednocześnie  mocno  wiąŜąc  miecz,  a  później
udała  się  do  swojego  wspólnika,  który  wtargnął  do  pokoju  cesarza
i bezlitośnie go zamordował

Zdaniem Sparapeta główną winowajczynią była Teofano i jej niepo-

skromiona seksualna Ŝądza

. To jej działania spowodowały, Ŝe Fokas

nie mógł się bronić, gdyŜ jego miecz został unieruchomiony, a zwierzę-
cej furii Tzimiskesa – podobnie jak w narracji Mateusza z Edessy – nie

Ibidem.

Michał Psellos w swej Historii Syntomos podaje, Ŝe miecz Nikefora Fokasa wisiał

gdzieś w komnatach (Michał Psellos, HS, s. 102).

Mateusz z Edessy, s. 22.

Najprawdopodobniej Smbat Sparapet wykorzystał pracę Mateusza z Edessy bądź

teŜ korzystał z tych samych źródeł, co jego poprzednik; S. der Nersessian, op. cit., s. 143,
146;. G. Galstjan, op. cit., s. XXXVII-XXXVIII.

Smbat Sparapet, s. 1.

Smbat Sparapet, s. 2-3.

Jan Skylitzes podaje, iŜ cesarzowa zupełnie zaprzestała współŜycia z męŜem (Jan

Skylitzes, s. 279).

J. Bonarek

_____________________________________________________________________________

oparła się nawet koźla skóra pod purpurowym odzieniem cesarza

Notabene wcześniej sam cesarz nazywa Tzimiskesa dzikim psem

Inaczej natomiast okoliczności śmierci Nikefora Fokasa przedstawia

Michał Syryjczyk. Wprawdzie i on wprost mówi o spisku zawiązanym
przez Teofano oraz Jana Tzimiskesa

, jednakŜe winą za to obarcza sa-

mego Nikefora, a zwłaszcza jego potęgującą się gnuśność oraz niewier-
ność wobec Ŝony

, podając równieŜ, Ŝe Tzimiskes jako usprawiedliwie-

nie mordu na cesarzu miał wykorzystać brak troski tego ostatniego
o sprawy państwa

. Narrację Michała Syryjczyka powtarza równieŜ

w  pewien  sposób  Grzegorz  Bar  Hebraeus,  przytaczając  jednakŜe  plotki
o zamyśle dokonania przez Fokasa  kastracji na  Bazylim  oraz  Konstan-
tynie,  a  takŜe  o  niewierności  Fokasa  wobec  Ŝony

. Barwnym elemen-

tem w opisie Bar Hebraeusa jest niewątpliwie informacja, Ŝe zama-
chowcy zostali przez Teofano wprowadzeni w kobiecych przebraniach

Wszystkie źródła wschodnie mają świadomość, Ŝe śmierć Nikefora

Fokasa  nastąpiła  w  wyniku  spisku  zawiązanego  przez  Teofano  i  Jana
Tzimiskesa.  Mateusz  z  Edessy  oraz  Smabat  Sparapet  całkowicie  za
śmierć cesarza obciąŜają winą Teofano, która w ich relacji jawi się jako
wcielenie Lilit. śona Nikefora diabelskimi sztuczkami, jakimi byłby nie-
oczekiwane  pieszczoty  wobec  męŜa,  nie  pozwoliła,  aby  cesarz  dopełnił
wieczornego rytuału, na który składała się lektura biblii oraz modlitwa.
Yahia z Antiochii, Michał Syryjczyk oraz Bar Hebraeus nie są tak kate-
goryczni,  wspominając  o  groźbie  kastracji  synów  Teofano  i  Romana  II
czy o narastającej gnuśności Nikefora. RóŜnice w przedstawieniu wyda-
rzenia  nie  zmieniają  jednakŜe  faktu,  Ŝe  autorzy  kręgów  wschodnich
mieli  dobre  rozeznanie  spraw  związanych  z  wydarzeniami  na  konstan-
tynopolitańskim dworze.

Smbat Sparapet, s. 3; Mateusz z Edessy, s. 22.

Smbat Sparapet, s. 3.

Chronique de Michel le Syrien, patriarche jacobite d’Antioche (1166-1199),

ed. J.-B. Chabot, t. III, Paris 1905, s. 129 (dalej: Michał Syryjczyk).

Patrz teŜ: M. J. Leszka, op. cit., s. 232.

Michał Syryjczyk, s. 128-129.

The Chronography of Gregory Abû’l-Faraj 1225-1286, the son of Aaron, the Hebrew

Physician commonly know as Bar Hebraeus, ed. E. A. W. Budge, t. I, Amsterdam 1976,
s. 173 (dalej: Bar Hebraeus).

Bar Hebraeus, s. 173; L. Garland, op. cit., s. 133.

Śmierć Nikefora Fokasa…

_____________________________________________________________________________

Słowa kluczowe: Bizancjum, Nikefor Fokas, morderstwo, historio-

grafia

Keywords: Byzantium, Nikephoros Phokas, murder, historiography

Abstract

The death of Nikephoros Phokas in the historiography of the East

(Stephen of Taron, Yahya of Antioch, Matthew of Edessa,

Michael the Syrian, Sembad the Constable, Bar Hebraeus)

A secret assassination of a ruling emperor was not a rare event in

the  history  of  Byzantium,  and  astonishingly  vivid  descriptions  of  such
crimes are meticulously rendered in historical reference materials. The
testimony to such acts of violence is visible in the tragic death of Leo V,
Michael II or Andronicus I Comnenus, to name but a few. The fate of a
victim  to  secret    murder  was  also  the  sad  experience  of  Nikephoros  II
Phokas, whose tragic death was widely reported in the writings of sev-
eral  Byzantine  historians,  including  Leo  the  Deacon,  Michael  Psellos,
John  Skylitzes  or  John  Zonaras.  Moreover,  interesting  insights  into
these  events  can  be  found  in  some  of  the  sources  of  eastern  origin,
namely,  those  by  Stephen  of  Taron,  Yahya  of  Antioch,  Matthew  of
Edessa,  Michael  the  Syrian,  Sembad  the  Constable  (Smbat  Sparapet),
Bar Hebraeus. All the eastern sources admit the fact that the death of
Nikephoros Phokas was due to the plot  carried  out  by  Theophano  and
John Tzimiskes. Thus, it is apparent that the authors of the East had a
good knowledge of the intrigues and events taking place at the Court of
Constantinople.

Bibliografia:

Afinogenov D., The Conspiracy of Michael Traulos and the Assassination

of Leo V: History and Fiction, „Dumbarton Oaks Papers” 2001, t. 55.

Androllio L., Les Kourkouas (IXe-XIe siècles), „Studies in Byzantine Sigil-

lography” 2012, t. 11.

Angold M., The Byzantine Empire 1025-1204. A political history, London-

New York 1984.

Arutiunova-Fidanian V. A., Armianskie srednevekovye istoriki ob ekspansii

Vizantijskoi imperii na Vostok v X-XI vv., „Istoriko-Filologičeskij Žurnal” 1978,
nr 2.

Bonarek J., Bizancjum w dobie bitwy pod Mantzikert. Znaczenie zagroŜenia

seldŜuckiego w polityce bizantyńskiej w XI wieku, Kraków 2011.

J. Bonarek

_____________________________________________________________________________

Brand C. M., Byzantium confronts the West (1180-1204), Cambridge Mass.

1968.

Canard M., Les sources arabes de l’histoire byzantine aux confins Xe et XIe

siècles, „Revue des Études Byzantines” 1961, t. 19.

Cheynet J.-Cl., Les Phocas, [w:] Le Traité sur la guerilla (De velitatione)

de l’empereur Nicéphore Phocas (963-969), ed. G. Dagron et alii, Paris 1986.

Cheynet J.-Cl., Pouvoir et contestations à Byzance (963-1210), Paris 1996.
Cheynet J.-Cl., Vannier J.-F., Études prosopographiques, Paris 1986.
The Chronicle of Matthew of Edessa, ed. A.E. Dostourian, New York 1993.
The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History

AD 284–813, ed. C. Mango, R. Scott,. Oxford 1997.

Chronicon Salernitanum, ed. H. G. Pertz, MGH SS, t. 3, Hanowe 1839.
Chronique de Michel le Syrien, patriarche jacobite d’Antioche (1166-1199),

ed. J.-B. Chabot, t. III, Paris 1905.

The Chronography of Gregory Abû’l-Faraj 1225-1286, the son of Aaron, the

Hebrew Physician commonly know as Bar Hebraeus, ed. E. A. W. Budge, t. I,
Amsterdam 1976.

Conrad L. I., Yahia of Antioch, [w:] The Oxford Dictionnary of Byzantium,

ed. A. P. Kazhdan et alii, t. 3, Oxford 1991.

Dédéyan G., L’immigration arménienne en Cappadoce au XIe siècle, „Byzan-

tion” 1975, t. 45.

Dosturian A. E., Introduction, [w:] The Chronicle of Matthew of Edessa,

ed. A. E. Dostourian, New York 1993.

Dudek J., Pęknięte zwierciadło – kryzys i odbudowa wizerunku władcy bi-

zantyńskiego od 1056 do ok. 1095 roku, Zielona Góra 2009.

Dudek J., Poabdykacyjne Ŝywoty cesarzy bizantyńskich w XI wieku,

[w:] Orbis hominum: civitas, potestas, universitas. W kręgu badań na kształto-
waniem cywilizacji w wiekach średnich, red. M. Goliński, S. Rosik, Wrocław
2016.

ðurić I., Porodica Foka, „Zbornika Radova vizantološkog Instituta” 1976,

t. 17.

Efthymiades S., Michael Psellos and the Death of Romanos III

(Chronographia III 26): A Failed Bath of Regeneration and a Non-Ascent from
Hades, [w:] Zwischen Polis, Provinz und Peripherie. Beiträge zur byzantinischen
Geschichte und Kultur, ed. L.M. Hoffmann, A. Monchizadeh, Wiesbaden 2005.

Eminym N., Predislovie, [w:] Vseobščaia istoria Step’anosa Taronskago

Asoch’ika po prozvaniu, pisatela XI stol’tja, red. N. Eminym, Moskwa 1864.

Garland L., Byzantine Empresses. Women and Power in Byzantium, AD 527-

1204, London-New York 1999.

Georgi Monachi vitae imperatorum recentiorum, [w:] Theophanes Continu-

atus, Ioannes Cameniata, Symeon Magister, Georgius Monachus, ed. I. Bekker,
Bonn 1838.

Greenwood T., Armenian Sources, [w:] Byzantines and Crusaders in Non-

Greek Sources, 1025-1204, ed. M. Whitby, Oxford 2007.

Śmierć Nikefora Fokasa…

_____________________________________________________________________________

Guilland R., Le palais du Boukoleon. L’assassinat de Nicéphore II Phokas,

„Byzantinoslavica” 1952, t. 13/1.

Gusejnov R. A., “Chronika” Michaila Sirijca, „Palestinskij Sbornik” 1960,

nr 5 (68).

Gusejnov R. A., Sirijskije istočniki po istorii Zakavkaza X-XIV vekov, „Isto-

riko-Filologičeskij Žurnal” 1974, nr 2.

Haldon J., Byzantium in the Seventh Century. The Transformation of a Cul-

ture, Cambridge 1990.

Histoire de Yahiā ibn Sa’īd d’Antioche, ed. I. Kratchovsky et alii, Patrologia

Orientalis, t. 23, t. 47.

Holmes C., Basil II and the Governance of Empire (976-1025), Oxford 2005.
Ioannis Scylitzae Synopsis Historiarum, ed. I. Thurn, Berlin−New York

1973.

Ioannis Zonarae Epitomae Historiarum libri XVIII, ed. M. Pinder, t. III, Bonn

1897.

Jenkins R., Byzantium: The Imperial Centuries, AD 610-1071, New York

1966.

Iosephi Genesii Regum libri quattuor, ed. A. Lesmuller-Werner, I. Thurn,

Berlin-New York 1978.

Jurewicz O., Andronik I. Komnenos, Warszawa 1962.
Každan A. P., Armiane v sostave gospodstvujuščego klassa vizantijskoi im-

perii v XI-XII vv., Erevan 1975.

Kotala T., Sprawa śmierci cesarza bizantyńskiego Romana III Argyrosa

(1028-1034), „Acta Universitatis Lodzensis. Folia Historica” 2005, t. 80.

Krsmanović B., Dželebdžić D., Jovan Cimiskije i Nikifor II Foka: pozadina i

motivy jednog ubistva z predumišljajem, „Zbornik Radova vizantološkog Insti-
tuta” 2010, t. 47.

Leonis Diaconis Caloënsis Historiae libri decem, ed. C.B. Hasii, Bonnae

1828.

Leonis Grammatici Chronographia, ed. I. Bekker, Bonn 1842
Leszka M. J., Rola cesarzowej Teofano w uzurpacjach Nicefora Fokasa (963)

i Jana Tzymiskesa (969), [w:] Zamach stanu w dawnych społecznościach, pod
red. A. Sołtysika, Warszawa 2004.

Malamut E., De la mort aux funérailles de l’empereur à Byzance, [w:] La

mort du prince de l’Antiquité à nos jours, ed. J. Foa, E. Malamut, Ch. Zaremba,
Aix-en-Provence 2016.

Michaelis Pselli Historia Syntomos, ed. W. J. Aerts, Berlin-New York 1990.
Michel Psellos, Chronographie, ed. E. Renauld, 2 vol., Paris 1926-1928.
Miguel Attaliates, Historia, ed. I. Pérez Martin, Madryt 2002.
Morris R., The Two Face of Nikephoros Phokas, „Byzantium and Modern

Greek Studies” 1988, t. 12.

Nersessian S. der, The Armenian Chronicle of the Constable Smpad, „Dum-

barton Oaks Papers” 1959, t. 13.

Nicetae Choniatae Historia, rec. J. A. van Dieten, Berlin-New York 1975.

J. Bonarek

_____________________________________________________________________________

Ostrogorsky G., Geschichte des Byzantinischen Staates, München 1963.
Personnaz Ch., L’empereur Nicéphore Phocas. Byzance face à l’islam 912-

969, Paris 2013.

Povestvovanie vardapeta Aristakesa Lastivertci, ed. K. N. Juzbašian, Mos-

kwa 1968.

Ravegnani G., I Bizantini in Italia, Bologna 2004.
Schlumberger G., Un empereur byzantin au X

siècle: Nicéphore Phocas,

Paris 1890.

Smbat Sparapet, Letopis’, red. A. G. Galstjana, Erewań 1974.
Theophani Chronographia, ed. I. Classeni, Bonn 1839.
Theophilus of Edessa's Chronicle and the Circulation of Historical Knowl-

edge in Late Antiquity and Early Islam, ed. R. G. Hoyland, Liverpool 2011.

Thomson W., The concept of ‘history’ in medieval Armenian historians,

[w:] Eastern Approaches to Byzantium. Papers from the Thirty-third Spring Sym-
posium of Byzantine Studies, University of Warwick, Conventry, March 1999,
ed. A. Eastmond, Aldershot 2001.

Treadgold W., The Byzantine Revival, 780-842, Stanford 1988.
Treadgold W., A History of the Byzantine State and Society, Stanford 1997.
Vseobščaia istoria Step’anos Taronskago Asoch’ika po prozvaniu, pisatela XI

stol’tia, red. N. Eminym, Moskwa 1864.

Whittow M., The Making of Orthodox Byzantium, 600-1025, Berkeley-Los

Angeles 1996.

Witakowski W., Syriac Historiographical Sources, [w:] Byzantines and Cru-

saders in Non-Greek Sources, 1025-1204, ed. M. Whitby, Oxford 2007.

Spis treści

Jarosław Bodzek, Krzysztof Tunia, Marcin Wołoszyn

Ze studiów nad obiegiem monety bizantyńskiej na terenie Pol-
ski w VI-VII w. Znaleziska z Sędowic oraz Zakopanego (?) ……… 7

Jacek Bonarek

Śmierć Nikefora Fokasa w historiografii wschodniej (Stefan z
Taronu, Yahia z Antiochii, Mateusz z Edessy, Michał Syryjczyk,
Smbat Sparapet, Bar Hebraeus) ………………………………………

Marcin Böhm

Szwabowie przeciwko Normanom w bitwie pod Civitate w 1053
r. Pomiędzy skandynawską a bizantyńską sztuką prowadzenia
wojny ………………………………………………………………………… 39

Piotr Ł. Grotowski

O sztuce cytowania - chresis jako źródło w badaniach nad re-
cepcją idei obrazu w Bizancjum ………………………………………. 55

Rafał Kosiński

Rola chrześcijaństwa w relacjach Rzymu z Iranem w 1. połowie
IV wieku …………………………………………………………………….

Małgorzata Smorąg-RóŜycka

Dawid euchomenos pierwowzorem obrazu Leona VI Mądrego?
Kilka uwag o nowatorstwie miniatur Psałterza Chłudowa ……… 105

Michał Stachura

Studia oblicza pola bitwy – nowa narracja czy nowa metoda
historii staroŜytnej wojskowości ………………………………………. 119

Stanisław Turlej

Herulowie i Bizancjum na początku panowania Justyniana I …. 135

Kamilla Twardowska

Fundacje kościelne cesarzowej Pulcherii w Konstantynopolu
według przekazu Teodora Lektora ……………………………………. 153

Document Outline