1

Miriam Stoppard 
 
Poradnik dla kaŜdej dziewczyny 
 
Tytuł orginału: Everygirl's Lifeguide 
Tłumaczyła: Justyna Jannasz 
 
Warszawa: Wyd. Muza SA 1996  
 
Na dysku pisał Franciszek Kwiatkowski 
 
 
 
Poradnik dla kaŜdej dziewczyny:  
Miriam Stoppard, znana autorka poradników, popularnych programów  
telewizyjnych i lekarka, udziela wyczerpujących informacji i rad  
dotyczących wszystkiego, co chciałaby wiedzieć dorastająca  
dziewczyna.  
Poradnik dla kaŜdej dziewczyny:  
Objaśnia gwałtowne i niezrozumiałe dla wielu procesy zachodzące w  
ciele i psychice nastolatki.  
Udziela konkretnych rad dotyczących odŜywiania, zachowania dobrej  
sylwetki, umiejętnego makijaŜu i zasad dobierania ubiorów.  
Mówi, co trzeba robić, Ŝeby pomyślnie układało się Ŝycie w domu  
rodzinnym, jak być dobrą przyjaciółką, a dla chłopaka - dobrą  
dziewczyną.  
Pomaga radzić sobie z zagadnieniami seksu, informuje o metodach  
antykoncepcji.  
Wyjaśnia, jak przezwycięŜyć "chęć poznania" alkoholu, papierosów i  
narkotyków.  
Zawiera propozycje działań rodziców, mające na celu wspólne  
rozwiązywanie wszelkich trudności.  
Doradza jak najpełniej wykorzystać swoje zdolności przez  
zdobywanie wykształcenia, czym kierować się przy wyborze  
przedmiotów w szkole, jak rozwiązywać najrozmaitsze problemy Ŝycia  
szkolnego.  
 
 
1 Wstęp 
 
 
Kiedy staniesz się kilkunastoletnią panną, zaczniesz odczuwać  
gwałtowne zmiany w swojej psychice. Poczujesz się trochę kimś  
innym, inaczej będziesz się zachowywać. Objawy te częściowo  
spowoduje wzrastająca w Tobie świadomość własnej płciowości,  
wywołana wystąpieniem miesiączki i wyraźnymi zmianami fizycznymi, a  
częściowo przyczyną będą hormony, czyli wydzielane przez jajniki  
substancje chemiczne, oddziaływujące na Twój nastrój. Zaczniesz  
inaczej wyglądać. Przez pewien czas będziesz szybciej rosła,  
zmienią Ci się proporcje ciała. ZauwaŜysz, Ŝe stajesz się coraz  

 

2

węŜsza w talii, coraz szersza w biodrach i masz coraz pulchniejsze  
uda. Powiększą Ci się piersi, pod pachami i w okolicy łonowej  
wyrosną włoski. Zanim skończysz 18-19 lat, osiągniesz wzrost i  
figurę, które zasadniczo nie zmienią się juŜ przez resztę  
dorosłego Ŝycia. Jedyne, co będzie moŜna jeszcze zrobić, to  
powiększenie biustu - dzięki gimnastyce lub za pomocą specjalnych  
kremów.  
 
Co się dzieje z ciałem 
 
Uregulowanie się miesiączki, najczęściej po około osiemnastu  
miesiącach od wystąpienia pierwszego periodu w Ŝyciu, świadczy o  
tym, Ŝe mogłabyś juŜ mieć dziecko. To bardzo wyraźny znak, Ŝe sama  
przestałaś nim być. A jednak jeszcze długo wszyscy wokół będą Cię  
traktować jak dotychczas, a pod wieloma względami Ty siebie  
równieŜ. W pewnym momencie, zdezorientowana, nie będziesz  
wiedziała, jak to właściwie jest z Tobą naprawdę. 
Wzrost ilości hormonów w organizmie zawsze powoduje zamieszanie.  
Czasem nagle następuje przypływ wyjątkowo dobrego humoru, a zaraz  
potem pojawiają się krańcowy smutek i rozdraŜnienie. To właśnie  
hormony są przyczyną takiej huśtawki nastrojów. Zmęczony  
działaniem hormonów człowiek staje się draŜliwy, nerwowy,  
nieśmiały, a jednocześnie chce być taki sam, jak rówieśnicy i  
pragnie ich aprobaty.  
Być moŜe czujesz rosnącą potrzebę samotności, lubisz spędzać czas  
w pustym pokoju nad ksiąŜką lub przy muzyce. Jesteś nerwowa, a  
nawet wybuchowa i coraz częściej zdarzają Ci się awantury z  
rodzicami, i innymi dorosłymi, o rzeczy, jak się dobrze  
zastanowić, nie mające większego znaczenia. Nieraz dochodzisz do  
wniosku, Ŝe wszyscy są przeciwko Tobie i traktują Cię  
niesprawiedliwie. Czujesz, Ŝe nikt Cię nie rozumie, choćbyś nie  
wiadomo jak się starała.  
Wiele młodych osób mierzy wysoko i stawia sobie za wzór  
niedoścignione ideały. Młodzi ludzie chcą być najlepsi i robić  
wszystko najlepiej, na ogół jednak mierzą siły na zamiary i nie  
oceniają sytuacji realistycznie. Dlatego bardzo łatwo dochodzi do  
wielkich rozczarowań. Młody człowiek wie wówczas, Ŝe poniósł  
Ŝ

yciową poraŜkę i nabiera niechęci do samego siebie.  

Dziewczęta tracą kontrolę nad własnym ciałem. Nie mogą porozumieć  
się z rodzicami, rodzeństwem czy koleŜankami, a zwłaszcza z  
chłopcami. PrzewaŜnie czują się gorsze, brzydsze i nieciekawe. W  
ankiecie, którą przeprowadzałam kiedyś wśród nastolatek na temat  
stosunku do własnej osoby, bardzo często pojawiały się takie  
odpowiedzi:  
"Moim zdaniem wyglądam okropnie. Naprawdę. Nigdy nie mogę się  
dobrze ubrać ani umalować, mam straszne włosy. Wszystko jest do  
niczego. Jak tylko o tym pomyślę, załamuję się. Od czterech  
tygodni nie śmiałam się ani razu!"  
"Chciałabym być ładniejsza i starsza".  
" Trochę mi się nie podoba to, jak się zmienia moja figura. Nie  

 

3

mogłabym mieć większych piersi i mniejszego siedzenia?"  
"Staram się zaakceptować swój wygląd, ale najczęściej myślę, Ŝe  
chciałabym wyglądać zupełnie inaczej".  
Wcale nie jest łatwo zaakceptować własny wygląd, zwłaszcza zaś  
defekty, lecz wymagając od siebie za duŜo, nigdy nie zdobędziesz  
przekonania, Ŝe się do czegokolwiek nadajesz. Świadomość, Ŝe nie  
zostaniesz najsławniejszą aktorką w świecie czy najpiękniejszą  
modelką wszechczasów bywa bolesna, ale przecieŜ niewiele osób ma  
predyspozycje do zrobienia wyjątkowej kariery. Nie staraj się na  
siłę dąŜyć do czegoś, co z róŜnych powodów jest poza zasięgiem  
Twoich moŜliwości. Wyznacz sobie skromniejsze cele i staraj się  
rozpoznać własne predyspozycje. Być moŜe odpowiednia dla Ciebie  
okaŜe się zupełnie inna droga Ŝyciowa. Postaraj się odszukać ją i  
polubić. 
Wszyscy boimy się nieznanego i kiedy czegoś nie rozumiemy, ogarnia  
nas przeraŜenie. Niepokój na ogół rodzi się z niewiedzy. Dlatego  
chcąc przekonać się, Ŝe wszystko jest z Tobą tak, jak być powinno,  
musisz poznać mechanizmy swego dorastania i zdobyć wiedzę o tym,  
co czują inne dziewczęta i chłopcy. A czują prawie dokładnie to  
samo, co Ty. 
 
MoŜesz liczyć na pomoc innych 
 
Za pomoc nastolatce w trudnym okresie dojrzewania odpowiedzialni  
są przede wszystkim jej rodzice. Oni teŜ bywają najlepszym źródłem  
informacji w sprawach związanych z seksem. JeŜeli Twoi rodzice nie  
potrafią rozmawiać z Tobą na te tematy, poszukaj pomocy i rady u  
innych ludzi. Ale najpierw upewnij się, czy są to osoby wiarygodne  
i moŜna im zaufać.  
Lepiej dowiedzieć się szczegółów związanych z rozmnaŜaniem się  
człowieka od własnych rodziców niŜ z przesłodzonych lub  
zwulgaryzowanych historyjek zasłyszanych na podwórku. Bezosobowa  
atmosfera wykładów na lekcji biologii takŜe wydaje się nie  
sprzyjać edukacji seksualnej. Takie kwestie powinno się poruszać w  
domu, gdyŜ tylko tu moŜliwa jest naprawdę szczera rozmowa i  
wszystko moŜna wyjaśnić dokładnie i prawdziwie. JeŜeli jednak  
uznasz, Ŝe w gronie rodzinnym nie uzyskasz odpowiedzi na pewne  
pytania, poszukaj pomocy gdzie indziej. NajwaŜniejsze, abyś  
pozbyła się wszelkich wątpliwości i miała do kogo zwrócić się po  
radę. To pomoŜe Ci przetrwać ten niezwykle trudny okres.  
JeŜeli pozostajesz w wyjątkowo dobrych układach z nauczycielką,  
moŜesz zwrócić się właśnie do niej, ale nie zapominaj, Ŝe zaraz po  
rodzicach warto porozmawiać z kimś z krewnych. Odpowiednią osobą,  
którą moŜna o wszystko pytać, jest zaprzyjaźniony lekarz domowy, o  
ile oczywiście nie czujesz się przy nim skrępowana i masz do niego  
pełne zaufanie.  
Na pewno będzie Ci łatwiej, jeŜeli podzielisz się kłopotami ze  
szczerą przyjaciółką w tym samym wieku. Jeśli przyjaciółka jest  
starsza od Ciebie, tym lepiej. Przeszła juŜ przez te doświadczenia  
i wie, Ŝe są to problemy bardzo trudne, nieodłącznie związane z  

 

4

dojrzewaniem, ale w końcu się z nich wyrasta. Udzieli Ci wielu  
praktycznych porad i pomoŜe spojrzeć na świat z większym spokojem.  
W przeprowadzonej przeze mnie ankiecie zastraszająco wysoka liczba  
nastolatków twierdziła, Ŝe rodzice im nie pomagają. Niestety, są  
nawet ostatnimi osobami, do których nastolatki chcą zwrócić się o  
pomoc i to tylko wówczas, kiedy muszą. JeŜeli znajdujesz się w  
podobnej sytuacji i myślisz: "jak niby miałabym porozmawiać z  
matką i ojcem, skoro w naszym domu wszystko dzieje się za  
zamkniętymi drzwiami i nikt z nikim otwarcie nie dyskutuje",  
powiem Ci, Ŝe nie powinnaś się poddawać. Postaraj się przekonać  
ich, Ŝe przechodzisz teraz bardzo trudny okres, a łatwiej będzie  
Ci dorastać, jeŜeli oni pomogą Ci rozwiązywać problemy. Prawie  
kaŜdy pozytywnie zareagowałby na takie postawienie sprawy. Rodzice  
mogą oczywiście nie chcieć Ŝadnych rozmów i wszystko skończy się  
kolejną kłótnią. Jeśli tak, przynajmniej będziesz usprawiedliwiona  
w swoim narzekaniu na kiepską pomoc z ich strony. Później  
znajdziesz kogoś, z kim moŜna szczerze rozmawiać. Większość  
rodziców pragnie jednak, Ŝeby dzieci zwróciły się do nich. Trzeba  
zatem dać im szansę, bo często właśnie rodzice nie potrafią zacząć  
rozmowy na trudne tematy.  
 
Będziesz dorosła 
 
W wieku kilkunastu lat niczego nie robi się połowicznie. We  
wszystkie myśli i działania wkłada się sto procent siły i uczuć.  
Rozpiera Cię energia, a w Twoim Ŝyciu pojawiają się nowe, ciekawe  
sprawy i nowe przyjaźnie. Dorastanie to bardzo waŜna część Ŝycia  
kaŜdego człowieka. W wyjątkowy sposób poszerzają się jego  
horyzonty i otwierają przed nim coraz to nowe moŜliwości.  
To takŜe okres wyjątkowo intensywnego dojrzewania psychicznego.  
Wchodzisz weń jako dzikuska, niezdarna, wstydliwa głuptaska, by  
juŜ po sześciu latach stać się osobą o wyrobionych poglądach,  
spokojnym, pewnym spojrzeniu na przyszłe Ŝycie, wiedzącą, jakich  
ludzi chcesz spotkać na swej drodze i co uczyni Cię szczęśliwą.  
MoŜe będzie to jedyny etap w Ŝyciu, kiedy tak szybko rozwiniesz  
się pod względem emocjonalnym i intelektualnym.  
Dla wielu ludzi dojrzewanie to najtrudniejszy czas. Kiedyś  
skonstatujesz ze zdziwieniem, Ŝe udało Ci się przejść przez to  
wszystko. JeŜeli pokonasz wszelkie trudności i nie zwariujesz,  
odniesiesz wielki sukces. JeŜeli na dodatek poczujesz się  
szczęśliwa oraz zadowolona z Ŝycia i zaakceptujesz otaczający Cię  
ś

wiat, będzie to Twój wielki triumf!  

(Niniejszy poradnik osadzony jest w realiach brytyjskich.  
Studiując zatem poszczególne rozdziały, pamiętaj o zamieszczonym  
na końcu ksiąŜki aneksie Porady i pomoc, zawierającym spis  
wybranych polskich instytucji, do których moŜesz zwrócić się ze  
swoimi problemami.)  
 
 
2 Pokwitanie 

 

5

 
 
Dziewczynki róŜnią się od chłopców po pierwsze narządami  
płciowymi, po drugie - innymi cechami charakterystycznymi dla  
kaŜdej płci. Twoje narządy płciowe to wszystko to, co jest  
potrzebne do rodzenia dzieci: jajniki, jajowody, macica i pochwa.  
Do tej grupy moŜna zaliczyć takŜe narząd zwany łechtaczką.  
Jajniki zawierają jajeczka, z których mogą powstawać dzieci. Poza  
tym jajniki wydzielają najwaŜniejsze Ŝeńskie hormony, estrogeny i  
progesteron, odpowiedzialne za drugorzędne cechy płciowe,  
odróŜniające dziewczynę od chłopca oraz dorosłą kobietę od  
dziecka. Są to między innymi piersi, zwęŜenie w talii, szerokie  
biodra i pulchne uda oraz owłosienie łonowe i pod pachami.  
Przed okresem pokwitania, ok. 9-10 roku Ŝycia, zaczyna poszerzać  
się miednica, a na piersiach, udach i biodrach zaczyna odkładać  
się tłuszcz. W fazie pokwitania, od 11 do 16 lat powiększają się  
brodawki sutkowe i pojawiają włosy łonowe, później takŜe pod  
pachami. Zaczynają się rozwijać narządy płciowe, pojawiają się  
miesiączki. Na udach, biodrach, piersiach odkłada się więcej  
tłuszczu. Do ok. 17-18 roku Ŝycia rozwój szkieletowy jest  
zakończony.  
Wraz ze zbliŜaniem się okresu pokwitania, czyli dojrzewania,  
jajniki zaczynają budzić się do Ŝycia, a pierwszą oznaką ich  
aktywności jest dojrzewanie jajeczek; mniej więcej co 28 dni  
któreś z nich dojrzewa i jest uwalniane z jajnika. Zjawisko to  
nazywamy cyklem miesiączkowym. Kiedy pojawiają się menstruacje,  
oznacza to, Ŝe jesteś dojrzała płciowo.  
 
Rozpoczęcie miesiączkowania  
 
Nie wiadomo dokładnie, dlaczego młoda kobieta zaczyna  
miesiączkować. Wiadomo natomiast, Ŝe jest to rezultat wpływu na  
organizm wielu hormonów i substancji chemicznych w mózgu,  
nadnerczach, jajnikach, a moŜe i tarczycy. Momentu pierwszej  
menstruacji nie sposób dokładnie przewidzieć, chociaŜ niewątpliwie  
kobiety z tej samej rodziny zaczynają miesiączkować w podobnym  
wieku. JeŜeli Twoja matka miesiączkowała wcześnie, prawdopodobnie  
i Ty tego doświadczysz. Dzisiejsze dziewczyny dostają periodu  
wcześniej niŜ ich prababki. Od początku XX wieku istniała stała  
tendencja do coraz wcześniejszego pokwitania. Przez ostatnie  
dwadzieścia lat uległa ona zahamowaniu i większość dziewczyn ma  
okres w wieku około 11 lat. Przypuszczalnie ta granica juŜ się nie  
przesunie. Nadal sprawdza się jednak zasada, Ŝe im wcześniej  
zaczynasz miesiączkować, tym później nastąpi u Ciebie  
przekwitanie.  
 
Cykl miesiączkowy 
Cykl miesiączkowy obejmuje średnio około 29-30  
dni. U wielu dziewcząt trwa dokładnie 28 dni (miesiąc księŜycowy),  
tyle samo dziewczyn ma cykle dłuŜsze i krótsze, a długość od 26 do  

 

6

33 dni uwaŜa się za normalną. W pierwszej fazie cyklu w jednym z  
jajników dojrzewa jajeczko, które produkuje głównie estrogeny.  
Podstawowym skutkiem wydzielania estrogenów jest rozpulchnienie  
wewnętrznej wyściółki macicy. Około czternastego dnia cyklu (za  
pierwszy dzień cyklu uznaje się pierwszy dzień miesiączki)  
znajdujący się w jajniku pęcherzyk zawierający jajeczko pęka i  
uwolnione jajeczko wpada do jamy brzusznej. Jest to jajeczkowanie,  
czyli owulacja. Prawie natychmiast zostaje wciągnięte przez  
lejkowate wejście do jajowodu. Najczęściej owulacja przebiega raz  
w jednym, raz w drugim jajniku.  
Wnętrze jajowodu pokryte jest mikroskopijnymi włoskami, które  
przesuwają jajeczko coraz bliŜej macicy. Jego podróŜ trwa około  
trzech dni. JeŜeli w tym czasie jajeczko nie zostanie zapłodnione  
przez plemnik, ginie.  
Kiedy juŜ pęcherzyk pęknie i wypuści dojrzałe jajeczko, coraz  
obficiej zaczyna wydzielać się progesteron, a estrogeny  
produkowane są w coraz mniejszej ilości. Najpierw wyściółka macicy  
robi się jeszcze grubsza, na wypadek gdyby miała przyjąć  
zapłodnione jajeczko. Potem progesteron powoduje, Ŝe nabrzmiewają  
trochę piersi, a kanaliki mleczne i gruczoły piersiowe  
przygotowują się do ewentualnego rozpoczęcia laktacji, czyli  
wytwarzania mleka dla przyszłego dziecka. Stąd powstaje uczucie,  
Ŝ

e piersi robią się cięŜkie i obolałe, a brodawki czułe na kaŜde  

dotknięcie. Progesteron wpływa takŜe na cerę i to za jego sprawą  
robią się pryszcze. U wielu dziewcząt i kobiet w tygodniu  
poprzedzającym następną miesiączkę pojawiają się jeden czy dwa  
widzialne zwiastuny końca cyklu. W tym samym czasie Wydzielanie  
progesteronu wpływa na wygląd śluzu wydzielanego przez szyjkę  
macicy. Przed jajeczkowaniem jest on przezroczysty, dość rzadki i  
ciągliwy. Pod wpływem progesteronu staje się matowy, bardzo gęsty,  
lepki i nierozciągliwy. Ma inny zapach niŜ śluz sprzed owulacji.  
Wszystkie te zmiany w wydzielinie z pochwy są całkowicie normalne.  
Nie jest natomiast normalne, jeŜeli z pochwy nie wydobywa się  
Ŝ

adna wydzielina.  

O ile zapłodnienie i poczęcie dziecka nie nastąpią do około  
dwudziestego piątego dnia cyklu, jajniki przestają produkować  
obydwa rodzaje Ŝeńskich hormonów. Ta cisza hormonalna powoduje, Ŝe  
wyściółka macicy złuszcza się, krwawi i oczyszcza co objawia się  
jako miesiączka.  
 
Miesiączki okresu pokwitania 
Podczas pierwszych miesiączek wydzielina z pochwy wcale nie jest  
jasnoczerwona, jak moŜna by się spodziewać, lecz brązowa i jest  
jej niewiele. Periody początkowe bardzo rzadko bywają regularne:  
niewiele dziewczyn ma okres co trzydzieści dni miesiąc w miesiąc.  
Zdarza się na przykład, Ŝe przerwa między jedną a drugą  
menstruacją trwa dwa, trzy, a nawet sześć miesięcy. Większość  
dziewczyn na uregulowanie miesiączek musi poczekać około 18  
miesięcy. Początkową nieregularnością nie musisz się przejmować.  
Nie martw się, jeśli raz wypływa więcej, a raz mniej krwi. To teŜ  

 

7

jest zupełnie normalne. Niektóre dziewczyny nigdy nie miesiączkują  
regularnie. Przez całe Ŝycie mają okres co trzy, pięć lub sześć  
tygodni.  
 
Reakcje na miesiączkę  
Pierwsza menstruacja to znak nadejścia nowego etapu w Twoim Ŝyciu.  
Fizycznie jesteś kobietą, płodną i mogącą mieć własne dzieci,  
moŜesz więc uznać ten czas za rodzaj święta. Powinnaś być dumna ze  
swego ciała. Za kaŜdym razem okres podkreśla Twoją kobiecość i  
indywidualność. MoŜesz dzięki niemu czuć się coraz bardziej  
dorosła, niezaleŜna i pewna siebie. Szkoda, Ŝe jest tyle  
dziewcząt, które gdy pojawia się period, czują się nieswojo,  
wstydzą się lub martwią. Miesiączki to przecieŜ proces stały,  
wiadomy i nierozerwalnie związany z Ŝyciem kaŜdej kobiety.  
Powinnaś je lubić, bo są dowodem na to, jak sprawnie funkcjonuje  
Twój organizm. Nie traktuj ich jak kuli u nogi, nawet jeśli w  
Twoim przypadku okres łączy się z niepokojem, bólem, wraŜeniem  
otyłości i ospałości. Ze wszystkimi tymi objawami w prosty sposób  
moŜna sobie radzić. Period powinien stać się uciąŜliwy zaledwie w  
tym samym stopniu, co jedzenie i spanie.  
Wiele dziewczyn z mieszanymi uczuciami odnosi się do miesiączek,  
co w duŜej mierze jest pozostałością po dziewiętnastowiecznym  
podejściu do fizjologii człowieka. Miesiączkująca kobieta uznawana  
była za nieczystą, a poniewaŜ w niektórych krajach sądzono, Ŝe  
kobiece przypadłości są związane z zaburzeniami psychiki, fakt  
menstruacji starano się ukrywać za wszelką cenę. Kobiety izolowały  
się w tym czasie od całego świata. Oczywiście takie podejście jest  
błędne i niesprawiedliwe, zwłaszcza Ŝe przecieŜ Ŝadna dziewczyna  
nie zatrzyma procesu dorastania i cyklu hormonalnego  
przebiegającego w jej ciele. JeŜeli period krępuje Cię, a nie  
zamierzasz rozmawiać o nim Z rodzicami, pogadaj z najlepszą  
przyjaciółką. Dowiedz się, czy teŜ ma juŜ okres, a jeŜeli tak, to  
czy ją on denerwuje, czy jej się podoba, a moŜe przyjaciółka czuje  
dokładnie to samo, co Ty. Czasem pewniejsze siebie dziewczyny  
pytają wszystkich koleŜanek w klasie o miesiączkę i wymieniają  
uwagi na ten temat. To teŜ dobry sposób. Przyjaciółki bardzo Ci  
pomogą w przezwycięŜeniu niepotrzebnego skrępowania poprzez  
rzeczowe podejście do całej sprawy i własną otwartość. Unikaj  
osób, które tendencyjnie wszystko wulgaryzują, bo słuchanie ich  
moŜe Ci tylko zaszkodzić. Natomiast szczere rozmowy z  
dziewczynami, które darzysz zaufaniem pozwolą Ci przyjąć  
menstruację jako coś zupełnie normalnego i tylko trochę  
uciąŜliwego.  
 
Higiena podczas miesiączki 
 
Odpowiednia higiena osobista podczas periodu pomaga poczuć się  
pewnie i nie wyglądać gorzej niŜ na co dzień. Powinnaś jak  
najczęściej myć się pod prysznicem, najlepiej rano i wieczorem.  
Przy myciu uwaŜaj, Ŝeby mydło nie dostało się do pochwy, bo po  

 

8

pierwsze - moŜe piec, a po drugie - sprzyja zakaŜeniom. Podmywaj  
się od przodu do tyłu i nigdy nie płucz pochwy wodą. Pochwa to  
samooczyszczający się narząd, któremu nie są potrzebne ani mycie  
prysznicem, ani środki bakteriobójcze.  
 
Podpaski czy tampony?  
Większość młodych dziewczyn uŜywa podczas okresu podpasek -  
najczęściej za radą mam i dlatego, Ŝe są łatwiejsze w uŜyciu. Ale  
nie ma powodu, dla którego nie mogłabyś stosować tamponu, skoro  
tego chcesz.  
W sprzedaŜy są dwie odmiany tamponów: z aplikatorami lub bez.  
Dopóki nie nabierzesz wprawy w zakładaniu tamponów, stosuj te z  
aplikatorem.   Chyba nigdy nie zapomnę jak pierwszy raz załoŜyłam  
sobie tampon. Miałam wtedy około 18 lat, czyli zdecydowałam się na  
to później niŜ wiele dzisiejszych dziewczyn. Razem z przyjaciółką  
z uniwersytetu postanowiłyśmy spróbować, jak to się robi.  
Kupiłyśmy więc jedną paczkę na spółkę, weszłyśmy do sąsiednich  
kabin, Ŝeby móc wołać do siebie i opowiadać, jak nam idzie. Cały  
czas Ŝartowałyśmy i śmiałyśmy się jak wariatki, plątały nam się  
sznureczki, a kiedy nie wiadomo było, co dalej, jedna przychodziła  
drugiej z pomocą. Po tej próbie Ŝadna z nas nie wróciła juŜ do  
podpasek.  
Pamiętaj tylko, Ŝe nie wolno trzymać jednego tamponu w pochwie  
dłuŜej niŜ sześć godzin. Nawet jeŜeli nie krwawisz obficie,  
zmieniaj tampony regularnie, aby uniknąć infekcji. Nie zapomnij  
wyjąć zuŜytego tamponu zanim włoŜysz nowy, a gdyby się zdarzyło,  
Ŝ

e sznurek się urwie, a tampon zostanie w środku, idź natychmiast  

do ginekologa, niech go wyjmie. Z uŜywaniem tamponów związana jest  
bardzo rzadka choroba, zwana zespołem wstrząsu toksycznego (ZWT).  
Mało prawdopodobne, Ŝeby Ci się przytrafiła, ale na wszelki  
wypadek o niej wspominam.  
 
Trudne miesiączki  
 
Wiele dziewcząt odczuwa fizyczne dolegliwości związane z  
menstruacją; ich przyczyny były badane, ustalono teŜ metody  
zapobiegawcze. Dwa najczęstsze objawy to bolesne miesiączkowanie i  
napięcie przedmiesiączkowe. Inny kłopot, jaki napotykają młode  
dziewczyny, to niewystąpienie periodu.  
 
Bolesne miesiączkowanie  
Ból przy miesiączce spowodowany jest skurczami macicy, które  
bywają łagodne, ale mogą teŜ być bardzo silne i nieprzyjemne.  
Dawniej uwaŜano to za stan nerwicowy, dziś jednak wiemy, Ŝe  
wszystko zaleŜy od naszych hormonów, a nie od psychiki. Organizm  
dziewczyny, u której występują bolesne miesiączki albo wydziela za  
duŜe ilości hormonu prostaglandyny, albo jej macica jest  
wraŜliwsza na ten hormon niŜ normalnie.  
Prostaglandyna to hormon, który wywołuje takŜe skurcze macicy  
podczas porodu i inicjuje akcję porodową. Dzięki niemu macica  

 

9

zaczyna się rytmicznie kurczyć - na tyle silnie, aby wypchnąć  
dziecko na zewnątrz. Dziewczyny (i kobiety) cierpiące z powodu  
bolesnego miesiączkowania powinny być traktowane serio, poniewaŜ  
przeŜywają coś w rodzaju miniporodu.  
Na rynku większości krajów Europy i USA znajdują się leki  
zawierające antyprostaglandyny, które likwidują przyczynę  
bolesnego miesiączkowania w 80 procentach. Wielu lekarzy jest  
przeciwnych ich stosowaniu w kaŜdym przypadku. JeŜeli cierpisz z  
powodu bolesnego miesiączkowania i nie przepisano Ci leku z  
antyprostaglandynami, idź do swojego lekarza domowego i zapytaj,  
czy nie przepisałby Ci któregoś z tej grupy leków. JeŜeli odmówi,  
idź do poradni rodzinnej lub młodzieŜowej. JeŜeli i tamtejszy  
doktor będzie się wahał, poproś o skierowanie do ginekologa.  
Udowodniono, Ŝe stosowanie antyprostaglandyn pomaga zlikwidować  
bóle miesiączkowe u wielu dziewcząt. Dzięki lekom z tej grupy  
dziewczyna odczuwa ból krócej, nie musi tak długo leŜeć w łóŜku,  
nie przerywa pracy i nauki, uwolniona od niezawinionego  
zmniejszenia swej aktywności.  
 
Zespół napięcia przedmiesiączkowego  
Napięcie przedmiesiączkowe nie ma nic wspólnego z bolesnością  
miesiączkowania. U niektórych dziewcząt napięcie to oznacza o  
wiele więcej niŜ draŜliwość, smutek i skłonność do łez. Istnieje  
grupa objawów, które u kaŜdej dziewczyny mogą być nieco inne.  
Wiele dziewcząt jednak skarŜy się na regularne występowanie  
"kompletu" dolegliwości takich, jak:  
- Ból głowy  
- Bóle stawów  
- Uaktywnienie się alergii  
- Kłopoty z koncentracją  
- Nerwowość i łatwe popadanie w złość  
- Poczucie, Ŝe cały świat jest przeciwko nim  
- OcięŜałość, niezdarność, przytrafianie się róŜnych wypadków  
- Trudności z pozbieraniem myśli i znalezieniem właściwych słów  
- Depresja  
- Wzrost wagi  
- Bezsenność  
Przyczyny powyŜszych objawów są bardzo złoŜone, zaleŜne od  
działania kilku róŜnych narządów i hormonów. Prawie na pewno  
wydzielany jest wówczas w większej ilości hormon odpowiedzialny za  
zatrzymywanie wody w organizmie, dlatego czasami pomocne okazują  
się diuretyki, leki odwadniające, zmuszające organizm do wydalania  
nadmiaru wody. U mniej więcej 50 procent dziewcząt, które wpadają  
w tym okresie w depresję, badania wykazują nieznaczny niedobór  
witaminy B6. Kontrolowane uzupełnienie jej niedoboru pomaga w  
połowie przypadków depresji przedmiesiączkowej. Nigdy jednak nie  
stosuj takiej kuracji na własną rękę, gdyŜ przedawkowanie witaminy  
B6 moŜe mieć bardzo powaŜne konsekwencje. Niemal na pewno zespół  
napięcia przedmiesiączkowego wiąŜe się z zachwianiem równowagi  
hormonów pochodzących z mózgu, które regulują wydzielanie  

 

10

estrogenów i progesteronu, a dziewczyny cierpią z powodu braku  
progesteronu. U tych dziewczyn świetne efekty daje terapia  
polegająca na uzupełnieniu progesteronu w postaci zastrzyków lub  
wszczepu.  
 
Niewystąpienie miesiączki  
Całkowity brak periodu prawie zawsze wiąŜe się z zaburzeniami  
przemiany materii lub z nieprawidłowościami budowy chromosomów.  
Nie jest niczym niezwykłym to, Ŝe 14-letnia dziewczyna nie ma  
jeszcze miesiączek. Dopóki nie ukończysz 17 lat, większości  
specjalistów nie przyjdzie nawet do głowy interweniować, a i  
wówczas dopiero po przeprowadzeniu gruntownych badań. Niewielu  
lekarzy zdecydowałoby się na leczenie braku miesiączkowania  
hormonami przed ukończeniem przez dziewczynę 18. roku Ŝycia, moŜna  
natomiast wykonać testy laboratoryjne, które określą czy jej  
narządy płciowe funkcjonują prawidłowo i czy nie ma ona zaburzonej  
równowagi hormonalnej. Lekarze mogą teŜ wtedy zidentyfikować  
ewentualne nieprawidłowości chromosomalne czy zaburzenia przemiany  
materii. ChociaŜ takie testy są długotrwałe i uciąŜliwe, moŜna  
dzięki nim skorygować zaburzenia powodujące niewystępowanie  
miesiączek przez terapię uzupełniającą, ustalaną indywidualnie dla  
kaŜdej dziewczyny.  
 
Gdzie szukać pomocy w razie kłopotów z miesiączkami  
Jedno jest pewne, z powodu miesiączek nie powinnaś cierpieć.  
JeŜeli masz dolegliwości związane z miesiączkami, poproś o radę  
lekarza rodzinnego, lekarza z Towarzystwa Rozwoju Rodziny lub  
Ŝ

yczliwego specjalistę. [patrz: Porady i pomoc]. Badania wykazały,  

Ŝ

e wszystkie te dolegliwości mają ściśle określone przyczyny  

fizyczne i nie powinny być leczone objawowo środkami  
uspokajającymi, uśmierzającymi ból, antydepresyjnymi ani hipnozą.  
Nigdy nie chowaj swoich kłopotów i mieszanych uczuć co do własnej  
osoby wyłącznie dla siebie. Przede wszystkim zwróć się do rodziców  
i porozmawiaj z nimi, gdy tylko dojdziesz do wniosku, Ŝe coś z  
Twoimi miesiączkami jest nie tak. JeŜeli porozumienie się z  
rodzicami sprawia Ci trudności albo nigdy nie dotykałaś przy nich  
tak delikatnej materii, poszukaj koniecznie kogoś spoza rodziny,  
kto mógłby Ci pomóc, a przede wszystkim Cię zrozumieć. MoŜe  
znajdzie się sąsiadka, nauczycielka lub starsza od Ciebie krewna,  
z którą jesteś na tyle w bliskich stosunkach, Ŝe nie będziesz się  
krępować. Wygadaj się przed nią. O ile pozbędziesz się  
niepotrzebnych lęków, moŜesz liczyć na dobre rady i wsparcie.  
JeŜeli nie masz nikogo takiego w kręgu rodziny i przyjaciół, idź  
do znajomego doktora i opowiedz mu szczerze o trapiących Cię  
kłopotach.  
 
 
3 zdrowie 
 
 

 

11

Miałam kiedyś okazję spotkać Mary Rand, złotą medalistkę  
olimpijską w pięcioboju. Wracała właśnie z treningu squasha i  
wydawała się najładniejszą dziewczyną, jaką kiedykolwiek  
widziałam. Nie była umalowana, po włosach spływał jej pot, ale  
miała gładziutką cerę, Ŝywe spojrzenie, radosną minę i przepiękny  
uśmiech. Wtedy właśnie uświadomiłam sobie, Ŝe sprawność i zdrowie  
wyglądają bardzo ładnie.  
Według mnie, jednym z najlepszych sposobów na wzmocnienie wiary w  
siebie i nabranie nowych chęci do Ŝycia jest zdobycie i utrzymanie  
sprawności fizycznej. JeŜeli stanie się tak w Twoim przypadku, nie  
tylko będziesz dobrze się czuć, lecz równieŜ osiągniesz prawidłową  
wagę, zawsze juŜ odpowiednią do wzrostu i budowy ciała. A wtedy  
pojawi się szansa na zachowanie takiej figury, jaką chciałabyś  
mieć.  
 
Prawidłowe odŜywianie  
 
To, co jemy, w znacznej mierze oddziałuje na nasze zdrowie i  
samopoczucie nie tylko obecne, lecz równieŜ przyszłe. Aby czuć się  
i wyglądać dobrze, musimy odŜywiać się odpowiednim pokarmem. Wiele  
nastolatek nie ma jednak wpływu na to, co zjada. Muszą się  
dostosować do jadłospisu całej rodziny, a nierzadko takŜe do tego,  
co oferuje szkolna stołówka. Zgodnie z prawem, obiady w szkole  
powinny zawierać wszystkie właściwe składniki odŜywcze, ale jeŜeli  
w Twojej szkole jest tylko barek, w którym sama wybierasz sobie  
jedzenie, moŜe się okazać, Ŝe Twoje posiłki nie są tak zdrowe, jak  
być powinny. Nastolatki, którym pozostawia się dowolność przy  
doborze posiłków, mają często tendencję do zamawiania szybkich  
dań, jak ryby z frytkami, hot dogi, hamburgery, smaŜone kurczaki  
albo biorą przekąski, jak batoniki czekoladowe, praŜona kukurydza,  
słone paluszki, herbatniki lub chipsy. Takie jedzenie najczęściej  
zawiera bardzo mało błonnika, pozbawione jest minerałów i witamin,  
które giną poddawane długotrwałemu ogrzewaniu. Ma na ogół mnóstwo  
tłuszczu, którym przesiąka podczas smaŜenia albo jest bardzo mocno  
słodzone, czyli bardzo wysoko kaloryczne. ChociaŜ dieta składająca  
się wyłącznie z tego typu potraw jest wyjątkowo niekorzystna, przy  
zróŜnicowanym, racjonalnym sposobie odŜywiania się we wszystkich  
tych potrawach moŜna odnaleźć wartościowe składniki pokarmowe.  
Hamburger, na przykład, zawiera duŜo białka, Ŝelaza, trochę  
witamin i minerałów. Dlatego nic nie szkodzi, jeśli od czasu do  
czasu skusisz się na taki posiłek albo zjesz trochę słodyczy.  
NajwaŜniejsze, aby jak najwcześniej wyrobić w sobie prawidłowe  
nawyki Ŝywieniowe i dowiedzieć się, które pokarmy słuŜą zdrowiu, a  
które szkodzą. Naucz się teŜ wybierać wszystko, co pomoŜe Ci  
zachować jak najlepszą figurę. Jeśli zaczniesz odŜywiać się źle,  
coraz częściej będziesz chorować. Stosując zdrową dietę, zachowasz  
zdrowe włosy, paznokcie i zęby.  
 
Bądź odpowiedzialna za swoją dietę  
JeŜeli chciałabyś odŜywiać się prawidłowo, przygotuj się na  

 

12

wyjście z własną inicjatywą i dobrowolne podjęcie określonych  
obowiązków. Przyjmując odpowiedzialność za to, co jesz oddasz  
wielką przysługę rodzicom. Z pewnością będą zadowoleni, jeśli:  
- Będziesz chciała dowiedzieć się jak najwięcej o racjonalnym  
planowaniu posiłków i o gotowaniu  
- Będziesz robić zakupy dla całej rodziny.  
AngaŜując się w sprawy diety, mogłabyś teŜ nauczyć się zarządzania  
i oszczędnego gospodarowania powierzonymi Ci pieniędzmi.  
Istnieją potrawy lepsze i gorsze. Jedne przekąski mogą być  
niezdrowe lub tuczące, inne zawierają niezbędne składniki  
odŜywcze, które warto uzupełniać jak najczęściej. Są teŜ takie, po  
które moŜna sięgać od czasu do czasu przy zachowaniu  
zróŜnicowanej, racjonalnej diety.  
Warto przyzwyczaić się do czytania opisu na opakowaniu kaŜdego  
produktu. Dowiesz się z niego, co zjadasz; dane o zawartości  
kalorycznej produktu przydają się, zwłaszcza osobom kontrolującym  
swoją wagę. Poza składnikami odŜywczymi do produktów dodawane są  
sztuczne barwniki, konserwanty i aromaty, oznaczane symbolami  
zaczynającymi się od litery E.  
 
Jaki jest nasz pokarm  
Niezbędnymi składnikami naszego pokarmu są białka, węglowodany,  
tłuszcze, błonnik, minerały i witaminy. Racjonalna dieta powinna  
zawierać co najmniej zalecane dawki kaŜdego z nich. Przez dłuŜszy  
czas obywając się bez którejś z tych substancji, zaczęlibyśmy mieć  
kłopoty ze zdrowiem: zaburzenia metabolizmu, a w przypadku  
niedoboru witamin czy minerałów - cięŜkie choroby.  
 
Białka  
Białka potrzebne są organizmowi do budowania i rekonstrukcji  
tkanek. Białko to podstawowy materiał budulcowy naszego ciała. Z  
niego w większości składają się mięśnie, skóra, krew i nerwy,  
dlatego istnieje stałe zapotrzebowanie na ten budulec. W związku z  
tym powinno się jeść dziennie około 50-70 gramów białka. Dobrymi  
jego źródłami są: mięso, ryby, drób, jaja, orzechy, fasola i ser.  
 
Węglowodany  
Węglowodany w postaci nie oczyszczonego ryŜu, kasz, ciemnego  
chleba, nasion roślin strączkowych, świeŜych owoców i warzyw (w  
tym ziemniaków i bananów w przeszłości "oskarŜanych" o nadmierną  
kaloryczność) powinny stanowić około połowy Twojej diety. Celuloza  
i pektyny zawarte we wszystkich włóknistych jarzynach i owocach  
same nie mogą być trawione, ale pełnią bardzo waŜną rolę w  
procesie trawienia (patrz: Błonnik, poniŜej). Węglowodany  
rafinowane powinno się jeść wyłącznie w nieduŜych ilościach.  
Ciasta, dŜemy, czekolada, cukierki i herbatniki powinny stanowić  
niewielką część racjonalnej diety. Organizm zuŜywa cukier ze  
wszystkich źródeł energii (czy będą to ciastka, czy owoce i  
mleko), a poziom cukru we krwi moŜe być inny u kaŜdej osoby, a  
ponadto zmieniać się z godziny na godzinę. JeŜeli zaczniesz jeść  

 

13

za duŜo cukru jak na potrzeby Twojego organizmu, ciało będzie  
gromadzić zapasy w postaci tłuszczu. Postaraj się więc włączyć do  
diety cukier z najrozmaitszych źródeł i unikaj jego nadmiaru.  
 
Tłuszcze  
Występują w dwóch postaciach: stałej, jak masło, i  
ciekłej, jak olej. W tłuszczu rozpuszczają się witaminy A i D, a  
więc przyjmujemy te witaminy razem z tłuszczem zawartym w  
poŜywieniu. UwaŜa się, Ŝe jedzenie sporej ilości nasyconych kwasów  
tłuszczowych wiąŜe się z ryzykiem rozwoju choroby serca, dlatego  
powinno się ograniczyć spoŜycie nasyconych tłuszczów. Tak czy  
inaczej, racjonalne odŜywianie oznacza uŜywanie tłuszczu  
roślinnego zamiast zwierzęcego i to w niewielkiej ilości. W diecie  
powinny znaleźć się mniej więcej dwie łyŜki stołowe oleju  
dziennie, najlepiej kiedy jest to olej sałatkowy, to znaczy  
orzechowy, sezamowy lub słonecznikowy. Aby osiągnąć właściwy  
poziom spoŜycia tłuszczu, włącz do diety orzechy, awokado albo  
majonez.  
 
Błonnik  
O znaczeniu błonnika w naszej diecie prowadzono w  
ostatnich latach długie dyskusje. Obecnie wiadomo, Ŝe błonnik  
zapewnia prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego, powoduje,  
Ŝ

e ruchy perystaltyczne jelit stają się płynne i regularne,  

wchłania wodę, a więc uwaŜa się, Ŝe jest w stanie złagodzić  
uczucie głodu, a ponadto zabezpiecza nas przed pewnymi chorobami,  
jak niektóre nowotwory, choroby układu pokarmowego czy choroba  
wieńcowa. Podstawowymi źródłami błonnika są wszelkie pokarmy  
pochodzenia roślinnego, zwłaszcza produkty zboŜowe z pełnego  
przemiału, mąka, bulwy takie, jak ziemniaki, nasiona roślin  
strączkowych, orzechy i owoce.  
 
Minerały  
Dwa najwaŜniejsze minerały, które powinny znaleźć się w  
naszym poŜywieniu, to wapń i Ŝelazo. Wapń jest niezbędnym budulcem  
kości i zębów, a Ŝelazo stanowi bardzo waŜny składnik krwi,  
częściowo tracony podczas menstruacji. PoniewaŜ w okresie  
dojrzewania człowiek rośnie, zwiększa się ilość krwi w organizmie  
i istnieje zwiększone zapotrzebowanie na Ŝelazo. Wapń znajduje się  
przede wszystkim w mleku i jego przetworach, jarzynach i ziarnach  
zbóŜ, a Ŝelazo w mięsie, "owocach morza", podrobach, jajach i  
rzeŜusze.  
Inne waŜne minerały, jak sód, potas, magnez, fosfor, glin i cynk,  
a takŜe jod i fluor, potrzebne organizmowi w niewielkiej dawce,  
znajdują się zwłaszcza w jarzynach, ziarnach zbóŜ i owocach.  
 
Witaminy  
Potrzebne są do regulacji rozmaitych procesów  
zachodzących w organizmie. Witamina A poprawia wzrok i utrzymuje  
tkanki ciała, a jej źródła to jarzyny Ŝółte i o ciemnozielonych  

 

14

liściach oraz tłuszcze. Witamina C potrzebna jest między innymi  
przy procesach związanych z gojeniem, a takŜe do przyswajania  
Ŝ

elaza przez organizm. W przeciwieństwie do wielu innych  

substancji, nie moŜe być magazynowana w ciele, dlatego powinna być  
stale obecna w naszym poŜywieniu. Dobre źródła tej witaminy to  
owoce cytrusowe i jarzyny o ciemnozielonych liściach. Witamina B12  
znajduje się między innymi w mięsie, a witaminy A i D w  
tłuszczach.  
 
Przejście na zdrową dietę  
Oto kilka rad dla osób chcących przejść na racjonalną dietę. Nie  
są trudne do zastosowania i powinnaś przyjąć je za podstawę swoich  
nawyków Ŝywieniowych w dorosłym Ŝyciu:  
- Staraj się ograniczyć jedzenie słodyczy - ciastek, herbatników,  
cukierków, czekoladek i słodkich napojów. Sięgaj po nie rzadko.  
JeŜeli przyzwyczaiłaś się do przekąsek pomiędzy posiłkami, zamień  
je na owoce, orzechy, rodzynki i ser Ŝółty.  
- Jedz mniej potraw tłustych i smaŜonych, zwłaszcza jeśli do tej  
pory były stałą częścią Twojej diety. Zamiast jajka sadzonego  
zjedz jajko w koszulce, ugotowane na twardo lub na miękko. Zamiast  
smaŜyć mięso, piecz je na ruszcie. O wiele lepsze od frytek są  
pieczone ziemniaki.  
- Staraj się rezygnować z jak największej ilości przetworów,  
zastępuj je świeŜymi produktami. Rób sobie własne kanapki z  
ciemnego pieczywa zamiast kupować gotowe, z białej bułki.  
- Staraj się jeść dwie, a nawet trzy porcje owoców dziennie, na  
zmianę z lekko obgotowanymi jarzynami. Najlepszym sposobem  
przyrządzania warzyw jest duszenie - tracą wówczas najmniej smaku  
i wartości. Kiedy tylko moŜesz, jedz surowe jarzyny.  
- Zmniejsz ilość spoŜywanego białego pieczywa i staraj się włączać  
do diety jak najwięcej ciemnych produktów zboŜowych, zawierających  
sporo witamin i błonnika. W sklepach moŜna dostać najrozmaitsze  
produkty z ciemnej mąki. Ciemny ryŜ jest o wiele smaczniejszy od  
kleistego białego ryŜu.  
- Pij mleko odtłuszczone zamiast pełnotłustego. Wszystkie  
najwaŜniejsze substancje zostają w mleku po odciągnięciu tłuszczu.  
- Kiedy tylko moŜesz, dodawaj do diety groch, fasolę i soję.  
Stanowią znakomite i tanie źródło białka, a takŜe błonnika.  
Jadłospis na cały dzień  
Jedz codziennie:  
Chude mięso, drób, ryby, jaja, nasiona rośliń strączkowych (groch,  
fasola, soja). Chleb, płatki, kasze, makaron, ryŜ. Owoce (jabłka,  
gruszki, śliwki, pomarańcze, banany, morele, brzoskwinie itd.) i  
jarzyny (marchew, kapusta, ziemniaki - ale nie frytki, bób,  
pomidory itd.)  
Jedz z umiarkowaniem: 
Nabiał (mleko, ser jogurt). Orzechy (w tym orzeszki ziemne),  
masło, margaryna; dŜem, przetwory  
Jedz rzadko: 
Ciasta, ciasteczka, herbatniki, napoje gazowane, chipsy, frytki,  

 

15

praŜoną kukurydzę  
 
Zachowanie figury  
 
Wiele nastolatek przechodzi fazę wielkich obaw o swoją wagę.  
Najczęściej czują, Ŝe są za grube, inne cierpią z powodu  
nagromadzenia tłuszczu w konkretnych miejscach ciała. Zwykle uwaŜa  
się, Ŝe dziewczyna zaczyna mieć nadwagę, jeŜeli waŜy o 10% więcej  
niŜ wskazywałyby wzorcowe wyliczenia, natomiast jeŜeli jest  
cięŜsza o 20%, moŜna mówić o otyłości. Zgodnie z takimi  
kryteriami, za osoby z nadwagą trzeba by uznać połowę osób, które  
przekroczyły 20 rok Ŝycia - rzeczywiście, wiele z nich naprawdę  
boryka się z tym problemem. Dawniej panowało przekonanie, Ŝe  
tłuszcz u dziecka jest oznaką zdrowia, a nadwaga sama zniknie w  
okresie dojrzewania. Dzisiaj uwaŜa się, Ŝe kaŜdy nadmiar tłuszczu  
stanowi problem, bez względu na to, kiedy się zacznie pojawiać.  
Skontrolowanie czy naprawdę masz się o co martwić, nie zawsze jest  
takie proste. Nie wystarczy się zwaŜyć i zmierzyć. Musisz  
przyjrzeć się sobie dokładnie i określić czy jesteś delikatnie,  
ś

rednio, czy mocno zbudowana. Przy mocnej budowie, przy duŜym  

szkielecie, będziesz potrzebowała więcej ciała, które by go okryło  
i w związku z tym powinnaś waŜyć stosunkowo więcej. Trzeba teŜ  
wziąć pod uwagę, w jakim okresie się znajdujesz, poniewaŜ waga  
moŜe ulegać pewnym wahaniom. Po pierwsze - ciągle rośniesz, po  
drugie - podczas menstruacji moŜesz być cięŜsza. Nie wystarczy  
więc zwaŜyć się, przede wszystkim trzeba się sobie dobrze  
przyjrzeć. JeŜeli powaŜnie myślisz o odchudzaniu się, umieść na  
łazienkowym lustrze takie równanie:  
 
Odkładany tłuszcz = jedzenie - spalona energia  
 
Kiedy, z jakiegokolwiek powodu, ilość energii zawartej w pokarmach  
przewyŜsza ilość energii spalanej poprzez ruch czy procesy  
Ŝ

yciowe, organizm zaczyna gromadzić jej nadmiar w postaci  

tłuszczu. Jeśli organizm zuŜywa więcej energii niŜ pobiera z  
poŜywienia, zgromadzony tłuszcz staje się źródłem brakującej  
energii i jest likwidowany, a cięŜar ciała maleje. JeŜeli  
rzeczywiście zaleŜy Ci na schudnięciu i utrzymaniu idealnej wagi,  
powinnaś skupić się na prawej stronie naszego równania. śadne  
ograniczenia na krótką metę niczego nie dają, a rozwiązanie  
problemu nadwagi jest brutalnie proste. MoŜesz osiągnąć  
zmniejszenie się lewej strony równania tylko wtedy, gdy zaczniesz  
albo mniej jeść, albo więcej się ruszać, a najlepiej obie rzeczy  
jednocześnie.  
AŜ nazbyt często rozwaŜa się skuteczność róŜnych diet, ale według  
mnie istotne znaczenie przy odchudzaniu ma zwiększenie ilości  
spalanej energii i to przede wszystkim powinnaś postawić sobie za  
cel. Jednak istnieją czynniki zakłócające równowagę między obiema  
stronami równania. Jednym z nich jest szybkość przemiany materii w  
Twoim organizmie - miara ilości tej energii pobieranej z pokarmu,  

 

16

którą ciało zuŜywa na zasilanie wszystkich czynności niezbędnych  
do Ŝycia, jak oddychanie, trawienie i poruszanie się. Jest to  
najczęściej stała wielkość, obejmująca około dwóch trzecich  
energii spalanej przez organizm w ogóle. JeŜeli natura obdarzyła  
Cię wolną przemianą materii, to jedząc i ćwicząc tyle samo, co  
Twoja koleŜanka o szybszej przemianie materii, utyjesz, a ona nie.  
Wielu ludziom bardzo trudno to zrozumieć i zaakceptować.  
JednakŜe są rzeczy, z którymi moŜna sobie poradzić. Na pewno nie  
powinno się jeść obfitego posiłku wieczorem, kiedy wiadomo, Ŝe  
organizm nie zdąŜy spalić pobranej energii. Najlepiej jeść tuŜ  
przed okresami wzmoŜonej aktywności. Najlepszą zasadą jest  
jedzenie obfitego śniadania, umiarkowanego obiadu i lekkiej  
kolacji. Wiele dziewczyn, które chcą szybciej schudnąć, decyduje  
się na mniejsze posiłki. Warto jednak pomyśleć o zwielokrotnieniu  
ć

wiczeń fizycznych, poniewaŜ ruch wpływa na bilans energetyczny  

dokładnie tak samo, jak ograniczenie jedzenia, a na dłuŜszą metę  
daje o wiele lepsze efekty.  
 
Odchudzanie przez ruch  
Niedawno udowodniono, Ŝe ćwiczenia fizyczne wpływają na wyrównanie  
bilansu energetycznego nie tylko poprzez zwiększenie ilości  
spalanej energii, lecz takŜe - uprawiane regularnie -  
przyspieszenie tempa naszej przemiany materii. JeŜeli przez ponad  
miesiąc będziesz ćwiczyła 4 razy w tygodniu po 30 minut lub  
dłuŜej, wszystkie rozleniwione mięśnie staną się sprawne i  
szczupłe. Całkowicie sprawny, aktywny mięsień przetwarza energię  
około dwa razy szybciej. Cały organizm przystosowuje się do  
zdwojonego wysiłku, serce, płuca i mięśnie pracują aktywniej, a  
więc organizm spala więcej energii nawet w te dni, kiedy  
odpoczywasz. Dlatego właśnie ruch jest najbardziej skuteczną formą  
odchudzania. Jednak o tym, Ŝe okazał się jedynym sposobem  
sprawowania stałej kontroli nad naszą wagą, wiemy od niedawna.  
Niewiele odchudzających się osób wydaje się to zagadnienie  
rozumieć i mało kto korzysta z tej wiedzy.  
 
Niedowaga  
Bardzo trudno poradzić coś osobom z wyraźną niedowagą. Większość  
chudych dziewczyn ma bardzo dobrą przemianę materii, a  
spowolnienie jej jest prawie niemoŜliwe. JeŜeli jednak bardzo się  
postarasz, być moŜe uda Ci się przytyć. Powinnaś jeść kilka  
obfitych posiłków dziennie, pamiętać o jedzeniu produktów  
tuczących, nie opuszczać Ŝadnego posiłku. Szczupłość juŜ od dawna  
jest bardzo modna, ale trzeba pamiętać, Ŝe powaŜna niedowaga moŜe  
odbić się źle na zdrowiu. Dolna granica w tabelach wagi ciała, z  
których w Wielkiej Brytanii korzysta się dla celów  
ubezpieczeniowych, została ostatnio podniesiona, poniewaŜ okazało  
się, Ŝe osoby waŜące o cztery kilogramy więcej niŜ powinny Ŝyją  
dłuŜej od waŜących o cztery kilogramy za mało.  
 
Nadwaga  

 

17

Wiele dziewcząt, które chciałyby się odchudzić, Ŝywi całkowicie  
nierealistyczne oczekiwania co do tempa i rezultatów chudnięcia.  
Dość szybko załamują się i przestają odchudzać. Dlatego musisz  
dokładnie wiedzieć, na czym polega odchudzanie, jeszcze przed  
przejściem na jakąkolwiek dietę czy podjęciem wszelkich działań.  
Oczywiście spadek wagi zaleŜy głównie od tego, bez ilu kalorii  
jesteś w stanie się obywać. JeŜeli Twoje średnie zapotrzebowanie  
wynosi 2000 kalorii dziennie, nawet dość obfita dieta zawierająca  
1500 kalorii wytworzy deficyt energii około 500 kalorii, co  
tygodniowo daje 3500, a tylu potrzeba, Ŝeby zrzucić pół kilograma  
tłuszczu.  
Drastyczne diety nie są dobrym sposobem utrzymywania prawidłowej  
wagi na dłuŜszy okres. JuŜ na początku następuje gwałtowny spadek  
nawet do 5 kilogramów w ciągu tygodnia. Jednak tłuszcz stanowi  
ledwie część tego, co ubyło. JeŜeli zredukujesz dostarczaną  
energię do 400 kalorii dziennie, prawie połowa utraconych  
kilogramów będzie spowodowana odwodnieniem. Takie ograniczanie  
jedzenia jest tak naprawdę długoterminową, powolną głodówką.  
Jedyne, co moŜna osiągnąć tą metodą, to stopniowe wprowadzenie  
organizmu w stan hibernacji. Narządy spalające zazwyczaj energię  
będą dąŜyły do zatrzymania kaŜdej kalorii jak najdłuŜej, byle  
tylko przeŜyć. W takim stanie nie sposób się odchudzać. MoŜe się  
okazać, Ŝe Twoje zapotrzebowanie energetyczne zaczyna obniŜać się  
nawet do 500 kalorii dziennie, a wówczas nie będziesz mieć dość  
energii do normalnego funkcjonowania.  
JeŜeli chcesz schudnąć na stałe, musisz przebudować cały styl  
odŜywiania. Przy wyborze diety musisz pamiętać, Ŝe przyjmujesz  
nowy system jedzenia, który będzie towarzyszyć Ci przez resztę  
Ŝ

ycia. Weź więc pod uwagę poniŜsze wskazówki:  

- Czy Twoja dieta jest elastyczna? KaŜda dobra dieta musi być  
taka, bo mało która dziewczyna prowadzi na tyle uregulowany tryb  
Ŝ

ycia, by mogła stosować się do sztywnego jadłospisu przez dłuŜszy  

czas.  
- Czy dieta nie jest za ostra? Nie licz, Ŝe przeŜyjesz przyjmując  
mniej niŜ 1000 kalorii dziennie.  
- Czy dozwolone w diecie produkty uwaŜasz za normalne i smaczne?  
Okropne byłoby przejście na dietę składającą się z potraw, których  
nie lubisz lub które jesz rzadko.  
- Czy dieta pozwala na małe przyjemności? Większość osób łatwiej  
przyzwyczaja się do diety dopuszczającej niekiedy przysmaki.  
- Czy dieta będzie pasowała do jadłospisu innych domowników?  
- Czy skład diety oparty jest na zasadach racjonalnego odŜywiania?  
Nie powinnaś stosować diety hollywoodzkiej. KaŜda dieta polegająca  
na Ŝywieniu się produktami jednego lub dwóch rodzajów jest  
niezdrowa.  
- Czy dieta jest kosztowna? Do tej kategorii zalicza się diety  
wysokobiałkowe. Fundusze nastolatki czy jej rodziny rzadko  
wystarczają na kilka najlepszych steków tygodniowo.  
 
Jaka dieta ?  

 

18

Kiedy juŜ ustalisz, czy wolisz kontrolę kalorii, dietę o niskiej  
zawartości węglowodanów, tłuszczu i białka, czy jakąkolwiek inną,  
przeprowadź na własny uŜytek pewne badania. Nikt poza Tobą nie  
stwierdzi, która dieta jest dla Ciebie najwłaściwsza i która  
najlepiej pasuje do Twoich upodobań. Pamiętaj, Ŝe odniesiesz  
sukces stosując taką dietę, która zmniejszy liczbę spoŜywanych  
kalorii i pomoŜe Ci jeść mniej. Nie schudniesz jedząc wszystko, na  
co masz ochotę.  
- Jedz powoli i dokładnie Ŝuj kaŜdy kawałek.  
- Podczas jedzenia nie zajmuj się niczym innym, nie oglądaj  
telewizji, nie czytaj. Skup uwagę na posiłku.  
- Układaj jedzenie na mniejszych talerzach, uzyskasz wraŜenie  
większej obfitości.  
- Zamiast cukru uŜywaj słodzika, zwłaszcza do potraw gotowanych.  
- Całkowicie zrezygnuj ze smaŜenia. Potrawy pieczone na ruszcie są  
o wiele zdrowsze, a często teŜ smaczniejsze.  
- Pij odtłuszczone mleko. Śmietanka w pełnotłustym mleku nikomu  
dobrze nie słuŜy, a zawiera mnóstwo kalorii. Po odciągnięciu  
ś

mietanki mleko zachowuje wszystkie wartości.  

- Zapełnij lodówkę niskokalorycznymi przekąskami, na przykład  
chudym jogurtem i surowymi jarzynami.  
- MoŜesz pić niskokaloryczne napoje gazowane, jeśli je bardzo  
lubisz. Pamiętaj, Ŝe puszka zwykłej coli zawiera 100 zbędnych  
kalorii.  
- Zgromadź w domu zapasy niskokalorycznego jedzenia:  
niskokalorycznych zup w puszkach, niskokalorycznego majonezu i  
sosów sałatkowych, niskokalorycznego pieczywa i krakersów.  
- Wyrzuć wszystkie resztki tuczących produktów albo włóŜ je do  
zamraŜarki. Nie zostawiaj ich w lodówce, bo prędzej czy później  
się do nich dobierzesz.  
 
Choroby odchudzania  
 
Większość dzieci ma swoje ulubione potrawy i takie, których  
nienawidzi. Zjawisko to pojawia się nawet bardzo wcześnie, a w  
zaleŜności od reakcji rodziców zanika lub przenosi się na nawyki  
jedzeniowe w dorosłym Ŝyciu. JeŜeli masz kilkanaście lat i ciągle  
czujesz wstręt do niektórych potraw, jest wielce prawdopodobne, Ŝe  
Twoi rodzice w pewnym sensie zachęcili Cię do tego - na przykład  
przez przykładanie zbyt duŜej wagi do określonego sposobu  
odŜywiania się. Oczywiście nie jest to nic złego, chyba Ŝe  
zaczniesz mieć obsesję na punkcie jedzenia. Taka wybredna osoba  
jest bardzo uciąŜliwa dla otoczenia i niezbyt mile przyjmowana.  
Ponadto przechodząc na "kapryśną" dietę, pozbawisz się waŜnych  
składników odŜywczych i rozchorujesz. W drastycznych przypadkach  
mówi się nawet o "chorobach odchudzania", w których przyczyny  
łapczywego jedzenia jednych pokarmów i całkowita rezygnacja z  
innych mają o wiele głębsze korzenie.  
 
Anoreksja Nervosa  

 

19

Ta czasem nawet śmiertelna choroba powstaje prawdopodobnie na  
podłoŜu psychologicznym. Zdarza się ona o wiele częściej niŜby się  
mogło wydawać. Około dziesięciu procent nastolatek cierpi na  
którąś z jej postaci, chociaŜ u wielu przybiera ona dość łagodne  
formy.  
Choroba ta niemal zawsze zaczyna się w okresie dojrzewania i  
występuje z reguły u dziewczyn, które chciałyby się odchudzić i  
być szczupłe. Zdarza się jednak, Ŝe dziewczyna podświadomie  
pragnie pokazać, Ŝe to ona jest odpowiedzialna za siebie, a nie  
jej rodzice czy opiekunowie. Jednocześnie w podświadomości takiej  
dziewczyny moŜe tkwić chęć do pozostania dzieckiem, wskutek czego  
zaczyna walczyć z rozwojem swojego ciała, chce, Ŝeby było chudsze  
"jak u małej dziewczynki". Prostym sposobem przejęcia kontroli nad  
własnym ciałem i odpowiedzialności za siebie samą jest dla niej  
pilnowanie tego, co je. Wszystkim wokół, a zwłaszcza troskliwym  
opiekunom moŜe się wydawać, Ŝe to oni kontrolują ile ich córeczka  
zjada. Nie będą zdawać sobie sprawy do jakich sztuczek i wybiegów  
ucieka się taka dziewczyna, aby uwierzyli, Ŝe więcej jedzenia się  
w niej nie mieści.  
Nieprawdopodobne, ile są w stanie wytrzymać dziewczyny z obsesją.  
Bez względu na pierwotne powody popadnięcia w stan nałogowego  
niejedzenia, dziewczęta z anoreksją wyrabiają sobie dziwne pojęcie  
o rzeczywistym kształcie własnej figury. Kiedy prosi się je o  
narysowanie siebie samej, zawsze wyjdzie z tego coś w rodzaju  
baryłki. Wydaje im się, Ŝe są za grube, nawet jeśli obiektywnie  
stwierdzono 170 cm wzrostu i wagę ledwie 40 kilogramów! Ciągle  
marzą, Ŝeby być "choć trochę szczuplejsze" i przeraŜa je myśl, Ŝe  
mogłyby przytyć i być grube. Ich dieta nierzadko składa się z  
samej herbaty, słodzonej sacharyną. Wiele dziewczyn z anoreksją  
zaczyna po jakimś czasie, oprócz szczupłej sylwetki, mieć problemy  
z powodu ubocznych efektów odchudzania. Zaczynają wypadać im  
włosy, miesiączki stają się coraz rzadsze a nawet zanikają,  
niepostrzeŜenie całe ciało pokrywa się owłosieniem.  
Niestety Ŝaden lekarz nie jest w stanie poradzić wówczas niczego  
innego, jak karmienie na siłę, zwłaszcza gdy dziewczynie zagraŜa  
ś

mierć (a to zdarza się u piętnastu na sto dziewczyn z anoreksją).  

Leczenie psychiatryczne teŜ na ogół daje mizerne rezultaty.  
Jedynym sposobem zwalczenia anoreksji jest przejście głębokiej  
przemiany wewnętrznej. Dziewczyna musi odrzucić pomysł pozostania  
wiecznie dzieckiem bez biustu i bez miesiączki, odnaleźć dobre  
strony nadchodzącej dorosłości wraz ze wszystkim, co się z nią  
łączy. Jedną z najlepszych metod wyjścia z anoreksji jest poznanie  
innych osób cierpiących na tę chorobę. Istnieją juŜ grupy  
wzajemnej pomocy, które udzielają porad, informacji i prowadzą  
zajęcia grupowe. [W Polsce: MOP-y (Warszawa) i inne; patrz: Porady  
i pomoc.]  
 
Bulimia  
UwaŜa się ją za odmianę anoreksji. Polega na tym, Ŝe przez kilka  
dni człowiek obywa się prawie bez pokarmów, a później opanowuje go  

 

20

taka chęć jedzenia, Ŝe nie mogąc jej zaradzić, daje się ponieść  
szaleństwu objadania się wszystkim, co znajdzie pod ręką. Często  
oznacza to bardzo szybkie pochłanianie dziwacznych mieszanek  
rzeczy surowych i gotowanych, słodkich razem ze słonymi, a  
wszystko w ogromnych ilościach. Zdarza się, Ŝe organizm nie  
wytrzymuje tak nagłego przypływu pokarmu. Bywało juŜ, Ŝe kobiety  
umierały, poniewaŜ po którejś z podobnych uczt pękł im Ŝołądek.  
Bardzo trudno wyrwać się z zaklętego kręgu głodówek i nałogowego,  
łapczywego jedzenia. Na tę przypadłość cierpi o wiele więcej osób  
niŜ się na ogół sądzi.  
 
Ile powinnaś waŜyć  
Wzrost     Waga (kg)  
(cm)       Drobna budowa    Średnia budowa      Masywna budowa  
142        43                46                 51  
145        44,5              46,5               52  
147        45                48,                53  
150        46,5              50                 54,5  
153        51                56                 56 
155        49,5              52,5               57  
157,5      51                54,5               59  
160        52                56                 60,5  
163        54                58                 62,5  
165        56                60                 64,5  
168        57,5              61,5               66  
170        59,5              63,5               68  
173        61,5              65,5               70  
175        63                67                 72  
178        65                69                 74,5  
 
 
Odpoczynek  
 
KaŜdy Ŝywy organizm czy to roślina czy zwierzę, zawsze po okresie  
wzrostu lub aktywności musi przez jakiś czas odpoczywać. Ludzie  
prawdopodobnie potrzebują więcej odpoczynku, poniewaŜ poziom ich  
aktywności jest o wiele wyŜszy i podlega wahaniom. Ciało ludzkie  
jest strukturą bardzo skomplikowaną, a nasz mózg - najbardziej  
złoŜony w całym świecie organicznym. Mózg ten potrafi myśleć i  
przetwarzać informacje w sposób wyłączny dla rodzaju ludzkiego.  
Człowiek w ciągu 24 godzin pewien czas musi poświęcić na  
wypoczynek. Mózg pracuje tak intensywnie, Ŝe po 16 godzinach bez  
odpoczynku we wszystkich jego komórkach wyczerpują się nośniki  
energii, umoŜliwiające mu sprawne funkcjonowanie. Wystarczy jednak  
około ośmiu godzin całkowitego wypoczynku, czyli snu i energia  
powraca do komórek mózgowych, zdolnych teraz do podjęcia nowej,  
całodniowej pracy. Nietrudno sobie wyobrazić, Ŝe wszystkie inne  
komórki naszego ciała przechodzą podobny proces zuŜywania energii  
i uzupełniania zapasów, który trwa mniej więcej dobę.  
Sen jest procesem złoŜonym. Kierują nim co najmniej dwa ośrodki w  

 

21

mózgu, jeden powoduje, Ŝe zasypiamy, a drugi, Ŝe się nie budzimy.  
Pierwszy ośrodek włącza się pod wpływem rozmaitych czynników, na  
przykład przyzwyczajenia, bodźców wzrokowych, to znaczy obserwacji  
tego, co dzieje się wokół nas, a takŜe pod wpływem ogólnego  
zmęczenia, zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Przypuszcza  
się, Ŝe drugi ośrodek uaktywnia się dzięki zachodzącym w mózgu i  
całym ciele reakcjom chemicznym.  
Ciało regeneruje się po całym dniu, dopiero kiedy śpimy, ale wielu  
specjalistów od snu uwaŜa, Ŝe właściwe przygotowanie do pracy w  
dniu następnym zapewniają mózgowi marzenia senne. Wyobraź sobie,  
Ŝ

e mózg działa podobnie jak komputer, do którego wprowadza się  

rozmaite dane. Zaraz po wprowadzeniu są one przetwarzane,  
segregowane, analizowane i przeprowadzane są na nich róŜne  
operacje. Wydaje się oczywiste, Ŝe jeŜeli kanały przenoszące  
informacje zatkają się od nadmiaru danych, cały system zacznie  
pracować o wiele wolniej.  
Podczas snu wszystkie narządy ciała znajdują się w neutralnym  
stanie rozluźnienia. Serce pracuje wolniej, temperatura ciała  
spada o kilka dziesiątych stopnia, oddychanie jest znacznie  
spowolnione, a w związku z tym zmniejsza się dostęp tlenu do  
całego ciała. Kiedy śpisz, zapadasz jakby w stan częściowej  
hibernacji.  
 
Rady dla osób nie mogących zasnąć  
Wysypianie się to rzecz bardzo waŜna i jeŜeli nie moŜesz wieczorem  
usnąć, powinnaś wypróbować poniŜsze sposoby:  
- Uśniesz łatwiej i głębiej, jeśli będziesz bardzo zmęczona  
fizycznie, w tym celu duŜo gimnastykuj się w ciągu dnia.  
- Sypialnia powinna być dobrze przewietrzona i mieć odpowiednią  
temperaturę. Najlepiej usypia się w chłodnym pokoju i ciepłym  
łóŜku.  
- Wkładaj wygodną piŜamę czy koszulę nocną. Nic nie moŜe Cię  
uciskać.  
- Nie moŜe Ci być zimno w stopy.  
- TuŜ przed spaniem rób coś, przy czym się relaksujesz. Weź ciepłą  
kąpiel albo przeczytaj kilka rozdziałów dobrej ksiąŜki.  
- Napij się przed snem czegoś ciepłego, ale nie moŜe to być napój  
pobudzający, jak kawa czy herbata.  
- Wypróbuj, czy nie działa na Ciebie taki relaks:  
 1. Myśl o kaŜdej części ciała po kolei i rozluźniaj je.  
 2. Zwolnij oddychanie, bierz głęboki oddech i wypuszczaj  
powietrze w tempie dwa razy wolniejszym od normalnego.  
3. Postaraj się skończyć z gonitwą myśli. Całkowicie przestań  
myśleć. Wyobraź sobie, Ŝe patrzysz na czarny aksamit albo skup się  
na oddychaniu. Liczenie owiec teŜ nie jest takie głupie.  
 
Ć

wiczenia  

 
Ć

wiczenia fizyczne w młodym wieku wydają się mieć wyłącznie plusy  

i to dla kaŜdej dziedziny Ŝycia. Dziewczyna aktywna wygląda  

 

22

ładniej, jej sylwetka staje się zgrabniejsza i bardziej spręŜysta,  
a takŜe szczuplejsza. Ładnie wygląda ktoś, kto jest zwinny, gibki  
i wdzięcznie się porusza, a wszystko to są rezultaty ćwiczeń  
fizycznych. Przy okazji moŜna poznać wiele ciekawych osób, zdobyć  
nowych przyjaciół i oczywiście mieć interesujące zajęcie,  
relaksujące i odświeŜające.  
Aby zachować estetyczną, spręŜystą sylwetkę, powinnaś ćwiczyć  
cztery razy w tygodniu. Wszystko jedno, jaką formę ruchu  
wybierzesz, waŜne jest, aby uprawianie jej sprawiało Ci  
przyjemność, a nie było rutynową, przymusową męczarnią. MoŜna  
chodzić na kilkukilometrowe, szybkie spacery, pływać, jeździć na  
rowerze oraz uprawiać wiele innych dyscyplin sportu. Codzienne  
ć

wiczenia zintensyfikują pracę całego organizmu, Twoja  

wytrzymałość i ogólna siła wzrosną. Rzadziej będziesz mieć  
zadyszkę po wysiłku, bo poprawi się wydolność serca. Ćwiczenia  
pomogą Ci takŜe utrzymywać serce i płuca w pełnej gotowości na  
wypadek zagroŜenia. Większość osób w okresie dojrzewania ma bardzo  
sprawne ciało i wstyd byłoby pozwolić mu na utratę sprawności do  
dwudziestego roku Ŝycia.  
Bardziej aktywne formy ruchu pozwalają teŜ spalić pokaźną liczbę  
kalorii. KaŜdy trening powinien trwać co najmniej 20 minut,  
najlepiej jeŜeli trwa ponad pół godziny i jest dość intensywny.  
Nic nie szkodzi, jeśli trochę się spocisz. Ćwicząc w ten sposób,  
uzyskasz wspaniałe rezultaty. Po pierwsze, zdobędziesz pewność, Ŝe  
ciało funkcjonuje prawidłowo, po drugie w razie potrzeby będziesz  
mogła wykorzystać zapas sił i energii we właściwy sposób. Na  
dodatek zyskasz świetne samopoczucie. Nie będziesz ospała i  
wiecznie zmęczona. Kto ćwiczy regularnie, temu wszystko wydaje się  
łatwe, w sensie psychicznym i fizycznym. Regularne ćwiczenie  
zapobiega takŜe tyciu, poniewaŜ intensyfikuje metabolizm komórkowy  
i to na długo, nie tylko w czasie wykonywania ćwiczeń.  
"Zaczęłam ćwiczyć na rowerze treningowym w domu, ale było to takie  
nudne, Ŝe przesiadłam się na zwykły rower i teraz niezaleŜnie od  
pogody jeŜdŜę koło domu".  
"JeŜeli ćwiczę rano, przez cały dzień czuję się świetnie. Ćwiczę  
codziennie, robię to juŜ nałogowo".  
 
Rodzaje ćwiczeń  
Koniecznie musisz pomyśleć o tym, jaki rodzaj ćwiczeń najbardziej  
Ci odpowiada i pasuje do Twojego stylu bycia. Nie ma najmniejszego  
sensu biegać z samego rana jeŜeli nienawidzisz wstawania wcześniej  
niŜ naprawdę musisz. Zastanów się dobrze, czy wolisz na przykład  
gry zespołowe i regularne treningi, czy chcesz robić coś zupełnie  
sama, kiedy akurat masz na to czas. Wybór naleŜy do Ciebie.  
Najlepsze dla zdobycia ogólnej sprawności sporty czy rodzaje ruchu  
to niewątpliwie bieganie, marsze, trucht, pływanie, jazda na  
rowerze i tenis. JeŜeli nie zaleŜy Ci na uprawianiu Ŝadnej  
konkretnej dyscypliny sportu, wybierz którąś z powyŜszych form  
aktywności fizycznej. Najłatwiej do planu dnia włączyć szybki chód  
czy marsz. Nie podjeŜdŜaj do szkoły autobusem, moŜesz tę samą  

 

23

drogę albo jej część pokonać pieszo. Idź dość aktywnie, ale nie  
nerwowo, utrzymuj stałe, równe tempo. W miarę szybko poprawi się  
krąŜenie krwi, a serce i płuca zaczną sprawniej działać. Zakładaj  
do chodzenia wygodne buty, nawet gdyby miało to oznaczać noszenie  
drugiej pary w torbie. Bardzo popularny jest obecnie trucht, czyli  
jogging, który przynosi szybką poprawę sylwetki i funkcjonowania  
układu krąŜenia. Trzeba na to poświęcić codziennie trochę czasu i  
koniecznie zakładać odpowiednie buty, a moŜe i dres. Najwięcej  
cech prawdziwego sportu ma bieganie, do którego jednak trzeba się  
przygotować, tzn. wcześniej osiągnąć określony poziom sprawności.  
Zapisz się do jakiegoś klubu sportowego, w którym trenuje się  
bieganie, gdyŜ samemu trudno przyswoić sobie odpowiednią technikę  
i osiągnąć dobry rezultat. Wspaniałym treningiem ogólnorozwojowym  
jest pływanie i jeŜeli będziesz regularnie pływać, wypracujesz  
sobie piękną sylwetkę. Mięśnie staną się spręŜyste, a ponadto  
usprawnią się oddychanie i krąŜenie krwi. JeŜeli masz rower,  
zacznij jeździć na nim do szkoły. To będzie bardzo dobre ćwiczenie  
dla mięśni nóg, a takŜe dla wszystkich pozostałych. JeŜeli  
wybierzesz tenis, potraktuj go powaŜnie, jako sport, albo jako  
przyjemność i aktywny wypoczynek.  
Ć

wiczenia rozgrzewające  

Obroty głowy  
Pochyl głowę w prawo, przenieś do tyłu, na lewo i do przodu, a  
potem w drugą stronę.  
Skłony na boki  
Pochyl się na bok w lewą stronę, opuszczaj dłoń coraz niŜej  
przesuwając ją wzdłuŜ nogi. Wyprostuj się i powtórz w drugą  
stronę.  
Skręty tułowia  
Wyciągnij ramiona przed siebie, przenieś je na prawo, skręcając  
się w pasie, potem skręć się na lewo, cały czas trzymając dłonie  
na wysokości ramion.  
Wymachy ramion z przysiadami  
Stań w lekkim rozkroku, podnieś ręce nad głowę. Płynnym ruchem  
ugnij kolana i jednocześnie zrób wymach rękami na dół i w tył.  
Potem zrób wymach w przód i do góry i jednocześnie wyprostuj  
kolana.  
Kolano do łokcia  
Podnieś jedno kolano na wysokość klatki piersiowej, skłoń głowę i  
staraj się sięgnąć lewym łokciem do prawego kolana i na odwrót.  
 
Papierosy  
 
Młodzi ludzie bardzo często sięgają po pierwszy papieros tylko z  
powodu dręczącej ciekawości, jak to jest kiedy się pali. Chcą tego  
doświadczyć osobiście. Mogą eksperymentować w ten sposób nawet  
przez kilka ładnych lat i nie uzaleŜnić się, co jednak nie oznacza  
reguły. Zazwyczaj człowiek przyzwyczaja się do palenia niedługo po  
pierwszej próbie, a kiedy juŜ wpadnie w nałóg, porzucić go jest mu  
niezwykle cięŜko. Palenie, tak jak inne nałogi, moŜe zrujnować  

 

24

zdrowie.  
Palenie to nienormalne i nienaturalne przyzwyczajenie, a osoby  
palące duŜo, zwłaszcza te, które wcześnie zaczęły, uzaleŜniają się  
zarówno psychicznie, jak i fizycznie od nikotyny zawartej w  
papierosach. Istnieje aŜ nadto dowodów, Ŝe palenie papierosów  
prowadzi do cięŜkich chorób, a nawet do przedwczesnej śmierci.  
NajcięŜsze, śmiertelne choroby wywoływane paleniem to rak płuc i  
choroba wieńcowa serca, ale lista nie ogranicza się wyłącznie do  
nich. Palenie papierosów moŜe skończyć się kalectwem w postaci  
rozedmy płuc albo wrzodami w przewodzie pokarmowym. Wydawałoby  
się, Ŝe nikt przy zdrowych zmysłach nie będzie podejmował takiego  
ryzyka, a jednak w świecie są miliony nałogowych palaczy.  
Spora część młodzieŜy pali, bo chce wyglądać powaŜniej, doroślej  
albo po to, by nie odróŜniać się od reszty kolegów i koleŜanek.  
Dzieci palaczy szybciej sięgają po papieros niŜ te, u których w  
domu pali się rzadko. Niektórzy pragną naśladować podziwianą  
gwiazdę muzyki czy sportu albo bohatera filmowego, pokazujących  
się zwykle z papierosem w ustach. Jak większość nastolatków,  
moŜesz uwaŜać papierosy za symbol dorosłości. Pamiętaj jednak, Ŝe  
dowodem prawdziwej dorosłości nie są symbole ani inne oznaki  
pozorne, lecz zdolność do panowania nad sobą, do podejmowania  
długoplanowych, mądrych decyzji i do odrzucania presji otoczenia,  
a więc do pozostania osobą niepalącą.  
"Dopóki nie paliłam, czułam się całkiem zagubiona. Nie byłam jedną  
z wielu, wciąŜ mówiono mi, Ŝe słaba ze mnie koleŜanka, bo tylko ja  
nie palę".  
"Zaczęłam palić, bo cała rodzina pali. Nawet brat, chociaŜ jest  
tylko o rok starszy ode mnie".  
 
Rzucać czy nigdy nie zaczynać  
Będzie Ci o wiele łatwiej oprzeć się pokusie palenia, jeŜeli jakaś  
szanowana przez Ciebie dorosła osoba nie pali, na przykład ktoś z  
rodziców, nauczycieli, trener czy bliski znajomy. Dawniej uznawano  
za normalne palenie w domu, w biurze, w pociągu, a nawet w kinie  
czy teatrze. Teraz spotykamy się z tym o wiele rzadziej, poniewaŜ  
wprowadzono liczne przepisy i zakazy. MoŜesz sądzić, Ŝe jeszcze  
daleko Ci do cięŜkich chorób związanych z paleniem, ale wiedz, Ŝe  
osoba paląca szybko staje się coraz mniej atrakcyjna. Wielu ludzi  
mówi, Ŝe palenie jest dla nich czymś obrzydliwym, a więc gdybyś  
zaczęła palić, sporo osób zapewne zrazi się do Ciebie juŜ przy  
pierwszym spotkaniu. Dym papierosowy wchodzi we włosy i w ubranie,  
osadza się na zębach, a jak on pachnie - wiadomo.  
"Rzuciłyśmy palenie razem z mamą. Pomyślałam sobie, Ŝe skoro ona  
moŜe, to ja muszę. "  
"Pewnego dnia olśniło mnie. Po co ja to robię ? Nie dość, Ŝe nie  
ma to sensu, to jeszcze wydaję tyle pieniędzy!"  
Za kaŜdym razem, gdy tylko przyjdzie Ci ochota na papieros,  
przypomnij sobie poniŜsze fakty. Osoba wypalająca mniej niŜ 15  
papierosów dziennie rezygnuje z pięciu i pół roku Ŝycia. KaŜdy  
wypalony papieros będzie Cię kosztować cztery minuty Ŝycia.  

 

25

RóŜnica między długością Ŝycia kobiet i męŜczyzn zmniejsza się ze  
względu na fakt, Ŝe kobiety palą o wiele więcej i częściej niŜ  
kiedyś. JeŜeli planujesz urodzenie dzieci, pamiętaj, Ŝe na  
dziesięć palących matek u jednej dochodzi do poronienia albo  
dziecko umiera zaraz po przyjściu na świat. Dzieci kobiet palących  
są z reguły mniejsze od tych, których matki nie palą, częściej  
zapadają na róŜne choroby i przedwcześnie umierają.  
JeŜeli masz wraŜenie, Ŝe zaczęłaś przyzwyczajać się do palenia,  
przedyskutuj tę sprawę z rodzicami i powiedz im, Ŝe w Ŝaden sposób  
nie potrafisz odmówić, kiedy ktoś częstuje Cię papierosem albo Ŝe  
sama zaczęłaś kupować papierosy. Na pewno będą umieli Ci doradzić,  
w jaki sposób powiedzieć "nie".  
 
Alkohol  
 
Picie alkoholu to kolejna rzecz, którą moŜesz uwaŜać za symbol  
dorosłości, poniewaŜ dzieciom nie pozwala się go próbować, a  
dorośli piją z upodobaniem. Oczywiście, niewielka ilość alkoholu  
moŜe sprawiać przyjemność, zwłaszcza w eleganckim towarzystwie,  
ale trzeba nieustannie pamiętać, Ŝe alkohol to teŜ trucizna, od  
której na dodatek moŜna się uzaleŜnić. Trzeba więc uwaŜać,  
zwłaszcza Ŝe dostępność trunków nie stanowi Ŝadnego problemu.  
Łatwo wpaść w zwyczaj picia przy kaŜdej okazji, co z początku jest  
tylko niewaŜnym przyzwyczajeniem, ale potem przechodzi w powaŜne  
uzaleŜnienie. Na dłuŜszą metę alkohol niszczy ciało, rujnuje  
wątrobę i alkoholik umiera w stanie śpiączki wątrobowej, jednym z  
najgorszych, jaki moŜe się zdarzyć przed śmiercią. Zanim to jednak  
nastąpi, choroba alkoholowa powoduje takie "zakonserwowanie"  
mózgu, Ŝe zdolności intelektualne chorego szybko obniŜają się do  
poziomu zerowego. Wielu młodych ludzi pije dlatego, Ŝe jest to  
łatwy i tani sposób poprawienia sobie nastroju. Niestety, rzadko  
kiedy młody człowiek wie, kiedy przestać. Najpierw zamierzasz  
wypić jeden, najwyŜej dwa kieliszki dla towarzystwa, a potem  
okazuje się, Ŝe alkohol juŜ działa i nie jesteś zdolna do niczego  
poza dalszym piciem. Bardzo teŜ łatwo dać się namówić na "jeszcze  
tylko ten jeden". Pamiętaj, Ŝe po kaŜdym poalkoholowym przypływie  
dobrego humoru następuje bardzo nieprzyjemny kac, rozdzierający  
ból głowy połączony z wymiotami i uczuciem przygnębienia.  
"No, ale przecieŜ wszyscy piją, dorośli zalewają się, kiedy tylko  
mogą. Dlaczego mamy być gorsi?"  
"śeby się napić, byłam zdolna do wszystkiego. Kradłam i kłamałam,  
a nawet wyciągałam pieniądze z torebki mamy".  
 
Alkohol trzeba traktować ostroŜnie  
Nikt nie zmusi Cię do zaprzestania picia, o ile nie zdecydujesz o  
tym sama. Pamiętaj, Ŝe za kaŜdym razem, gdy sięgasz po alkohol,  
zdajesz się na wielkie ryzyko. MłodzieŜy do 18 roku Ŝycia nie  
sprzedaje się alkoholu w barach, kawiarniach, pubach,  
restauracjach, a takŜe w wielu sklepach, ale w kawiarni czy pubie  
równie miło jest siedzieć pijąc napoje bezalkoholowe.  

 

26

Pamiętaj i o tym, Ŝeby nie prowadzić samochodu pod wpływem  
alkoholu. Nigdy nie pozwól wieźć się osobie, która piła, choćby  
nie wiadomo jak nalegała. Musisz teŜ wiedzieć, Ŝe alkohol wpływa  
na sposób zachowania i miesza w głowie. MoŜe się okazać, Ŝe  
zrobisz pod jego wpływem coś, czego później będziesz gorzko  
Ŝ

ałowała.  

 
Jak mogą pomóc rodzice  
Picie alkoholu to niezwykle rozpowszechniona rozrywka towarzyska.  
Musisz wyrobić sobie jasny pogląd na picie, a potem podjąć decyzję  
czy chcesz to robić, czy nie. Najlepszym miejscem, gdzie moŜna  
dowiedzieć się wszystkiego o plusach i minusach picia jest Twój  
dom. Wielu rodziców chętnie pozwala swoim dzieciom popróbować,  
jaki smak mają róŜne trunki podawane w domu, chociaŜ, zgodnie z  
prawem, nie wolno im umoŜliwiać Ci prawdziwego picia, dopóki nie  
skończysz 18 lat. Rodzice powinni porozmawiać z Tobą, jeŜeli  
napotkasz jakieś problemy, zastanowić się na przykład, jak masz  
wrócić do domu, jeśli wychodzisz z kimś, kto na pewno będzie pił  
albo co robić, jeŜeli Twoi przyjaciele spędzają większość wolnego  
czasu w pubie czy w kawiarni.  
 
Narkotyki  
 
ś

adna przytomna dziewczyna, która sama chce odpowiadać za swoje  

czyny i uczucia, nigdy nie zdecyduje się na spróbowanie  
narkotyków. MoŜe wydać Ci się dziwne i niezrozumiałe, Ŝe papierosy  
i alkohol, od których człowiek się uzaleŜnia, w pewnym wieku  
przestają być zakazane, a narkotyki nie. W Wielkiej Brytanii  
narkotyzowanie się jest prawnie zabronione, a chociaŜ obowiązujące  
prawo nigdy nie jest doskonałe, jego zadaniem jest ochrona Twojej  
osoby. Za narkomanię [w Polsce: za handel narkotykami] grozi kara  
pozbawienia wolności, a strach przed karą to wystarczająco dobry  
powód, Ŝeby nigdy nie sięgać po narkotyki. Jeszcze lepszym powodem  
wydaje się jednak chęć zachowania zdrowia i kontroli nad tym, co  
się robi, a zawsze skuteczniejsze są argumenty własne od  
narzucanych z zewnątrz.  
Narkotyzowanie się, bez względu na rodzaj zaŜywanego środka czy  
częstotliwość, ma fatalny wpływ na organizm i moŜe spowodować:  
wymioty, oziębłość płciową, zaparcia, zatrzymanie miesiączki,  
zniszczenie wątroby, choroby krwi, wycieńczenie mięśni, problemy z  
myśleniem, Ŝółtaczkę prowadzącą do śmierci oraz AIDS.  
Jednym z powodów, dla których młodzi ludzie wpadają w narkomanię,  
jest przekonanie, Ŝe od alkoholu do narkotyków istnieje płynne  
przejście. To nieprawda, nigdy nie daj się oszukać. Narkotyki  
uzaleŜniają o wiele szybciej niŜ alkohol. A jeŜeli sądzisz, Ŝe  
pozwolą Ci znaleźć się na nie wiem jakim "haju", wiedz, Ŝe "haj"  
nigdy nie zrekompensuje tego, co następuje po ustaniu działania  
narkotyku. JeŜeli ktoś uporczywie trwa przy narkotykach, coraz  
częściej wpada w "dołek", a coraz rzadziej jest na "haju", musi  
więc systematycznie zwiększać dawki narkotyku aŜ całkowicie straci  

 

27

panowanie nad sobą. Naucz się wykorzystywać wszystkie przyjemne i  
emocjonujące doznania, jakich dostarcza normalne Ŝycie: Ŝe ładnie  
wyglądasz, dobrze się czujesz, dbanie o siebie sprawia Ci  
satysfakcję, jesteś coraz sprawniejsza i Ŝe powoli stajesz się  
dorosłą, dojrzałą osobą.  
 
Jak mogą pomóc rodzice  
Rodziców często przeraŜa sama myśl o narkotykach, poniewaŜ na ogół  
jest to coś, z czym się jeszcze nigdy bezpośrednio nie zetknęli.  
Mogą więc nie zdawać sobie sprawy z łatwości zdobycia narkotyków,  
są nieświadomi, Ŝe normalnych ludzi na nie stać, a takŜe Ŝe ktoś  
moŜe wywierać na Ciebie presję i zmuszać Cię, Ŝebyś spróbowała.  
Zanim zaryzykujesz zdrowie i Ŝycie, porozmawiaj o swoich obawach i  
pokusach z rodzicami. Razem moŜe dojdziecie do sedna sprawy, czyli  
przyczyny, dla której zaczęłaś myśleć o narkotykach. MoŜe się  
okaŜe, Ŝe głównym powodem są namowy koleŜanek albo poczucie  
załamania, ciekawość, bunt lub zagubienie. Potem spróbujecie  
ustalić, jak moŜna by to naprawić. JeŜeli Twoi rodzice zareagują z  
początku wściekłością, pamiętaj, Ŝe prawdopodobnie kieruje nimi  
strach. Nie daj się zbić z tropu. Rozmawiaj otwarcie i w tym  
momencie przejmij odpowiedzialność za tę trudną rozmowę. JeŜeli  
rodzice nie są w stanie Ci pomóc albo juŜ zaczęłaś brać narkotyki,  
skorzystaj z odpowiedniego telefonu zaufania, gdzie otrzymasz  
kontakt z ośrodkami leczenia narkomanii.  
Aby się wyleczyć z narkomanii, trzeba odnaleźć w sobie niezwykle  
silne pragnienie odrzucenia nałogu. Musisz odzyskać kontrolę nad  
swoim ciałem i umysłem, rozpocząć na nowo normalne Ŝycie i zająć  
się pracą, której wyniki uznasz za warte poświęcenia. Jest to  
jednak zadanie niezwykle trudne, z nałogu bowiem nie moŜna wydobyć  
się bez udziału osób umiejących leczyć narkomanię, a więc  
potrzebne Ci będą szczególna, troskliwa pomoc i opieka. Pamiętaj  
jednak, Ŝe pomoc znajdzie się wtedy, gdy zaczniesz jej szukać z  
pełną determinacją. Wiele osób, którym udało się wydobyć z  
narkomanii i pozbyć uzaleŜnienia, mówią: "To cudowne, Ŝe znowu  
Ŝ

yję!"  

Jak działają narkotyki  
- LSD (kwas) - Występuje jako małe, kolorowe pastylki lub plamki  
na bibule, przyjmowany doustnie  
Trwająca kilka godzin "podróŜ". MoŜe to być przeraŜające,  
koszmarne przeŜycie, z którego nie sposób się wówczas wyrwać. Łączy  
się z dręczącymi halucynacjami i uczuciem paranoi. 
- Amfetamina - Najczęściej biały lub brązowy proszek wąchany lub  
wstrzykiwany. MoŜe teŜ występować pod postacią pigułek lub  
kapsułek  
Powoduje wyostrzenie zmysłów, nagły przypływ niezmiernej energii,  
niezwykle szybkie kojarzenie i jasność spojrzenia. Gdy kończy się  
działanie narkotyku, następuje depresja i wielkie trudności z  
zaśnięciem. 
- Konopie indyjskie (trawka, haszysz, marihuana, gandzia) -  
Brązowa Ŝywiczna substancja w postaci twardych "ciasteczek" lub  

 

28

sypkich ziół i nasion. Obie formy stosowane w połączeniu z  
tytoniem i palone jako "jointy" 
Człowiek czuje się "pijany" i "wesoły" ale często traci wówczas  
poczucie czasu i przestrzeni. MoŜe się nienormalnie zachowywać, co  
prowadzi nawet do powaŜnych wypadków. Narkotyk wywołuje napady  
paranoi. 
- Heroina - Biały lub brązowy proszek, podgrzewany, a  
następnie wdychany lub wstrzykiwany  
- Morfina opium - Proszek, ciastowata masa  
- Kompot - Wywar ze słomy makowej  
Najpierw człowiek czuje się "dobrze" i jest bardzo rozbudzony,  
potem przychodzi uczucie otumanienia.Nadmierne dawki powodują  
utratę przytomności. Bardzo łatwo się uzaleŜnić. U osób  
zaŜywających ją po raz pierwszy występuje reakcja obronna organizmu  
- cięŜkie wymioty.U nałogowych narkomanek zostaje wstrzymane  
trawienie,stąd całkowite zaparcia, zanika teŜ miesiączka.  
Dalszym etapem jest powaŜne uszkodzenie funkcji mózgu  
(zmiany psychiczne) i całego organizmu. Zastrzyki  
powodują opuchnięcie, bliznowacenie naczyń krwionośnych,  
infekcje,zwiększają ryzyko zaraŜenia się Ŝółtaczką czy AIDS. 
- Kokaina (koka, crack) - Biały proszek, najczęściej wąchany, ale  
moŜe być teŜ wstrzyknięty.  
Daje bardzo podobne efekty jak amfetamina, ale łatwiej się 
od niej uzaleŜnić. 
4 Jak dbać o wygląd  
 
 
Większość z nas wygląda zupełnie inaczej niŜ dziewczyny i kobiety  
oglądane na filmach i w reklamach, po licznych zaś próbach  
upodobnienia się do nich często spotyka nas cięŜki zawód. Prawdę  
mówiąc, samo próbowanie jest błędem. śadna dorastająca dziewczyna  
nie powinna chcieć zrobić czegoś, co pozwoliłoby jej upodobnić się  
do modelek i aktorek. Musi być dumna z tego, Ŝe jest właśnie taka,  
jaka jest. Nasza indywidualność to jeden z największych skarbów,  
jakie mamy. Świadomość bycia sobą i wiara we własne siły stanowią  
najwspanialsze źródło szacunku do samych siebie i mają znaczenie  
zarówno dla naszego wyglądu, jak i sposobu myślenia.  
Nastolatki zasypują mnie setkami listów, w których skarŜą się na  
pryszcze, cienkie włosy, za duŜe nosy, za małe piersi, za chude  
uda, za grube kostki i chociaŜ strasznie mi ich Ŝal, to wyłącznie  
dlatego, Ŝe siebie nie lubią. Powtarzam jeszcze raz: nie zmienisz  
swojego wyglądu. Trudno. Musisz tylko wydobyć wszystko, co stanowi  
Twoje plusy i uczynić kolejne plusy z minusów. Niezwykłość rodzaju  
ludzkiego polega na tym, Ŝe kaŜdy człowiek jest inny, a więc jest  
kimś wyjątkowym, niepowtarzalną, wartościową indywidualnością. Daj  
spokój z rozmyślaniami, jak powinnaś wyglądać. Nie istnieje wygląd  
idealny. Naucz się Ŝyć z tym, co masz. JeŜeli kochasz siebie  
właśnie za to, jaka jesteś, znajdziesz się na dobrej drodze ku  
szczęściu.  
 

 

29

Cera  
 
Naprawdę zadbana, zdrowa cera to wielki plus i jeden z  
podstawowych składników urody. A więc bez względu na to, czy masz  
cerę piękną z natury, czy nie, powinnaś zadbać o siebie jak  
naleŜy, poświęcając temu duŜo uwagi. W okresie dojrzewania  
organizm stara się ustalić, gdzie leŜy równowaga hormonalna, a  
efekty uwidaczniają się na skórze. Działające na Ciebie androgeny,  
hormony męskie, mogą spowodować, Ŝe skóra będzie tłusta i pojawią  
się pryszcze.  
 
Pryszcze  
Nigdy nie powinno się wyciskać pryszczy, bo powoduje to  
przeniesienie infekcji w głębsze warstwy skóry. MoŜna delikatnie  
wyciskać ciemne zaskórniki, ale tylko po gorącej kąpieli, kiedy  
skóra jest rozpulchniona, a pory otwarte. Na wszelki wypadek  
zawsze posmaruj wyciśnięte miejsce małą ilością środka  
bakteriobójczego. Nie radzę uŜywać Ŝadnych "cudownych" maści  
przeciw pryszczom, a jeŜeli masz bardzo tłustą cerę, unikaj  
wszelkich draŜniących substancji, które tylko pomagają bakteriom  
rozprzestrzeniać się po całej skórze.  
 
Trądzik  
Prawie kaŜda nastolatka ma trądzik. WzmoŜone wydzielanie hormonów  
płciowych w tym okresie prowadzi do zwiększonego wydzielania łoju  
przez skórę. Łój draŜni ją i powoduje powstanie czerwonych plamek,  
a jeŜeli do tego miejsca dostaną się bakterie, rozwinie się  
infekcja i powstanie krosta. Nasilenie trądziku zaleŜy od tego,  
jaka ilość androgenów krąŜy we krwi, na ile wraŜliwe są gruczoły  
łojowe skóry i z jaką łatwością dochodzi do infekcji. Idź do  
dermatologa. Istnieje wiele skutecznych preparatów, ale sprzedaje  
się je wyłącznie na receptę.  
 
Oczyszczanie skóry  
Przynajmniej raz dziennie powinno się oczyszczać lub myć skórę na  
całym ciele, a okolice narządów płciowych, o ile to moŜliwe,  
jeszcze częściej. Oczyszczanie twarzy i szyi, które stale są  
odsłonięte, niekoniecznie oznacza mycie wodą i mydłem. W sklepach  
moŜna dostać wiele niedrogich, a dobrych mleczek kosmetycznych.  
Wcale nie musisz kupować najdroŜszych kosmetyków ani za kaŜdym  
razem wykonywać całego kompletu zabiegów, to jest zmywania  
mleczkiem, tonikiem, a na końcu nawilŜania i odŜywiania, choć  
sprzedawczynie w drogerii twierdzą, Ŝe powinnaś. Oczyszczaj cerę  
na tyle, abyś czuła, Ŝe jest czysta, a sposób oczyszczania i  
kosmetyki dobierz zgodnie z wymaganiami swojej skóry. Niektóre  
dziewczyny mówią, Ŝe czują się brudne dopóki nie umyją twarzy wodą  
z mydłem. Być moŜe w ich przypadku tak jest, co wcale nie znaczy,  
Ŝ

e w Twoim równieŜ. Sprawdź przede wszystkim, jaka metoda zapewnia  

Ci poczucie czystości.  
 

 

30

Kosmetyki nawilŜające  
NawilŜanie jest naprawdę najwaŜniejszym zabiegiem kosmetycznym,  
największą przysługą, jaką oddajesz swojej cerze, a im wcześniej  
zaczniesz, tym lepiej. Nie wydaje mi się, Ŝe 13 czy 14 rok Ŝycia  
to za wcześnie. Wybierz tylko lekki, nietłusty krem i nakładaj go  
po kaŜdym oczyszczeniu twarzy i szyi, rano i wieczorem. Lekkie,  
puszyste kremy, wchłaniające się całkowicie i znikające zaraz po  
nałoŜeniu, będą odpowiednie dla Ciebie aŜ skończysz 20 lat. JeŜeli  
duŜo czasu spędzasz w zamkniętych pomieszczeniach z centralnym  
ogrzewaniem albo Ŝyjesz w bardzo suchym klimacie, prawdopodobnie  
będziesz musiała stosować nawilŜanie częściej niŜ dwa razy  
dziennie. Nie moknij przez wiele godzin w gorącej kąpieli,  
poniewaŜ jest to sposób nie na nawilŜanie, lecz odwrotnie - na  
całkowite pozbawienie naskórka osłonki tłuszczowej, przesuszenie i  
stwardnienie. Kiedy tylko moŜesz, myj się pod prysznicem, a jeŜeli  
obstajesz przy kąpielach w wannie, kąp się naprawdę krótko.  
 
Oczyszczanie i nawilŜanie  
Usuń makijaŜ oczu chusteczką do demakijaŜu oczu lub delikatnym  
mleczkiem, łagodnie pociągając od strony nosa ku zewnętrznej  
stronie powieki. Nie naciągaj skóry.  
Palcami wmasuj w skórę sporą ilość mleczka kosmetycznego. Potem  
zbierz nadmiar mleczka wacikiem.  
JeŜeli wolisz oczyszczać skórę wodą z mydłem, uŜywaj delikatnego  
"mydła bez mydła" lub Ŝelu do mycia. Zrób pianę i rozprowadź po  
twarzy. Dokładnie spłucz wszelkie pozostałości.  
Do odświeŜania cery uŜywaj toniku. Delikatnie przetrzyj nim twarz,  
omijając usta i skórę wokół oczu.  
NałóŜ sporo kremu nawilŜającego na całą twarz. Powoli rozprowadź  
krem po całej twarzy.  
Rozprowadź krem od środka na zewnątrz twarzy. Wokół oczu wmasuj go  
w zagięcia skóry. UwaŜaj, Ŝeby nie napinać skóry.  
 
 
Typy cery  
W zasadzie mówi się o trzech podstawowych typach cery, chociaŜ  
prawdopodobnie Twoja cera nie odpowiada Ŝadnemu z nich. Większość  
osób ma cerę mieszaną. Zastanów się, z mieszanki jakich typów  
składa się Twoja cera. Podstawowe typy to cera tłusta, sucha i  
mieszana.  
 
Cera sucha  
Cera sucha wygląda rzeczywiście, jakby była sucha, czasem się  
łuszczy, często jest nieprzyjemnie napięta, zwłaszcza po umyciu  
mydłem. Często brakuje jej ochrony w postaci warstewki łoju, a na  
nadmierny upał lub zimno reaguje  naciągnięciem. Pękanie  
cieniutkich naczynek krwionośnych pod skórą oznacza bardzo suchą  
cerę. Sporą zaletą takiej cery jest to, Ŝe rzadko pojawiają się na  
niej wypryski, ale częste pierzchnięcie i łuszczenie na suchym  
powietrzu naleŜą juŜ do wad.  

 

31

 
Rady dla cery suchej  
- UŜywaj wyłącznie łagodnych, bezalkoholowych kosmetyków.  
- Stosuj gęstą, odŜywczą śmietankę do czyszczenia.  
- NawilŜaj skórę twarzy, wokół oczu i szyi tak często, jak tylko  
moŜesz, nie Ŝałuj kremu.  
- Zanim się umalujesz, po nawilŜeniu twarzy zastosuj nawilŜający  
podkład.  
- UŜywaj jak najmniej pudru.  
- Nie poprawiaj makijaŜu pudrem, dopóki nie musisz. Na ogół trzeba  
dopudrować tylko nos.  
 
Cera tłusta  
Cerę tłustą moŜna poznać po tym, Ŝe cała twarz się błyszczy.  
Czasami nabiera Ŝółtawej barwy i wydaje się gruba. Cera tłusta ma  
skłonność do pryszczy i zaskórniaków, zwłaszcza w okresie  
dojrzewania. Tłusta cera ma tę zaletę, Ŝe wydziela dość duŜo łoju  
chroniącego naskórek przed wysychaniem. Łatwo przylepia się do  
niej kurz. Dobrze słuŜy jej mycie specjalnym mydłem lub Ŝelem,  
jest to więc najlepszy sposób na utrzymanie jej w czystości.  
 
Rady dla cery tłustej  
- MoŜesz stosować toniki i środki ściągające z zawartością  
alkoholu. Stosuj tylko lekki, nietłusty środek czyszczący w  
płynie. Albo dwa razy dziennie myj wodą z mydłem i masuj czubkami  
palców. Nie ulegaj pokusie jeszcze głębszego czyszczenia.  
- Bardzo tłusta cera nie wymaga dodatkowego nawilŜania, ale jeśli  
masz tylko trochę tłustą, stosuj delikatne nawilŜanie, zwłaszcza  
kiedy przebywasz w ogrzewanych pomieszczeniach lub w suchym  
klimacie, a takŜe jeŜeli masz suche miejsca na twarzy.  
- Wyszukaj suchsze obszary skóry, jak usta, szyja, boki policzków  
i czoła. Będą potrzebowały regularnego nawilŜania.  
 
Cera mieszana  
Większość z nas ma właśnie cerę mieszaną, z tłustym pionowym pasem  
przez środek twarzy i tłustym czołem oraz z suchymi miejscami na  
policzkach, wokół oczu i na szyi. Im ciemniejsza skóra, tym  
większą wykazuje skłonność do całkowitej suchości albo właśnie  
tłustości cery.  
 
Rady dla cery mieszanej  
- Ideałem byłoby stosowanie dwóch sposobów pielęgnacji skóry na  
raz i osobnych zestawów kosmetyków na miejsca suche i tłuste. Jest  
to jednak skomplikowane i kosztowne. O ile więc kontrast między  
tłustymi i suchymi obszarami nie jest bardzo wyraźny, najlepiej  
ograniczyć się do czyszczenia całej twarzy lekkim mleczkiem  
kosmetycznym.  
- Tonik stosuj na tłuste obszary, a suche przemywaj tym samym  
tonikiem, ale rozcieńczonym wodą.  
- Suchsze miejsca muszą być nawilŜane kilkakrotnie w ciągu dnia.  

 

32

 
 
Bezpieczne opalanie  
ChociaŜ to bardzo smutny fakt, słońce jest dla skóry szkodliwe i  
niebezpieczne. Opalanie się na brąz nie jest dobrym pomysłem, choć  
byś nawet uwaŜała, Ŝe opalenizna ładnie wygląda. Niemniej  
funkcjonowanie naszego organizmu zaleŜy od słońca, poniewaŜ  
stanowi ono źródło witaminy D. Aby otrzymać dostateczną dawkę tej  
witaminy, wystarczy wyjść na świeŜe powietrze i nie trzeba nawet  
rozbierać się do kostiumu. Promienie ultrafioletowe, z których  
między innymi składa się światło słoneczne, są szkodliwe dla  
skóry, a stopień zniszczenia jej zaleŜy od czasu oddziaływania  
tych promieni. W małych dawkach promienie ultrafioletowe draŜnią  
skórę, która nadmiernie się rozgrzewa, a jeśli masz jasną cerę,  
czerwienieje. Długie przebywanie na słońcu powoduje  
zaczerwienienia i obrzęki, a jeszcze dłuŜsze moŜe skończyć się  
zwyczajnym poparzeniem, z bąblami i łuszczeniem się skóry. Gdybyś  
przekroczyła wszelkie granice rozsądku, siedząc na słońcu bardzo  
długo, skóra mogłaby ulec takiemu zniszczeniu, Ŝe przestałaby  
spełniać wszelkie funkcje, do których została stworzona. Załamałby  
się system chłodzenia organizmu, a to oznaczałoby cięŜką chorobę.  
Jednorazowe uporczywe opalanie wystarczy, Ŝeby skóra zaczęła-  
zmieniać właściwości. Jeśli opalasz się często i regularnie,  
efekty zaczynają być widoczne. Skóra traci jędrność i gładkość,  
zaczyna się marszczyć, poniewaŜ rozkładają się włókna kolagenowe  
utrzymujące ją w napięciu. Innymi słowy, nadmiar słońca postarza  
skórę, czego juŜ, niestety, nie moŜna w Ŝaden sposób cofnąć.  
Dlatego moją najlepszą radą jest, Ŝebyś się nie opalała choćbyś  
musiała za kaŜdym razem zwalczać silną pokusę. Równie złe jest  
opalanie sztuczne. Zamiast opalać się, pomyśl lepiej o ochronie  
skóry przed silnym słońcem. Noś romantyczny kapelusz z szerokim  
rondem oraz przejrzystą bluzeczkę, a pozostaniesz "blada i  
interesująca". JeŜeli naprawdę nie moŜesz wytrzymać bez  
opalenizny, przystąp do opalania we właściwy, rozsądny sposób. Za  
kaŜdym razem, gdy wychodzisz na słońce, smaruj się kremem  
ochronnym z filtrem. Zadbaj o to, Ŝeby dowiedzieć się wszystkiego  
o rodzajach filtrów. Na tubkach i butelkach z kremami  
przeciwsłonecznymi znajdziesz dokładne objaśnienia, ze szczegółową  
instrukcją uŜycia. Nie stosuj preparatów pozbawionych opisu.  
StrzeŜ się wszelkich środków, na których napisano, Ŝe pomagają się  
opalić. Z pewnością nie zawierają Ŝadnych substancji ochronnych i  
nie są niczym innym, jak zwykłymi kremami nawilŜającymi. Zastanów  
się, czy wiesz, do jakiego typu naleŜy Twoja skóra i jak długo  
moŜesz przebywać na słońcu bez obawy spalenia się. JeŜeli masz  
ciemną cerę, mimo długiej kąpieli słonecznej nic Ci nie grozi.  
JeŜeli jesteś z natury blada, spieczesz się bardzo szybko. Dowiedz  
się, jakiego stopnia ochrony wymaga Twój rodzaj skóry. Pamiętaj,  
Ŝ

e opalać się trzeba bardzo ostroŜnie. Pierwszego dnia wyjdź na  

słońce tylko na kilka minut i w ciągu następnych dni nieznacznie  
wydłuŜaj ten czas. Warto przy okazji pamiętać, Ŝe człowiek opala  

 

33

się nie tylko leŜąc na plaŜy. Równie mocno opalisz się w ruchu,  
podczas jazdy na nartach wodnych czy Ŝeglowania. Pieczołowicie  
dbaj więc o ochronę przed słońcem za kaŜdym razem, a kiedy minie  
okres, w którym wolno Ci się opalać, ubierz się. JeŜeli przebywasz  
na wodzie lub na śniegu, opalisz się szybciej, promienie słoneczne  
odbijają się bowiem od wody lub śnieŜnej bieli i opalają równie  
mocno, jak padające bezpośrednio z góry.  
 
 
Zachowanie opalenizny  
Nie moŜna zachować opalenizny inaczej niŜ opalając się ciągle na  
nowo. MoŜna jednak spowolnić proces blednięcia skóry, jeŜeli doda  
się do kąpieli trochę olejku, a po wytarciu się, posmaruje całe  
ciało balsamem nawilŜającym. Zapobiega to naturalnemu złuszczaniu  
się naskórka.  
 
 
Kolor cery a opalanie  
- Jasna -  
Masz jasne włosy i oczy - kiedy chcesz się opalić na brąz na ogół  
nic z tego nie wychodzi. Łatwo się za to przypiekasz.  
- Ciemna -  
Masz ciemną cerę, oczy i włosy. Łatwo się opalasz, nie przypiekasz  
się. 
- Ciemna -  
Twoje włosy, oczy i skóra są czarne albo ciemnobrązowe. Prawie nie  
zdarza Ci się przypiec na słońcu. 
 
MakijaŜ  
 
Dopóki jesteś młoda, staraj się wyglądać jak najnaturalniej i  
stosuj makijaŜ jedynie dla podkreślenia tego, czym obdarzyła Cię  
natura, a nie po to, by całkiem się odmienić. Wyglądałabyś  
sztucznie i fałszywie. Ogranicz się więc do stosowania minimum  
ś

rodków, ale ucz się jednocześnie wykorzystywać je tak, by uzyskać  

maksimum wyrazu. Malowanie się to bardzo przyjemna rzecz. W  
drogeriach znajduje się pełno niedrogich kosmetyków w miliardach  
kolorów, więc spróbuj trochę poeksperymentować, bez obawy o  
fundusze. Nie spiesz się i powoli staraj się odnaleźć wszystko, co  
pasuje do Twoich naturalnych barw, osobowości i humoru. Odkryj  
kolory pasujące do ubrań, które nosisz. Zwróć uwagę, co w Twojej  
twarzy jest godne podkreślenia, a co wręcz przeciwnie i naucz się,  
ć

wicząc cierpliwość i nabywając wprawy, jak odwrócić uwagę od  

defektów urody, a podkreślić zalety.  
 
Podkład  
Stosuj podkład po to, Ŝeby zakryć niewielkie przebarwienia i by  
nadać cerze równomiernej gładkości. Właściwy dobór podkładu polega  
na znalezieniu odcienia najbardziej przypominającego odcień Twojej  
skóry. Nakłada się go delikatnie i rytmicznie dotykając twarzy  

 

34

końcami palców.  
 
Puder  
MoŜe Ci się wydawać, Ŝe skoro uŜywasz podkładu, to puder jest  
niepotrzebny. Puder jednak utrwala podkład, a skórę pokrywa  
naturalnie wyglądającym puszkiem. Po odpowiednim nałoŜeniu pudru  
skóra przestaje tłusto błyszczeć, ale nie traci jedwabistego  
połysku. MoŜna kupić puder w postaci sypkiej albo w sprasowanych  
krąŜkach. Sypki puder łatwiej się rozprowadza i łatwo usunąć jego  
nadmiar z twarzy, z kolei sprasowany jest wygodniejszy do noszenia  
w torebce. Barwy pudrów są dość ograniczone, najczęściej kobiety  
kupują puder jasny, przejrzysty, który zmienia lekko fakturę  
skóry, a nie kolor. JeŜeli decydujesz się na puder barwiony,  
wybierz odcień o dwa tony jaśniejszy od podkładu.  
 
RóŜ  
UŜywa się go, aby nadać twarzy cieplejszy, Ŝywszy odcień.  
Umiejętnie stosowany daje wraŜenie lepszych proporcji, podkreśla  
policzki i oŜywia całą twarz, zwłaszcza gdy skóra jest blada i bez  
wyrazu. Odwrotnie niŜ przy makijaŜu oczu czy ust, róŜ powinno się  
nakładać tak, Ŝeby był jak najmniej widoczny, wybierz więc  
naturalny odcień i pamiętaj, Ŝe kolory wyglądają o wiele  
intensywniej w pudełku niŜ na skórze. Trzeba teŜ się dobrze  
zastanowić, gdzie nałoŜyć róŜ. Jeśli na przykład nałoŜysz go za  
blisko nosa, twarz wyda się wąska i wklęsła. Wieczorem moŜesz  
nałoŜyć trochę więcej róŜu, Ŝeby zrównowaŜyć jasne światło  
sztucznego oświetlenia, ale staraj się robić to wyjątkowo  
starannie i zawsze zachowuj umiar.  
 
Biały cień  
Biały cień stosuje się, Ŝeby podkreślić zalety twarzy, na przykład  
oczy czy kości policzkowe. Przydaje się zwłaszcza jako  
uzupełnienie makijaŜu oczu. MoŜesz musnąć nim górną krawędź kości  
policzkowych i linię tuŜ pod brwią.  
 
MakijaŜ oczu  
Dopóki jesteś młoda, maluj oczy tak delikatnie i naturalnie, jak  
tylko się uda, poniewaŜ bardzo łatwo przesadzić z kredką czy  
cieniem i wywołać efekt sztuczności. Nadmiar koloru wokół oczu  
postarza. Najpierw pokryj okolicę nad okiem aŜ do brwi jasnym  
cieniem. Brzegi barwnej plamy rozetrzyj czubkami palców, Ŝeby  
ładnie i stopniowo zanikała. Potem weź cień o kilka tonów  
ciemniejszy i lekko nałóŜ na samą górną powiekę. Brzegi znów  
rozetrzyj palcami. JeŜeli chcesz, podkreśl teraz łuk brwiowy  
białym cieniem. Następnie uŜyj kredki lub eyelinera.xx Wybierz  
niezbyt ciemny kolor, najlepiej subtelny i neutralny, brąz lub  
szary. Musisz oprzeć się pokusie dopasowywania eyelinera do koloru  
sukienki. Zdecyduj się raczej na barwy pasujące do koloru włosów,  
oczu i cery. JeŜeli masz czarne włosy i rzęsy, moŜesz wybrać  
czerń. Podkreśl oczy linią jak najbliŜej rzęs, potem rozetrzyj  

 

35

delikatnie kreski górną i dolną, Ŝeby nie odcinały oka od reszty  
twarzy. JeŜeli chcesz osiągnąć ostrzejszy efekt, pokuś się o  
narysowanie kreski na dolnej powiece powyŜej rzęs. Ostatnim etapem  
malowania oczu jest nałoŜenie tuszu. Pokryj górne i dolne rzęsy  
kilkoma cienkimi warstwami, staraj się, Ŝeby rzęsy się nie  
sklejały. Przy wyborze tuszu pamiętaj, Ŝe o ile nie jesteś  
brunetką, lepszy będzie szary lub brązowy. Wiele młodych osób  
reaguje alergicznie na rozmaite kosmetyki, zwłaszcza te do  
makijaŜu oczu, zawsze więc, zanim nałoŜysz nowy produkt na skórę  
wokół oczu, przetestuj go na nadgarstku. JeŜeli skóra będzie  
czerwona i piekąca, nie nakładaj tego kosmetyku na twarz. Zacznij  
uŜywać wyłącznie hypoalergicznych produktów.  
 
Szminka  
W sprzedaŜy spotykamy najrozmaitsze rodzaje szminek do makijaŜu  
ust, ale najbardziej godne polecenia są pomadki w kremie, pędzelek  
o kwadratowym zakończeniu i konturówka. Narysuj konturówką linie  
dociągając je do kącików ust, najpierw na górnej, potem na dolnej  
wardze. Nabierz trochę pomadki na pędzelek i wypełnij nią usta,  
zaczynając na środku i rozprowadzając ją na boki. MoŜesz zostawić  
linie konturówki nie pokryte albo, jeśli wolisz, rozetrzeć  
konturówkę z barwnikiem wypełniającym wargi. Dokładnie rozprowadź  
barwnik aŜ do kącików. Na koniec moŜesz nałoŜyć błyszczyk do ust.   
 
 
Zasady makijaŜu  
1. Zanim zaczniesz, oczyść dokładnie cerę i nałóŜ krem  
nawilŜający.  
2. NałóŜ plamki korektora na luki pod oczami i ewentualne czerwone  
miejsca. Rozmasuj go. NałóŜ sporo podkładu na brodę, policzki i  
czoło i takŜe rozmasuj.  
3. Rozprowadź na całej twarzy niewielką ilość pudru, a potem na  
kości policzkowe nałóŜ róŜ i rozprowadź go w kierunku skroni.  
4. NałóŜ na powieki cień, a następnie podkreśl zewnętrzny kącik  
górnej powieki eyelinerem. NałóŜ małe kropeczki eyelinera na dolną  
powiekę. Rozetrzyj wszystko delikatnie pędzelkiem. Wytuszuj rzęsy.  
5. Obrysuj usta konturówką w tym samym odcieniu co pomadka lub  
nieco ciemniejszą.  
6. W ostatniej chwili, juŜ po ułoŜeniu fryzury i ubraniu się,  
wypełnij usta pomadką.  
 
Higiena osobista  
 
 
Mycie  
Najlepszym sposobem utrzymania ciała w czystości jest mycie  
delikatnym mydłem pod bieŜącą wodą, czyli pod prysznicem. JeŜeli  
nie masz prysznica i kąpiesz się w wannie, korzystaj z niej jak  
najkrócej i nigdy nie przesiaduj w ciepłej wodzie. Moczenie się w  
wodzie przez długi czas pozbawia naskórek tłuszczowej osłonki,  

 

36

powoduje łuszczenie się, stwardnienie skóry, szorstkość i  
naciągnięcie. Stosuj jak najłagodniejsze substancje myjące.  
Najlepsze są kostki do mycia bez mydła, Ŝele i mydełko dziecinne.  
Szczególnie dokładnie myj się pod pachami i w kroczu. Opłucz  
dokładnie pachy, niektóre bowiem dezodoranty źle reagują z mydłem  
i wywołują uczulenia. JeŜeli umiesz, myj osobno okolicę odbytu, a  
osobno okolicę pochwy. JeŜeli się nie da, postaraj się  
przynajmniej, Ŝeby mydło spływało od przodu do tyłu, a nie na  
odwrót. Mydlana woda nie powinna dostać się do samej pochwy.  
Delikatna wyściółka pochwy łatwo ulega podraŜnieniu i moŜe piec. U  
niektórych osób ten sam efekt wywołują płyny do kąpieli.  
 
Przykre zapachy  
Wydzielanie potu jest niezbędnym procesem słuŜącym chłodzeniu  
organizmu. Woda wyparowuje z powierzchni skóry i chłodzi ją. Sam  
pot nie pachnie brzydko, mocny zapach powodują bakterie  
rozkładające pot i wytwarzające związki o silnym zapachu, które są  
czymś zupełnie naturalnym. W świecie zwierząt podobne substancje  
działają jako czynnik wabiący przeciwną płeć i nawet dla wielu  
ludzi zapach potu jest przyjemny albo przynajmniej nieszkodliwy.  
Wiele jednak osób uwaŜa go za przykry. Czują się głęboko uraŜone  
towarzystwem kogoś, kto pachnie potem. Kiedy na dworze robi się  
gorąco, większość z nas zaczyna pocić się intensywniej, a gdybyśmy  
nie uŜywali dezodorantów lub środków przeciwpotowych, wszyscy  
roztaczalibyśmy zapach nie do zniesienia. Dezodoranty zawierają  
ś

rodki hamujące rozkład potu. Preparaty przeciwpotowe zmniejszają  

ilość wydzielanej wilgoci.  
 
Pod pachami  
Miejsce to charakteryzuje szczególnie intensywny zapach.  
Wydzielany tam pot ma nieco inny skład niŜ na skórze w pozostałych  
miejscach, w dodatku tworzy się tam zakamarek, do którego prawie  
nie dostaje się powietrze, woda z potu nie wyparowuje dość szybko,  
a zleŜały pot zaczyna się rozkładać. JeŜeli wydzielasz pot o  
silnym zapachu, poza normalnym myciem i częstą zmianą ubrań stosuj  
męski dezodorant bezzapachowy ze środkiem przeciwpotowym.  
Dezodoranty bezzapachowe i środki przeciwpotowe są lepsze,  
poniewaŜ mniej draŜnią skórę i nie mają zapachu, który mieszałby  
się z naszym naturalnym, i dodatkowo z perfumami. Dobrze jest  
ogolić pachy albo zdepilować włoski kremem, poniewaŜ owłosienie  
nie sprzyja parowaniu potu, lecz go zatrzymuje. Bezpośrednio po  
depilacji nie uŜywaj dezodorantu, bo podraŜnisz skórę.  
 
Dezodoranty intymne  
Pochwa jest narządem, który oczyszcza się sam, nie musisz jej w  
tym pomagać. Dlatego nigdy nie stosuj Ŝadnych dezodorantów  
intymnych, nawet gdybyś bardzo chciała spróbować. Są zupełnie  
niepotrzebne, a mogą okazać się szkodliwe. Wiele z nich zawiera  
ś

rodki bakteriobójcze i inne chemikalia, które zakłócają bardzo  

delikatną, naturalną równowagę kwasów i bakterii niezbędnych w  

 

37

pochwie dla jej zdrowia. Stosowanie dezodorantów intymnych moŜe  
skończyć się wystąpieniem upławów.  
 
Dezodorant do stóp  
JeŜeli na nieszczęście cierpisz z powodu mocnego zapachu stóp,  
zwłaszcza kiedy jest ciepło, kup zasypkę lub dezodorant, dzięki  
którym pozbędziesz się tego problemu. Jeszcze skuteczniejszą  
metodą na zmniejszenie zapachu stóp jest częste mycie i zmienianie  
skarpetek czy rajstop nawet dwa razy dziennie. Zawsze kupuj buty  
skórzane albo płócienne, a nie z tworzywa sztucznego, w lecie noś  
sandałki.  
 
Depilacja  
 
 
Twarz  
Niekształtne brwi moŜna korygować przez wyrywanie włosków pęsetką.  
Tak teŜ usuwa się niepotrzebne włoski pomiędzy brwiami. Nigdy  
jednak nie próbuj wyrywać, a tym bardziej golić włosków nad górną  
wargą, na brodzie ani na znamionach. JeŜeli w tych miejscach  
wyrastają ciemne włoski, które bardzo Cię denerwują, dobrym  
rozwiązaniem, dopóki jesteś młoda, byłoby rozjaśnienie ich.  
Najlepszym i jedynym naprawdę trwałym sposobem jest elektroliza,  
ale nie dla młodej dziewczyny, która ma nieustabilizowaną  
równowagę hormonalną. Być moŜe, kiedy w organizmie nastąpi juŜ  
równowaga hormonów, włoski same znikną. Elektroliza jest zabiegiem  
długotrwałym i kosztownym. Polega na wkłuwaniu igły w cebulkę  
kaŜdego włoska z osobna. MoŜe go przeprowadzić tylko znająca się  
na tym zawodowa kosmetyczka. Dlatego poczekaj z usuwaniem włosków,  
dopóki nie będziesz trochę starsza. JeŜeli masz naprawdę duŜe  
owłosienie na twarzy, idź do lekarza. MoŜe się okazać, Ŝe to  
skutek nadmiaru lub niedoboru jakiegoś hormonu i naleŜy zastosować  
leczenie hormonalne.  
 
Pod pachami  
Najprościej pozbyć się włosków pod pachami goląc je. MoŜna to  
robić często i bez kłopotu, podczas brania prysznicu czy kąpieli.  
Przed goleniem trzeba się pod pachami dobrze namydlić, a po  
goleniu dokładnie opłukać. MoŜna teŜ stosować krem do depilacji.  
Zawiera on substancje chemiczne, które rozpuszczają włoski.  
ChociaŜ ta metoda skutkuje dłuŜej, moŜe Ci się nie spodobać, bo  
wymaga sporo czasu, wokół robi się bałagan, a krem brzydko  
pachnie.  
 
Ręce i piersi  
Większości ludzi na ogół nie przeszkadzają włoski na rękach,  
uwaŜane są za coś normalnego. JeŜeli Ty akurat jesteś przeciwnego  
zdania, spróbuj je rozjaśnić wodą utlenioną. Włoski na piersiach  
moŜna wyrywać pęsetką albo wyskubywać noŜyczkami, w Ŝadnym wypadku  
nie wolno ich golić ani stosować kremów do depilacji czy wosku.  

 

38

 
Bikini  
Włoski wychodzące poza majteczki od kostiumu najlepiej usuwać  
przez woskowanie. Jest to bolesne, ale na długo wystarcza. Zrób to  
w dobrym salonie kosmetycznym, przynajmniej pierwszy raz. MoŜna  
uŜywać kremów, mechanicznych depilatorów albo golić tę okolicę, co  
jednak bardzo podraŜnia.  
 
Nogi  
Jednakowo dobrymi sposobami są: golenie, woskowanie, stosowanie  
kremów oraz depilatorów mechanicznych. Najtrwalszy rezultat dają  
woskowanie i depilator mechaniczny, ale jeŜeli masz niewiele  
włosków na nogach, z powodzeniem wystarczy rozjaśnienie ich.  
 
Fryzura  
 
Otoczka zdrowych, lśniących włosów wokół twarzy moŜe stać się  
największym z Twoich atutów, zwłaszcza Ŝe rzucają się w oczy.  
Włosów nie wolno zaniedbywać, musisz traktować je właściwie i  
dowiedzieć się, jak uzyskać naprawdę ładną fryzurę, która stanie  
się przedmiotem Twojej dumy. MoŜe wyda Ci się dziwne, ale jeŜeli  
chcesz mieć naprawdę zdrowe włosy, powinnaś wiedzieć, Ŝe najlepiej  
słuŜy im mało mycia, mało szamponu, mało grzania, mało suszenia,  
mało czesania, a za to duŜo płukania i odŜywiania. Chodzi o to, Ŝe  
najlepiej włosy rosną i wyglądają, kiedy zostawi się je w spokoju.  
Mycie szamponem, drapanie, skrobanie, a potem jeszcze wielokrotne  
czesanie draŜni skórę głowy, stymuluje wydzielanie przez nią  
tłuszczu i łoju i łuszczenie się (stąd łupieŜ). Powinnaś więc  
skupić się na tym, jak "uspokoić" skórę głowy, nie draŜnić jej  
bardziej, aŜeby jednocześnie włosy wyglądały jak naleŜy.  
 
Mycie włosów  
O ile uŜywasz najłagodniejszego szamponu, jaki udało Ci się dostać  
i nie męczysz skóry głowy brutalnymi metodami, moŜesz myć włosy  
nawet codziennie lub co drugi dzień. Powinno się rozprowadzić  
szampon i nie drapać ani nie masować skóry, zwyczajnie zostawić  
szampon na włosach na minutę, potem dokładnie spłukać. Kup zatem  
szampon dla niemowląt i za kaŜdym razem weź go bardzo mało,  
rozpuść w pół szklanki ciepłej wody, rozprowadź dokładnie na  
całych włosach, pozostaw, spłucz i pozwól włosom wyschnąć bez  
suszenia suszarką. Powstrzymaj się od pokusy mycia włosów "aŜ będą  
piszczeć", pisk przy pociągnięciu palcami po mokrych włosach  
oznacza, Ŝe zostały one pozbawione całkowicie tłuszczu i wilgoci,  
a po wyschnięciu będą fruwać jak siano. MoŜesz, jeśli chcesz, myć  
włosy rzadziej, ale zawsze staraj się nakładać szampon tylko raz.  
Współczesne szampony są bardzo skuteczne nawet po jednym umyciu,  
lecz kaŜdy producent będzie zalecać mycie dwukrotne za kaŜdym  
razem, bo zaleŜy mu na szybszym zuŜyciu butelki. JeŜeli chcesz,  
Ŝ

eby włosy wyglądały świeŜo mimo rzadszego mycia, stosuj suchy  

szampon, czyli pochłaniający tłuszcz proszek, który nakłada się,  

 

39

wyczesuje i fryzura jest gotowa.  
 
Suszenie  
Najlepszym sposobem suszenia jest pozostawienie włosów, by schły  
na powietrzu. MoŜesz uŜywać suszarki, ale tylko takiej, która  
wytwarza lekki strumień niezbyt ciepłego powietrza. Nigdy nie susz  
włosów gorącym powietrzem, gdyŜ przesusza ono włosy - ich osłonki  
zaczynają łatwo pękać i włosy się rozdwajają. JeŜeli zakładasz  
gorące wałki albo nakręcasz włosy na lokówkę za długo i za często,  
skutek będzie ten sam. Włosy ulegną zniszczeniu i zrobi się z nich  
splątane siano. Ale gorące papiloty mogą być dobrodziejstwem dla  
Twoich włosów. MoŜna nosić je stale w torebce i układać włosy  
zawsze, gdy chce się poprawić swój wygląd, choć działają na  
krótko. Bardziej długotrwały efekt dają gorące wałki, jednak na  
zakręcenie włosów za ich pomocą potrzeba o wiele więcej czasu.  
 
Włosy tłuste  
JeŜeli włosy rozdzielają się na zlepione pasemka, oznacza to, Ŝe  
masz tłuste włosy. Z pewnością poczujesz się lepiej, jeŜeli  
dowiesz się, Ŝe jest to bardzo powszechny problem wśród  
nastolatek. Widocznie skóra głowy produkuje więcej tłuszczu i łoju  
niŜ powinna. Myj włosy na tyle często, Ŝeby zawsze wyglądały  
ładnie, ale uŜywaj wyłącznie bardzo łagodnego szamponu. Wiele  
szamponów przeznaczonych właśnie do tłustych włosów zawiera zbyt  
ostre środki myjące, co tylko pobudza gruczoły skórne do  
zwiększonej produkcji tłuszczu. Nie próbuj teŜ stosować szamponów  
przeciwłupieŜowych, bo one takŜe stymulują działanie gruczołów  
łojowych. Unikaj częstego czesania włosów, nie szczotkuj ich. Im  
rzadziej będziesz myć włosy, tym lepiej, chociaŜ niewątpliwie  
będziesz miała lepszy humor, jeśli włosy będą cały czas wyglądać  
czysto. Do kaŜdego mycia bierz bardzo mało szamponu, tyle tylko,  
by pozbyć się nadmiaru tłuszczu, i nie stosuj odŜywek. MoŜna  
osuszyć włosy przez zrobienie trwałej lub farbowanie, a takŜe  
przez nakręcanie na wałki i papiloty.  
 
Włosy suche  
Suche włosy moŜna poznać po tym, Ŝe bardzo łatwo się plączą i  
zamieniają się we fruwające wokół głowy siano. JeŜeli masz właśnie  
takie włosy, oznacza to, Ŝe skóra na głowie wydziela trochę za  
mało łoju. Powinnaś więc myć włosy jak najrzadziej, moŜe nawet raz  
na cztery dni, i uŜywać bardzo łagodnego szamponu. Po kaŜdym  
umyciu nałóŜ na włosy odŜywkę w kremie i zostaw na kilka minut,  
potem dokładnie spłucz. Nie rozczesuj włosów po myciu, tylko  
przegarnij je delikatnie rzadkim grzebieniem.  
 
ŁupieŜ  
Obumarłe komórki naskórka odrywają się od powierzchni skóry na  
całym ciele i spadają w postaci suchych łusek. Obecność włosów na  
głowie utrudnia im spadanie. Zbierają się więc w grubsze łuski  
zatrzymywane przez włosy i to nazywa się łupieŜem. Ten rodzaj  

 

40

łupieŜu moŜna ograniczać przez częste mycie, na przykład co drugi  
dzień, ale tylko bardzo łagodnym szamponem. Nie trzyj ani nie drap  
skóry, natomiast staraj się bardzo dokładnie spłukać włosy za  
kaŜdym razem. JeŜeli masz bardzo duŜy łupieŜ, spróbuj zastosować  
szampon przeciwłupieŜowy, ale nie wolno Ci stosować szamponu  
zawierającego selen częściej niŜ raz na dwa tygodnie. Mógłby  
podraŜnić skórę i zwiększyć ilość łupieŜu.  
 
Dobór fryzury  
Większość z nas, poza specjalistkami od układania włosów, marzy o  
fryzurze łatwej w pielęgnacji, wymagającej minimum dbania i  
poprawiania. Najlepszą fryzurą jest więc taka, przy której  
wystarczy włosy umyć i zostawić do wyschnięcia, a tymczasem zająć  
się innymi sprawami.  
 
Jaka fryzura jest dla ciebie najlepsza  
Zanim wejdziesz do salonu fryzjerskiego, przyjrzyj się sobie  
obiektywnie, a nawet krytycznie i zastanów się, do jakiego gatunku  
naleŜą Twoje włosy. Jakie są? Cienkie czy grube? Miękkie czy  
sztywne? Kręcą się, układają w fale czy są proste? Potem przypatrz  
się kształtowi swojej twarzy. Czy jest prostokątna, okrągła,  
sercowata czy teŜ długa i pociągła? Po tym wszystkim będziesz  
miała jakieś pojęcie, z czego moŜesz wybierać.  
Najlepszym sposobem znalezienia modnej fryzury dla siebie jest  
przejrzenie aktualnych Ŝurnali i ilustrowanych pism dla kobiet.  
Zobacz, jak uczesane są tam modelki. Kiedy wybierzesz fryzurę,  
która Ci się podoba, pomyśl, czy byłaby odpowiednia dla Ciebie.  
Porównaj kształt twarzy modelki ze swoim, a takŜe rodzaje włosów.  
Nie wystarczy zastanowić się, jak modelka została ostrzyŜona,  
pomyśl, jakich innych zabiegów dokonano na jej włosach. Zrobiono  
jej trwałą? Przy okazji zwróć uwagę, czy modniejsze są włosy  
proste, czy kręcone. Przyjrzyj się, jakie dodatki mają we włosach  
modelki - chusteczki, wstąŜki, spinki, grzebienie czy opaski. Gdy  
juŜ wybierzesz dla siebie jakieś uczesanie, zabierz ze sobą  
zdjęcie idąc do fryzjera. JeŜeli masz delikatne włosy, a modelka  
na fotografii ma akurat sztywne i grube, zapytaj fryzjerki, czy  
uda się z Twoich włosów zrobić taką fryzurę stosując trwałą,  
piankę czy lotion do układania włosów. UŜycie współczesnych  
ś

rodków pielęgnacyjnych pozwala osiągnąć niemal kaŜdy efekt bez  

względu na gatunek włosów, choć moŜe będziesz musiała więcej czasu  
poświęcać na kaŜdorazowe układanie. Poproś fryzjerkę o radę.  
JeŜeli idziesz do nowego fryzjera po raz pierwszy, zaznacz, Ŝe  
chcesz zmienić uczesanie i poproś o kilka minut rozmowy przed  
strzyŜeniem. Pamiętaj, Ŝe fryzjerka moŜe mieć nowe, świeŜe  
spojrzenie na Twoją twarz i zupełnie inny pomysł na ostrzyŜenie  
niŜ Ty sama. Przygotuj się więc na szybkie decyzje i eksperymenty.  
Zwróć uwagę na ogłoszenia na niektórych salonach fryzjerskich, Ŝe  
potrzebują modelek. Oznacza to, Ŝe salon przeznacza pewne godziny  
na naukę nowych stylistów i poszukuje klientek, które zechcą  
pełnić rolę modelek. W ten sposób moŜesz zmienić fryzurę tanim  

 

41

kosztem, a praktyki fryzjerskie zawsze odbywają się pod ścisłą  
kontrolą doświadczonego specjalisty.  
 
StrzyŜenie  
Jak powie Ci kaŜdy doświadczony fryzjer, dobre obcięcie jest  
podstawą łatwej do utrzymania, modnej i ciekawej fryzury.  
Przygotuj się, Ŝe powiesz fryzjerowi, co Ci się podoba, a co nie.  
Jeśli na przykład chcesz mieć włosy długie w którymś miejscu i  
nigdy nie przyszłoby Ci do głowy skracać ich, zaznacz to z góry.  
Fryzjer z pewnością przedstawi Ci róŜne propozycje, trzeba więc  
będzie uzgodnić wersję odpowiadającą obu stronom. JeŜeli widziałaś  
jakąś świetną fryzurę na zdjęciu w piśmie, która bardzo Ci się  
podoba, mimo Ŝe wiesz, Ŝe nie będzie dla Ciebie odpowiednia, moŜe  
uda się ją zmodyfikować na tyle, Ŝe zacznie pasować do kształtu  
Twojej twarzy i gatunku włosów. Umiejętne strzyŜenie moŜna  
wykorzystać do najrozmaitszych efektów. Na przykład długie,  
cięŜkie włosy moŜna wystopniować, przez co góra stanie się lŜejsza  
i fryzura nie będzie wiecznie ulizana. Trzeba teŜ wziąć pod uwagę,  
Ŝ

e róŜne fryzury podkreślają róŜne części twarzy. Odpowiednim  

strzyŜeniem moŜna optycznie zwęzić lub poszerzyć twarz, wydłuŜyć,  
skrócić, podkreślić długą szyję lub zrównowaŜyć szerokie brwi. O  
tym wszystkim powinnaś porozmawiać z fryzjerem.  
 
Trwała  
Trwała ondulacja polega na nadaniu włosom naprawdę trwałych  
skrętów, więc chociaŜ współczesne techniki robienia trwałej są o  
wiele lepsze od dawnych, musisz się bardzo dobrze zastanowić przed  
podjęciem decyzji o kręceniu włosów tą metodą. Sporo czasu minie,  
zanim włosy odrosną. Porozmawiaj z fryzjerką o róŜnych rodzajach  
trwałej i zastanów się nad najlepszym dla Ciebie. Istnieją lekkie  
trwałe, które tylko dodają włosom puszystości i powodują, Ŝe włosy  
mają niewielką tendencję do falowania. Proces ondulacji jest  
często tak łagodny, Ŝe nawet jeśli masz bardzo cieniutkie,  
delikatne włosy, moŜesz go zastosować bez obawy, Ŝe je zniszczysz.  
Włosy po trwałej są puszyste, dają się kręcić, układać w dowolną  
fryzurę, a ponadto o wiele łatwiej sobie z nimi radzić nawet kilka  
tygodni po wizycie w zakładzie fryzjerskim. MoŜna je specjalnie  
układać na wyjątkowe okazje, bez konieczności chodzenia za kaŜdym  
razem do fryzjera.  
 
Barwienie  
Istnieje nieskończenie wiele moŜliwości zmiany koloru włosów.  
MoŜesz zdecydować się na delikatną płukankę albo pokusić się o  
wykonanie trwałych, wielobarwnych pasemek, co tylko chcesz. MoŜesz  
stosować krótkotrwałe płukanki subtelnie zmieniające odcień  
włosów, szampony lub Ŝele koloryzujące. Tymi sposobami barwimy  
włosy w domu. Wymienione środki nakłada się jak szampon, a po  
kilku myciach kolor równomiernie schodzi. Bardziej skomplikowane  
zabiegi, jak robienie pasemek, farbowanie czy rozjaśnianie, naleŜy  
wykonywać wyłącznie w salonie fryzjerskim.  

 

42

 
Henna  
To barwnik naturalny, który nadaje całym włosom rudawego koloru.  
Wielką zaletą henny jest to, Ŝe nie niszczy włosów, chociaŜ  
farbowanie przebiega w sposób dość uciąŜliwy. Trzeba trzymać  
nałoŜony barwnik na włosach przez długi czas. Henna najlepiej  
wychodzi u szatynek, u blondynki moŜe wyjść zbyt jaskrawo, a u  
brunetki moŜe wcale nie być widoczna.  
 
Pasemka  
To dobry sposób na oŜywienie włosów. Włosy po wykonaniu balejaŜu,  
czyli nieregularnych pasemek wyglądają jak rozjaśnione przez  
słońce. Najczęściej stosuje się je u blondynek. BalejaŜ polega na  
nałoŜeniu trwałej farby na niektóre pasemka włosów, reszta zaś  
pozostaje w naturalnym kolorze.  
 
Farbowanie  
Farbowanie oznacza trwałą zmianę koloru włosów. JeŜeli więc chcesz  
to zrobić, idź do salonu fryzjerskiego.  
 
Rozjaśnianie  
Jest to trwałe wybielanie włosów. Stosuje się tę metodę, aby  
rozjaśnić całe włosy albo tylko pasemka. Po wybieleniu nakłada się  
farbę w odpowiednim kolorze, blond albo ciemniejszą. KaŜde trwałe  
farbowanie polega na rozjaśnieniu, a następnie nałoŜeniu barwnika.  
Rozjaśnianie niszczy włosy, naleŜy więc je odŜywiać z duŜą  
regularnością, inaczej nie będą ładne. Pamiętaj, Ŝe jeśli bardzo  
rozjaśnisz włosy, szybko zaczną pojawiać się przy skórze ciemne  
odrosty. Trzeba będzie wówczas ponawiać zabieg dość często.  
 
Paznokcie  
 
Ładne, zadbane paznokcie naprawdę mają ogromne znaczenie dla  
wyglądu kobiety, warto więc poświęcić im trochę czasu i uwagi. Na  
wygląd paznokci wpływa na przykład dieta. Powinno się jeść duŜo  
białka, a więc ryb, jaj i jogurtu, a paznokcie będą zdrowe i  
mocne. Prawie kaŜda dziewczyna zaczyna kiedyś marzyć o pełnym  
zestawie równiutkich, długich paznokci jak u modelki, ale na ogół  
wszelkie starania spełzają na niczym. Im ktoś jest aktywniejszy,  
tym trudniej jest mu ciągle pamiętać o paznokciach i wykonywać  
wszystkie zabiegi pielęgnacyjne. Nie sposób wyobrazić sobie  
lekarki, pielęgniarki, dentystki, informatyka czy kogokolwiek, kto  
pisze na maszynie, z długimi paznokciami. Przeszkadzałyby mu w  
pracy. Bardzo trudno zachować ładne paznokcie, jeśli często ma się  
do czynienia z wodą. Woda rozmiękcza płytkę paznokcia i powoduje  
łatwiejsze zginanie się jej i łamanie. Im dłuŜsze paznokcie, tym  
więcej potrzebują troski. Muszą przecieŜ być stale czyszczone,  
wyrównywane i wygładzane. Większość pracujących, uczących się,  
słowem - aktywnych kobiet woli mieć dość krótkie paznokcie.  
Lakier, zwłaszcza jeŜeli stosuje się podkład, znacznie wzmacnia  

 

43

paznokcie, a jednocześnie jest bardzo dekoracyjny. Nie ma jednak  
nic gorszego niŜ poodłupywane kawałki lakieru, kiedy więc  
poświęcisz swój czas na pomalowanie paznokci, postaraj się, Ŝeby  
lakier nigdzie nie odprysnął.  
 
Co zrobić z obgryzaniem paznokci  
Obgryzanie paznokci jest nawykiem nerwowym, którego bardzo trudno  
się oduczyć. JeŜeli ktokolwiek moŜe zmusić Cię, byś przestała, to  
tym kimś jesteś tylko Ty sama.  
"Zaczęło mi zaleŜeć na ładnych paznokciach i zaczęłam je  
lakierować. Teraz wyglądają tak ślicznie, Ŝe szkoda by mi było je  
obgryzać".  
"Co z tego, Ŝe przestałam obgryzać paznokcie, skoro teraz obgryzam  
skórki wokół paznokci?"  
Nikt nie zmusi Cię do zaprzestania gryzienia paznokci, o ile sama  
nie będziesz tego bardzo chciała, a wtedy okaŜe się, Ŝe to wcale  
nie jest takie trudne. Nie jestem zwolenniczką smarowania paznokci  
piekącą substancją, bo aŜ nazbyt łatwo jest ją zmyć i zacząć  
obgryzanie od nowa. Znajdź jakiś powód, który zmusi Cię do  
pozostawienia paznokci w spokoju. Wielu dziewczynom wystarczy  
ś

wiadomość, jak paznokcie wyglądają, kiedy się je obgryza, a jak  

kiedy się nie obgryza. Obgryzione stają się teŜ często czymś  
krępującym, kiedy się ma chłopaka. Ja obgryzałam paznokcie, dopóki  
nie zauwaŜyłam, Ŝe ze wszystkich znanych mi ludzi, którzy mieli w  
Ŝ

yciu jakieś osiągnięcia, nikt tego nie robi. Zaczęłam intensywnie  

pracować nad sobą. Ostatecznie rozprawiłam się z nawykiem  
obgryzania w wieku 27 lat. I właściwie tylko pielęgnowałam  
paznokcie. Starałam się, Ŝeby wyglądały jak najładniej. Robiłam  
manicure prawie codziennie. Okazało się, Ŝe lakier do paznokci  
dodatkowo mi pomagał, bo przypominał, Ŝe mam nie gryźć paznokci,  
kiedy bezwiednie brałam palce do ust.  
 
Jak robić manicure  
 
Warto potrudzić się trochę i zadbać o paznokcie. Rób sobie  
manicure regularnie co tydzień, niech wejdzie to na stałe do planu  
tygodnia.  
1. Papierowym pilniczkiem o drobnym ziarnie nadaj paznokciom  
odpowiedni kształt. Przesuwaj nim tylko w jednym kierunku od boków  
w stronę środka.  
2. Zamocz palce w cieplej wodzie z mydłem i poczekaj kilka minut  
aŜ zmiękną skórki.  
3. NałóŜ patyczkiem krem do zmiękczania skórek wokół paznokci i  
odsuń skórki od paznokcia lub usuń je całkiem.  
4. Wypoleruj paznokcie skórzaną poduszeczką, pociągając od czubka  
paznokcia ku nasadzie.  
5. Wetrzyj krem w palce i dłonie, wmasuj go takim ruchem, jakbyś  
zakładała ciasne rękawiczki. Teraz moŜesz polakierować, jeśli  
chcesz.  
 

 

44

Wzrok  
 
Trzeba koniecznie dbać o oczy. Kiedy są zmęczone i pozbawione  
blasku, nie pomoŜe nawet najgrubsza warstwa makijaŜu wokół. Dla  
oczu odpoczynek jest niezmiernie waŜny. Nie trzeba aŜ spać. Oczy  
doskonale wypoczywają w ciągu dnia, wystarczy tylko zamknąć  
powieki i zakryć oczy dłońmi na kilka minut. Będąc w domu moŜna  
połoŜyć na nie watę nasączoną naparem z oczaru wirgińskiego lub  
ś

wietlika albo plasterki świeŜego ogórka. Nie zapuszczaj nigdy  

kropli do oczu, o ile nie przepisze Ci ich lekarz. Podczas  
oglądania telewizji w pokoju powinno się zapalić dodatkowe  
ś

wiatło. Telewizor świeci tak mocno, Ŝe wzrok męczy się bardzo  

szybko.  
 
Badanie wzroku  
Nie musisz przeprowadzać badań wzroku, dopóki czujesz, Ŝe wszystko  
jest w porządku. MoŜe się jednak okazać, Ŝe zauwaŜysz stopniowe  
pogarszanie się widzenia albo częste infekcje, pieczenie i ciągłe  
zmęczenie oczu. Wady wzroku jak krótkowzroczność, astygmatyzm czy  
zez mogą być korygowane za pomocą szkieł optycznych dobieranych  
przez okulistę. Nie ma potrzeby robienia badań ciśnienia  
wewnętrznego gałki ocznej, które wykazuje tworzenie się jaskry, aŜ  
do 40 roku Ŝycia, chyba Ŝe na jaskrę chorował ktoś w Twojej  
rodzinie. Oczy nie są jak zęby - nie wymagają regularnych,  
rutynowych kontroli dla upewnienia się czy są zdrowe.  
 
Okulary  
JeŜeli musisz nosić okulary, nie martw się tym. Masz świetny  
powód, Ŝeby zakładać jeszcze jedną ozdobę. Produkuje się teraz  
rozmaite, często przepiękne oprawki, tak Ŝe okulary stały się  
bardzo modnym dodatkiem. Okulary nie są teŜ tak drogie, jak  
dawniej, poniewaŜ produkcja oprawek została uwolniona spod  
monopolu okulistów. MoŜesz kupić oprawki gdzie tylko chcesz,  
wystarczy mieć odpowiednią receptę od okulisty. Po badaniu wzroku  
okulista musi wypisać Ci receptę na odpowiednie szkła, abyś mogła  
zamówić je tam, gdzie znajdziesz odpowiadające Ci oprawki. JeŜeli  
wykonujesz komputerowe badanie wzroku u optyka, nie musisz kupować  
oprawek w tym samym zakładzie, w którym wykonałaś badanie.  
"Jeszcze jako mała dziewczynka marzyłam o okularach. Wygląda się w  
nich tak elegancko!"  
"Okulary były dla mnie koszmarem i kiedy tylko pojawiły się  
soczewki kontaktowe, zaraz się na nie przerzuciłam. Jest z nimi  
trochę kłopotu, ale naprawdę warto się pomęczyć".  
"Nie przepadam za zwykłymi okularami, ale uwielbiam szkła  
opalizujące. W ich barwie jest coś niesamowitego, więc noszę  
okulary z takimi szkłami".  
 
Wybór okularów  
Przekonasz się, Ŝe u kaŜdego optyka wybór oprawek jest bardzo duŜy  
i nawet trudno zdecydować się, w których jest Ci najlepiej. Zanim  

 

45

wybierzesz, zastanów się dobrze nad takimi rzeczami:  
- Czy oprawka jest wygodna? Czy mostek opiera się cięŜko na nosie,  
czy teŜ prawie nie czujesz, Ŝe masz okulary? Nie zsuwa się z nosa?  
Trzyma się dobrze głowy i nie ściska jej za mocno?  
- Jaki kształt ma oprawka? Przyjrzyj się, czy pasuje do Twojej  
twarzy. A jak się mają okulary do całego ciała? Nie zaburzają  
proporcji?  
- Jakiego koloru są okulary? Pamiętaj, Ŝe będziesz je nosić na  
wszystkie okazje, muszą więc Ci pasować do większości ubrań.  
Najlepiej wybrać dość neutralną barwę - brąz, szary, beŜ lub  
metal.  
 
Soczewki kontaktowe  
JeŜeli nie lubisz okularów, spróbuj nosić soczewki kontaktowe.  
Wiele dziewcząt wybiera tę formę korygowania wad wzroku. Są jednak  
wady, których nie da się korygować soczewkami, nie wszyscy teŜ  
lubią wkładać sobie ciała obce do oczu. Trzeba równieŜ pamiętać,  
Ŝ

e soczewka moŜe wypaść i zgubi się, a nowe soczewki sporo  

kosztują. Najbezpieczniejsze i najzdrowsze są twarde, trwałe  
soczewki, poniewaŜ nie odcinają dostępu tlenu do gałki ocznej i  
oko funkcjonuje normalnie.  
"Zaczęłam nosić soczewki kontaktowe i teraz mam najbardziej  
niebieskie oczy, jakie moŜna sobie wymarzyć".  
MoŜna dostać najrozmaitsze rodzaje soczewek jednorazowych,  
miękkich, takŜe takie o przedłuŜonym czasie noszenia nawet do  
sześciu-ośmiu godzin. Nie polecam noszenia soczewek przeznaczonych  
do noszenia przez 24 godziny. Wyjmij soczewki zawsze, gdy zaczną  
Cię boleć oczy albo będziesz widzieć jak przez mgłę. JeŜeli  
stosujesz pigułki antykoncepcyjne, moŜe się okazać, Ŝe nie wolno  
Ci nosić soczewek. Pigułki powodują u niektórych osób  
zatrzymywanie wody w organizmie, a wtedy gałki oczne mogą nieco  
spęcznieć.  
 
Przekłuwanie uszu  
 
Wiele dziewczyn chce mieć przekłute uszy - taka jest moda, a na  
dodatek w sklepach z biŜuterią spotyka się na ogół większy wybór  
kolczyków niŜ klipsów. Mało prawdopodobne, Ŝeby przekłucie  
zniszczyło uszy czy Ŝeby wdała się infekcja, o ile zabieg wykona  
osoba znająca się na tym i dysponująca odpowiednimi, jednorazowymi  
przyrządami. Mogą to być tylko lekarz, kosmetyczka albo jubiler.  
Wiadomo, Ŝe przekłuwanie uszu kilku osobom przy uŜyciu tych samych  
przyrządów moŜe prowadzić do zakaŜenia nawet takimi chorobami, jak  
Ŝ

ółtaczka czy AIDS.  

Zanim dasz sobie przekłuć uszy, dobrze się zastanów. Dziurki w  
przekłutych uszach są zawsze widoczne, a kiedy nie ma w nich  
kolczyków - zwracają uwagę. Gdybyś kiedyś zmieniła zdanie i nie  
chciała juŜ mieć przekłutych uszu, dziurki będzie widać przez  
długi czas, a potem zostaną po nich blizny.  
Przyjrzyj się kształtowi płatków uszu. Są duŜe czy małe, mięsiste  

 

46

czy nie? Bywają osoby o tak maleńkich płatkach, Ŝe nie ma ich  
gdzie przekłuć. JeŜeli zamierzasz zrobić to w innym miejscu niŜ na  
płatku, pamiętaj, Ŝe dziurka będzie się dłuŜej goić, a potem przez  
jakiś czas to miejsce moŜe być tkliwe.  
Po przekłuciu dziurki trzeba bardzo starannie pielęgnować:  
przynajmniej raz dziennie dokładnie je myć wodą z mydłem, a po  
umyciu z kaŜdej strony płatka przyłoŜyć watkę ze spirytusem  
chirurgicznym. W świeŜej dziurce nie mogą zbierać się strupki,  
trzeba więc przekręcać kolczyki w dziurce co najmniej dwa razy  
dziennie. Przez co najmniej trzy pierwsze tygodnie nie wolno  
kolczyków zdejmować; przez cały pierwszy rok powinno się je nosić  
jak najczęściej, niemal stale. Na początku bowiem dziurki łatwo  
zarastają, im dłuŜej nosi się w nich kolczyki, tym skłonność ta  
jest mniejsza. Początkowo musisz mieć złote kolczyki, zresztą  
wiele osób reaguje uczuleniem na kaŜdy inny metal. Po kilku  
tygodniach od przekłucia spróbuj załoŜyć inne kolczyki. Nie noś  
cięŜkich kolczyków często ani długo, bo wyciągają płatek ucha,  
zwłaszcza kiedy juŜ będziesz trochę starsza. Do szkoły, o ile nie  
zabrania się w niej kolczyków, noś tylko maleńkie kuleczki na  
sztyfcie, zresztą nawet jeśli nie ma takiego zakazu, nie noś  
zwisających kolczyków ani kółek. Bardzo łatwo się zaczepiają, na  
przykład podczas zajęć sportowych, a to moŜe być bardzo  
niebezpieczne.  
 
Zęby  
 
Lśniący rząd zdrowych zębów przy kaŜdym uśmiechu jest  
koniecznością, a jedynym sposobem sprostania jej jest właściwa  
pielęgnacja zębów i systematyczne wizyty kontrolne u dentysty (dwa  
razy do roku). Zęby, a zwłaszcza dziąsła, nie będą zdrowe, jeŜeli  
pozwolisz bakteriom osadzać się na nich w postaci płytki nazębnej,  
ponadto na zębach będzie zbierać się kamień. Takie zaniedbania  
sprzyjają zapaleniom, przy których odkleja się dziąsło od zębów i  
zęby się obluzowują. Musisz więc myć zęby szczoteczką, a potem  
uŜywać nitki przynajmniej raz dziennie. Jeszcze lepiej robić to  
dwa razy dziennie albo po kaŜdym posiłku. Powinien je takŜe  
czyścić dentysta podczas wizyty. Na zęby korzystnie wpływa dobra  
dieta. Zacznij od zmniejszenia ilości cukru i słodkich potraw,  
staraj się teŜ pić szklankę wody na zakończenie kaŜdego posiłku.  
Dobrze jest po jedzeniu Ŝuć surową jarzynę.  
 
Jak naleŜy myć zęby  
 
Kupując szczoteczkę, wybierz taką, która ma włosie średniej  
twardości, prostą rączkę i jest okrągło zakończona.  
1. Przednie zęby myje się z zewnątrz ruchem wymiatającym,  
przekręcając rękę w nadgarstku. Pociągaj szczoteczką od dziąsła w  
dół w przypadku górnych zębów i w górę w przypadku dolnych.  
2. Umyj wewnętrzną stronę przednich zębów. Poruszaj szczoteczką w  
ten sam sposób, jak poprzednio.  

 

47

3. Umyj powierzchnię Ŝującą wszystkich zębów, kreśląc szczoteczką  
kółeczka. Staraj się dotrzeć do kaŜdej nierówności i zagłębienia.  
Po umyciu wypłucz usta dokładnie.  
4. Nitką dentystyczńą trzeba czyścić przerwy pomiędzy zębami. Tam  
teŜ osadza się płytka nazębna. Kilkakrotnie owiń nitką środkowy  
palec kaŜdej ręki; delikatnie wprowadź ją pomiędzy zęby i  
ostroŜnie przesuwaj w górę i w dół.  
 
Prostowanie zębów  
Niemal kaŜda nierówność w układzie zębów daje się korygować, a  
łatwiej to zrobić, kiedy człowiek jest młody niŜ po latach.  
Ortodonta moŜe zlecić noszenie aparatu. Jego działanie polega na  
delikatnym naciskaniu zębów przez długi czas. To zmusza zęby do  
wyrównania się - korzenie zębów rzeczywiście przesuwają się w  
szczęce i ustawiają w szeregu. Aparat nie powinien sprawiać bólu,  
a jeŜeli Cię uwiera, idź do ortodonty, niech sprawdzi dlaczego.  
Aparat w ustach moŜe być dla Ciebie czymś krępującym, jednak  
pamiętaj, Ŝe noszenie go trwa stosunkowo krótko, a dzięki niemu  
będziesz mieć ładne zęby na całe Ŝycie. Warto więc się trochę  
pomęczyć.  
 
Piersi i staniki  
 
Około dwunastego roku Ŝycia piersi zaczynają się powiększać. Wiele  
dziewczyn zaczyna wówczas zamartwiać się, Ŝe ich piersi są za  
małe, za duŜe, za bardzo sterczące i w ogóle "nie takie".  
Porównywanie swojego biustu z biustami koleŜanek nie ma  
najmniejszego sensu. Tak jak kaŜdy ma inny kształt nosa, kaŜda  
kobieta ma inne piersi.  
Kilka lat temu modne stało się chodzenie bez stanika. Z czysto  
anatomicznych względów taka moda psuje kształt piersi, chyba Ŝe są  
bardzo małe i lekkie. JeŜeli masz choć trochę większe piersi i nie  
będziesz ich podtrzymywać, tkanka utrzymująca je rozciągnie się i  
biust obwiśnie. Później juŜ nie odwróci się tego procesu. Piersi  
zawsze będą opadnięte. JeŜeli więc masz większy biust, koniecznie  
noś stanik, inaczej nie zachowasz długo naturalnego kształtu swych  
piersi.  
 
Kupno stanika  
Nie ma potrzeby noszenia sztywnego; cięŜkiego stanika z drutami  
utrzymującymi kształt. W sklepach znajdują się rozmaite lekkie  
staniki właśnie dla młodych dziewcząt, które prowadzą aktywny tryb  
Ŝ

ycia, a jednocześnie chciałyby zachować naturalny kształt piersi.  

Najlepszym materiałem na bieliznę dla Ciebie jest bawełna,  
zwłaszcza jeśli lubisz duŜo ruchu i uprawiasz sport. Szyje się  
dobre staniki z materiałów syntetycznych.  
 
Jak dobrać stanik  
 
Zmierz obwód klatki piersioweJ pod biustem, potem zmierz w  

 

48

najpełniejszym miejscu piersi. Od tego wyniku odejmij wynik  
pomiaru obwodu pod biustem JeŜeli róŜnica wyniesie mniej niŜ 15  
cm, potrzebujesz miseczek o rozmiarze B, od 15 do 22 cm - C,xx a  
powyŜej 23 cm powinnaś nosić miseczki o rozmiarze D. 
 
Stopy i buty  
 
Zdrowie stóp i sposób chodzenia wpływają na ogólny wygląd kaŜdej  
kobiety. JeŜeli bolą Cię stopy, zaraz odbija się to na twarzy.  
JeŜeli nie moŜesz całkowicie oprzeć się pokusie noszenia modnych,  
choć niewygodnych butów albo przyzwyczaiłaś się do obcasów,  
zakładaj je tylko na specjalne okazje, a na co dzień staraj się  
nosić wygodne, płaskie buty. Stopy najlepiej czują się bez obuwia.  
CięŜar ciała rozkłada się wówczas równomiernie, Ŝadna z części  
stopy nie jest obciąŜona bardziej niŜ pozostałe. Oczywiste wydaje  
się więc, Ŝe chodzenie na płaskim obcasie, najbardziej  
przypominające chodzenie boso, równieŜ jest dość zdrowe. Im wyŜszy  
obcas, tym większa siła działa na przednią część stopy. Przy  
naprawdę wysokim obcasie cały cięŜar ciała spoczywa na palcach, a  
to o wiele więcej niŜ mogą one wytrzymać. Zaczynają się  
wykoślawiać, a dotyczy to zwłaszcza duŜego palca u nogi. Inną  
przyczyną powstawania koślawego palucha jest noszenie butów o  
wąskim czubku, węŜszym niŜ szerokość palców. Tak samo działają za  
ciasne lub zawinięte rajstopy, które ściskają wszystkie palce  
razem.  
 
Zakup butów  
Gdy wchodzisz do sklepu z obuwiem, czy po buty do codziennego  
uŜytku, czy po balowe pantofelki, przy wyborze musisz kierować się  
tymi samymi zasadami. Najpierw, jeszcze w domu, powinnaś zmierzyć  
dokładnie długość stóp. MoŜe jeszcze trochę urosły? W sklepie  
przymierzaj buty róŜnych firm, róŜne fasony. Nie daj sobie wmówić  
pary, w której nie czujesz się dobrze. Sprzedawczynie bywają  
bardzo przekonujące, a mogą mieć określone powody, oferując akurat  
te buty. Słuchaj swoich stóp! Pamiętaj, Ŝe nawet najładniejsze  
buty nie są warte cierpień wywołanych przez nagniotki, bąble i  
obtarcia. Nawet gdyby były supermodne i wszystkie koleŜanki miały  
juŜ takie, nie męcz się.  
 
Czy są wygodne?  
Po włoŜeniu buta powinnaś swobodnie poruszać palcami. Palce nie  
mogą dotykać samego czubka buta, musi zostać w nim nieco miejsca.  
But nie powinien spadać z pięty, a utrzymanie go na nodze podczas  
chodzenia nie moŜe sprawiać kłopotu. Przymierz całą parę w sklepie  
i przejdź się kawałek. Staraj się nie skupiać uwagi wyłącznie na  
wyglądzie butów. Jeśli trzeba, zamknij oczy i pomyśl, jak się w  
nich czujesz. Nie kupuj obuwia niewygodnego, nie zakładaj, Ŝe uda  
się w nim trochę pochodzić. Nie warto wydawać pieniędzy na coś, co  
przyniesie Ci potem tylko zmartwienia.  
 

 

49

Jak wyglądają?  
Kiedy wybierasz buty, myśl o wszystkich ubraniach, do jakich je  
załoŜysz. Mają dobry kolor? Czy ich fason jest odpowiedni do  
okazji, na jakie będziesz nosić te buty? Pasują do Twojego stylu  
ubierania się? Będzie je moŜna załoŜyć do dŜinsów czy tylko do  
eleganckich spódniczek? Będzie moŜna ubrać do nich rajstopy czy  
skarpetki? JeŜeli mają pasek wokół kostki - czy nie pogrubiają  
nóg?  
 
Pedicure  
Nie zaniedbuj paznokci u stóp. Nie trzeba robić pedicure'u tak  
często, jak manicure, wystarczy raz na dwa, trzy tygodnie. Zanim  
nałoŜysz sandały, poświęć trochę uwagi wyglądowi stóp i postaraj  
się, Ŝeby wyglądały najładniej, jak tylko moŜna.  
 
Ubrania  
 
Ubiór odgrywa kluczową rolę w wyglądzie człowieka, jemu w duŜej  
mierze zawdzięczamy wraŜenie, jakie robimy na innych. MoŜesz  
wykorzystać ubrania tak, aby podkreślały Twoją osobowość i  
tworzyły obraz Ciebie taki, jaki chcesz kreować. Strój moŜe teŜ  
odzwierciedlać Twoje nastroje. Jeśli któregoś dnia zechcesz być  
damą, zamiast zwykłych dŜinsów włoŜysz kostium lub elegancką  
sukienkę. Innego dnia odwrotnie - poczujesz ochotę na coś na luzie  
i właśnie wtedy świetnie przydadzą się dŜinsy i swobodna bluza.  
NiezaleŜnie jednak od humoru i charakteru musisz bardzo pilnować,  
by ubierać się stosownie do okazji. Dziwnie czuje się osoba  
zmuszona wejść do drogiej restauracji w starych dŜinsach i tak  
samo spaliłaby się ze wstydu, gdyby poszła na pogaduszki do  
koleŜanki w balowej sukni. Myśl więc o dopasowywaniu stroju do  
okazji i zacznij kompletować garderobę tak, by znalazło się w niej  
jak najwięcej ubrań, do łączenia w róŜne kombinacje. Będziesz  
mogła ubierać się odpowiednio do kaŜdej sytuacji bez wydawania na  
to majątku.  
 
Garderoba  
Warto skomponować całą garderobę wokół jednego czy dwóch  
klasycznych zestawów, na przykład mieć kostiumy w ładnych,  
neutralnych kolorach, uszytych z trwałych materiałów dobrej  
jakości, bez nadmiaru rzucających się w oczy detali. Dzięki temu  
będziesz zestawiać Ŝakiet, spódnicę czy spodnie stale z czym innym  
i w ten sposób stworzysz wiele róŜnych kombinacji. Następne  
elementy garderoby moŜesz kupować wyłącznie w tych dwóch-trzech  
barwach, aby wszystko do siebie pasowało i odpowiadało Twojemu  
kolorytowi. Potem, gdybyś chciała zaszaleć, wystarczy dokupić  
jakiś niewielki element w jaskrawym kolorze (nawet jeśli to będzie  
gryzący w oczy róŜ) i dalej wszystko będzie pasować, a Ty  
odmienisz nieco swój wygląd. Świetne efekty moŜna uzyskać za  
pomocą rozmaitych dodatków, jak chustki, kokardki, paski,  
rękawiczki i torebki, a takŜe sztuczna biŜuteria. Przekonasz się,  

 

50

Ŝ

e klasyczny strój dobrej jakości moŜna nosić kilka lat i ciągle  

być modnym. JeŜeli nie masz duŜo pieniędzy na ubrania, nie załamuj  
się. Na jedną czy dwie droŜsze rzeczy postaraj się wygospodarować  
jakieś fundusze, a resztę musisz upolować na wyprzedaŜach i  
obniŜkach. JeŜeli lubisz grzebanie w sklepach z tanią odzieŜą, z  
pewnością trafisz na zaskakujące okazje. Ludzie pozbywają się  
czasem bardzo dobrych, prawie nowych rzeczy. O ile lubisz szycie,  
zacznij szyć dla siebie. Gotowe wykroje moŜna kupić razem z  
pismami dla kobiet albo osobno, takŜe w niektórych sklepach z  
materiałami. Modele przedstawiane na wykrojach projektowane są  
przez czołowych projektantów i jeŜeli się przyłoŜysz, ubranie z  
pewnością nie będzie wyglądało jak samoróbka. Szycie według  
wykroju z opisem jest bardzo proste. W sprzedaŜy pojawia się coraz  
więcej ładnych materiałów na sukienki, dobrze jednak przed  
dokonaniem wyboru poszukać po róŜnych sklepach.  
 
Kolory  
JeŜeli jesteś brunetką, dobrze Ci będzie w zestawieniach jasnych  
kolorów z ciemnymi oraz w intensywnych barwach, w czerwonym,  
czarnym, szarym, a jeśli jesteś ciemną szatynką, powinnaś świetnie  
wyglądać w ciemnych fioletach, głębokiej czerwieni zestawianej z  
czernią i bielą. Blondynkom proponowałabym jaśniejsze barwy, z  
drugiego końca palety. Dobre są róŜe i beŜe. Ruda dziewczyna  
wygląda świetnie w kolorach jesieni, oliwkowym, płowym i wszelkich  
odmianach brązu.  
 
Jak wybierać fason?  
Tak niewiele z nas odpowiada wzorom lansowanym przez mass media,  
Ŝ

e dopasowywanie się do nich za wszelką cenę byłoby co najmniej  

naiwne. Nawet nie trzeba próbować. Większości z nas byłoby  
nieładnie w strojach modelek, bo jesteśmy za wysokie, za niskie,  
za grube, za chude, a przede wszystkim mamy na ogół proporcje  
znacznie odbiegające od figury modelki. Cała sztuka umiejętnego  
ubierania się polega na zakładaniu takich rzeczy, które maskują  
niedostatki naszej urody. Istnieje kilka zasad, które trzeba znać,  
aby uniknąć podstawowych błędów. Na przykład, im jesteś niŜsza,  
tym lepsze będą dopasowane stroje, bez poduszek na ramionach i  
obszernych, bufiastych rękawów. Powinnaś zdecydować się na  
miękkszą, płynną linię. JeŜeli jesteś bardzo wysoka, unikaj ubrań  
w pionowe paski. Najlepiej noś się "na cebulkę", a przełamiesz  
wraŜenie wysokości. Jeśli jesteś nieco przy kości, zdecyduj się na  
jednobarwne materiały, bez pasków, zwłaszcza poprzecznych i  
ostrych, nieregularnych wzorów. Luźniejsze ubrania o prostym  
fasonie wydłuŜają. JeŜeli wydajesz się sobie za szczupła, nie  
wkładaj lejących, klejących się do ciała materiałów, wybieraj  
zawsze luźne, takie o grubszej fakturze.  
 
Jak dbać o ubrania  
Ubrania posłuŜą Ci dłuŜej i będą wyglądać o wiele bardziej  
elegancko, jeŜeli zaczniesz o nie prawidłowo dbać. Często je  

 

51

pierz, ale najpierw przyjrzyj się dokładnie metkom z zaleceniami  
co do prania. W razie pomyłki, ubranie moŜe stracić kolor,  
zafarbować wszystko inne w pralce albo skurczyć się. Jeśli na  
metce napisano, Ŝe trzeba czyścić dany ubiór chemicznie, noś go do  
pralni często, to przedłuŜy mu Ŝycie. Białe rzeczy pierz po kaŜdym  
załoŜeniu, będą wówczas naprawdę białe. Nie mieszaj ich jednak z  
kolorowymi, bo prędko staną się szare. Niekiedy opłaca się  
namoczyć coś przed wypraniem, Ŝeby łatwiej zeszły plamy. Po  
ręcznym wypraniu swetra, rozłóŜ go płasko i poczekaj aŜ wyschnie,  
inaczej straci fason.  
Zakupy z głową i zmyślne dodatki mogą zwiększyć moŜliwości Twojej  
garderoby.  
1. Bawełniana koszulka i dŜinsy, do tego skarpetki i tenisówki.  
2. Na to Ŝakiet - i juŜ jesteś bardziej elegancka.  
3. Albo, zamiast koszulki, moŜesz włoŜyć białą bluzkę, do tego  
czarne buty.  
4. Spódnica zamiast dŜinsów, torebka na ramię i szeroki pasek.  
5. Teraz Ŝakiet, do butów klipsy z kokardką, na głowę beret,  
odpinasz od torebki pasek - pełnia szyku.  
 
 
5 Ty i przyjaciółki 
 
 
Młodemu człowiekowi bardzo zaleŜy na towarzystwie przyjaciół.  
Prawie kaŜdy nastolatek zaczyna czuć w pewnym momencie, Ŝe rodzina  
nie daje mu wszystkiego, czego potrzebowałby do szczęścia. Wtedy  
właśnie poszerza swoje zainteresowania, poznaje rozmaitych ludzi z  
róŜnych domów, próbuje nowych zajęć i wchodzi do grupy, w której  
wszyscy jednakowo myślą, ubierają się i zachowują. Być  
nastolatkiem to tak, jakby się naleŜało do klubu, w którym chce  
się poznawać i porozumiewać z takimi samymi osobami, podobnie się  
ubierać, czesać i malować, wyznawać wspólne wartości i mieć  
jednakowe zainteresowania.  
Dla wielu z Was przyjaciele są całym światem, chciałoby się  
spędzać czas tylko z nimi. Wiele godzin dziennie przebywacie więc  
w towarzystwie rówieśników, a dorośli, rodzice i krewni po raz  
piewszy schodzą na dalszy plan. MoŜe się okazać, Ŝe między  
dorastającą dziewczyną a jej rodzicami powstaje jakaś szczelina  
nieporozumienia. Rodzice niezupełnie wiedzą, o co Ci chodzi, w  
Ŝ

aden sposób nie potrafią podzielać Twoich opinii, a na dodatek  

nie chcą się nawet o to postarać. Masz więc ochotę zwrócić się ze  
wszystkimi problemami do przyjaciółki w Twoim wieku, wiesz, Ŝe Cię  
zrozumie i będzie umiała wczuć się w Twoją sytuację. Dlatego  
właśnie nie moŜesz Ŝyć bez rówieśników.  
"Mam przyjaciółkę, do której dzwonię, kiedy jest mi źle. O wiele  
lepiej umie mnie pocieszyć niŜ mama czy tata".  
" Wszystko robimy wspólnie. Za kaŜdym razem, gdy wychodzę z  
przyjaciółką z domu, czuję, jakby to była wielka przygoda".  
Przyjaciół moŜna zdobyć nie tylko w szkole. Istnieją kluby  

 

52

sportowe, domy kultury, kluby osiedlowe i wiele innych miejsc,  
gdzie poznaje się ludzi w swoim wieku. Jeśli więc w szkole nie  
moŜesz znaleźć sobie tylu przyjaciół, ilu chciałabyś mieć, nie  
jest złym pomysłem rozpoznanie okolicy pod kątem rozmaitych zajęć,  
przy których spotyka się róŜne osoby. Popytaj wśród koleŜanek,  
znajomych lub krewnych albo pójdź bezpośrednio do jakiegoś domu  
kultury i dowiedz się, jakie prowadzą tam zajęcia i zapytaj  
ewentualnie o inne miejsca. Często w lokalnych gazetkach pojawiają  
się ogłoszenia o ośrodkach, w których moŜna rozwijać poszczególne  
zainteresowania, o organizowanych kursach Ŝeglarskich, klubach  
jazdy konnej, szkołach tańca i innych. Ciekawe hobby, jak na  
przykład fotografia, moŜe być sposobem na znalezienie przyjaciół,  
jeśli tylko zaleŜy Ci na poznaniu ludzi o podobnych  
zainteresowaniach.  
 
Jak się zaprzyjaźnić  
 
Pierwsze kroki w nowym środowisku nigdy nie są łatwe, a tym  
bardziej trudno jest tak po prostu podejść do kogoś, kto Ci się  
podoba i zaraz się zaprzyjaźnić. JeŜeli spotkanie odbywa się przy  
okazji jakichś zajęć lub hobby, wszystko staje się łatwiejsze, bo  
od początku robicie coś wspólnie i macie o czym rozmawiać. O wiele  
lepiej niŜ słowa zbliŜają wspólne zadania. MoŜesz wtedy zwyczajnie  
zagadnąć na temat tego, co druga osoba robi, zwłaszcza gdy  
będziesz miała do powiedzenia coś pozytywnego i zachęcającego.  
Pierwszy krok zostanie uczyniony i moŜe rozmowa przedłuŜy się.  
JeŜeli widzisz kogoś, kto robi coś naprawdę dobrze, spytaj, jak on  
to robi i czy długo musiał trenować zanim doszedł do takich  
rezultatów. MoŜe udzieli Ci pomocnych wskazówek. Niektórzy aŜ palą  
się, Ŝeby pokazać innym, jacy są świetni. Łatwiej poznać się przy  
pracy zespołowej, po pierwsze dlatego, Ŝe wszyscy robią to samo,  
po drugie mogą nosić jednakowe stroje, na przykład sportowy czy  
kąpielowy, a to działa jak znak rozpoznawczy. MoŜecie teŜ  
dysponować takim samym sprzętem, a to juŜ skłoni Was do rozmowy.  
JeŜeli na przykład jesteście w kółku fotograficznym, moŜecie  
rozmawiać o aparatach, obiektywach itd. Poza tym kaŜdy z innego  
powodu przyłączył się do zajęć, moŜna więc zacząć rozmowę od  
pytania, dlaczego zainteresowali się, powiedzmy łucznictwem, a  
okaŜe się, Ŝe oprócz chęci stania się doskonałymi łucznikami  
istnieje jeszcze wiele róŜnych powodów i Ŝe macie mnóstwo  
wspólnych spraw do omówienia. Istotnym czynnikiem, który łączy  
ludzi chodzących na jedne zajęcia, jest teŜ stała godzina i dzień,  
kiedy się spotykają. MoŜe to być popołudniowa dyskusja klubowa,  
wieczorna gra w szachy czy basen w sobotnie ranki, a regularność  
spotkań i pewność, Ŝe nastąpią, utrwalają znajomości.  
 
Jak stać się dobrą przyjaciółką  
Przyjaźń, podobnie jak wszelkie formy obcowania z ludźmi, polega  
na braniu i dawaniu. Przekonasz się, Ŝe gdy będziesz duŜo dawać z  
siebie, sama wiele otrzymasz od przyjaznej Ci osoby. I na odwrót,  

 

53

jeŜeli dasz z siebie mało, niewiele otrzymasz w zamian. Przyjaźń  
dostarcza przyjemności automatycznie, o ile się nad nią pracuje,  
warto więc skupić się na tym, co wnosisz do przyjaźni, a nie co  
przyjaźń Ci daje. Wówczas wszystko obróci się na Twoją korzyść.  
Poza takim załoŜeniem, trzeba jednak czegoś oczekiwać od  
przyjaźni. Sporządź sobie spis tego, czego się spodziewasz po  
przyjacielskim związku z drugą osobą. Potem wczytaj się dokładnie  
w poniŜszą listę, Ŝeby ocenić swoje moŜliwości w przyjaźni,  
dowiedzieć się, jaką przyjaciółką jesteś naprawdę i co mogłabyś w  
razie potrzeby zmienić lub poprawić.  
 
Po co jest przyjaciółka  
- śeby mieć w kimś oparcie.  
- śeby mieć komu opowiadać kawały.  
- śeby było do kogo zwrócić się o radę.  
- śeby mieć się komu zwierzać.  
- śeby był ktoś, z czyją opinią zawsze się liczysz.  
- śeby mieć kogoś, kto zawsze powie Ci prawdę.  
- śeby ktoś mówił Ci wprost, Ŝe nie masz racji.  
- śeby mieć kogoś, kto zawsze poprawi Ci nastrój.  
- śeby ktoś lubił to samo, co Ty.  
- śeby mieć kogoś, kto zainteresuje Cię nowymi rzeczami.  
- śeby miał Cię kto pocieszyć.  
- śeby był ktoś, kto nie jest nigdy zazdrosny.  
- śeby było na kim polegać.  
- śeby miał Cię kto poprzeć i w razie czego wystąpić w Twojej  
bronie.  
- śeby mieć kogoś, kto czuje tak samo, jak Ty.  
- śeby był ktoś, kto te same rzeczy uwaŜa za waŜne, co Ty.  
- śeby mieć kogoś, kto równowaŜy Twoje słabości.  
 
Jak znaleźć się w grupie  
Przyjaźnie nastolatek mogą być naprawdę bardzo silne, czasem  
wytwarzają się więzy, których nic nie jest w stanie zerwać aŜ do  
końca Ŝycia. Częściowo dzieje się tak dlatego, Ŝe w tym okresie  
nastolatki poszukują własnej toŜsamości i starając się ją  
zamanifestować, przyłączają się do rozmaitych grup. Tajemnicza i  
otoczona aurą niesamowitości identyfikacja z daną grupą moŜe  
stworzyć kod, który zostanie w Tobie do końca Ŝycia. Wewnątrz  
grupy buduje się teŜ poczucie lojalności i całkowitego zaufania, o  
jakich na próŜno marzy się później. Wspólne problemy i  
przyjemności z okresu młodzieńczego mogą jednoczyć ludzi bardzo  
głęboko, a przyjaźnie z tego okresu wytrzymują próbę czasu.  
PoniŜej opisuję kilka czynników warunkujących zyskanie poczucia  
jedności z grupą.  
- Ubiór Nastolatki często noszą coś w rodzaju "mundurka", który  
określa ich przynaleŜność grupową. Zazwyczaj jest to dziwaczny  
albo zwariowany strój, zdecydowanie róŜniący się od tego, co  
wkładają na siebie dorośli - albo charakterem, albo sposobem  
noszenia, na przykład długa, czarna spódnica czy biała koszulka  

 

54

noszona z jednym ramieniem odkrytym. Znakami rozpoznawczymi bywają  
kolory albo rodzaj biŜuterii, jaką nosi się w grupie. MoŜna  
rozpoznać członków grupy po charakterystycznej fryzurze albo po  
makijaŜu. Jakiekolwiek byłyby konkretne znaki identyfikacyjne w  
poszczególnych grupach, istnieje coś takiego, jak styl nastolatek,  
rozpoznawalna sylwetka, fason czy luz. Ubrana w ten sposób  
zdobędziesz świadomość przynaleŜności, zyskasz dobre samopoczucie,  
nabierzesz pewności siebie.  
- Sposób mówienia - Zawsze jest moda na pewne słowa czy wyraŜenia,  
którymi posługują się tylko osoby z danej grupy. śargon zrozumiały  
wyłącznie dla młodzieŜy, a nie znany dorosłym, słowa określające  
Twoje zainteresowania, wybrany rodzaj muzyki czy okolicę, z której  
pochodzisz, dają Ci poczucie przynaleŜności.  
- Posiadane rzeczy - MoŜe to być ściśle określony rodzaj torby na  
szkolne ksiąŜki, charakterystyczny dla młodzieŜy z danej grupy,  
magnetofon, wideo, sprzęt do jakiejś specyficznej gry, walkman  
albo rodzaj mebli w Twoim pokoju.  
- Zajęcia - Członkowie Twojej grupy mogą upodobać sobie konkretne  
kluby sportowe albo dyskotekę. Grupa moŜe teŜ spędzać czas w  
kawiarence i rozmawiać.  
- Dokąd się chodzi - Grupa moŜe chodzić w określone miejsca, do  
jakiejś kawiarni czy sklepu z płytami, gdzie zawsze moŜna na kogoś  
trafć.  
- Co się dobrze robi - Według niepisanego prawa kaŜdej grupy, aby  
zostać przez nią zaakceptowanym, trzeba przejść rodzaj próby  
ogniowej, wykazać się jakąś umiejętnością. Na przykład uszyć sobie  
sukienkę, po której nikt nie pozna, Ŝe jest domowej roboty.  
 
Kłopoty z przyjaciółką  
Istnieją sytuacje, w których przyjaźń sprawia nieco kłopotu. MoŜe  
tak się stać, gdy Twoje oczekiwania wobec przyjaciółki będą za  
wysokie. Nie zapominaj, Ŝe oprócz przyjaźni musi znaleźć się w  
Twoim Ŝyciu miejsce na inne sprawy, często waŜniejsze, których  
przyjaźń, nawet najgłębsza, nie moŜe wyeliminować. Na przykład  
przyjaźń zaczyna się chwiać od kiedy masz chłopaka. Bądź  
wyrozumiała dla przyjaciółki i zachęcaj ją, Ŝeby była wyrozumiała  
dla Ciebie. Nie daj jej odczuć, Ŝe jest juŜ niechciana i  
niepotrzebna. Na pewno będziecie się jeszcze potrzebowały w  
przyszłości, przyjaźń powinna być ciągle Ŝywa i nie powinno się  
jej zrywać. Nie odsuwaj się od przyjaciółki i nie pozwól, aby ona  
odsunęła się od Ciebie.  
Kiedy jedna z Was znajdzie sobie chłopaka, oczywiście przestanie  
mieć tyle czasu, co dawniej na przebywanie z przyjaciółką. Zamiast  
jednak utrzymywać wszystko w tajemnicy, powinnyście porozmawiać o  
całej sprawie i ustalić, co dalej. Nie moŜecie oczekiwać, Ŝe uda  
się Wam spędzać razem tyle samo czasu, ile dawniej. MoŜe nie  
spodoba Ci się chłopak Twojej przyjaciółki albo jej nie spodoba  
się Twój. Tylko Ty sama moŜesz zdecydować, wobec kogo chcesz być  
lojalna, w kaŜdym razie powinnaś się przygotować na podobne  
napięcia. Najlepsze rozwiązanie w tej sytuacji to, oczywiście,  

 

55

rozmowa z przyjaciółką, a takŜe z samym chłopakiem i stawianie  
spraw jasno i otwarcie. MoŜe w ten sposób stracisz chłopaka albo  
przyjaciółkę, lecz przynajmniej będziesz spokojna, bo byłaś cały  
czas szczera i myślałaś realnie.  
JeŜeli przyjaciółka znajdzie sobie chłopca, a Ty nie, moŜesz  
poczuć się odrzucona, samotna i gorsza. Nie daj się zapędzić w  
pułapkę uznając, Ŝe teŜ musisz mieć chłopaka, i to jak najprędzej.  
Nie szukaj znajomości z chłopcami na siłę. Równie dobrze dasz  
sobie radę chwilowo bez nich.  
Zdarza się, Ŝe dwie dziewczyny zakochają się w tym samym chłopcu.  
Dzieje się źle, jeŜeli między przyjaciółkami powstaje wtedy  
zazdrość. Dlatego najlepsze wyjście z takiej sytuacji, to poprosić  
tę trzecią osobę, czyli samego chłopaka, Ŝeby zdecydował się,  
którą z Was woli. Wybaczenie przyjaciółce, gdyby wybrał ją a nie  
Ciebie, moŜe okazać się nadludzkim wysiłkiem, mimo wszystko jednak  
spróbuj podjąć go i nie zrywaj przyjaźni.  
 
Przyjaciele a rodzice  
Nie zdziw się, jeŜeli rodzice nie zechcą od razu zaakceptować  
Twoich znajomych. Mogą uznać, Ŝe Twoi przyjaciele są za głośni,  
dziwacznie poubierani, Ŝe to "nic dobrego" i Ŝe mają na Ciebie zły  
wpływ. Zastanów się jednak, czy:  
- Twoi rodzice nie sądzą przypadkiem, Ŝe zadając się z tak  
odmiennymi osobami odrzucasz wartości, które starali Ci się wpoić.  
- Twoi rodzice nie czują, Ŝe się starzeją, bo dorastasz, masz  
swoje sprawy i pewnie wkrótce opuścisz ich.  
- Twoi rodzice nie są trochę zazdrośni o to, jak dobrze się  
bawisz. MoŜe im w młodości nie pozwalano na tyle rzeczy.  
- MoŜe Twoim rodzicom przypominają się dobre czasy, kiedy sami  
byli młodzi i mieli podobne problemy, jak Ty.  
Takie uczucia ma wielu normalnych rodziców, staraj się więc nie  
załamywać ich reakcją i nie bądź dla nich nieprzyjemna. Postaraj  
się zrozumieć rodziców i nie ukrywaj przed nimi, co zamierzasz  
robić ze swoimi przyjaciółmi ani dokąd razem chodzicie.  
 
 
6 śycie w domu  
 
 
Przez większość swych młodzieńczych lat Ŝyjesz w domu rodziców i  
czy Ci się to podoba, czy nie, jesteś jednym z członków Waszej  
rodziny. Nawet kiedy juŜ będziesz starsza i poczujesz, Ŝe  
chciałabyś opuścić rodzinny dom, moŜe się okazać, Ŝe na razie nie  
jesteś w stanie samodzielnie się utrzymać, często bowiem w tym  
wieku nie ma się jeszcze własnych dochodów. NiezaleŜnie więc od  
tego, jak trudne stosunki panują w Twojej rodzinie, musisz nauczyć  
się współŜycia z rodzicami i resztą domowników.  
Mówią o tym nie dlatego, Ŝe tak powinno być ze względu na wielkie  
zobowiązania, jakie się ma wobec rodziny. Doskonale zdaję sobie  
sprawę, jak trudnymi ludźmi są niektórzy rodzice i Ŝe nikt nie  

 

56

miałby ochoty przebywać z nimi dłuŜej niŜ to konieczne. Chodzi mi  
raczej o nauczenie się współŜycia w grupie, która to umiejętność  
przyda Ci się prędzej czy później, równieŜ w dorosłym Ŝyciu. Jeśli  
nauczysz się tego za młodu, a dom stanowi doskonałe pole do  
treningów, łatwiej będzie Ci w przyszłości odnaleźć się wśród  
innych ludzi. Jeśli nawet w pewnym momencie opuścisz rodzinę i  
zamieszkasz, powiedzmy, z przyjaciółkami, będziesz musiała i tak  
nauczyć się dawania i brania, ustępowania, zgodnego  
współdziałania, rozumienia potrzeb innych. Dlaczego więc nie  
zdobyć tych umiejętność juŜ w domu rodzinnym?  
 
Jak Ŝyć dobrze z rodzicami  
 
Większość dziewcząt dość blisko Ŝyje ze swoimi matkami, ale ich  
stosunki z ojcami mogłyby być z pewnością lepsze. Gdy dziewczyna  
dorasta, a zwłaszcza gdy zaczyna miesiączkować, w relacjach między  
nią a ojcem pojawia się pewnego rodzaju zaŜenowanie, które moŜe  
długo trwać, przyczyniając się do narastania bariery  
niewypowiedzianych uczuć i skrępowania. Nie ma w tym nic  
nadzwyczajnego i odczuwa to wiele córek. Jeśli więc Ty równieŜ  
zauwaŜysz coś takiego w kontaktach z ojcem, nie przejmuj się  
zbytnio, a zobaczysz, Ŝe z czasem wszystko wróci do normy. Jeśli  
chodzi o matkę, najlepiej spróbować myśleć o niej jak o bliskiej  
przyjaciółce, z którą moŜna kupować ciuchy, chodzić na kawę lub  
zwierzać się jej ze swoich tajemnic. Mamie powinno się to  
spodobać, tym bardziej Ŝe będzie mogła wreszcie porzucić, choć na  
chwilę, odpowiedzialną rolę rodzicielki.  
Jednym z najlepszych sposobów na to, by mieć rodziców po swojej  
stronie, jest wypytywanie o ich własne doświadczenia z czasów  
młodości, o to, jak wyglądały róŜne rzeczy, gdy oni byli w waszym  
wieku; co mogli robić, a czego im zabraniano; jak radzili sobie ze  
swoimi rodzicami. Zmusimy ich do przypomnienia sobie kłopotów, z  
jakimi się borykali, mając naście lat. Wystarczy, Ŝe zaczną  
patrzeć na to, co dzieje się dzisiaj przez pryzmat własnych  
młodzieńczych doświadczeń, a trudno im będzie zachować wobec  
Ciebie wyniosły dystans i udawać, Ŝe nie rozumieją, czego od nich  
chcesz.  
Nie oznacza to, Ŝe dla wzajemnego zrozumienia wystarczy dobra wola  
jednej strony. RównieŜ Ty postaraj się zrozumieć rodziców. Z  
wiekiem ludzie stają się mniej podatni na zmiany, co moŜe  
utrudniać rodzicom nawiązanie kontaktu z dzieckiem. To rodzice  
mają prawo być mniej elastyczni niŜ Ty. Staraj się dobrze poznać  
ich punkt widzenia i zrozumieć, co nimi kieruje. Jeśli uznasz  
niektóre z ich poglądów zwyczajnie za głupie, nie oznajmiaj im  
tego głośnym, obraŜonym głosem. Przekonuj ich do własnych racji,  
mówiąc spokojnie i rzeczowo. Jeśli uda Ci się zapanować nad sobą w  
rozmowie na draŜliwe tematy, zdenerwowanie lub złość mogą  
niepostrzeŜenie przejść same, umoŜliwiając dojście do porozumienia  
bez niepotrzebnych spięć. Jeśli kilka razy zwracałaś się juŜ do  
rodziców z waŜną dla Ciebie sprawą i mimo stosowania powyŜszych  

 

57

rad nie przyniosło to oczekiwanych rezultatów, moŜe odczekaj parę  
dni i powróć do problemu przy sprzyjającej okazji.  
"Mama i tata są w porządku, ale trzeba być z nimi na dystans".  
"Oni są wobec mnie fair, więc ja staram się postępować tak samo  
wobec nich. Zawsze im mówię, dokąd idę wieczorem i nie zostaję  
gdzieś na noc bez uprzedzenia".  
 Dobrym sposobem uczynienia rodziców nieco bardziej wyrozumiałymi,  
jest pokazanie im, Ŝe inne nastolatki są takie jak Ty, pragną  
robić te same rzeczy i mają podobne zachcianki. MoŜesz na przykład  
zaprosić jedną lub dwie przyjaciółki do domu i spróbować wciągnąć  
któreś z rodziców we wspólną rozmowę, aby Twoi goście mieli okazję  
zaprezentować swój punkt widzenia na róŜne, tak zwane Ŝyciowe  
tematy. Rodzicom łatwiej będzie zaakceptować "buntownicze" poglądy  
wypowiadane przez Twoich przyjaciół, poniewaŜ nie czują się  
emocjonalnie z nimi związani i stać ich na obiektywizm.  
Jeśli z jednym z rodziców łatwiej Ci się dogaduje niŜ z drugim,  
porozmawiaj o swoim problemie właśnie z nim, a potem powiedz na  
przykład: "MoŜe powiedziałbyś (powiedziałabyś) o tym mamie  
(tacie)?". Ten bliŜszy Ci rodzic będzie juŜ najlepiej wiedział,  
jak przekazać Twoją sprawę drugiemu, który wydaje się groźniejszy.  
 
Stosunki z bliskimi krewnymi  
Wielu młodym ludziom ciocie, wujkowie, dziadkowie wydają się nieco  
nudni. Przymuszani do widywania się z nimi, ulegają tylko po to,  
Ŝ

eby w domu był spokój. Jeśli tak jest równieŜ w Twoim przypadku,  

zdobądź się na okazanie starszym krewnym trochę uprzejmości,  
zrozumienia oraz łaskawości. Nie uwierzysz, jak wiele moŜe znaczyć  
pocztówka z wakacji, parę słów w liście czy krótka wizyta.  
Sprawienie im tyle przyjemności kosztuje Cię tak niewiele czasu i  
wysiłku.  
Z drugiej strony wielu nastolatków odkrywa w cioci lub wujku  
bliskich przyjaciół, z którymi niejednokrotnie łatwiej przychodzi  
im się porozumieć niŜ z rodzicami. Taka osoba, zwłaszcza jeśli nie  
ma własnych dzieci, bywa dla młodego człowieka jak starsza siostra  
czy brat. Stąd teŜ nie warto czasem unikać bliskich kontaktów z  
rodziną. W jeszcze większym stopniu dotyczy to dziadków, których  
nie obciąŜa juŜ brzemię obowiązków rodzicielskich i mają teraz  
czas, spokój oraz wiele cierpliwości, Ŝeby nawiązać przyjazne  
stosunki z wnukami. Są w stanie patrzeć na wiele spraw, które  
dotyczą wnuków, obiektywnie, bardziej bezstronnie niŜ kiedy  
wychowywali własne dzieci.  
Bracia i siostry to niezwykle waŜne osoby w Twoim Ŝyciu.  
NiezaleŜnie od tego, jak bardzo się teraz kłócicie, zawsze  
pamiętaj, Ŝe przyjdą lata, gdy będziesz wysoko cenić ich  
towarzystwo i przyjaźń. JeŜeli Ŝywisz obecnie wrogie uczucia do  
rodzeństwa i nie rozmawiacie nawet ze sobą, spróbuj zdobyć się na  
uśmiech i miłe słowo. To się opłaci.  
 
Zdobywanie sobie niezaleŜności  
 

 

58

Rodzice akceptowali, a nawet przyjmowali z dumą coraz to nowe  
oznaki Twojej samodzielności i rosnącej niezaleŜności, kiedy byłaś  
dzieckiem i w większości wypadków nadal są dumni, gdy widzą, jak  
ich mała dziewczynka staje się dorosła. MoŜe się jednak zdarzyć,  
Ŝ

e nie będą mieli tak pozytywnego nastawienia i gdy zaczniesz się  

dopominać o więcej wolności, pojawią się konflikty. Musisz wtedy  
opracować coś w rodzaju planu przyzwyczajania rodziców do swej  
dorosłości, wykazując przy tym takt i wyczucie. Stopniowo powinni  
zaakceptować to, Ŝe potrafisz samodzielnie podejmować decyzje i  
kierować własnym Ŝyciem. WaŜne jest jednak, Ŝeby nie zaskakiwać  
ich i nie stawiać sprawy na ostrzu noŜa. Za wszelką cenę unikaj  
awantur.  
Staraj się przekonać ich o swojej potrzebie niezaleŜności,  
odwołując się do racji i argumentów, które mogą do nich trafić.  
Porozmawiaj o tym, co oni chcieli robić, gdy byli w Twoim wieku i  
na co pozwalali im ich rodzice. Zapytaj, czy wystarczało im tyle  
wolności, ile mieli oraz jak zdobywali większą niezaleŜność. Po  
takiej rozmowie rodzicom łatwiej będzie zrozumieć Twój punkt  
widzenia, a niezręcznie odmawiać niektórym prośbom.  
 
Podejmowanie obowiązków  
Rodzice o wiele łatwiej zaakceptują Twoją niezaleŜność, jeśli  
udowodnisz im, Ŝe potrafisz być odpowiedzialna i moŜna Ci zaufać.  
MoŜesz na przykład wziąć na siebie jakieś obowiązki związane z  
pracami w domu. Jeśli rodzice przekonają się, Ŝe moŜna na Tobie  
polegać, gdy ofiarujesz swą pomoc przy gotowaniu obiadu,  
zajmowaniu się dzieckiem, czy załatwianiu spraw w mieście, nie  
tylko będą bardziej skłonni przyznać Ci więcej swobody, lecz takŜe  
uznają w Tobie równorzędnego partnera.  
Najskuteczniej przekonasz rodziców, Ŝe jesteś odpowiedzialną  
osobą, którą stać na podejmowanie powaŜnych zadań i  
przeprowadzanie ich do końca, jeśli znajdziesz sobie jakąś  
dorywczą pracę. Nawet mając niewiele ponad dziesięć lat moŜesz juŜ  
podjąć się na przykład roznoszenia gazet. Później moŜesz zatrudnić  
się na soboty na poczcie lub w sklepie. W ten sposób  
zademonstrujesz rodzicom, jakim jesteś chętnym i odpowiedzialnym  
pracownikiem, który potrafi podołać obowiązkom związanym z  
wykonywaniem regularnej pracy. Przekonasz ich, Ŝe i Ty moŜesz  
zasilić rodzinne fundusze, co kaŜe im powaŜniej Cię traktować.  
Rodzice ucieszą się z dodatkowych pieniędzy, a juŜ na pewno będą z  
Ciebie dumni i docenią Twoje wysiłki.  
 
Sztuka rozmawiania z rodzicami  
Wszyscy rodzice uwielbiają sytuacje, gdy dziecko pyta ich o radę.  
Jeśli więc masz problem, nawet niezbyt powaŜny, zwróć się z nim do  
nich. Zacznij od mniejszych problemów, Ŝeby przyzwyczaić się do  
spokojnej wymiany zdań bez poddawania się emocjom i popadania w  
złość. Rodzice zorientują się, Ŝe moŜna z Tobą rzeczowo rozmawiać  
i kiedy juŜ poruszysz bardzo waŜną dla Ciebie sprawę, nie  
zlekcewaŜą jej ani nie będą zbytecznie się unosić. Moje własne  

 

59

dzieci znalazły dzięki tej metodzie sposób, który zawsze sprawdzał  
się w postępowaniu ze mną. Jeśli bardzo im na czymś zaleŜało, a ja  
się przeciwstawiłam, pytały czy mogą to zrobić tylko na próbę.  
Zaczęło się od tego, Ŝe jako maluchy wymyślały sobie niebezpieczne  
zabawy, których im zabraniałam. Szybko zorientowały się, Ŝe jeśli  
choć raz pod moim okiem nauczą się wykonywać coś w sposób  
bezpieczny, na pewno nie zakaŜę im tego przy następnej okazji.  
Cierpliwymi negocjacjami nauczyły mnie godzić troskę z rozsądkiem.  
Były bardzo dumne ze swojego osiągnięcia, podobnie jak ja byłam  
dumna z tego, Ŝe okazały wytrwałość i przemyślność w dąŜeniu od  
celu.  
JeŜeli zupełnie nie potrafisz rozmawiać z rodzicami albo przy  
kaŜdej okazji dochodzi do kłótni, spróbuj sposobu "cierpliwych  
negocjacji" i małych kroczków - jestem pewna, Ŝe przyniesie to  
oczekiwane rezultaty. Gdyby okazało się jednak, Ŝe naleŜysz do  
tych nastolatków, którzy nie potrafą spokojnie dogadać się z  
rodzicami, nie działaj całkowicie samodzielnie, bez poradzenia się  
kogokolwiek. Dla własnego dobra znajdź sobie zaufaną dorosłą  
osobę, z którą porozmawiasz o swoich problemach i na której radach  
będziesz mogła polegać.  
 
Potrzeba buntu  
KaŜdy nastolatek zaczyna odczuwać w pewnym momencie potrzebę buntu  
wobec rodziców i całego świata dorosłych. Stanowi to normalny etap  
w procesie dojrzewania, będący reakcją na emocjonalne napięcia  
związane z dorastaniem. MoŜesz dojść do wniosku, Ŝe nie  
odpowiadają Ci reguły i normy narzucane przez społeczeństwo i  
występujących w jego imieniu rodziców, egzekwujących te nakazy na  
co dzień w domu. Zdarza się równieŜ, Ŝe czujesz się traktowana  
gorzej niŜ rodzeństwo, a wpajane Ci zasady zgodnego współŜycia z  
bratem czy siostrą są w Twoim mniemaniu niesprawiedliwe.  
"Z dorosłymi jest tak, Ŝe bez Ŝadnego powodu coś Ci kaŜą lub  
czegoś zabraniają, a tak naprawdę chodzi im wyłącznie o własną  
wygodę".  
Wszystkie nastolatki odczuwają potrzebę negacji i miewają  
buntownicze nastawienie do świata, ale nie wszystkie kłócą się i  
ś

miertelnie obraŜają na rodziców. Staraj się naleŜeć do tych, co  

radzą sobie z własnymi uczuciami i potrafią Ŝyć z rodziną. Jeśli  
nachodzi Cię buntowniczy nastrój, nie przenoś swych frustracji na  
rodzinę. MoŜesz powiedzieć: "chcę być sama" i wyjść albo oznajmić,  
Ŝ

e idziesz na spacer lub Ŝe masz coś waŜnego do zrobienia i  

idziesz do swojego pokoju. Nie ma potrzeby głośnego opowiadania o  
swoich buntowniczych przemyśleniach ani teŜ złoszczenia się na  
wszystkich wokół, byle tylko dać ujście swoim uczuciom. MoŜna to  
zrobić gdzie indziej i w inny sposób, najlepiej poza domem. Raz na  
jakiś czas moŜesz się zdenerwować i wybuchnąć. KaŜdemu zdarza się  
stracić panowanie nad sobą, ale nie moŜe to być norma.  
Wystrzegając się gwałtownego manifestowania buntowniczych uczuć,  
łatwiej zdobędziesz przychylność rodziców i znajdziesz z nimi  
wspólny język.  

 

60

 
Pomoc w domu  
Osobiście uwaŜam, Ŝe dzieci powinny pomagać w pracach domowych od  
najmłodszych lat. Rodzina powinna stanowić zgrany zespół, a  
członkowie prawdziwego zespołu współpracują ze sobą i jeden pomaga  
drugiemu, ile tylko moŜe. Im dzieci są starsze, tym bardziej  
odpowiedzialne prace potrafą podejmować. Sądzę, Ŝe sama powinnaś  
szukać trudnych i waŜnych zadań. Nie nastawiaj się wyłącznie na  
czekanie aŜ rodzice Cię o coś poproszą czy wręcz wymuszą na Tobie  
pomoc. Jeśli jesteś uwaŜną obserwatorką, bez trudu znajdziesz  
tysiąc takich rzeczy. Rodzice będą szczęśliwi, Ŝe nie mają na  
głowie przynajmniej tych kilku obowiązków, które będziesz za nich  
regularnie wypełniać. Systematyczna pomoc jest znacznie waŜniejsza  
od nagłych zrywów, chociaŜ oczywiście rodzice takŜe ją docenią.  
Dlatego sama znajdź sobie kilka prac, które najbardziej lubisz.  
MoŜe to być mycie samochodu, przyjemniejsze prace w ogrodzie,  
pomoc przy robieniu domowych wypieków, prasowanie lub jakakolwiek  
czynność, która pozwoli rodzicom na chwilę wytchnienia. Postępując  
w ten sposób zapewnisz sobie dobre stosunki z rodzicami, a co  
więcej - dasz im powód do okazania Ci wdzięczności.  
 
Twój pokój  
 
O ile pozwalają na to warunki mieszkaniowe, kaŜde dziecko powinno  
mieć w domu własny kąt, miejsce, dokąd moŜe sobie pójść i uciec od  
całego świata. Powinnaś być dumna ze swojego pokoju. Stanowi on  
przecieŜ dowód, iŜ rodzice szanują Twoją prywatność. MoŜesz  
urządzić go tak, by odzwierciedlał Twoją osobowość, pasje i  
upodobania poprzez odpowiedni dobór kolorów, mebli oraz róŜnych  
elementów dekoracyjnych. Nie zapominaj, Ŝe nie mieszkasz w hotelu.  
W domu nie ma pokojówki, która co rano przyjdzie i posprząta.  
Jeśli w pokoju panuje bałagan, będzie musiała zrobić to za Ciebie  
matka. MoŜesz traktować to jako naruszenie Twojej prywatności,  
jednak utrzymywanie porządku w pokoju naleŜy do Twoich obowiązków.  
Twierdzenie, Ŝe skoro to Twój pokój, moŜesz w nim robić, co  
chcesz, byłoby nie fair. Niby dlaczego rodzice mają tolerować brud  
i bałagan? śyjąc z nimi pod jednym dachem powinnaś dostosować się  
do norm, jakie panują w Waszym domu.  
MoŜna dojść z rodzicami do porozumienia, umawiając się na  
przykład, Ŝe Twój pokój będzie się sprzątać raz na tydzień. Przez  
pozostałe dni rodzice nie wtrącaliby się w to, co się tam dzieje.  
Dobrym pomysłem moŜe okazać się transakcja wymienna z mamą. Jeśli  
jest coś, czego mama szczególnie nie lubi robić, zaproponuj jej,  
Ŝ

e weźmiesz to na siebie; a ona w zamian posprząta u Ciebie.  

 
Późne powroty do domu  
Godzina powrotu to stały przedmiot sporów, zarówno w domach  
chłopców, jak i dziewcząt. Jeśli chodzi o dziewczyny, sprawa  
wygląda jednak gorzej, poniewaŜ większość rodziców bardziej boi  
się o córki niŜ o synów. Pogódź się od razu z tym, Ŝe nie zmienisz  

 

61

rodziców. Postaraj się zrozumieć ich obawy i nie obraŜaj się,  
kiedy dojdzie do wymiany zdań na ten temat.  
Zacznij o tym rozmawiać z rodzicami dość wcześnie, Ŝeby później  
nie czuli się zaskoczeni. Gdy będziesz starsza, poproś ich o zgodę  
na pozostanie poza domem na dłuŜej, obiecując, Ŝe wrócisz o  
oznaczonym czasie i zostawiając telefon, pod którym moŜna Cię  
znaleźć. Kilka miesięcy później spróbuj przesunąć nieco godzinę  
powrotu, równieŜ prosząc rodziców o akceptację. Rodzice będą  
bardziej przychylni Twojej prośbie, jeśli z własnej woli  
poinformujesz ich, dokąd i z kim wychodzisz.  
Niektórym rodzicom trafa do przekonania argument, Ŝe powinni dawać  
swoim dzieciom tyle swobody, ile mają ich przyjaciele-rówieśnicy.  
Inni pozostają głusi na przykłady kolegów i koleŜanek. Wydaje mi  
się, Ŝe skoro mieszkasz z rodzicami, powinnaś postępować zgodnie z  
tym, czego oni sobie Ŝyczą i przestrzegać zasad obowiązujących w  
Waszym domu. Demonstracyjne postępowanie na przekór rodzicom do  
niczego nie prowadzi. Jedynym sposobem uzyskania większej swobody  
jest przekonanie rodziców, Ŝe mogą Ci zaufać. Osiągniesz to, kiedy  
ustaliwszy z nimi godzinę powrotu, za kaŜdym razem dotrzymasz  
słowa.  
W sytuacji, gdy Twoi rodzice wydają się szczególnie surowi i  
nieustępliwi, powiedz im o tym, zaznaczając jednocześnie, Ŝe  
akceptujesz ich zasady. Spróbuj następnie zapytać czy nie  
zgodziliby się dać Ci nieco więcej swobody na okres próbny. Jeśli  
okaŜe się, Ŝe nie zawiodłaś ich zaufania, po pewnym czasie  
wynegocjuj kolejne ustępstwa, pamiętając, by zawsze dotrzymywać  
warunków umowy.  
 
Prywatka w domu  
 
JeŜeli chcesz urządzić przyjęcie dla przyjaciół w domu swoich  
rodziców, musisz dobrze przemyśleć, co wypada robić, a czego nie.  
To duŜa uprzejmość ze strony matki i ojca, iŜ zgodzili się uŜyczyć  
domu na prywatkę dla Twoich koleŜanek i kolegów. Dlatego pamiętaj  
o poszanowaniu ich własności i zadbaj, by pamiętali o tym równieŜ  
Twoi goście.  
Skoro wydaje Ci się, Ŝe uzyskanie pozwolenia na prywatkę od obojga  
rodziców będzie trudne, zwróć się najpierw do jednego z nich,  
najlepiej do mamy. A kiedy ją przekonasz, poproś, by poradziła Ci,  
jak dogadać się z tatą albo by sama go przekonała. Nie bądź zbyt  
ambitna przy urządzaniu pierwszej prywatki. Zaproś rozsądną liczbę  
osób, aby goście pomieścili się bez problemu i nie oczekuj, Ŝe  
rodzice zgodzą się na zabawę do czwartej nad ranem. Postaraj się,  
by za pierwszym razem nie było niczego, co denerwuje rodziców - na  
przykład picia alkoholu czy zbyt głośnej muzyki.  
Masz pełne prawo ustalić pewne reguły dla swoich gości i  
poinformować ich o tym, by kaŜdy dobrze wiedział, gdzie jest i co  
mu wolno. MoŜesz na przykład zakazać palenia papierosów dlatego,  
Ŝ

e ludzie mają zwyczaj rzucania niedopałków na dywan. Raczej nie  

urządzaj imprezy w reprezentacyjnym salonie, gdzie stoi mnóstwo  

 

62

drogocennych sprzętów. Choćby Twoi przyjaciele byli wyjątkowo  
odpowiedzialni, o ile to moŜliwe przyjmuj ich w innym pokoju, a  
unikniesz później pretensji rodziców o potłuczone wazy, kryształy  
i zniszczone meble. Jeśli mama i tata zaŜyczą sobie, by pewne  
części domu pozostały zamknięte, zadbaj, by kaŜdy gość wiedział, w  
których pomieszczeniach odbywa się prywatka.  
Przede wszystkim jednak nie zapraszaj nigdy przyjaciół w tajemnicy  
przed rodzicami, którzy akurat wyjechali. I tak się wszystkiego  
domyślą po powrocie, a Ty na długo stracisz ich zaufanie i  
zaprzepaścisz szansę urządzenia jawnej prywatki w przyszłości.  
 
Co z rodźicami podczas prywatki?  
Wypytaj się rodziców, moŜliwie najdelikatniej, czy zamierzają  
zostać w domu na czas prywatki. Większość nastolatków wolałaby,  
Ŝ

eby rodzice wyszli. Z drugiej strony większość rodziców obawia  

się pozostawić dzieci same sobie, zwłaszcza jeśli urządzają  
prywatkę pierwszy raz. MoŜna na przykład umówić się z mamą i tatą,  
Ŝ

e wyjdą wieczorem i wrócą do domu o ustalonej porze.  

Rodzice chętnie na ogół uczestniczą w przygotowaniach. Mama moŜe  
chcieć coś ugotować, a tata pomóc przy przenoszeniu mebli. Często  
jednak gospodyni i jej młodzi goście wolą robić wszystko sami,  
naleŜy więc wcześniej ustalić to z rodziną. Rodzice będą  
spokojniejsi, jeśli jeszcze przed rozpoczęciem zabawy przyjdzie do  
domu kilka osób spośród gości, które pomogą przygotować jedzenie,  
przesunąć meble, ustawić sprzęt grający, udekorować pokój i  
załoŜyć lampiony. Gdy zamierzasz urządzić coś w rodzaju dyskoteki,  
odpowiednio wcześniej przedstaw rodzicom osobę, która zajmie się  
puszczaniem nagrań, Ŝeby wiedzieli, kto będzie miał styczność z  
ich drogocennym sprzętem.  
Sprzątając pokój przed przyjęciem, wynieś z niego wszelkie cenne  
przedmioty. Jeśli podczas zabawy coś się stłucze lub zniszczy, nie  
staraj się tego faktu ukryć. Wybierz odpowiedni moment zaraz po  
prywatce, by powiedzieć o nieszczęściu rodzicom. Jeśli chodzi o  
tłukące się naczynia, to zamiast drŜeć o całość drogocennej  
zastawy, zaopatrz się przed prywatką w jednorazowe talerzyki,  
kubeczki i sztućce.  
 Nie pozwól, by na imprezę przekradali się nieproszeni goście.  
Poproś dwóch, trzech chłopaków, Ŝeby pilnowali, czy ktoś obcy nie  
próbuje dostać się do domu. Sama przypilnuj, Ŝeby po zabawie nikt  
nie kładł się w nim spać, chyba Ŝe było to wcześniej ustalone.  
 
Goszczenie koleŜanki w domu  
Goszczenie przyjaciółki w domu to wielka frajda, ale Ŝeby wszystko  
się udało, trzeba starannych przygotowań. Na długo przedtem  
zapytaj rodziców, czy się zgadzają, a w kaŜdym razie nie stawiaj  
im ultimatum, mówiąc na przykład: "d, dzisiaj przychodzi Danka i  
zostaje na noc, dobra?". Jest to bardzo nie w porządku wobec  
rodziców, którzy znalazłszy się w sytuacji przymusowej, mogą  
powiedzieć: nie. Daj rodzicom czas na zastanowienie się i nie stój  
im nad głową, czekając aŜ Ó decyzję.  

 

63

Pytając rodziców o pozwolenie, dobrze jest mieć gotowy plan pobytu  
gościa w domu. Zaproponuj miejsce, gdzie koleŜanka będzie spała,  
ustal kolejność korzystania rano z łazienki, co z jedzeniem, kto  
będzie gotował, a kto zmywał naczynia oraz kiedy będziesz z  
koleŜanką w domu, a kiedy zamierzacie wychodzić.  
O ile to konieczne, poinformuj koleŜankę o zwyczajach panujących w  
Twoim domu, przygotowując ją na róŜne rzeczy, specyficzne dla  
Waszej rodziny, które osobom postronnym mogą wydać się dziwne.  
Umów się wcześniej z przyjaciółką, w czym mogłaby pomóc i czego od  
niej oczekujesz.  
 Na koniec zadbaj o to, by po wyjeździe przyjaciółki wszystko  
wróciło do porządku i upewnij się, czy podziękowała Twoim rodzicom  
za gościnę. Krótka karteczka z podziękowaniem to bardzo dobra  
forma.  
 
Rozporządzanie pieniędzmi  
 
Jest jak najbardziej wskazane, by dzieci od najmłodszych lat  
poznawały wartość pieniędzy i uczyły się nimi rozporządzać.  
Najlepszy sposób to wypłacanie przez rodziców tygodniowego  
kieszonkowego. Problem moŜe pojawić się, gdy dziecko dorasta i  
rodzice tracą rozeznanie, ile powinni mu dawać. Jeśli tak jest w  
Twoim przypadku, zapytaj rówieśników, ile dostają od rodziców, a  
starsze koleŜanki, jak rosło ich kieszonkowe i na co przeznaczają  
otrzymywane pieniądze. WaŜne jest w tym wieku, co kupuje się za  
kieszonkowe, a co zapewniają rodzice. Niektórzy opiekunowie wolą  
dawać małe kieszonkowe i z własnej kieszeni finansować rosnące  
potrzeby dorastających dzieci. Inni dają więcej, oczekując z  
kolei, Ŝe dzieci same sobie kupią więcej rzeczy.  
Jednym ze sposobów przekonania rodziców, Ŝe warto dawać Ci  
kieszonkowe, jest ustalenie od razu, Ŝe jego część ma być co  
tydzień odkładana. Poprosić mamę i tatę, by pomogli Ci załoŜyć  
ksiąŜeczkę oszczędnościową w banku. Nie ma znaczenia, jak małe  
będą Twoje tygodniowe oszczędności, moŜe to być np. jeden lub dwa  
nowe złote, waŜne, by rodzice zobaczyli, Ŝe potrafisz rozporządzać  
pieniędzmi. Z pewnością będą wtedy bardziej skłonni podwyŜszać Ci  
kieszonkowe.  
NiezaleŜnie od tego, jak małe jest Twoje kieszonkowe, podziel całą  
sumę na części, a następnie przeznacz na coś kaŜdą z nich. Zanim  
coś kupisz, dobrze się zastanów, czy rzeczywiście na to chcesz  
wydać swoje pieniądze. Moim zdaniem, jeŜeli młody człowiek pragnie  
mieć jakąś drogą rzecz, powinien przynajmniej częściowo  
sfinansować jej zakup sam. Zapytaj rodziców, czy jeśli  
zaoszczędzisz połowę, to dopłacą resztę. Mogą się zgodzić lub  
zaproponować inne warunki umowy, na przykład Ty uzbierasz trzy  
czwarte, bądź otrzymasz połowę w ramach prezentu urodzinowego lub  
gwiazdkowego.  
 
Na utrzymaniu rodziców  
Dopóki mieszkasz z rodzicami, masz prawo oczekiwać, Ŝe będą Cię  

 

64

Ŝ

ywić, ubierać oraz zaspokajać podstawowe potrzeby. NiezaleŜnie od  

tego powinnaś zawsze okazywać poszanowanie dla własności rodziców.  
Gdyby na przykład Twoje koleŜanki zjadły cały chleb i Ŝółty ser w  
czasie pogaduszek u Ciebie, wyjdź i odkup jedzenie za własne  
pieniądze. JeŜeli po ukończeniu szkoły zamierzasz kształcić się  
dalej, mimo ewentualnego stypendium większość kosztów związanych z  
Twoją dalszą nauką będą ponosić najprawdopodobniej rodzice. Nie  
sądź, Ŝe Ci się to naleŜy. Finansowe wsparcie dziecka podczas  
studiów to nie święty obowiązek rodziców, a raczej prezent dla  
Ciebie, za który bądź im wdzięczna. Pamiętaj, Ŝe starają się, jak  
mogą, aby zapewnić Ci jak najlepsze warunki i start w dorosłe  
Ŝ

ycie. UwaŜam, Ŝe młodzi ludzie mają podstawy, by domagać się  

przynajmniej częściowego wsparcia finansowego ze strony rodziców  
przez cały okres nauki i poszukiwania pracy. Potem, według mnie,  
nie powinni sądzić, Ŝe pieniądze od rodziców naleŜą się im za nic.  
JeŜeli znajdujesz się w takiej sytuacji, poproś mamę i tatę o  
poŜyczkę, którą później spłacisz. Zaproponuj, Ŝe w zamian za  
wsparcie finansowe wykonasz jakieś cięŜkie prace w domu czy  
ogrodzie. Ktoś, kto dobrze zna się na elektryczności, moŜe na  
przykład zaoferować całej rodzinie swoje usługi przy naprawie  
sprzętu elektrycznego. Moim zdaniem, nastolatki powinny próbować  
znaleźć sobie dorywczą pracę w weekendy lub popołudnia i w ten  
sposób zdobywać dodatkowe fundusze na własne potrzeby. śadna  
krzywda im się nie stanie, chyba Ŝe praca okaŜe się wyczerpująca i  
nie będą mieć siły ani czasu na naukę. Większość amerykańskich  
studentów płaci za uczelnię zaciągając w banku kredyt, który  
później spłacają z pieniędzy zarobionych po wykładach i zajęciach.  
Oprócz pozyskania dodatkowych funduszy wielką zaletą dorywczej  
pracy jest to, Ŝe juŜ za młodu człowiek zdobywa doświadczenie i  
wdraŜa się do obowiązków dorosłych.  
 7 Kryzysy w rodzinie  
 
Wielu ludzi twierdzi, Ŝe Ŝycie rodzinne układa im się znakomicie i  
są szczęśliwi, o wiele więcej jednak osób miewa róŜne problemy, a  
nie brakuje rodzin, gdzie trudności zamieniają się w powaŜny  
kryzys. Dwa największe ciosy dla rodziny to śmierć jednego z jej  
członków i rozwód. ChociaŜ prawdą jest, Ŝe wszyscy wtedy cierpią,  
takie dramaty najtrwalsze ślady pozostawiają w psychice dzieci.  
 
Rozwód  
 
Rozwodzą się dorośli, ale dla dzieci jest to co najmniej równie  
cięŜkie przeŜycie, jak dla rodziców. NiezaleŜnie od tego, jak  
jesteś młoda, gdy małŜeństwo rodziców rozpada się, doskonale  
wyczuwasz napięcia między nimi i cięŜką atmosferę w domu,  
stopniowo uświadamiając sobie, co ona moŜe oznaczać. Szczególnie  
silnie przeŜywasz kłótnie, konflikt i okres niepewności  
bezpośrednio poprzedzający decyzję o rozwodzie. Dawniej bez  
względu na sytuację w rodzinie zalecano, by rodzice za wszelką  
cenę pozostali razem dla dobra dzieci. Nieraz oznaczało to jednak  

 

65

dalszy ciąg awantur lub co gorsza zimny, pozbawiony miłości dom z  
okazującymi sobie obojętność rodzicami. Sama w pewnym momencie  
stwierdzisz, Ŝe nie ma sensu, aby rodzice przebywali na siłę pod  
jednym dachem, wyłącznie dla zachowania pozorów. Większość dzieci  
twierdzi później, Ŝe przedłuŜanie niepewności było najgorsze i  
lepiej by się stało, gdyby rodzice wcześniej zdobyli się na  
uczciwe postawienie sprawy.  
"Nie uwaŜam, Ŝe rodzice powinni zostawać ze sobą ze względu na  
dobro dzieci. Miałam koleŜankę, której rodzice właśnie dlatego nie  
rozeszli się i potem było coraz gorzej i gorzej. Mieli osobne  
lodówki, jedli obiad o róŜnych porach, nie odzywali się do siebie  
i spali w oddzielnych sypialniach".  
Bardzo cięŜko młodemu człowiekowi znieść atmosferę domu, w którym  
nigdy nie widzi rodziców przytulających się czy całujących. Trudno  
mu sobie wytłumaczyć, dlaczego mają oddzielne sypialnie. Czasami  
atmosfera napięcia staje się nie do wytrzymania, zwłaszcza gdy  
dziecko wychwytuje drobne oznaki kryzysu, o których rodzice sądzą,  
Ŝ

e pozostają niezauwaŜone.  

" Wiedziałam, Ŝe coś jest nie tak. Kiedy leŜałam w łóŜku,  
dochodziły mnie odgłosy kłótni i wtedy płakałam. Nie orientowałam  
się zbyt dobrze w tym, co się dzieje, bo byłam za mała. Mama była  
załamana. Musiała nosić ciemne okulary, bo cały czas płakała".  
Jeśli małŜeństwo Twoich rodziców rzeczywiście się rozpada,  
prawdopodobnie prędzej wyczujesz atmosferę chłodu, wrogości i  
nieprzyjaznego milczenia niŜ staniesz się świadkiem bezpośrednich  
kłótni mamy i taty. MoŜliwe, Ŝe leŜąc późno wieczorem w łóŜku i  
wsłuchując się w odgłosy kłótni rodziców, poczujesz się zagroŜona  
i bezsilna. Nie wmawiaj sobie, Ŝe te waśnie wybuchają z Twojego  
powodu i ponosisz za nie odpowiedzialność. Takie myślenie to  
pułapka. Nie jesteś cięŜarem dla rodziców i nie wolno Ci się  
obwiniać za złą atmosferę w domu. JeŜeli mama i tata nie będą  
chcieli wyjaśnić Ci, co się dzieje, spróbuj zwierzyć się ze swoich  
problemów starszej przyjaciółce lub komuś z rodziny. Poproś  
osobę, której ufasz, Ŝeby porozmawiała z rodzicami.  
ś

yjąc w domu, gdzie panuje atmosfera wrogości, a rodzice kłócą się  

niemal cały czas i dochodzi do gwałtownych awantur, moŜesz  
zapragnąć, by wreszcie tata z mamą się pogodzili i Ŝebyście znowu  
tworzyli normalną rodzinę. Często jednak okazuje się to  
niemoŜliwe, a jedynym sposobem na zakończenie ciągłych sporów  
pozostaje rozwód. Po pewnym czasie sama dojdziesz do takiego  
wniosku, choć początkowo nie dopuszczałaś do siebie podobnej  
myśli.  
 
Reakcje na rozwód rodziców  
Na wiadomość, Ŝe rodzice zamierzają się rozejść, zareagujesz  
róŜnymi, często sprzecznymi uczuciami. Normalnie w takiej sytuacji  
dzieci są zagubione i niepewne. Z jednej strony chcą, by rodzice  
nadal byli ze sobą, z drugiej odczuwają ulgę i zadowolenie, Ŝe  
skończą się kłótnie i wyczerpująca niepewność. Normalną reakcją  
jest równieŜ strach związany z poczuciem, Ŝe rozpada się ich  

 

66

dotychczasowy świat.  
Niemal kaŜdy młody człowiek przeŜywa wiele emocji i rozterek w  
czasie, gdy rozpada się związek jego rodziców.  
- MoŜesz się czuć niepewnie.  
- MoŜesz się obawiać, Ŝe przyjdzie Ci mieszkać z tym z rodziców,  
którego mniej lubisz.  
- MoŜesz się martwić czy jedno z rodziców zdoła Cię utrzymać i o  
Ciebie zadbać.  
- MoŜesz się zastanawiać czy po rozwodzie mama i tata będą Cię tak  
samo kochać.  
Wszystkie te obawy są całkowicie naturalne, lecz z czasem wiele z  
nich okaŜe się bezpodstawnych, a z resztą problemów uda Ci się  
jakoś uporać.  
Niemal kaŜde dorastające dziecko Ŝywi urazę do rodzica, który  
opuścił dom. Szczególną niechęć moŜesz czuć do tego z rodziców,  
którego obwiniasz za rozpad małŜeństwa. MoŜesz być na tyle wrogo  
nastawiona, Ŝe odmówisz widywania się z nim, nawet jeŜeli  
specjalnie przyjdzie do domu.  
MoŜesz odczuwać chęć zatajenia rozwodu rodziców sądząc, Ŝe to  
wstyd pochodzić z rozbitej rodziny. Jeśli w Twoim środowisku  
rozwody są potępiane, moŜesz czuć się napiętnowana. W takim  
wypadku zwróć się do kogoś starszego, kogo dobrze znasz, na  
przykład do jednego z dziadków. Taka osoba pomoŜe Ci uporać się z  
obawami i przekona, Ŝe liczy się Twoje szczęście i to, by wszystko  
dobrze ułoŜyło się w Waszej rodzinie, a nie co ludzie sobie myślą  
lub mówią.  
Być moŜe wreszcie odetchniesz z ulgą. Nie będzie więcej kłótni i  
awantur, skończy się niepewność. Prawdopodobnie odniesiesz  
wraŜenie, iŜ rodzice są szczęśliwsi teraz, niŜ gdy byli razem. Nie  
będziesz więcej wciągana w spory rodziców i nie będziesz musiała  
bronić któregoś z nich. W domu zapanuje spokój, zajmiesz się  
swoimi obowiązkami domowymi i skupisz nad pracą w szkole.  
Zapragniesz odnowić kontakty z przyjaciółmi.  
MoŜe się równieŜ zdarzyć, Ŝe nie odczujesz wielkich emocji.  
Będziesz się jedynie zastanawiać, dlaczego nic specjalnie Cię nie  
obchodzi. MoŜesz nie odczuwać ani ulgi, ani smutku. Pozostaniesz  
obojętną i to teŜ będzie normalne. PrzecieŜ rozwód rodziców nie  
musi oznaczać, Ŝe w Twoim Ŝyciu nastąpią dramatyczne zmiany.  
Przypuszczalnie będziesz mieszkać w tym samym domu i nadal  
widywać ich oboje. Najbardziej typowe reakcje nastolatków na  
rozwód rodziców postarałam się uszeregować według tego, na ile są  
powszechne:  
- Depresja  
- Smutek  
- Zamęt w głowie  
- Ulga  
- Wyobcowanie i poczucie inności  
- Potrzeba opowiedzenia się po stronie jednego z rodziców i  
obwinianie drugiego  
- Niepewność  

 

67

- Obojętność  
- Poczucie winy  
Bardzo często zdarza się, Ŝe nastolatki oczekują od rodziców o  
wiele więcej wyjaśnień na temat rozwodu niŜ ci gotowi są im  
udzielić. Poza tym zwykle dzieje się tak, Ŝe dzieci odczuwają  
potrzebę uzyskania coraz bardziej wyczerpujących wyjaśnień w  
miarę, jak dorastają. Nie wystarcza im to, co usłyszały, gdy mama  
i tata się rozwodzili. Jednak niewielu rodziców uświadamia sobie  
potrzebę rozmawiania na takie tematy ze swoimi dorastającymi  
dziećmi. Ty powinnaś być osobą, która prowokuje rozmowy o  
gnębiących Cię wątpliwościach. Postaraj się, by nie urywały się po  
kilku zdawkowych zdaniach i były czymś normalnym w domu. Otwarcie  
powiedz rodzicom, Ŝe oczekujesz od nich szczerości. W przeciwnym  
bowiem razie moŜesz po pewnym czasie mówić podobnie, jak ta  
dziewczyna:  
" Wiem, Ŝe odszedł do innej kobiety, ale nie potrafię sobie  
przypomnieć mamy siedzącej i rozmawiającej z nami o tym. Na pewno  
to zrobiła. Chciałabym porozmawiać o tym znowu, zwłaszcza teraz,  
gdy minęło trochę czasu i wszystko się trochę uspokoiło. Bardzo  
chciałabym się dowiedzieć, co się naprawdę stało. Teraz jestem  
starsza i potrafę więcej zrozumieć".  
Kłopotliwa dla Ciebie sytuacja moŜe nastąpić wtedy, gdy  
rozwiedzeni rodzice nie będą potrafili lub nie zechcą zrozumieć,  
Ŝ

e pragnęłabyś utrzymywać bliskie stosunki z obojgiem. Masz tylko  

jedną mamę i jednego tatę i kochasz ich oboje. Musisz uświadomić  
to rodzicom.  
 
Co rodzice powinni robić  
Oto lista rzeczy, które rodzice są zobowiązani robić. O ile to  
konieczne, pokaŜ ją im i porozmawiaj o swoich prawach i  
potrzebach.  
- Oboje rodzice powinni okazywać, Ŝe nadal Cię kochają, troszczą  
się o Ciebie i interesują się Twoim losem.  
- Oboje rodzice powinni spotykać się z Tobą regularnie, ustalając  
terminy spotkań według zrozumiałych dla Ciebie zasad.  
- Oboje rodzice powinni spędzać z Tobą czas, zabierać Cię na  
weekendy i wakacje, widywać się z Tobą w ciągu tygodnia.  
- Ten z rodziców, z którym mieszkasz, nie powinnien utrudniać Ci  
kontaktów z drugim.  
- Oboje rodzice powinni jasno dać Ci do zrozumienia, Ŝe ich rozwód  
w Ŝadnej mierze nie oznacza zaprzestania kontaktów z którymś z  
nich.  
- Rodzice powinni zrozumieć, Ŝe chociaŜ nie naleŜą juŜ do siebie,  
naleŜą wciąŜ do Ciebie.  
- Rodzice powinni sobie uświadomić, Ŝe łatwiej Ci będzie utrzymać  
z kaŜdym z nich bliskie stosunki, jeŜeli będą się odnosić do  
siebie przyjaźnie.  
 
Czego rodzice nie powinni  
Dzieci kochają oboje rodziców i pragną zachowywać się lojalnie  

 

68

wobec kaŜdego z nich. Dlatego wykorzystywanie dzieci dla własnych  
celów przez rozwiedzionych rodziców stawia je w bardzo trudnej  
sytuacji.  
- śadne z rodziców nie powinno w obecności dzieci potępiać  
drugiego i pogardliwie się o nim wypowiadać ani teŜ próbować  
przeciągnąć dzieci na swoją stronę.  
- Rodzice nie powinni usiłować "wygrywać" dziecka przeciwko sobie,  
ani starać się wyciągać od niego informacji wzajemnie na swój  
temat.  
"JeŜeli rodzice chcą się rozejść, kaŜde z nich powinno później  
mieć czas dla dzieci. Myślę, Ŝe tylko tak jest w porządku. JeŜeli  
ojciec opuszcza dom, powinien potem regularnie przychodzić i  
spotykać się z dziećmi, Ŝeby wiedziały, Ŝe go mają i mogą z nim  
porozmawiać i opowiedzieć, co się z nimi dzieje. Powinien  
interesować się nimi, kiedy będą dorastać, Ŝeby cały czas czuły,  
Ŝ

e mają ojca".  

 
Obwinianie siebie i innych  
MoŜesz dojść do wniosku, Ŝe to Ty stałaś się przyczyną rozpadu  
małŜeństwa rodziców. Poczujesz się odrzucona i sobie przypiszesz  
winę. Uwierz raz na zawsze, Ŝe dziecko nigdy nie jest winne  
rozwodu. Poczucie winy bywa bardzo natrętne, ale z czasem mija.  
MoŜe prześladować Cię myśl, Ŝe gdybyś zachowywała się inaczej,  
rodzice nie rozeszliby się. Uświadom sobie, Ŝe to nieprawda.  
"Pamiętam, jak dość długo myślałam, Ŝe to moja wina. Czułam się  
zupełnie odtrącona i byłam przekonana, Ŝe to, co się stało, miało  
rzeczywiście coś wspólnego ze mną, Ŝe coś źle robiłam. MoŜe byłam  
za bardzo płaczliwa - myślałam. Było mi z tym naprawdę cięŜko".  
Trudno będzie Ci nie Ŝywić pretensji do rodziców o to, Ŝe - według  
Twego mniemania - zdradzili Waszą rodzinę. MoŜesz równieŜ sądzić,  
Ŝ

e jedno z nich ponosi szczególną odpowiedzialność za rozwód,  

zwłaszcza to, które opuszcza dom. Pamiętaj jednak, Ŝe zwykle  
kwestia winy nie przedstawia się tak prosto i najczęściej oboje  
rodzice są odpowiedzialni za rozpad małŜeństwa.  
"Myślałam, Ŝe to wina jednego albo drugiego. Byłam zła na  
obydwoje. Raz obwiniałam jedno, raz drugie. Myślałam "to wszystko  
wina taty", a potem byłam przekonana, Ŝe mamy, a jeszcze później,  
Ŝ

e obojga naraz. Nienawidziłam wtedy i jednego, i drugiego. Teraz  

zdaję sobie sprawę, Ŝe nikt od nikogo nie odszedł, tylko po prostu  
rozeszli się".  
 
Z którym z rodziców pozostać  
O ile nie czujesz się zdecydowanie silniej związana z jednym z  
rodziców, konieczność podjęcia decyzji, z kim zamieszkać, stawia  
Cię przed bardzo trudnym dylematem. Na przykład bardziej lubisz  
tatę, ale czujesz, Ŝe masz większe zobowiązania wobec mamy, która  
będzie potrzebowała wsparcia i kogoś bliskiego w cięŜkich  
chwilach. Przypuszczasz teŜ, Ŝe wybierając jednego z rodziców  
krzywdzisz drugiego. Wielu nastolatków przeŜywa podobne rozterki.  
Podejmując tak trudne decyzje, spróbuj zdobyć się na trochę  

 

69

egoizmu i myśl więcej o sobie niŜ o rodzicach. Własne szczęście  
umieść najwyŜej na liście priorytetów decydujących o Twoim  
wyborze. Nie zapominaj, Ŝe rodzice są dorosłymi ludźmi i naleŜy  
oczekiwać, Ŝe sami dadzą sobie radę. To nie Twoja wina, Ŝe się  
rozeszli. Tak więc pozostań z tym z rodziców, z którym najpewniej  
będziesz szczęśliwsza.  
Wprowadzenie tych dobrych rad w Ŝycie moŜe nie być takie proste. W  
wyniku sprawy rozwodowej sąd niemal zawsze przyznaje opiekę nad  
dziećmi jednemu z rodziców. Niezwykle rzadko zdarza się, by  
obydwoje ustanawiał wspólnymi opiekunami. Oznacza to, Ŝe jedno z  
nich będzie dbać o Ciebie i wychowywać Cię przez większość czasu.  
PrzewaŜającą część tygodnia będziesz mieszkać w domu jednego z  
rodziców, chodzić do tej samej szkoły i wracać do tego samego  
domu. Mało prawdopodobne, byś zdołała dzielić Ŝycie równo między  
mamę i tatę. Sądzę, Ŝe od dwunastego roku dziecko powinno mieć  
moŜliwość wyboru, z kim woli zostać. Przy podejmowaniu decyzji,  
komu przyznać opiekę, powinno się uwzględniać Twoje zdanie. JeŜeli  
tak nie jest, sama zadbaj, Ŝeby tata i mama wiedzieli, co o tym  
sądzisz. Gdyby Twoja wola była ignorowana, poszukaj pomocy u kogoś  
z rodziny lub u innej dorosłej i bliskiej Ci osoby (moŜe to być  
nawet nauczycielka). Niech interweniuje w Twoim imieniu u rodziców  
i stara się, by Twoją wolę wzięto pod uwagę.  
JeŜeli masz szesnaście lat [w Polsce stanowisz o sobie ukończywszy  
osiemnaście lat] lub więcej, sprawa jest prostsza, poniewaŜ prawo  
pozostawia Twojej decyzji, z którym z rodziców chcesz mieszkać.  
Masz równieŜ prawo skorzystać z pomocy prawnej adwokata, który  
będzie występował w Twoim imieniu. Nie jest to oczywiście  
konieczne, ale wiedz, Ŝe istnieje taka moŜliwość i wielu młodych  
ludzi z niej korzysta. O ile to moŜliwe, najlepiej jasno  
przedstawić własne zdanie obojgu rodzicom, a następnie wspólnie z  
nimi dojść do porozumienia, w wyniku którego mieszkałabyś z tym, z  
kim chcesz pozostać.  
 
Zmiany w twoim Ŝyciu  
KaŜdy z nas potrzebuje poczucia bezpieczeństwa. Rozpad rodziny i  
związane z tym zmiany w codziennym Ŝyciu odbierają to poczucie i  
wytrącają z równowagi. Najlepiej od razu pogodzić się z faktem, Ŝe  
rozwód rodziców przyniesie zmiany i stawić im dzielnie czoła, a  
nie udawać, Ŝe wszystko jest po staremu. Korzystnie byłoby  
współpracować z rodzicami i razem z nimi ustalać plany.  
Przeprowadzka jest jedną z najbardziej przykrych i powaŜnych  
zmian. NaleŜy się do niej spokojnie przygotować i omówić z mamą i  
tatą, co praktycznie ma oznaczać dla Ciebie i pozostałych członków  
rodziny zmiana mieszkania. MoŜe się na przykład okazać, Ŝe  
będziesz zmuszona zmienić szkołę. Przeprowadzka często oznacza, Ŝe  
nie będzie moŜna się juŜ widywać, przynajmniej tak jak dotąd, z  
koleŜankami i kolegami z sąsiedztwa. Podobnie z krewnymi rodzica,  
z którym przestaniesz juŜ mieszkać. Prawdopodobnie nowe mieszkanie  
okaŜe się mniejsze od dotychczasowego i zabraknie w nim osobnego  
pokoju dla Ciebie. Będziesz więc musiała pogodzić się z utratą  

 

70

prywatności, do której przywykłaś.  
Przeprowadzkę moŜesz odebrać jako ucieczkę z rodzinnego domu. Nowy  
zwykle nie wydaje się tak przyjemny, jak stary, często nie ma w  
nim wszystkich mebli i nie jest tak wygodny. Doszedłszy do  
wniosku, Ŝe przez rozwód rodziców Twoje warunki mieszkaniowe  
znacznie się pogorszyły, bez wątpienia odczuwasz złość i  
przygnębienie. Pamiętaj jednak, Ŝe z rodzicami dzieje się  
dokładnie to samo.  
Po rozwodzie utraciłaś pewność siebie, jesteś słaba i zalękniona.  
Brakuje Ci odwagi w kontaktach ze starymi koleŜankami i kolegami.  
Pojawiają się kłopoty z nawiązywaniem nowych znajomości.  
"Myślę, Ŝe po rozwodzie dzieci robią się strachliwe i słabe. Gdy  
rodzice byli razem i, powiedzmy, ktoś dokuczał mi w szkole, mogłam  
się postawić. A teraz, kiedy ktoś mnie zaczepia i chce się bić,  
zamiast mu oddać, ustępuję albo daję się uderzyć".  
Łatwo w tym okresie zamknąć się w swoim własnym świecie w celu  
ochrony przed kolejnymi przykrościami, popaść w bierność i przyjąć  
defensywną postawę wobec Ŝycia. Prawdopodobnie staniesz się zbyt  
nieśmiała, Ŝeby zawierać nowe znajomości, i nieufna. Wiele dzieci  
rozwiedzionych rodziców zdradza opory w nawiązywaniu kontaktów z  
ludźmi.  
Nie brakuje jednakŜe sytuacji, w których młode osoby odkrywają  
pozytywne strony rozejścia się rodziców. Przede wszystkim wiąŜe  
się to często z koniecznością przejęcia części obowiązków  
dorosłych, choćby przy opiece nad młodszym rodzeństwem czy w  
pracach domowych. Pozwala to młodemu człowiekowi poczuć się  
bardziej odpowiedzialnym i dojrzałym. Dzięki temu moŜe się on  
dowartościować i nabrać pewności siebie.  
"Odkąd tata odszedł, łatwiej wychodzę ze swojej skorupy. NaleŜałam  
do nieśmiałych osób i myślę, Ŝe czułam się przytłoczona przez  
ojca. Teraz musiałam zacząć robić mnóstwo rzeczy, których nie  
robiłabym, gdyby ciągle był z nami. Szybciej stałam się dorosła i  
czuję się bardziej dojrzała".  
JeŜeli rzeczywiście jesteś dorosła i stać Cię na dojrzałą ocenę  
tego, co się stało, zapewne dojdziesz do wniosku, Ŝe rozwiedzeni  
teraz rodzice kiedyś byli ze sobą szczęśliwi, a rozwód nie  
przekreśla wszystkiego dobrego, co dało im małŜeństwo. Świadomość  
ta pomoŜe Ci pogodzić się z rozpadem rodziny i równocześnie doda  
odwagi w nawiązywaniu nowych znajomości.  
 
Separacja od rodzeństwa  
JeŜeli w wyniku rozwodu lub innych rodzinnych komplikacji  
rodzeństwo zostało rozdzielone, Ŝycie w nowej sytuacji, bez brata  
lub siostry, wyda Ci się jeszcze bardziej nie do zniesienia.  
Wszyscy jesteśmy silniej związani z naszym rodzeństwem niŜ  
zazwyczaj sądzimy. Wśród codziennych utarczek brat czy siostra  
nierzadko stają się wrogami, cierniem wbitym w ciało. Często  
jednak szukamy ich towarzystwa, potrzebujemy rozmowy, rady,  
wsparcia, skorzystania z ich doświadczeń. Czasami więzy między  
rodzeństwem są niesłychanie trwałe i głębokie. Trudno je wtedy  

 

71

zerwać, a oddzielenie od rodzeństwa przynosi wiele nieszczęść.  
O ile wskutek nieporozumień rodzinnych nastąpił rozdział  
rodzeństwa, nie trać kontaktu z siostrami i braćmi, niezaleŜnie od  
tego, co się z Tobą dzieje. Dzwoń, kiedy tylko moŜesz i pisz jak  
najczęściej listy. Samo usłyszenie dobrze znanego Ci głosu bardzo  
poprawi Twój nastrój, podobnie jak kilka słów odpowiedzi na list,  
który napisałaś.  
Pamiętaj, Ŝe bracia i siostry przeŜywają podobne problemy związane  
z rozpadem rodziny i dzieląc się swymi uczuciami pomoŜecie sobie  
nawzajem. Tylko rodzeństwo ma te same doświadczenia wyniesione z  
domu rodziców. Nikt inny nie będzie tak dobrze rozumiał Ciebie i  
Twoich problemów, jak siostra czy brat. Rodzeństwo łączy więź, z  
której moŜna czerpać siłę do walki z przeciwnościami losu.  
 
Ś

mierć jednego z rodziców  

 
Ś

mierć mamy lub taty jest jedną z najgorszych rzeczy, jakie mogą  

Ci się przydarzyć. Smutek, ból i rozpacz mogą wzbogacić Cię jednak  
o doświadczenie i pewność, Ŝe skoro przeŜyłaś takie nieszczęście,  
jesteś w stanie wytrzymać wszystko.  
Nie ma większego znaczenia czy śmierć przyszła niespodziewanie,  
czy po długiej chorobie. ChociaŜ niektóre dzieci twierdzą, Ŝe  
byłoby im łatwiej, gdyby rodzic zmarł nagle. Oszczędziłoby im to  
oglądania jego cierpień.  
Do większości dzieci początkowo nie dociera fakt śmierci. JeŜeli  
mama lub tata odeszli na zawsze, niekiedy zapominasz, na przykład  
czytając ksiąŜkę, Ŝe któregoś z nich juŜ nie ma. Wydaje Ci się, Ŝe  
jest w swoim pokoju albo krząta się gdzieś po domu. WyobraŜasz  
sobie róŜne rzeczy, które robicie razem i nagle uświadamiasz  
sobie, Ŝe ta osoba juŜ odeszła.  
Pogodzenie się ze stratą kogoś tak bliskiego jest niezwykle  
trudne. Lepiej, Ŝebyś przez pierwszy dzień i pierwszą noc nie była  
sama. Staraj się przebywać z rodzeństwem, jeśli je masz, i drugim  
rodzicem. To normalne, Ŝe ogarnia Cię uczucie strachu i  
niepewności. JeŜeli będzie ktoś przy Tobie, łatwiej poradzisz  
sobie z lękiem i unikniesz paniki. Bardzo prawdopodobne, Ŝe wraz z  
innymi członkami rodziny odczujesz wielką potrzebę bliskości.  
Zaczniecie dosłownie lgnąć do siebie. Bliskość fizyczna bardzo  
wtedy pomaga. Słyszałam kiedyś o ojcu, który po stracie Ŝony spał  
przez pierwszy tydzień w jednym łóŜku ze swoimi dwoma synami.  
 
Uczestnictwo w pogrzebie  
Pragnąc oszczędzić Ci silnych wstrząsów rodzic i krewni mogą  
zabronić Ci uczestnictwa w pogrzebie. Masz jednak pełne prawo  
nalegać, aby dopuszczono Cię do uroczystości. Bez wątpienia  
powinnaś wiedzieć, gdzie mama lub tata zostali pochowani i potem  
odwiedzać grób. Pozwoli Ci to poczuć się bliŜej rodzica, który  
odszedł i moŜe dzięki temu łatwiej pogodzisz się z jego utratą.  
Sam udział w pogrzebie przyspieszy oswojenie się z myślą, Ŝe  
zmarłego juŜ nie ma.  

 

72

 
Rozmowy o tym, co się stało  
Dorośli chcą często oszczędzić dzieciom bolesnych szczegółów  
związanych ze śmiercią rodzica. Dzieci mogą jednak odczuwać  
potrzebę porozmawiania o tym. Dorośli na ogół boją się takich  
rozmów, sama zatem musisz zrobić pierwszy ruch. Dokładne poznanie  
okoliczności śmierci moŜe przynieść Ci ulgę. "Dlaczego samolot się  
rozbił? Gdzie się rozbił? Jak to się stało?" - na tego typu  
pytania powinnaś znać odpowiedź. JeŜeli wyczuwasz, Ŝe opiekun wie  
więcej niŜ mówi, powiedz to i poproś o wyczerpujące wyjaśnienia.  
Niewiedza o całym wydarzeniu i gubienie się w domysłach będą dla  
Ciebie o wiele gorsze niŜ poznanie prawdy. Nie chodzi o  
rozpamiętywanie szczegółów związanych ze śmiercią. Wprost  
przeciwnie, dowiedziawszy się wreszcie wszystkiego, przestaniesz  
się juŜ nad tym zastanawiać. Lepiej więc znać całą prawdę.  
Wytłumacz to rodzicowi.  
 
Co moŜesz czuć  
KaŜdy po stracie bliskiej osoby doznaje wstrząsu. Często objawia  
się to chęcią wycofania się z Ŝycia i ucieczki od całego świata.  
Nie zechcesz z nikim rozmawiać ani się widywać. Prawdopodobnie  
ogarnie Cię uczucie bezwładu. Jedynym Twoim pragnieniem będzie  
siedzieć bezczynnie we własnym pokoju i pogrąŜać się w  
rozmyślaniach. Słowa pocieszenia ze strony rodzeństwa i krewnych  
mogą Cię tylko draŜnić. Nie zechcesz chodzić do szkoły ani nawet  
wychodzić z domu. Wszyscy powinni zostawić Cię w spokoju, sam na  
sam z myślami. Przez dwa, trzy tygodnie takie zachowanie jest  
całkiem normalne, poproś osoby, z którymi się stykasz, Ŝeby  
pozwoliły Ci przez to przejść. Wstrząs nie powinien jednak trwać  
zbyt długo i nie naleŜy bez końca poddawać się rozpaczy. Po około  
dwóch tygodniach zacznij powracać do zwykłego trybu Ŝycia.  
Przestań unikać kontaktów z rodziną, odwaŜ się wyjść parę razy z  
domu, moŜe nawet do kina, przejrzyj i przygotuj zeszyty szkolne,  
ubrania, sprzęt sportowy i wreszcie spróbuj podjąć normalne  
obowiązki.  
Jest całkowicie zrozumiałe, Ŝe w tym okresie obawiasz się  
samotności, nawet idąc do łazienki lub sypialni. W razie trudności  
z zasypianiem ktoś powinien być przy Tobie. To naturalne, Ŝe  
chcesz któregoś z rodziców, ale pamiętaj, Ŝe nie zawsze jest to  
moŜliwe. Wyjaśnij, Ŝe czasami się boisz. Nie wstydź się przyznać,  
Ŝ

e na przykład ogarnia Cię nagle strach w ciemności. To zdarza się  

równieŜ dorosłym. Nie wstydź się poprosić, by ktoś z rodziny albo  
przyjaciół spał w pobliŜu, moŜe nawet w tym samym pokoju.  
 
Reakcje kolegów i koleŜanek  
Musisz zrozumieć, Ŝe Twoi przyjaciele zapewne czują się  
zakłopotani i nie wiedzą, jak się zachować wobec śmierci jednego z  
Twoich rodziców. Nie bardzo orientują się, jak wyrazić swoje  
współczucie i jak zacząć rozmowę, kiedy widzą Cię pierwszy raz od  
czasu, gdy zmarli Twój tata albo Twoja mama. Boją się, Ŝe na  

 

73

wspomnienie śmierci zaczniesz płakać. Nie wiedzą zupełnie, jak się  
zachować, a przecieŜ udawanie, Ŝe nic się nie wydarzyło nie ma  
sensu. Dlatego nie dziw się, dostrzegając, Ŝe na Twój widok  
koleŜanki spuszczają wzrok, odwracają się czy nawet przechodzą na  
drugą stronę ulicy dla uniknięcia spotkania z Tobą. Przyjaciele  
zachowaliby się odpowiednio w takiej sytuacji, ale zwykle nie  
umieją. Sama zbliŜ się do nich i zacznij rozmowę. I Ty, i oni  
poczujecie się pewniej, jeŜeli na początku oczyścisz atmosferę  
mówiąc coś w tym rodzaju: "Wiecie, Ŝe zmarła moja mama, ale juŜ  
wychodzę z tego. Nie musimy o tym rozmawiać".  
Inny problem to koleŜanki, które zadręczają Cię słowami  
pocieszenia i uŜalaniem się nad Tobą. Nikt nie lubi przesady.  
Szybko ma się dość nadopiekuńczej przyjaciółki. Nie bój się  
jednak, Ŝe w oczach koleŜanek jesteś bezbronną sierotką, one wcale  
tak nie myślą. Zdają teŜ sobie sprawę, Ŝe nie wiele róŜnisz się od  
nich. JeŜeli ktoś szczególnie uporczywie Cię pociesza i masz go  
dosyć, powiedz otwarcie, Ŝe tego nie potrzebujesz. Z pewnością  
zrozumie i przestanie.  
 
Jak radzić sobie z cierpieniem  
Na pewno pomaga płacz. Czasami wypłakanie się razem z owdowiałym  
rodzicem pomoŜe i Tobie, i jemu. Robiąc coś i płacząc cały czas,  
moŜesz natknąć się na mamę bądź tatę. Przytulcie się wtedy do  
siebie. Nieszczęście bardzo zbliŜa. Przekonasz się, Ŝe takie gesty  
pozwolą Wam obojgu dzielniej znosić ból i cierpienie.  
Dobrym pomysłem okazują się wieczorne rozmowy przy rodzinnym  
stole. Umów się z tatą czy mamą oraz rodzeństwem, Ŝe będziecie  
zbierać się przy stole raz w tygodniu, na przykład w piątki  
wieczorem, Ŝeby być razem, opowiadać sobie nawzajem o własnych  
uczuciach i snuć plany na przyszłość. Podstawowa zasada, jaką  
powinnaś sobie przyswoić mówi, Ŝe troska, którą człowiek się  
podzieli z kimś bliskim, doskwiera o połowę mniej. Zwierzaj się  
jak najczęściej. Niewykluczone, Ŝe pozostali członkowie rodziny  
mają podobne myśli i problemy. Nie będziesz osamotniona w swoim  
bólu.  
Ulgę w cierpieniu przynosi prowadzenie zapisków. Taki dziennik  
moŜe pełnić rolę przyjaciela cierpliwie wysłuchującego wszystkich  
Twoich zwierzeń. Na papier moŜna przelać wiele ukrytych myśli,  
których głośne wypowiadanie przychodzi z trudem. Po umieszczeniu w  
dzienniku stają się jakby bardziej oswojone. Uznawszy więc, Ŝe  
masz juŜ je za sobą, nie wracaj do nich.  
Gdy umrze jedno z rodziców, rozmyślanie o wielu Ŝyciowych  
sprawach, waŜnych i całkiem drobnych, napawa lękiem. Zastanawiasz  
się czy wystarczy Wam pieniędzy, czy trzeba wyprowadzić się z  
mieszkania, czy nadal będziesz mogła spotykać się z przyjaciółmi,  
kto będzie odbierał Cię ze szkoły, dawał kieszonkowe albo prał  
ubranie czy pomagał układać włosy. Postaraj się uporać najpierw z  
tym problemem, który wydaje się najpowaŜniejszy, a zobaczysz, Ŝe  
inne rozwiąŜą się same, nawet nie spostrzeŜesz kiedy. Przekonasz  
się równieŜ, Ŝe mnóstwo ludzi myśli o Tobie i jest gotowych pomóc  

 

74

Ci w tych trudnych chwilach.  
Aby wyrwać się ze smutku i odrętwienia, sporządź sobie listę  
rzeczy, które naleŜy zrobić w najbliŜszym czasie. Staraj się być  
praktyczna. Zaplanuj kroki, które powinnaś podjąć, aby uporać się  
z najwaŜniejszymi problemami. Przekonasz się, Ŝe po wypunktowaniu  
na papierze spraw, które Cię martwią, rozwiązania nasuną się same.  
Znajdziesz pewnie dwa lub trzy warianty rozwiązań dla kaŜdego z  
najbardziej palących problemów i wybierzesz najwłaściwszy.  
Robienie planów i zmuszanie się do działania to niezawodne sposoby  
na pokonanie lęku i uczucia beznadziejności. Nie namyślaj się więc  
długo, tylko bierz papier i długopis. Wypisz wszystko, co Cię  
gnębi, a obok - propozycje, jak temu zaradzić. Ta metoda zawsze  
się sprawdza.  
Po śmierci jednego z rodziców zazwyczaj okazuje się, Ŝe trzeba  
wziąć na siebie więcej obowiązków związanych z pracami domowymi.  
Na przykład podejmiesz trud opiekowania się młodszym rodzeństwem.  
MoŜe zechcesz zatroszczyć się o owdowiałego ojca czy matkę. Często  
dorastające dziecko pragnie zastąpić zmarłego rodzica, wypełnić po  
nim lukę w domu. Stara się więc przejąć część odpowiedzialności,  
wykonywać więcej prac domowych i załatwiać róŜne sprawy. RównieŜ  
Ty rzucając się w wir obowiązków spróbuj uśmierzyć ból po utracie  
mamy czy taty. Aktywność, zwłaszcza związana z niesieniem komuś  
pomocy, bywa bardzo skutecznym lekarstwem na smutek.  
 
Gdy rodzic chce zawrzeć drugi związek małŜeński  
Sytuacja, gdy owdowiały rodzic znalazł sobie partnera i chce  
zawrzeć drugi związek, bywa zwykle trudna dla dziecka i rodzi  
sprzeczne uczucia. Powtórne małŜeństwo obraŜa według Ciebie pamięć  
o zmarłym. MoŜe Ci się nie podobać, Ŝe ktoś zajmie miejsce po  
mamie lub tacie i w głębi serca uwaŜasz, Ŝe nikt nie zastąpi  
zmarłego rodzica. Spróbuj się jednak postawić w sytuacji tego, kto  
planuje ponowne małŜeństwo. Pamiętaj, Ŝe moŜe czuć się samotny,  
potrzebować kogoś bliskiego, wsparcia i pomocy w borykaniu się z  
codziennymi kłopotami, jak równieŜ, co nie jest bez znaczenia, w  
utrzymaniu rodziny. Sama wiesz, co oznacza samotność, łatwo więc  
zrozumiesz, Ŝe skazywanie na nią rodzica byłoby nie w porządku.  
"Kilka dni temu rozmawiałam z mamą. Zapytała co powiedziałabym,  
gdyby związała się z innym męŜczyzną, który by ją kochał, a ona  
jego i co by było, gdyby wzięli ślub. Powiedziałam, śe dopóki ona  
jest szczęśliwa, nie mam nic przeciwko temu, ale Ŝe nigdy nie  
będzie drugiego takiego taty, jak mój tata".  
" W zeszłym roku tata oŜenił się z Karen. Jesteśmy teraz trochę  
bardziej normalną rodziną. Ciągle nie mogę się przyzwyczaić, jak  
ludzie dzwonią i pytają o panią Davis, a to nie jest mama. Za  
pierwszym razem, kiedy ktoś zadzwonił i powiedział: "Halo, czy  
zastałem panią Davis?", zamiast poprosić, by chwilę zaczekał,  
odpowiedziałam: "Nie, nie Ŝyje".  
Dla kobiety, która straciła męŜa, nie ma lepszego miejsca na  
znalezienie sobie przyjaciół i nawiązanie nowych znajomości niŜ  
praca. Jeśli więc Twoja owdowiała matka nie pracowała dotychczas  

 

75

zawodowo, powinnaś zrozumieć jej potrzeby i pozytywnie odnieść się  
do jej postanowienia o zmianie tej sytuacji. Nie moŜesz Ŝądać, by  
siedziała cały czas w domu i wyłącznie zajmowała się Tobą oraz  
rodzeństwem, jak dawniej.  
 
Rodzina po rozwodzie lub śmierci jednego z rodziców  
 
 
Matka lub ojciec samotnie wychowujący dzieci  
ś

yjąc w rodzinie niepełnej, zarówno rodzic, jak i dzieci muszą  

stawić czoła wielu problemom. Coraz częściej zdarza się, Ŝe  
ojcowie przejmują na siebie obowiązki rodzicielskie i samotnie  
wychowują dzieci. A nawet, gdy dzieci są małe, ojcowie rzucają z  
tego powodu pracę i utrzymują się z zasiłków socjalnych.  
Najczęściej jednak samotnym rodzicem w rodzinie niepełnej jest  
matka, a kobietom bywa z reguły jeszcze cięŜej niŜ męŜczyznom.  
Trudniej im znaleźć dobrą pracę i zapewnić byt materialny  
rodzinie. Nierzadko matka samotnie wychowująca dzieci traktowana  
jest jak uboga i niechciana krewna. Pracodawcy obawiają się, Ŝe  
zbyt często będzie brać zwolnienia lekarskie i poświęcając się  
wychowaniu dzieci nie wywiąŜe się z obowiązków w pracy.  
 
Rodzicielskie troski  
Bardzo szybko zdasz sobie sprawę, Ŝe jedną z głównych trosk  
samotnie wychowującego Cię rodzica jest zapewnienie podstawowych  
potrzeb materialnych. Bez trudu zauwaŜysz, Ŝe mama lub tata prawie  
nie ma w czym chodzić, bo pragnie abyś Ty była dobrze ubrana. Miej  
na uwadze, Ŝe rodzic za Ŝadne skarby nie chce, byś wyglądała  
gorzej niŜ dzieci z pełnych rodzin. Pamiętaj teŜ, Ŝe rodzicowi  
jest bardzo trudno odmawiać Twoim prośbom o kupienie czegoś i  
nierzadko czuje się winny nie mogąc zapewnić Ci wszystkiego.  
Wydaje się sobie gorszym rodzicem i obawia się, Ŝe przestaniesz go  
kochać.  
 
Stawanie na własnych nogach  
W rodzinach niepełnych wiele obowiązków spada na barki dzieci,  
głównie tych dorastających. KaŜdy członek rodziny zobowiązany jest  
pomagać w domu i robić coś dla wspólnego dobra. Zwłaszcza w  
rodzinie niepełnej powinien panować duch wzajemnej pomocy i nie  
moŜna sobie pozwolić na samolubstwo. W rodzinach niepełnych dzieci  
szybciej dojrzewają. Wcześniej niŜ rówieśnicy zaczniesz stawać na  
własnych nogach i brać odpowiedzialność za Ŝycie. Będziesz musiała  
nauczyć się podejmowania decyzji i bycia pomocnym partnerem dla  
rodzica w spełnianiu domowych obowiązków oraz przy załatwianiu  
wielu spraw. Trudna sytuacja materialna w domu zapewne zmusi Cię  
do podjęcia dorywczej pracy zarobkowej. MoŜe weźmiesz na siebie  
część domowych zajęć, na przykład gotowanie i opiekowanie się  
rodzeństwem. MoŜe sama będziesz naprawiać róŜne przedmioty i  
nauczysz się rozsądnie gospodarować pieniędzmi. Zamiast czuć się  
pokrzywdzona przez los, spróbuj czerpać dumę z tego, Ŝe jesteś  

 

76

taka dorosła i robisz tyle rzeczy.  
 
Macocha, ojczym  
 
 
Akceptacja  
Akceptacja macochy lub ojczyma wiąŜe się z przełamywaniem wielu  
barier i moŜe być dla Ciebie bardzo trudna.  
Jest rzeczą naturalną i zrozumiałą, Ŝe nową osobę w rodzinie  
traktuje się często jak intruza, który na dodatek kradnie Wam  
miłość taty czy mamy. Ty i Twoje rodzeństwo moŜecie poczuć się  
zagroŜeni, zepchnięci na bok i to nie tylko w sensie psychicznym,  
gdyŜ pojawienie się kogoś nowego w domu wiąŜe się zwykle z  
ograniczeniem prywatnej przestrzeni członków rodziny. Taki obcy  
potrzebuje przecieŜ miejsca dla siebie.  
"Nie chcieliśmy go u nas. Chciałam, Ŝeby sobie poszedł. Stale  
mówiłam do niego w myślach: "To nie Twój dom, kaŜdego innego, ale  
nie Twój". Nie było to chyba w porządku, bo przecieŜ mama  
rozmawiała o tym z nami. Najpierw pozwalała mu zostawać na noc, a  
potem na cale weekendy. Wreszcie on zaczął znosić swoje rzeczy,  
wyniósł naszą sofę, nasz telewizor i nasz stół".  
Bardzo trudno poradzić sobie z sytuacją, którą oceniamy jako  
utratę uczuć i zainteresowania ze strony rodzica. Poczucie  
zagroŜenia wzmaga niekiedy nowy partner mamy czy taty, pragnący  
odgrywać rolę tego, kto odszedł od Was lub zmarł. MoŜesz buntować  
się przeciwko takiej uzurpacji i nie uznawać władzy ojczyma lub  
macochy.  
Jednak w większości wypadków nowy partner Ŝyciowy rodzica wcale  
nie pretenduje do zajmowania pozycji prawdziwego taty lub  
prawdziwej mamy. Za to dzięki jego obecności w domu moŜna poczuć  
się pewniej. W wielu sytuacjach zauwaŜysz, Ŝe macocha czy ojczym  
okazują Ci sporo sympatii i zainteresowania.  
MoŜesz nawet dojść do wniosku, Ŝe po pojawieniu się macochy lub  
ojczyma w domu zaczęło się lepiej dziać, a Ŝycie rodzinne toczy  
się w sposób bardziej zorganizowany. Najprawdopodobniej nie  
zostaniesz odsunięta na bok, a Twoje opinie będą wysłuchiwane i  
nikt nie będzie Cię lekcewaŜył. MoŜesz teŜ poczuć, Ŝe w stosunkach  
z macochą czy ojczymem jesteś traktowana niemal jak osoba dorosła.  
"Kiedy z siostrą przychodziłyśmy do przyjaciółki taty na sobotę i  
niedzielę, nie było tam dla nas łóŜek. Ona wyciągała zwykle  
kozetkę i przygotowywała na niej ojcu posłanie, a nam pozwalała  
spać w podwójnym łóŜku. Myślałam wtedy, Ŝe jest bardzo miła".  
Powtórne małŜeństwo często sprawia, Ŝe atmosfera w domu staje się  
lepsza, a i Tobie jest lŜej, kiedy widzisz, Ŝe mama czy tata są  
znowu szczęśliwi. Świadomość, Ŝe juŜ nie musisz wraz z rodzicem  
dźwigać cięŜaru samotności, z pewnością przyniesie Ci ulgę.  
 
Przyrodnie rodzeństwo  
Kiedy mama lub tata wiąŜą się z kimś po raz drugi, oprócz macochy  
czy ojczyma Twoja rodzina moŜe się powiększyć o przyrodnią siostrę  

 

77

lub brata. Nie kaŜdemu przychodzi łatwo zaakceptować przyrodnie  
rodzeństwo. Przyrodni brat lub siostra często jawi się jako rywal  
albo intruz. Nie myśl, Ŝe Twoje konflikty i utarczki z przyrodnim  
rodzeństwem to coś gorszącego, co w innych domach się nie zdarza.  
Z czasem poznacie się lepiej i łatwiej Wam będzie Ŝyć pod jednym  
dachem. Nie zachowujcie się wobec siebie jak obcy, spróbuj  
traktować przyrodnie rodzeństwo po przyjacielsku. Zwłaszcza na  
początku trudno jest myśleć o przyrodnim bracie lub siostrze jak o  
prawdziwym członku własnej rodziny. Wydają się co najwyŜej  
kuzynami.  
Zawsze wiele okazji do konfliktów stwarza sytuacja, gdy przyrodnie  
rodzeństwo sprowadza się do Twojego domu. Im ciaśniejsze  
mieszkanie, tym więcej okazji do spięć. Na początku będziesz się  
na pewno w duchu buntować przeciwko dzieleniu domu z nowymi  
osobami.  
 
Sztuka zgodnego współŜycia  
NiezaleŜnie od wszelkich trudności i naturalnych barier stosunki  
między przyrodnim rodzeństwem mogą układać się pomyślnie. Oto  
kilka rad, które pozwolą Ci łatwiej uporać się z nową sytuacją:  
- Pomyśl o trudnościach, z jakimi musi borykać się Twój rodzic.  
- Przyrodnia siostra lub brat czują się zapewne w nowej sytuacji  
równie niepewnie, jak Ty. Spróbuj więc porozmawiać szczerze z nią  
bądź z nim o tym, co czujesz.  
- Patrz optymistycznie w przyszłość i pomyśl, Ŝe z czasem wszystko  
się ułoŜy.  
- Zrób sobie listę wszystkich rzeczy, które Cię denerwują.  
Następnie spróbuj poprosić o rozmowę kaŜdego z członków rodziny.  
- Wypisz wszystkie pozytywne aspekty nowej sytuacji, zastanów się,  
jak moŜesz je wykorzystać.  
- Kiedy ktoś wyświadczy Ci uprzejmość lub będzie dla Ciebie miły,  
zareaguj sympatycznie.  
- Zwierz się ze swoich problemów przyjaciółce lub kartkom  
pamiętnika.  
 
Kazirodztwo i wykorzystywanie seksualne nieletnich  
 
Kazirodztwo to utrzymywanie stosunków płciowych między osobami  
blisko spokrewnionymi. Mianem kazirodztwa określa się równieŜ  
stosunki na przykład między ojczymem a pasierbicą. Wykorzystywanie  
seksualne nieletnich nie tylko zdarza się w rodzinie, lecz moŜe  
takŜe grozić młodemu człowiekowi ze strony innych bliskich mu osób  
dorosłych.  
Wykorzystywane seksualnie bywają juŜ bardzo małe dzieci, mające  
zaledwie kilka lat. W tym wieku akceptują one wszystko, co mówią  
im dorośli i robią to, co oni im kaŜą. Mogą nawet myśleć, Ŝe takie  
zachowania są normalne i inni ludzie teŜ tak postępują.  
JeŜeli przydarzyło Ci się coś takiego, dopiero w starszym wieku  
moŜesz sobie zdać sprawę, Ŝe Twoje stosunki z dorosłym nie są  
normalne. JeŜeli dotyczy to osoby dorosłej, która sprawuje nad  

 

78

Tobą opiekę lub ma władzę, moŜesz nie widzieć sposobu na wyrwanie  
się z tego. MoŜliwe teŜ, Ŝe będziesz bała się powiedzieć o tym  
komukolwiek. Pomyślisz, Ŝe nikt Ci nie uwierzy albo Ŝe Ciebie  
obwini za to, co się dzieje.  
Wiele wykorzystywanych seksualnie dziewcząt twierdzi, Ŝe czuły się  
w pewien sposób winne nienormalnym stosunkom, jakie łączyły je z  
dorosłymi. Wydawało im się, Ŝe miały w sobie coś, co zachęcało  
dorosłego do takiego zachowania. Poczucie winy bywa niesłychanie  
głębokie, gdyŜ wykorzystywana dziewczyna uwaŜa, iŜ jest  
odpowiedzialna za coś bardzo złego, co dzieje się w jej rodzinie i  
obawia się konsekwencji. Często sytuacja ta jest dla dziecka  
nieznośna, poniewaŜ wpływa na stosunki z drugim rodzicem. Będąc  
wykorzystywana seksualnie przez ojca lub ojczyma, moŜesz poczuwać  
się do winy, Ŝe ukrywasz coś przed matką i wyrządzasz jej krzywdę.  
Postaraj się przede wszystkim uwierzyć, Ŝe niczemu nie jesteś  
winna i nie ponosisz odpowiedzialności za to, co się dzieje.  
Następnie poszukaj pomocy. Po pierwsze musisz komuś o tym  
powiedzieć. Najlepiej, Ŝeby dowiedziała się przede wszystkim mama.  
MoŜe się jednak zdarzyć, Ŝe z róŜnych względów nie jesteś w stanie  
zdobyć się na rozmowę z nią.  
JeŜeli nie moŜesz powiedzieć matce, zwróć się do dorosłego, do  
którego masz największe zaufanie, do krewnego, sąsiadki,  
nauczycielki czy lekarza. Postaraj się niczego nie ukrywać  
opisując sytuację. Nikt nie będzie Cię obwiniał, chociaŜ  
konieczność szczegółowego wyjaśniania i opowiadania o  
nienormalnych relacjach między Tobą a dorosłym będzie dla Ciebie  
na pewno krępująca.  
Jest niezwykle waŜne, aby zwrócić się do kogoś o pomoc i połoŜyć  
kres seksualnemu wykorzystywaniu przez dorosłego. W przeciwnym  
razie bolesne doświadczenia z dzieciństwa obciąŜą Cię w  
przyszłości. W swoje dorosłe Ŝycie przeniesiesz poczucie wstydu,  
winy i napiętnowania. MoŜesz być nieufna wobec ludzi i mieć  
trudności z nawiązywaniem przyjaźni. Rozmowa z kimś pozwoli Ci  
zrzucić cięŜar odpowiedzialności. Warto równieŜ zasięgnąć rady  
prawnika zajmującego się tymi problemami. Na pewno dzięki  
ujawnieniu całej sprawy łatwiej odzyskasz równowagę i pewność  
siebie niŜ gdybyś utrzymywała wszystko w tajemnicy i Ŝyła z  
przygnębiającym przeświadczeniem o swojej winie.  
 
 
8 Chłopak 
 
 
Zanim zaczniesz spotykać się z chłopcami, musisz najpierw ich  
poznać, co czasem jest proste, ale niekiedy nastręcza sporo  
trudności. Prawie dla kaŜdej dziewczyny najlepszym miejscem  
poznawania chłopców jest szkoła, oczywiście koedukacyjna, a nie  
Ŝ

eńska. Obcowanie z chłopcami włączone jest siłą rzeczy do  

normalnego planu dnia, a w klasach mieszanych chłopcy i dziewczyny  
przebywają razem w sposób naturalny. Jest teŜ mnóstwo innych  

 

79

okazji czy miejsc, gdzie moŜna się poznać, jak przyjęcia i  
prywatki, kluby sportowe, zajęcia dodatkowe, praca, a takŜe  
spotkania z krewnymi, znajomymi rodziców i własnymi.  
Wydaje się mało prawdopodobne, abyś poznała kogoś i natychmiast  
zaczęła z nim chodzić, nie oczekuj więc zbyt wiele po pierwszych  
spotkaniach. Staraj się być normalna i naturalna. Nie zadawaj  
sobie pytań typu: czy akurat ten człowiek nadaje się na  
przyjaciela, czy chłopaka. Na początku wystarczy, Ŝe wyda Ci się  
sympatyczny i trochę go polubisz.  
 
Jak się poznać  
 
Wszyscy młodzi ludzie są trochę niepewni i nie potrafią się  
zachować w niektórych sytuacjach. Na dodatek kaŜdemu trudno jest  
zaprzyjaźnić się z kimś, kogo się słabo zna. Pamiętaj, Ŝe  
jedziecie na tym samym wózku i Ŝe ta druga osoba moŜe czuć  
dokładnie to samo, być tak samo nieśmiała i zawstydzona, jak Ty.  
JeŜeli zaczynasz zadawać sobie mnóstwo pytań, na które trudno Ci  
znaleźć odpowiedź, moŜesz być niemal pewna, Ŝe jemu krąŜą po  
głowie te same pytania: "Co zrobić, Ŝeby się z nim (nią) umówić?",  
"Co moglibyśmy zrobić albo dokąd moŜna by razem pójść?", "Czy  
powinnam (powinienem) się do niego (niej) odezwać?", "MoŜna do  
niego (niej) zadzwonić?", "Co mam powiedzieć, gdyby chciał  
(chciała) się ze mną umówić?"  
Pierwsza zasada głosi, Ŝe musisz być sobą. Nie staraj się  
roztaczać czarownego wdzięku, nie usiłuj kreować siebie na kogoś,  
kim nie jesteś. Rób wyłącznie to, co Ci podpowiadają własne  
odczucia, a nie tak, jak Ci się wydaje, Ŝe powinnaś. Nie naśladuj  
zachowania koleŜanek, które Twoim zdaniem mają duŜe powodzenie u  
chłopców. Będzie to wyglądało nienaturalnie, a Ty sama staniesz  
się jeszcze bardziej sztywna i skrępowana.  
 
Stosunek do siebie samej  
ś

eby zachowywać się naturalnie i być sobą, musisz siebie lubić.  

Bardzo trudno polubić kogoś, kto sam nie wierzy, Ŝe jest fajnym,  
dobrym człowiekiem. Jeśli nie jesteś tak do końca pewna stosunku  
do siebie samej, sporządź listę swoich plusów. Zobaczysz, jak ich  
duŜo. Nie daj się zapędzić w ślepą uliczkę uznając, Ŝe jesteś taka  
nudna, głupia i paskudna i nikt nie zechce się z Tobą umówić. Tak  
myśląc będziesz wiecznie zdenerwowana i załamana z byle powodu.  
Bądź dalej tą osobą, która lubi pogaduszki z rodzicami, opowiada  
głupie kawały, łatwo zawiera znajomości, pomaga, kiedy komuś  
dzieje się krzywda albo pociesza, kiedy ktoś jest smutny. Tak samo  
zachowuj się przy swoim chłopaku. Pamiętaj, Ŝe chłopak moŜe  
oczekiwać od Ciebie dokładnie tego, co Tobie podobałoby się w nim.  
 
Czego szukają w sobie na wzajem dziewczyny i chłopcy  
Wiele dziewczyn daje się zwieść fałszywemu przekonaniu, Ŝe  
większość chłopców jest zainteresowana wyłącznie szukaniem sobie  
partnerki seksualnej. Okazuje się, a potwierdzają to amerykańskie  

 

80

ankiety, Ŝe jest to całkowita nieprawda. Gdy pytano chłopców o  
najwaŜniejsze cechy dziewczyny, z którą chcieliby się spotykać,  
najczęściej padały takie odpowiedzi:  
1 Zadbana i w miarę zgrabna, lecz nie musi być pięknością - "ale  
gdyby miała straszny charakter, nie umówiłbym się z nią drugi  
raz".  
2 Przyjacielska i niezarozumiała, "Ŝeby chciała okazywać, Ŝe mnie  
lubi".  
3 Inteligentna.  
4 Z poczuciem humoru.  
5 Uczciwa, "taka, co nie wygłupia się i nie udaje".  
6 Umiejąca rozmawiać, "Ŝeby potrafiła ze mną pogadać".  
7 O podobnym systemie wartości i zainteresowaniach.  
8 Szczera i niewinna pod względem seksualnym: "Nie chciałbym, Ŝeby  
była pruderyjna, ale teŜ Ŝeby przede mną miała wielu chłopców".  
9 Otwarta, nie nieśmiała.  
10 Dojrzała, "Ŝeby dała się teŜ poznać z powaŜnej strony".  
Zgodnie z tą samą ankietą, najwaŜniejsze cechy poszukiwane przez  
dziewczęta u chłopców są takie:  
1 Inteligentny.  
2 Przystojny i dobrze zbudowany, ale nie jak faceci z reklam.  
3 Umiejący rozmawiać - "Ŝeby moŜna było z nim pogadać".  
4 Szczery i uczciwy, "nie tylko do łóŜka".  
5 Pewny siebie, ale nie zarozumiały.  
6 Z poczuciem humoru, Ŝeby było z nim wesoło.  
7 Przyzwoicie obcięty, "zadbany, Ŝeby się nie narkotyzował i nie  
przesadzał z piciem"  
8 Romantyczny i oddany.  
9 Lubiany w szkole.  
10 Delikatny, "niech nie stara się udowodnić całemu światu, Ŝe  
jest twardym facetem".  
 
Jak mu okazać, Ŝe się go lubi  
Kiedy juŜ znajdziecie się według Ciebie na równych pozycjach,  
spokojnie okaŜ mu, Ŝe Ci się podoba. Najlepszy sposób to otwarte  
zwracanie na niego uwagi. Chłopiec nie będzie czytał w Twoich  
myślach. JeŜeli będziesz się bać, ukryjesz przed nim swoje  
intencje i przestaniesz go zauwaŜać, nigdy nie domyśli się, Ŝe coś  
do niego czujesz. Nie bój się być pierwszą osobą, która okaŜe  
swoje zainteresowanie. Oczywiście pomyślisz, Ŝe ryzykujesz  
podkładając się, Ŝe on równie otwarcie da Ci do zrozumienia, Ŝe mu  
na Tobie nie zaleŜy. Ryzyko jest jednak dość nieznaczne, bo  
przecieŜ kaŜdy pragnie być lubiany. W takiej sytuacji chłopiec  
prędzej zareaguje miłym uśmiechem niŜ nieprzyjaznym spojrzeniem z  
góry. Pamiętaj, kaŜdy lubi podobać się innym i chce, by mu  
okazywano, Ŝe się go lubi. Zawsze warto zaryzykować i odkryć  
częściowo karty, zamiast robić wszystko, by nikt nie zauwaŜył, co  
się z nami dzieje. Tak postępując, stracisz w przyszłości wiele  
przyjaznych Ci osób.  
JeŜeli nie wiesz, co konkretnie masz zrobić, wybierz najprostsze  

 

81

formy okazywania uczuć. Nie dawaj mu ciągle do zrozumienia, Ŝe  
jesteś zakochana. Bądź raczej przyjacielska i daj się mu poznać.  
Kiedy mówi, słuchaj uwaŜnie i patrz na niego. Pytaj go o zdanie w  
codziennych sprawach. Spróbuj przyłączyć się do grupy jego  
znajomych i szukaj okazji robienia czegoś wspólnie z nim. Nie bój  
się przyznać, Ŝe podoba Ci się to, co mówi czy robi. Nie musisz  
siadać koło niego, ale uśmiechnij się i od czasu do czasu  
spoglądaj porozumiewawczo. Kiedy spotykasz go na ulicy, mów  
"cześć", kiedy spotykasz go w klasie czy w klubie, pytaj, jak mu  
leci i co u niego słychać.  
Nie przesadzaj jednak z okazywaniem uznania. Nie staraj się  
popisywać, na wszystko odpowiadać dowcipnie i być duszą  
towarzystwa na róŜnych spotkaniach. Nie przeceniaj go, jeŜeli nie  
widzisz rzeczywistego powodu, nie mów na przykład, Ŝe rozegrał  
najlepszy mecz, jaki kiedykolwiek oglądałaś, skoro jest to  
oczywista nieprawda.  
Nie czuj się ośmieszona, nawet kiedy ktoś ze znajomych Ŝartuje  
sobie z Ciebie. Przede wszystkim zachowanie innych pomoŜe chłopcu  
odebrać informację, Ŝe Ci się podoba, a Tobie nauczyć się trudnego  
przechodzenia od obcości do przyjaźni. Będzie Ci łatwiej,  
przyzwyczaisz się, w pewnych sytuacjach okaŜe się to wygodne, a  
nawet przyjemne. Jeśli chłopiec, na którym Ci zaleŜy, nie  
odwzajemnia Twoich uczuć, nie znaczy to wcale, Ŝe jesteś mało  
atrakcyjna. Widocznie szuka czegoś lub kogoś innego. Po prostu nie  
pasujecie do siebie, nie odpowiadacie sobie. Z pewnością pasujesz  
do kogoś innego, kogo jeszcze nie poznałaś.  
 
Randka  
Skoro poznałaś kogoś, kto naprawdę Ci się spodoba, następnym  
krokiem jest umówienie się z nim. Dla większości nastolatków  
najłatwiejsze jest pójście gdzieś całą paczką i właśnie tak  
zaczyna wiele par. Samo umówienie się będzie o wiele prostsze,  
jeŜeli jako pretekst do spotkania posłuŜy konkretna rzecz,  
załatwienie jakiejś sprawy czy udanie się w określone miejsce.  
Nie ma najmniejszego znaczenia, kto wyjdzie z inicjatywą.  
Tradycyjnie chłopiec wykonywał pierwszy ruch, często więc  
dziewczyny wstrzymują się i same nie robią nic w tym kierunku.  
Wydaje mi się, Ŝe trzeba to zmienić. JeŜeli układ między Wami ma  
być uczciwy, nie waŜne, kto będzie pierwszy. Wielu chłopców czuje  
ulgę, jeŜeli dziewczyna coś wreszcie zaproponuje sama, nie miej  
więc oporów przed takim krokiem. Nie ma powodu, dla którego  
dziewczyna miałaby biernie siedzieć i czekać.  
Nie zaczynaj zapraszania od krótkiej rozmowy na inny temat, bo  
moŜesz się speszyć w połowie, puszczą Ci nerwy i nic ze spotkania  
nie wyjdzie. Podejdź i od razu zapraszaj.  
MoŜesz zaprosić chłopca w formie pisemnej, bez Ŝadnych  
szczególnych wyjaśnień po co. Sam fakt, Ŝe piszesz do niego,  
oznacza, Ŝe chcesz go lepiej poznać, chyba nie będzie miał co do  
tego Ŝadnych wątpliwości.  
"Kiedy gadam z dziewczynami, wszystko jest jak trzeba, ale  

 

82

kiedy jestem z chłopakiem, nie mogę wydusić z siebie ani słowa.  
Cały czas tylko odpowiadam tak i nie, niczego nie dodaję od  
siebie. Za kaŜdym razem strasznie mi wstyd".  
Kolejnym krokiem jest wyjście z chłopcem tylko we dwoje, bez  
reszty towarzystwa. Oboje będziecie z pewnością czuć, Ŝe gdybyście  
się poznali jeszcze trochę lepiej, moglibyście się o wiele  
bardziej polubić. Czasami chłopak jest zaskoczony i niepewny w  
momencie otrzymania zaproszenia od dziewczyny, więc nie obraź się,  
jeŜeli zacznie się wahać albo niepokojąco zastanawiać, zanim  
ochłonie. W zdenerwowaniu moŜe nawet powiedzieć "nie" i to w  
obraźliwy dla Ciebie sposób. JeŜeli naprawdę wierzysz, Ŝe się  
zgodzi, daj mu jeszcze jedną szansę albo postaraj się spowodować  
wyjście całą grupą znajomych.  
Niewielu chłopców i dziewczyn ma w dzisiejszych czasach dość  
pieniędzy, Ŝeby stawiać w kawiarni czy fundować bilet do kina.  
Najlepiej, kiedy kaŜdy płaci za siebie albo płacą rachunek po  
połowie. Tak jest najsprawiedliwiej i nikt nie czuje się  
skrępowany czy zaniepokojony. Aby zdjąć cięŜar z głowy chłopaka,  
od razu zaznacz, zwłaszcza jeśli to Ty jesteś inicjatorką wyjścia:  
"Płacimy kaŜdy za siebie, dobra?" i nikt nie będzie się martwić,  
co dalej.  
 
Chłopak czy tylko przyjaciel  
Nie wszystkie znajomości z chłopcami muszą od razu oznaczać  
chodzenie ze sobą. Niekiedy lepiej pozostać na przyjacielskiej  
stopie, bez zobowiązań, jak brat i siostra. Taki układ nie  
wyklucza głębokich uczuć, oznacza tyle, Ŝe Ŝadna ze stron nie  
angaŜuje się powaŜnie. ZaangaŜowanie łączy się przecieŜ z  
odpowiedzialnością, zanim więc przyjaciel stanie się Twoim  
chłopakiem, musisz mieć pewność, Ŝe bliŜszy, głębszy związek jest  
właśnie tym, czego chcesz. Niektóre dziewczyny bardzo szybko i  
mocno angaŜują się uczuciowo, inne wiąŜą się z róŜnych przyczyn,  
dla tego, co czerpią z nowej znajomości lub co do niej wnoszą.  
Przede wszystkim zastanów się, co masz do zaoferowania osobie, z  
którą wejdziesz w bliŜsze układy, a bardzo wiele moŜesz dać z  
siebie na długo, zanim zaczniesz myśleć o wspólnym seksie. PoniŜej  
wypisałam listę takich rzeczy, a Ty oczywiście dodaj do niej  
własne punkty, własne potrzeby i oczekiwania wobec przyszłego  
chłopaka. Staraj się nakreślić swój obraz w przyszłym związku i  
obraz chłopaka, jakiego chciałabyś mieć, ale nie czepiaj się  
jednego, niezmiennego wyobraŜenia czy ideału, którego nikt nie  
będzie w stanie wcielić w Ŝycie, inaczej nigdy nie trafisz na  
odpowiadającego Ci chłopca. W bliskich związkach moŜna  
ukształtować takie układy, które dadzą Ci wszystko, czego  
pragniesz, ale trzeba nad tym cięŜko i długo pracować. Oto lista  
oczekiwań wobec chłopaka, z którym się chodzi na powaŜnie i po co  
w ogóle potrzebny jest chłopak:  
- Dla przyjemności.  
- Dla zrozumienia.  
- Do towarzystwa.  

 

83

- Dla otuchy.  
- śeby okazywał mi szacunek.  
- śeby mieć się z kim dzielić.  
- Do szczęścia.  
- Do pomocy w razie kłopotów.  
- Do bycia razem.  
- Dla seksu.  
- śeby mieć z kim wyjść.  
- Do opowiadania sobie kawałów.  
- śeby mieć z kim się śmiać.  
- śeby mieć z kim tańczyć.  
- śeby mieć z kim płakać.  
- śeby mieć komu opowiadać, co chcę.  
- śeby mieć w kimś oparcie.  
- śeby mieć o kogo dbać.  
- Dla miłości.  
 
Układy w parze - pary dobre i złe  
Z chłopakiem moŜna mieć dobry układ albo zły. W dobrym uznasz, Ŝe  
otrzymujesz wszystko, czego Ci trzeba, a jednocześnie związek nie  
przeszkadza Ci angaŜować się w inne, waŜne dla Ciebie sprawy.  
Będzie Ci dobrze w towarzystwie chłopaka i nie poczujesz się  
zmuszona do zajmowania się wyłącznie kochaniem go, na przemian  
romantycznie i seksualnie. Dobry układ umoŜliwia kaŜdemu  
spotykanie się z innymi ludźmi, a przede wszystkim powoduje, Ŝe  
jesteś coraz bardziej pewna siebie, lubisz się i doceniasz. Kiedy  
chcesz oprzeć się na swoim chłopcu, wtedy on udziela Ci wsparcia,  
pociesza i rozumie, a to Cię wzbogaca i podbudowuje. W dobrym  
związku nawet jeśli oboje partnerzy uznają podobne wartości,  
róŜnice są zawsze czymś ciekawym i wspaniałym, a nie wiecznym  
zmartwieniem. Oboje szanują i cenią wzajemnie swoje poglądy,  
dogadują się bez trudu. Taki związek pobudza do sprawniejszego  
myślenia, czasem pozwala rozwinąć się twórczo, dzięki niemu  
odczuwa się pełnię Ŝycia, zaczyna lubić świat i ludzi wokół.  
Wspaniale jest mieć partnera, w którego uczucia nie trzeba wątpić,  
równie wspaniale funkcjonować na równi z nim i podejmować decyzje  
wspólnie albo na zmianę. W dobrym związku prawie nie da się  
ocenić, kto rządzi. WspółŜycie seksualne obojgu sprawia  
przyjemność.  
Z drugiej strony, jeŜeli wszystko układa się niby dobrze, lecz Ty  
ciągle źle myślisz o sobie, dobrze jest pamiętać, do czego kaŜdy  
człowiek ma prawo. Na przykład jeŜeli wstydzisz się czegoś, co  
zrobiłaś albo powiedziałaś, bardzo pocieszy Cię świadomość, Ŝe  
masz prawo popełniać błędy i uczyć się na nich. Masz teŜ święte  
prawo być zawsze sobą i nie udawać kogoś, kim nie jesteś.  
Oto lista ułoŜona przez Vicky Wootten w ksiąŜce pt. "Bądź sobą",  
która moŜe wyda Ci się przydatna. Z pewnością umocni ona Twoją  
wiarę w siebie, oczywiście moŜesz teŜ sama uzupełnić ją o inne  
"prawa", które Ci się naleŜą:  
 

 

84

Moje prawa  
Mam prawo do:  
Bycia Sobą  
Przywiązania  
Miłości  
Wsparcia  
Proszenia o pomoc  
Chwilowego załamania  
Zdenerwowania  
Popełniania błędów  
Bycia wysłuchanym  
WyraŜania swoich uczuć, chęci, opinii  
Chwilowej naiwności  
Okazywania uczuć  
Czasu tylko dla siebie  
Czasu dla przyjaciół  
Czasu dla rodziny  
Własnych decyzji  
Własnych poglądów i wartości  
Szacunku  
Zadawania pytań  
Wpadania w złość  
Przejmowania się osobami, które kocham  
Czasu na szkołę, prace, sport, hobby  
Odmawiania  
 
Zauroczenie, Zakochanie i inne uczucia  
 
Często się zdarza, Ŝe dziewczynie zaczyna bardzo podobać się inna  
dziewczyna lub starsza kobieta. Zazwyczaj uczucie takie pojawia  
się w tym samym czasie, kiedy zaczynasz zwracać uwagę na chłopców.  
Zauroczenie osobą własnej płci, choć moŜe teŜ dotyczyć osób płci  
przeciwnej, bywa nieraz pierwszym doświadczeniem miłosnym. Wybór  
obiektu tej miłości nie ma zwykle nic wspólnego z wyborem  
Ŝ

yciowego partnera. Bez znaczenia są tu płeć, bliskość (dziewczyny  

zakochują się w liderach zespołów, piosenkarkach, aktorkach, a  
takŜe osobach tak bliskich, jak nauczyciel ze szkoły czy chłopiec  
z sąsiedniej ławki) oraz wiek. Jedyne, co łączy takie zauroczenia,  
to fakt, Ŝe ich obiektem jest na ogół ktoś, do kogo nie mamy  
szansy zbliŜyć się ani nawet nie chciałybyśmy tego. Prawdopodobnie  
dzieje się tak, bo jest to najprostszy związek uczuciowy, jakiego  
moŜna doświadczyć. Wystarczy usiąść przed odpowiednią fotografą,  
wlepić w nią oczy i kontemplować, nawet nie trzeba z tym kimś  
rozmawiać. Innymi słowy, nie musisz zrobić Ŝadnego wysiłku i  
niczego nie ryzykujesz.  
Takie zakochanie się z daleka jest bardzo przyjemne, bo kaŜdy  
zakochany czuje się dobrze. Najłatwiejsza jest sytuacja, gdy  
uczucie skupia się na kimś, kogo nie spotykasz w codziennym Ŝyciu.  
W pewnym sensie moŜesz doprowadzić się do satysfakcjonujących  
uczuć erotycznych bez ponoszenia jakiejkolwiek odpowiedzialności.  

 

85

Czasami zbyt silna pokusa zmusza zauroczoną dziewczynę do  
spotkania z tym kimś osobiście. O ile druga osoba jest  
dostatecznie delikatna, wysłucha Cię spokojnie, wówczas bądź tak  
miła i nie wymuszaj juŜ na niej niczego ponadto. Zdarza się teŜ,  
Ŝ

e ktoś kogoś kocha, a poznaje go znacznie później i wtedy rozwija  

się głęboki, prawdziwy związek dorosłych.  
KaŜdego z nas pociągają inni ludzie, przez całe Ŝycie wydłuŜa się  
lista osób, które kiedyś nas zauroczyły. Ale w znajomość z kaŜdym,  
kto nam imponuje czy z jakiegoś względu się podoba, nie musimy się  
od razu głęboko angaŜować. W róŜnych ludziach pociągają nas róŜne  
rzeczy: twarz, uśmiech, sposób noszenia się, sposób mówienia,  
ruchy, moŜna popaść w zauroczenie intelektualne, emocjonalne lub  
seksualne. Czasami pociągające wydadzą Ci się cechy uznawane za  
negatywne. MoŜesz poczuć się zauroczona agresywnością albo chłodem  
i niezwracaniem uwagi na nic i na nikogo. RóŜne rzeczy są  
atrakcyjne. NajwaŜniejsze jest jednak, Ŝebyś była wyczulona na  
własne upodobania i nie narzucała się z nimi. JeŜeli podoba Ci się  
w kimś przyjacielski sposób bycia, bądź tylko przyjacielska, nie  
posuwaj się za daleko. Unikaj teŜ związków opartych wyłącznie na  
atrakcyjności seksualnej. JeŜeli nic więcej do tej osoby nie  
czujesz, zostaw ją w spokoju.  
Osoby, w których się zakochujemy, mają niezwykle silny wpływ na  
nasze Ŝycie. Jeden uśmiech ukochanego wywołuje rumieniec i  
jesteśmy nieziemsko szczęśliwe, a złe słowo lub skrzywienie na  
twarzy mogą pogrąŜyć nas w otchłani rozpaczy. Bezpieczny dystans  
pomaga kaŜdej młodej dziewczynie przeŜyć pierwsze doświadczenia  
miłosne bez naraŜania się na krzywdę. Przez zakochanie się na  
odległość dziewczyna moŜe poznać na własnej skórze, jak odczuwa  
się prawdziwą miłość.  
 
 
9 Wszystko o seksie  
 
 
Większość młodzieŜy ma mieszane odczucia na temat seksu, ale nie  
moŜna się temu dziwić. Z jednej strony Kościół oraz spora część  
opinii publicznej uwaŜają, Ŝe uprawianie seksu przez nastolatki  
jest czymś bardzo nieprzyzwoitym i Ŝe miłość fizyczna powinna mieć  
miejsce wyłącznie w związku małŜeńskim. Z drugiej strony z  
telewizji, filmów, reklam, piosenek i pism dla dziewcząt docierają  
opinie, Ŝe nie ma powodów, dla których nastolatki nie miałyby tego  
robić, a seks w ich wieku jest zjawiskiem normalnym. Zamieszanie  
wprowadzają często rodzice, którzy z jednej strony niby uczą  
przyzwoitości i przestrzegania zasad moralnych, a z drugiej jednak  
dość liberalnie podchodzą do kontaktów seksualnych zarówno w  
małŜeństwie, jak i poza nim. CóŜ więc dziwnego, Ŝe młodzi ludzie  
nie mają klarownej opinii, co się powinno robić, a czego nie,  
skoro najwyraźniej nawet ich rodzice nie potrafią jasno określić  
własnego stanowiska w tych sprawach. Przeprowadziłam badania wśród  
młodzieŜy na temat edukacji seksualnej i okazało się, Ŝe konflikty  

 

86

wewnętrzne związane z zagadnieniem seksu są nader powszechne.  
Z pewnością zdarza Ci się znaleźć pod presją o charakterze zarówno  
pozytywnym, jak i negatywnym. Przede wszystkim przyjaciółki i  
koleŜanki ze szkoły zachowują się w sposób, który zdecydowanie Ci  
się nie podoba, a mimo to ulegasz im, choćby tylko dlatego, Ŝe  
jesteś jedną z grupy i nie chciałabyś wydać się gorsza. Niektóre  
dziewczyny koniecznie chcą się dowiedzieć, jak to jest z tym  
seksem i miałyby ochotę zbadać to same, a jednocześnie panicznie  
boją się złej reputacji. Co gorsza, bardzo trudno znaleźć rzetelne  
informacje, które rozwiałyby wątpliwości. Nie kaŜda nastolatka ma  
przecieŜ starszą, doświadczoną, Ŝyczliwą przyjaciółkę, do której  
mogłaby się zwrócić o radę czy wyjaśnienia.  
MoŜe usiądziesz na chwilę spokojnie i zastanowisz się, po co  
istnieje coś takiego jak seks. Pytanie to moŜe się wydać naiwne i  
oczywiste, a jednak większość z nas miewa pewne problemy z  
udzieleniem odpowiedzi. Kiedy potem powaŜnie zastanowisz się, jak  
seks bywa traktowany, łatwiej będzie Ci sformułować własny pogląd  
na ten temat.  
Seks w podstawowym sensie słuŜy przetrwaniu gatunku. Dzięki niemu  
człowiek nie znikł jeszcze z powierzchni Ziemi. Ponadto seks jest  
dla ludzi czymś bardzo przyjemnym, co chce im się robić, dzięki  
niemu mają dzieci, zostaje więc zachowana ciągłość rodzaju  
ludzkiego.  
W znaczeniu społecznym i rodzinnym seks wytwarza wyjątkowo ścisłe  
i trwałe więzi w parach, doprowadzając do powstania rodziny i daje  
ludziom radość wspólnego płodzenia i wychowywania dzieci. Dla  
wielu par seks odgrywa bardzo waŜną rolę w ich małŜeństwie,  
poniewaŜ przyczynia się do scalenia związku. Bez wątpienia jest to  
najpełniejszy sposób okazywania sobie uczuć. Najbardziej  
przekonującym argumentem za jest fakt, Ŝe w miłości fizycznej w  
całej pełni odbijają się wzajemna troska, miłość i przywiązanie.  
Wydaje mi się, Ŝe właśnie dlatego ludzie tak bardzo pragną seksu.  
Poprzez seks poznaje się kochaną osobę jeszcze lepiej, głębiej,  
najbardziej intymnie, a to ma znaczenie dla par niezaleŜnie od  
tego, czy są małŜeństwem, czy nie.  
Seks, zwłaszcza udany, staje się przyjemnością pod wieloma  
względami: moŜe podniecać, wzruszać, poruszać, dodawać otuchy, a  
nawet pocieszać. Oto autentyczne, pozytywne powody, dla których  
warto uprawiać seks.  
 
 Ustalanie hierarchii wartości  
 
Pierwszymi osobami, do których zwrócisz się, gdy będziesz chciała  
ustalić, co właściwie myślisz o seksie i co naleŜy o nim sądzić,  
powinni być rodzice. Dla wielu znanych mi nastolatek jest to  
jednak zgoła niemoŜliwe. Słyszałam takie zdania:  
"Gdybym wypowiedziała jedno słowo na temat seksu, ojciec wygnałby  
mnie chyba z domu".  
"Gdybym poruszyła temat seksu w domu, rodzice zamknęliby mnie na  
klucz i nie pozwolili więcej wyjść na dwór".  

 

87

"Moi rodzice myślą, Ŝe jestem aniołem na ziemi. Gdybym zaczęła  
wypytywać ich o te sprawy, doszliby do wniosku, Ŝe jestem świńską  
dziwką".  
JeŜeli Twoja sytuacja w domu wygląda podobnie, pomyśl o rozmowie z  
kim innym. MoŜe masz Ŝyczliwą, starszą od siebie krewną? A moŜe  
jesteś zaprzyjaźniona z nauczycielką albo masz starszą koleŜankę,  
której rady zawsze ceniłaś? NajwaŜniejsze, Ŝeby o seksie  
rozmawiać. Po przeprowadzeniu niezliczonych wywiadów wśród  
brytyjskich nastolatków stwierdziłam ponad wszelką wątpliwość, Ŝe  
mają ogromną potrzebę rozmawiania na te tematy, ale nie mają z  
kim. Według wielu z nich, serdeczna rozmowa mogłaby rozwiązać  
problemy, z którymi się borykają. Prawda jest taka, Ŝe rozmowy  
zawsze pomagają znaleźć rozwiązanie, nie tylko w sprawach seksu.  
JeŜeli z Twoimi rodzicami udaje się czasem porozmawiać i sądzisz,  
Ŝ

e byłabyś w stanie podyskutować z nimi o miłości i seksie, z całą  

pewnością powinnaś spróbować. Naprawdę warto. Przede wszystkim  
mama i tata mają za sobą wielkie doświadczenie, które pomogło im  
ukształtować własne wyobraŜenia o seksie, więc udzielą Ci  
pomocnych rad, choćbyś ich nawet nie chciała i nie potrzebowała.  
Rodzicom zaleŜy na Tobie bardziej niŜ komu innemu, mogą  
zaproponować Ci coś, co Tobie samej nie przyszło do głowy.  
W przeciwieństwie do przyjaciółek, z którymi moŜe wolałabyś  
rozmawiać na ten temat, rodzice nie będą plotkować. Wszystko, co  
im powiesz, zwłaszcza o własnych doświadczeniach i obawach,  
zatrzymają dla siebie. Dzięki Twoim zwierzeniom zaczną Ci ufać, co  
pomoŜe Wam unikać konfliktów i ogólnie poprawi układy między Wami.  
Przypuszczalnie wydaje Ci się, Ŝe dasz sobie świetnie radę bez  
rodziców. Być moŜe, ale nie ma cienia wątpliwości, Ŝe los kaŜdego  
z nas jest o wiele pewniejszy, a Ŝycie prostsze i bezpieczniejsze,  
jeŜeli znajdujemy oparcie w rodzicach.  
MłodzieŜ ma opory przy podejmowaniu z rodziną tak skomplikowanego  
tematu, jak miłość fizyczna, ale wszystko staje się łatwiejsze,  
gdy się o tym pomyśli jak o treningu przed trudnymi rozmowami z  
obcymi ludźmi. Chyba nie wydaje Ci się, Ŝe przetrwasz całe Ŝycie  
bez konieczności załatwiania spraw i rozmawiania na draŜliwe  
tematy z obcymi. Zanim do tego dojdzie, nabierz wprawy, inaczej  
nigdy sobie nie poradzisz. Dobrze jest więc trenować podejmowanie  
draŜliwych kwestii na domownikach, gdyŜ w rodzinie Ŝaden wielki  
błąd nie jest brany za złe i w razie scysji zawsze łatwo się  
pogodzić.  
Jeszcze jedna rzecz: dzięki porozumieniu z rodzicami będzie Ci w  
Ŝ

yciu łatwiej i bezpieczniej. Inni nie będą mogli Cię  

wykorzystywać. Zdobędziesz więcej pewności siebie.  
Oczywiście, przy trudnych tematach bardzo przydaje się  
wcześniejsze zaplanowanie całej dyskusji. Oto kilka rad:  
- Większość nastolatek, które nie mają jeszcze wielkiej wiedzy o  
seksie, w swojej naiwności myśli o rodzicach jak o osobach  
całkowicie aseksualnych. Jesteś świadoma, Ŝe kiedyś robili to  
kilka razy, bo skądś się wzięliście, Ty i Twoje rodzeństwo, ale  
strasznie Ci trudno z początku uwierzyć, Ŝe mama i tata ciągle  

 

88

jeszcze prowadzą jakieś Ŝycie płciowe. A jednak tak jest i musisz  
się z tym pogodzić. Z drugiej strony oznacza to takŜe, Ŝe mają za  
sobą całe lata doświadczeń seksualnych, a gdyby chcieli się z Tobą  
podzielić swoimi uwagami na ten temat, mogłabyś otrzymać mnóstwo  
niezwykle cennych informacji. Podobnie jak Ty teraz, rodzice  
kiedyś usiłowali przebić się przez mur niewiedzy i jeśli mają  
trochę oleju w głowie, bardzo mało prawdopodobne, Ŝe nie  
zrozumieją Cię. Większość rodziców, o ile podchodzi się do sprawy  
rzeczowo, stara się swoje dzieci zrozumieć i wspomagać.  
- Pomyśl najpierw, jak zaczęłabyś rozmowę z obcą, dorosłą osobą.  
Chyba nie wyskoczysz ni z tego, ni z owego z pytaniem: "A kiedy  
właściwie powinno się zacząć kochać z chłopakiem?" Raczej podejdź  
do sprawy zdecydowanie delikatniej. I właśnie tak powinno się  
rozpocząć rozmowę z rodzicami. Jednym z najlepszych sposobów  
podjęcia tematu jest odwołanie się do wczesnych doświadczeń  
rodziców i zapytanie na przykład: "Tato, a jak to się stało, Ŝe  
zacząłeś chodzić z mamą?". Tą metodą stopniowo przechodź od  
ogólników do precyzyjniejszych pytań, od innych osób do siebie, od  
hipotetycznych sytuacji do własnych kłopotów.  
- ChociaŜ sceny w telewizji, komentarze w gazetach i reklamy  
przekazują nieraz bardzo kontrowersyjne opinie na temat seksu, są  
bardzo przydatne jako punkt wyjścia do dyskusji. JeŜeli więc  
siedzicie wszyscy razem przed telewizorem i jest mowa o seksie,  
zacznij robić uwagi i pytać rodziców, co o tym myślą. Nie moŜna ot  
tak, siedzieć i wstydliwie milczeć.  
- JeŜeli w prasie pojawia się artykuł przeznaczony specjalnie dla  
młodzieŜy, na przykład o ciąŜy czy aborcji wśród nastolatek,  
zbadaj, jakie wartości są najwaŜniejsze w tych sprawach dla  
rodziców i dla Ciebie. MoŜecie przedstawić wszelkie argumenty za i  
przeciw róŜnym zachowaniom opisanym w artykule. Daj mamie i tacie  
do zrozumienia, Ŝe ciągle jeszcze nie masz ugruntowanej hierarchii  
wartości odnośnie seksu i Ŝe chciałabyś uporządkować sobie  
wszystko w głowie. Myśl głośno, a rodzice będą wiedzieli, na czym  
stoisz.  
- Punktem wyjścia do rozmowy moŜe być poradnik dla młodych ludzi,  
taki jak ta ksiąŜka. MoŜesz go wykorzystać podejmując rozmowę na  
konkretny temat zaprezentowany w poradniku. Zapytaj rodziców, co  
sądzą o tym, co w nim napisano i czy ich poglądy nie są sprzeczne  
z przedstawionymi w ksiąŜce.  
 
W jakim wieku powinno się zacząć  
 
KaŜdy młody człowiek powie, Ŝe to pytanie za milion dolarów. Czy  
wiek ma jakieś znaczenie? Moim zdaniem ma i z wielu powodów  
odradzałabym współŜycie bardzo młodym dziewczętom. Jako lekarz  
jestem mu przeciwna z powodów czysto medycznych. Wiadomo na  
przykład, Ŝe wczesne rozpoczęcie współŜycia, zwłaszcza jeśli łączy  
się z wielokrotną zmianą partnerów, powoduje, Ŝe dziewczyna staje  
się bardziej podatna na raka szyjki macicy. Prywatnie, jako zwykły  
człowiek, jestem przeciwna uprawianiu seksu przez dziewczynę,  

 

89

która nie zdąŜyła jeszcze zbudować własnej hierarchii wartości w  
seksie i nie jest do końca pewna, co chciałaby robić, a czego nie.  
Dla większości z nas jest to przecieŜ nie lada problem i  
wypracowanie klarownej opinii zajmuje nam często kilka ładnych  
lat. Nawet dla wielu dorosłych jest to kwestia nie do końca  
rozwiązana.  
Niemądre byłoby całkowite ignorowanie bardzo radykalnych opinii,  
jakie słyszysz wokół. Ludzie obcy nie są tak waŜni dla Ciebie, jak  
rodzice, nauczyciele, przyjaciele i krewni, ale mimo wszystko  
trochę musisz się liczyć z ogólnie przyjętymi normami społecznymi,  
a przynajmniej nie odrzucaj ich. Wiele osób ma ustalone poglądy na  
temat seksu wśród młodzieŜy i prawie na pewno mogłabyś spotkać się  
z negacją ze strony kogoś, kto jest dla Ciebie waŜny. Nie lekcewaŜ  
tej kwestii, gdyŜ przez działania całkowicie przeciwstawne  
poglądom tej osoby popsujesz sobie układy z nią, czego później  
moŜe nie uda się naprawić.  
Nie istnieją kryteria pozwalające ustalić odpowiedni wiek do  
rozpoczęcia współŜycia. Nikt nie potrafi tego powiedzieć. Nie ma  
teŜ dwóch osób, które miałyby takie samo zdanie na ten temat.  
Decyzja o inicjacji zaleŜy więc wyłącznie od Twojej subiektywnej  
oceny. Musisz jednak wziąć pod uwagę pewne czynniki.  
Pierwszym z nich jest prawo. W kaŜdym kraju istnieje ustalona  
prawnie granica wieku, poniŜej której współŜycie seksualne  
uznawane jest za przestępstwo. Waha się ona od 16 do 18 roku  
Ŝ

ycia, W Wielkiej Brytanii została ustalona na 16 lat. [W Polsce  

- 15.] JeŜeli więc podejmiesz współŜycie płciowe przed ukończeniem  
16 lat, będziesz łamać prawo. Osobiście uwaŜam, Ŝe mało kto moŜe  
sprostać wszystkiemu, co wiąŜe się ze współŜyciem seksualnym  
poniŜej tego wieku.  
Inny podstawowy warunek do spełnienia zanim pierwszy raz będziesz  
się z kimś kochać, to zdobycie pewności, Ŝe nie ma najmniejszego  
ryzyka zajścia w nie planowaną ciąŜę. Innymi słowy, musicie  
wspólnie zastanowić się nad tą kwestią, razem zapoznać się ze  
wszystkimi metodami antykoncepcji i wybrać tę, która jest dla Was  
odpowiednia a jednocześnie najbardziej skuteczna. Powinnaś teŜ być  
całkowicie pewna, Ŝe nie grozi Ci choroba weneryczna ani AIDS.  
Rozpoczęcie współŜycia łączy się z problemem dojrzałości obojga  
partnerów. śadne z Was nie moŜe czuć się gorsze, mniej waŜne od  
drugiego. Musisz gruntownie zrozumieć, czego oczekuje od Ciebie  
Twój partner i wiedzieć, co myśli. Niezbędny jest wzajemny  
szacunek. Seks moŜe być dla Was bardzo waŜny, ale pozostawcie teŜ  
miejsce. na inne sprawy czy zajęcia, zarówno wspólne, jak i  
indywidualne.  
Podjęcie decyzji o rozpoczęciu współŜycia musisz uzaleŜnić od  
rodzaju Twojego związku z partnerem. Zacznij współŜyć tylko z  
kimś, kogo autentycznie kochasz, na kim Ci zaleŜy, kogo szanujesz  
i tylko pod warunkiem, Ŝe on to samo czuje do Ciebie i tak samo  
Cię traktuje. Inaczej nie sposób uznać Was za gotowych do  
współŜycia. I jeszcze jedno: seks nigdy nie jest udany jeŜeli  
któreś z Was nie ma pewności czy naprawdę chce się kochać.  

 

90

Zastanów się dobrze przed podjęciem decyzji, zwłaszcza jeśli  
przypuszczasz, Ŝe partner zaczyna się kierować jakimiś innymi  
motywami niŜ miłość i chęć bycia z Tobą blisko. Niektórym chłopcom  
wydaje się, Ŝe seks pozwoli im szybciej dorosnąć, da okazję do  
odsunięcia się od rodziców albo Ŝe lepiej wypadną przed kolegami i  
nie wydadzą się gorsi od wszystkich.  
 
Utrata dziewictwa  
 
Nie kaŜda dziewczyna cieszy się, Ŝe straciła dziewictwo. Wiele  
martwi się z tego powodu, prawie połowa czuje smutek i złość.  
Wcale nie chodzi o to, Ŝeby było to coś nieprzyjemnego czy  
bolesnego, dzieje się tak dlatego, Ŝe dorastającym dziewczynkom  
wpaja się obowiązek zachowania za wszelką cenę dziewictwa aŜ do  
ś

lubu, a w kaŜdym razie jak najdłuŜej. MoŜe się więc okazać, Ŝe  

to, czego Cię uczono, jest całkiem sprzeczne z tym, jak potoczy  
się Twoje Ŝycie. Niemal kaŜda dziewczyna dorasta w przekonaniu, Ŝe  
jej cnota jest drogocennym skarbem, dlatego prawie wszystkie  
dziewczyny pragną oddać ten skarb komuś, kogo bardzo mocno kochają  
i na kim szczególnie im zaleŜy. W przeciwnym wypadku utrata  
dziewictwa staje się przykrym wspomnieniem. Dość powszechnie  
dziewczęta mówią mi: "Zawsze myślałam, Ŝe oddam dziewictwo komuś,  
kogo będę naprawdę kochać. Później, gdy okazało się, Ŝe wcale nie  
kocham go aŜ tak bardzo, czułam się strasznie załamana".  
Podobny pogląd wyraŜony bardzo otwarcie usłyszałam z ust innej  
dziewczyny, która powiedziała: "Wcale nie jest dla mnie waŜne to,  
czy stracę dziewictwo, ale to, komu je oddam".  
Dziewczyny nastawiają się czasem negatywnie do utraty cnoty,  
poniewaŜ czują, Ŝe stało się z nimi coś, czego nie będzie moŜna  
odwrócić. "Byłam zła, smutna i obraŜona, bo czułam, Ŝe straciłam  
bardzo waŜną część mnie - małą dziewczynkę, która we mnie była - i  
wiedziałam, Ŝe tego, co się stało, nie da się juŜ naprawić".  
Większość dziewcząt cierpi z powodu wewnętrznych konfliktów  
potęgowanych opiniami docierającymi z zewnątrz, a opinie na temat  
dziewictwa są zazwyczaj sprzeczne. Twierdzi się, Ŝe seks jest  
przyjemny, a jednocześnie uwaŜa się go za coś złego. Młode  
dziewczyny nie powinny się kochać, a tymczasem wiele z nich to  
robi. Co powiedzą koleŜanki, jeŜeli dziewczyna straci dziewictwo?  
A co powiedzą, jeŜeli go nie straci?  
MoŜe spójrz na problem z innej perspektywy: uświadom sobie, Ŝe  
samo dziewictwo nie jest rzeczą aŜ tak namacalną. Błona, która u  
małych dziewczynek chroni wejście do pochwy ma u kaŜdej z Was inną  
trwałość i grubość, a duŜa aktywność fizyczna łącząca się z  
rozciąganiem w kroczu, jak jazda na rowerze, jazda konna,  
gimnastyka czy nawet pływanie, niekiedy wystarczy, by błona pękła.  
MoŜesz więc od dawna nie być dziewicą, chociaŜ nie współŜyłaś  
jeszcze z chłopakiem.  
"Inne dziewczyny śmiały się ze mnie, Ŝe ciągle jestem dziewicą,  
ale wcale się tym nie przejmowałam, bo cnota była dla mnie czymś  
bardzo waŜnym".  

 

91

"Straciłam cnotę dopiero w wieku 21 lat. W dzisiejszych czasach  
jest to coś dziwnego, ale bardzo mi zaleŜało, Ŝeby nie oddać  
dziewictwa komuś, kogo nie kocham naprawdę".  
 
Teraz czy kiedy indziej?  
Kiedy staniesz przed podobnym dylematem, pomyśl sobie, Ŝe jedyny  
powód dla którego powinnaś się kochać, jest taki: chcę tego. Ale  
skąd masz wiedzieć, czy naprawdę chcesz, czy nie? Oto kolejny  
dylemat, jedna z trudniejszych decyzji, jaką przyjdzie Ci w Ŝyciu  
podjąć. Dopiero jeŜeli przemyślisz sobie wszystko dokładnie,  
przeanalizujesz uczucia i kierujące Tobą wartości, weźmiesz pod  
uwagę wpływ Twojego postępowania na innych, porozmawiasz o  
wszystkim ze swoim chłopakiem, odrzucisz wzorce narzucane przez  
mass media i presję towarzystwa, moŜesz uznać, Ŝe tylko Ty  
decydujesz o tym kroku. Jasno więc widać, Ŝe podjęcie współŜycia  
nie jest rzeczą prostą i nie moŜna robić tego lekkomyślnie.  
Istnieje oczywiście inne podejście do tej sprawy, akceptowane  
przez część młodzieŜy, a nawet dorosłych: jeŜeli czujesz, Ŝe Ci  
dobrze, zrób to i tyle. Osoby o takich poglądach sądzą, Ŝe moŜna  
robić wszystko, co się chce, o ile nie wyrządza się krzywdy sobie  
ani nikomu innemu. Pamiętaj jednak, Ŝe jest to bardzo egoistyczne  
podejście, dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy seks nie łączy się z  
Ŝ

adnym ryzykiem, a Ty nie Ŝyjesz w społeczeństwie rygorystycznie  

traktującym sprawy seksu i nie szkodzi to układom między Tobą a  
ludźmi, których znasz i kochasz. Ponadto nie wiem, jak zdobędziesz  
pewność, Ŝe rzeczywiście nikomu nie wyrządzisz krzywdy. Trzeba  
niezwykłej dojrzałości i doświadczenia zanim będzie się w stanie  
ocenić coś tak delikatnego i skomplikowanego.  
A więc musisz sobie i tej drugiej osobie zadać kilka pytań. Zanim  
uznasz, Ŝe chciałabyś się z chłopakiem kochać, dobrze rozeznaj się  
w jego poglądach i uczuciach i dowiedz się, co dla niego jest  
waŜne w miłości. Inaczej moŜe się okazać, Ŝe jeszcze nie pora.  
- Co o mnie myślisz? Co do mnie czujesz?  
- Po co ludzie się kochają?  
- Co sądzisz o nas?  
- Jak długo według Ciebie będziemy ze sobą chodzić?  
- Co się zmieni między nami, jeŜeli zaczniemy się kochać?  
- Co by się stało, gdybym nie chciała?  
- Chciałbyś się ze mną kochać, gdybym nie wiedziała czy ja tego  
chcę?  
- A jak się juŜ zaczniemy kochać, komu o tym opowiesz?  
- Kochałeś się juŜ kiedyś przedtem?  
- Co zamierzasz w sprawie antykoncepcji?  
- Co będzie jeŜeli zajdę w ciąŜę?  
 
Jak mówić "nie"  
Dziewczyny często boją się myśleć o kontaktach seksualnych bo  
nigdy nie są pewne, czy chciałyby "iść na całość". Boją się  
sytuacji, kiedy wszystko wymknie się spod kontroli albo zwyczajnie  
zrobi się nieprzyjemnie. Boją się, a jednocześnie wstydzą się  

 

92

odmówić i nawet gdyby chciały, nie umieją tego zrobić.  
"Strasznie cięŜko powiedzieć, Ŝe juŜ nie chcę. Za kaŜdym razem  
okropnie się boję, Ŝeby się coś nie popsuło i w końcu na wszystko  
się zgadzam. Chyba nie mam dość pewności siebie".  
Istnieje jedna ogólna zasada, którą powinnaś stosować w Ŝyciu:  
jeŜeli nie masz ochoty na seks, nie kochaj się. Jest jeszcze kilka  
innych zasad, których warto przestrzegać. JeŜeli nie chce Ci się  
kochać, nie szukaj wykrętów. Z całą uczciwością powiedz mu, Ŝe nie  
chcesz. Nie mów, na przykład, Ŝe nie moŜesz, bo masz okres.  
Powinnaś teŜ jasno przedstawić sprawę swojemu chłopcu. Powinnaś  
naprawdę wypowiedzieć to magiczne "nie". Niczego więcej w zasadzie  
nie musisz mówić. Nie musisz, ale dobrze byłoby pomyśleć, jak mu  
to wyjaśnić, inaczej w końcu ulegniesz wbrew własnej chęci. Nie  
ustępuj, tylko odmawiaj, nawet wielokrotnie, raz za razem.  
JeŜeli rzeczywiście zaleŜy Ci na umiejętnym odmawianiu współŜycia,  
potrenuj wypowiadanie dowolnych z proponowanych poniŜej zdań:  
- Nie.  
- Nie, nie chcę.  
- Nie, nie cierpię, kiedy ktoś mnie zmusza.  
- Nie, nie czuję się do tego gotowa.  
- Nie chcę, jestem za bardzo speszona.  
- Nie chcę, chyba nie znam cię jeszcze na tyle dobrze.  
- Nie, tak bardzo zaleŜy ci na kochaniu się z kimś, kto tego nie  
chce?  
- Nie, na razie wolę, Ŝebyśmy byli przyjaciółmi. Jak będę chciała  
się z tobą kochać, to ci powiem.  
- Nie, przestań mnie męczyć. Naprawdę dobrze wiem, co mi  
odpowiada, a co nie.  
- Nie chcę, chyba ci jeszcze na tyle nie ufam, Ŝeby to z tobą  
robić.  
- Nie chcę, będę to robić dopiero po ślubie.  
- Nie chcę, dopóki nie uznam, Ŝe jesteśmy naprawdę trwałą parą.  
- Nie, najpierw musimy porozmawiać o antykoncepcji.  
- Nie, najpierw muszę mieć pewność, Ŝe nie będzie Ŝadnego ryzyka.  
- Nie chcę, jeŜeli będziesz mnie dalej zmuszał, uznam to za gwałt.  
- Nie, zachowujesz się, jakby ci w ogóle na mnie nie zaleŜało.  
- Nie chcę, zachowujesz się, jakbyś miał mnie rzucić, jeśli ci  
odmówię.  
- Nie chcę i przestań juŜ, bo zaczynam się ciebie bać.  
- Nie chcę, zachowujesz się jak ktoś, z kim wcale nie chciałabym  
mieć do czynienia.  
- Nie chcę. Nie moglibyśmy porozmawiać zanim cokolwiek zrobimy?  
Dobrym pytaniem, które stawia sprawę na ostrzu noŜa, jest: "A  
chciałbyś juŜ teraz zostać ojcem?"  
 
Ty teŜ się liczysz  
JeŜeli podkreślisz z całą mocą swoją wolę i chęci, przykładając  
duŜą wagę do tego, czego naprawdę chcesz, na pewno odeprzesz  
wszelkie naciski. JeŜeli znajdziesz się pod presją, spróbuj, czy  
nie poskutkuje któraś z odpowiedzi, w których główny nacisk  

 

93

połoŜony będzie na "ja", na przykład:  
- Wiesz, jest mnóstwo innych rzeczy oprócz seksu, które sprawiają  
mi przyjemność.  
- To moje Ŝycie i zamierzam je przeŜyć robiąc tylko to, czego  
chcę.  
- Wiem, Ŝe ty masz swoje zasady, ale ja mam swoje i moje są  
waŜniejsze.  
- KaŜdy głupi potrafi się kochać, ja chcę czegoś więcej.  
- Na orgazmie nie kończy się przecieŜ cały świat.  
- Nie jestem dziecinna, tylko właśnie dorosła. Dziecinny jest ten,  
kto nie myśli o konsekwencjach seksu.  
- Przywykłam robić wszystko po swojemu. Nie podniecę się nagle  
tylko dlatego, Ŝe tobie tak pasuje.  
- Powiedz, dlaczego właściwie miałoby być takie waŜne, czy będę  
się z tobą kochać, czy nie?  
 
Nie trzeba "iść na całość"  
Wielu nastolatków, a takŜe wielu dorosłych, błędnie sądzi, Ŝe  
nieuniknionym skutkiem podniecenia seksualnego jest orgazm.  
Popełnia się teŜ błąd myśląc, Ŝe jedynym sposobem osiągnięcia  
orgazmu jest stosunek płciowy. Oba poglądy są niesłuszne.  
Dla licznych dziewcząt pierwsze kontakty seksualne nie kończą się  
orgazmem, moŜe nawet minąć kilka lat, zanim młoda kobieta zacznie  
osiągać orgazm podczas stosunku. Często zresztą wcale nie jest to  
dla nich takie waŜne. Dziewczyna angaŜuje się bardzo silnie  
uczuciowo i podczas stosunku bardziej skupia się na miłości niŜ na  
doznaniach fizycznych. Czułość, bliskość i intymna sytuacja,  
głębokie uczucie miłości, którego wyrazem jest stosunek,  
wystarczają wielu dziewczynom w zupełności. Dorosłym kobietom teŜ  
często bardziej zaleŜy na bliskim kontakcie i silnych uczuciach  
niŜ na doznaniach fizycznych. Dziewczyny na ogół nie oczekują  
orgazmu jak zbawienia, seks jest dla nich przeŜyciem znacznie  
szerzej pojmowanym, a przyjemność odnajdowania w kontaktach  
seksualnych płynie z wielu źródeł naraz.  
 
Masturbacja  
 
Dla większości z nas pierwsze doświadczenia seksualne wiąŜą się  
właśnie z masturbacją. Masturbacja pozwala zaspokajać potrzeby  
seksualne obu płci, nie jest niczym złym ani szkodliwym, chyba Ŝe  
staje się obsesją, uporczywie powtarzaną Ŝyciową czynnością.  
Masturbacja jest chyba waŜniejsza dla dziewcząt niŜ dla chłopców,  
poniewaŜ stanowi doświadczenie wyzwalające. Dokonując jej  
dziewczyna eksperymentuje i bada reakcje własnego ciała na długo  
przed rozpoczęciem kontaktów seksualnych z drugą osobą. MoŜe się  
sama pobudzać, poznawać swoje reakcje na róŜne bodźce i dowiedzieć  
się, co lubi i co jej sprawia przyjemność.  
U wszystkich kobiet miejscem najbardziej czułym i najsilniej  
reagującym na pobudzanie jest łechtaczka. Dzięki niej kobieta  
podnieca się coraz bardziej i moŜe osiągnąć orgazm. Jest niemal  

 

94

regułą, Ŝe dziewczyna doświadcza pierwszego orgazmu dzięki  
masturbacji. Niektóre z czasem przestają to robić, inne pobudzają  
się same dla dodatkowej przyjemności podczas stosunku z męŜczyzną.  
Prawie kaŜdej kobiecie zdarzyło się kiedyś masturbować,  
najczęściej dzieje się to w łóŜku, przed zaśnięciem. Wiele kobiet  
ma wtedy poczucie bezpieczeństwa i zasypia dotykając swoich  
narządów płciowych.  
 
Co to jest orgazm?  
Nie jest łatwo opisać odczuwania orgazmu, bo u kaŜdego przebiega  
on trochę inaczej. Zanim nastąpi orgazm, zaczyna gwałtownie  
narastać podniecenie, serce bije szybciej, szybciej się teŜ  
oddycha. Usta nabierają mocniejszego koloru, rozszerzają się  
ź

renice, brodawki sutkowe twardnieją i stają, łechtaczka i wargi  

sromowe powiększają się, łechtaczka wysuwa się spomiędzy warg. Gdy  
podniecenie rośnie jeszcze bardziej, powiększają się piersi, przez  
które - podobnie jak przez inne części ciała - przepływa coraz  
szybciej krew. Wargi sromowe, łechtaczka, pochwa i narządy w  
miednicy nabrzmiewają; analogicznie u męŜczyzny powiększa się i  
sztywnieje członek. Czasami następuje moment szczytowego  
podniecenia tuŜ przed orgazmem, moŜliwy do utrzymania nawet przez  
kilka minut. JeŜeli podniecenie i pobudzanie trwają, dochodzi do  
orgazmu, który następuje po przekroczeniu górnej granicy  
podniecenia - klimaksu. Orgazm trwa na ogół kilka sekund. Podczas  
orgazmu całe ciało sztywnieje, napinają się wszystkie mięśnie,  
niektóre osoby w tym momencie krzyczą. Następnie ścianki pochwy  
zaczynają się na przemian to rozluźniać, to ściskać w szybkim  
tempie. Podobnie zachowują się mięśnie macicy. Gruczoły w pochwie  
wydzielają wodnistą wydzielinę, co bywa uznawane za Ŝeński  
odpowiednik wytrysku.  
 
Seks bez stosunku  
 
Wielu dorosłych marzy o powrocie nastroju pierwszych doznań.  
Dopóki człowiek jest młody, przejście od pieszczot do stosunku  
wydaje się wielkim krokiem, w związku z czym nie podejmuje się go  
z łatwością. I bardzo dobrze. Dzięki temu pieszczoty określane  
mianem gry wstępnej, tak zwany necking i petting, stają się celem  
samym w sobie w większym stopniu niŜ potem, kiedy człowiek jest  
starszy. Pieszczoty młodych ludzi trwają o wiele dłuŜej i dają o  
wiele silniejsze przeŜycia niŜ u pary mającej za sobą liczne  
doświadczenia, większość zaś kobiet Ŝałuje minionego czasu, w  
którym na pieszczotach kończyły się ich kontakty seksualne, a mimo  
to czuły się zawsze podniecone i zadowolone. Później, kiedy o  
wiele łatwiej jest zdecydować się na stosunek, upajająca,  
długotrwała gra wstępna bywa pomijana i zaniedbywana. Bardzo to  
smutne, a poniewaŜ często tak się dzieje, wiele kobiet uwaŜa, Ŝe  
pierwsze kontakty seksualne, choć nie dawały takiej satysfakcji,  
dostarczały najwięcej emocji i przyjemności w Ŝyciu. Dlatego  
dobrze radzę młodym parom, aby korzystały jak najpełniej z  

 

95

kontaktów seksualnych bez pełnego stosunku. Jest to o wiele  
bardziej podniecające niŜ cokolwiek innego, bezpieczne i moŜe ulec  
zapomnieniu, kiedy będziecie starsi.  
Przy dobrym i w pełni wykorzystanym kontakcie seksualnym istnieje  
mnóstwo róŜnych rzeczy poza samym stosunkiem, które moŜna robić.  
Wyobraź sobie, Ŝe seks jest jak góra lodowa, a stosunek to tylko  
widoczny nad wodą wierzchołek. Wystaje ponad powierzchnię mniej  
więcej jedna ósma lodowej bryły. Siedem ósmych pogrąŜonych w  
wodzie to wszelkie pieszczoty składające się na grę wstępną.  
PoniŜej wypisano niektóre z rzeczy ukrytych w podwodnej części  
góry lodowej :  
- Dotykanie  
Dla dwojga zakochanych ludzi nawet muśnięcie palcami bywa wielką  
przyjemnością. Od dotykania moŜna przejść do głaskania,  
delikatnego drapania, pocierania, masowania, łaskotania po całym  
ciele, nie tylko w ręce, twarz, szyję, uszy, ramiona, pierś, uda i  
narządy płciowe.  
- Całowanie  
Nie takie, jak całowanie cioci przy powitaniu. MoŜna całować się  
długo, głęboko się temu oddawać silnie przeŜywać, miękko dotykając  
całego wnętrza ust i innych części ciała językiem.  
- Szczypanie zębami, gryzienie, lizanie  
Do wszystkiego powinno się dochodzić spontanicznie i nigdy na  
siłę. To samo dotyczy wtulania się, wąchania i ocierania twarzą  
wszędzie, gdzie tylko przychodzi ochota.  
- Petting  
Dotykanie i macanie piersi, brodawek sutkowych i narządów  
płciowych zaczyna się na ogół od nieśmiałego, delikatnego kontaktu  
i powoli przechodzi do coraz silniejszych wraŜeń. Silniejsze  
bodźce powinny pojawiać się jako odpowiedź na reakcję drugiej  
osoby tak, aby obojgu było z tym dobrze i przyjemnie. Korzystnie  
jest rozmawiać ze sobą i opowiadać, co się czuje, zwracać uwagę,  
jeśli coś jest przyjemne i pytać, czy to, co robimy, sprawia  
przyjemność partnerowi.  
 
Podniecenie  
Podniecenie seksualne odczuwamy całym ciałem. Kiedy kobieta czuje  
się podniecona, jej serce zaczyna szybciej pracować, przez co  
podwyŜsza się tętno, przyspiesza oddech, zaczyna jej być ciepło,  
moŜe się nawet pocić. Skóra robi się bardziej róŜowa niŜ  
normalnie, na twarzy mogą pojawić się wypieki. To całkiem  
naturalne reakcje organizmu juŜ w pierwszych fazach podniecenia.  
Krew krąŜy szybciej, dzięki czemu następuje dokrwienie wszystkich  
części ciała, a więc i narządów płciowych. Z tego powodu podnoszą  
się i usztywniają brodawki sutkowe, a otoczka wokół nich nieco  
czerwienieje. Narządy płciowe nabrzmiewają, a wargi i łechtaczka  
powiększają się znacznie. W pochwie zwiększa się ilość śliskiej  
wydzieliny, dzięki której łatwiej jest wsunąć tam członek.  
W tym samym czasie kobieta jest bardzo podniecona. Odczuwa  
mrowienie w brzuchu, ciepło narządów płciowych, niektóre kobiety  

 

96

twierdzą, Ŝe napięcie przeradza się niemal w ból. Napinają się  
róŜne grupy mięśni, zwłaszcza uda i nogi, co moŜe się jeszcze  
spotęgować przy orgazmie kiedy ciało zupełnie sztywnieje.  
Wszystkie te reakcje są całkowicie prawidłowe.  
U męŜczyzny szybsze krąŜenie krwi powoduje podobne reakcje. Napływ  
krwi wywołuje erekcję członka, zwiększa takŜe wraŜliwość na bodźce  
w innych miejscach, na przykład na skórze moszny, która staje się  
bardzo czuła.  
 
Stosunek płciowy  
 
Kiedy partnerzy są gotowi, to znaczy kiedy w pochwie zrobiło się  
wilgotno, a u męŜczyzny nastąpiła erekcja, moŜna wprowadzić  
członek do pochwy. Kobieta jest doprowadzana do orgazmu prawie  
zawsze przez pośrednie pobudzanie łechtaczki członkiem. Rytmiczne  
poruszanie członkiem w głębi pochwy moŜe naciągać skórę wokół  
wejścia, a więc stymulować łechtaczkę i doprowadzić do orgazmu.  
Wcale to jednak nie znaczy, Ŝe wszystkim kobietom wystarcza takie  
pobudzanie. Często okazuje się, Ŝe najlepiej jest, jeŜeli kobieta  
lub jej partner podczas stosunku poruszają bezpośrednio samą  
łechtaczkę.  
 
Stosunek płciowy  
Kiedy członek znajdzie się w pochwie, oboje partnerzy mogą się  
poruszać do góry i w dół do przodu i do tyłu, albo na boki,  
dzięki  
czemu członek jest ściskany i ociera się o ścianki pochwy. Tylko  
od konkretnej pary zaleŜy czy wolą ruszać się powoli i głęboko  
docierać, czy teŜ szybko i rytmicznie.  
U męŜczyzny dochodzi do orgazmu dzięki pocieraniu członkiem o  
ś

cianki pochwy oraz ściskaniu członka mięśniami pochwy. Uczucie  

orgazmu jest dość podobne u obu płci, jedyną rzeczywistą róŜnicę  
stanowi to, Ŝe u męŜczyzny następuje wytrysk i nasienie pod  
ciśnieniem wydobywa się z członka. Kobieta moŜe osiągać orgazm  
kilka razy pod rząd bez dłuŜszych przerw, natomiast u męŜczyzny  
zdarza się rzadziej, poniewaŜ przed kolejnym orgazmem musi  
ponownie nastąpić wzwód członka.  
 
JeŜeli jest się lesbijką  
 
KaŜda kobieta powinna mieć prawo wyboru kogo i w jaki sposób chce  
kochać. Lesbijka to kobieta kochająca kobiety. Związek lesbijski  
to taki, w którym kobiety razem odnoszą satysfakcję seksualną i  
czerpią z niego przyjemność. Homoseksualizm zdarza się o wiele  
rzadziej niŜ heteroseksualizm, ale to nie oznacza, Ŝe jest czymś  
gorszym. Lesbijki nie róŜnią się biologicznie od reszty kobiet,  
nie były, jak się niekiedy sądzi, inaczej wychowywane ani nie  
pochodzą z innych niŜ kobiety heteroseksualne środowisk. Większość  
kobiet naturalnie czuje chęć związania się z męŜczyzną, inne  
akceptują związek heteroseksualny i jednocześnie utrzymują waŜne  

 

97

dla siebie związki miłosne z kobietami. Są takie, które decydują  
się na związek lesbijski.  
Wiele lesbijek stara się poznać źródła swojego pociągu do kobiet.  
Analizują swoje dzieciństwo, przypominają sobie przypadki, kiedy  
były zakochane w koleŜance czy nauczycielce, swoje sny o miłości  
do kobiety albo doświadczenie pierwszego orgazmu z dziewczyną.  
Wszystko to pozostaje w sferze domysłów, nauka bowiem nie jest w  
stanie niczego udowodnić.  
Z byciem lesbijką łączy się określony styl Ŝycia, kompleks spraw  
związanych z przyszłością, w tym takŜe znalezienie osoby, którą  
obdarzysz uczuciem i będziesz się z nią kochać. WspółŜycie dwóch  
kobiet moŜe być głębokie, namiętne, pełne miłości, ciepła i  
wzajemnej troski, lecz takŜe moŜe doprowadzić do destrukcji i  
przynieść rozczarowania. Wokół seksu uprawianego przez kobiety  
krąŜy wiele mitów. Czasem uwaŜa się, Ŝe lesbijki są nienasycone  
pod względem seksualnym. Niektórzy przypisują związkowi lesbijek  
cechy normalnego związku heteroseksualnego i są przekonani, Ŝe  
jedna odgrywa w nim rolę kobiety, a druga - męŜczyzny.  
"Byłam strasznie samotna i czułam się inna, aŜ w końcu poszłam do  
Citizen's Advice Bureau i dostałam kilka adresów klubów kobiecych,  
a tam poznałam mnóstwo wspaniałych ludzi".  
"Ludzie myślą, Ŝe lesbijki są nienormalne seksualnie. Wcale  
nieprawda. Po prostu kobiety podobają nam się bardziej niŜ  
męŜczyźni i chcemy z nimi być. Co w tym takiego dziwnego?"  
Bycie lesbijką jest raczej wyborem stylu Ŝycia niŜ decyzją czysto  
seksualną. Związek lesbijski opiera się na seksie w mniejszym  
stopniu niŜ heteroseksualny. Natomiast bardziej polega on na  
pragnieniu bycia z kobietami, częstego kontaktu z nimi, wspólnego  
Ŝ

ycia i otwartego mówienia o miłości do kobiet. JeŜeli  

podejrzewasz, Ŝe pociąga Cię homoseksualizm, to jak chcesz się co  
do tego upewnić? Zgodnie z tym, co twierdzą same lesbijki, prawda  
wyjdzie na jaw prędzej czy później, nie nastawiaj się więc na  
Ŝ

adne próby czy eksperymenty.  

JeŜeli odkryjesz, Ŝe pociągają Cię inne kobiety, ogarnie Cię  
poczucie osamotnienia i wyobcowania. W Wielkiej Brytanii z innymi  
lesbijkami moŜna się skontaktować i zapoznać dzwoniąc do "biura  
matrymonialnego" dla lesbijek i idąc do klubu lesbijek. W  
Citizen's Advice Bureau otrzymuje się adresy i numery telefonów,  
które są teŜ zamieszczane w ksiąŜkach telefonicznych. Niektóre  
ksiąŜki telefoniczne mają oddzielny dział dotyczący seksu. [W  
Polsce działa Stowarzyszenie Grup Lambda.]  
 
Niebezpieczeństwa związane z rozwiązłością  
 
Wydaje się oczywiste, Ŝe większość z nas chce mieć jednego  
partnera. Bardzo niewiele osób woli kochać się z kilkoma naraz.  
JeŜeli tak się dzieje, grupa zachowuje się w sposób uznawany  
powszechnie za rozwiązły.  
O ile odpowiada Ci akurat taka forma współŜycia, weź pod uwagę  
wiąŜące się z nią niebezpieczeństwo, istniejące niezaleŜnie od  

 

98

osądów natury moralnej czy religijnej. Z uprawianiem seksu z  
więcej niŜ jedną osobą równocześnie wiąŜe się ryzyko:  
- ZaraŜenia się chorobą przenoszoną drogą płciową oraz zwiększenia  
podatności na raka szyjki macicy.  
- JeŜeli Ty czy Twój chłopak macie więcej partnerów czy partnerek,  
któreś z Was moŜe zarazić się AIDS-em. Dlatego wszystkie pary  
młodych ludzi koniecznie muszą stale uŜywać prezerwatyw razem ze  
ś

rodkami plemnikobójczymi, przy kaŜdym stosunku, niezaleŜnie od  

innych stosowanych przez Was metod antykoncepcji.  
- JeŜeli poświęcisz czas i energię na więcej niŜ jeden związek,  
moŜe się okazać, Ŝe nie podołasz takiemu wysiłkowi i oba zaczną  
się rozpadać.  
- Bardzo zwiększa się ryzyko zranienia kochających Cię osób, które  
nie zechcą zaakceptować tego, co robisz.  
- MoŜe teraz wydaje Ci się to niewaŜne, ale jeśli obecnie Ŝywisz  
najmniejszą wątpliwość co do słuszności tego co robisz, z czasem  
całkowicie stracisz szacunek do siebie samej.  
- Ludzie nie podzielający Twoich poglądów na temat partnerów  
seksualnych najprawdopodobniej nabiorą do Ciebie niechęci i  
popsują Ci reputację.  
 
Choroby przenoszone drogą płciową  
Seks jest najlepszym sposobem okazywania miłości, lecz takŜe  
bardzo dobrym sposobem wzajemnego zaraŜania się róŜnymi chorobami.  
Określenie "choroba przenoszona drogą płciową" i "choroba  
weneryczna" są obecnie synonimami. Istnieje sporo chorób  
przekazywanych drogą płciową, prawie wszystkie są zaraźliwe, a  
zarazić się nimi moŜna przez współŜycie seksualne z drugą osobą.  
Oto kilka z nich:  
- RzeŜączka  
- DroŜdŜyca  
- Kiła  
- Chlamydia  
- Kurzajki  
- Zapalenie cewki moczowej  
- Wszy  
- Opryszczka  
- Rzęsistkowica  
- AIDS  
Niektóre z tych chorób nie dają objawów we wczesnej fazie albo  
mają bardzo nieznaczne objawy, które łatwo zlekcewaŜyć. Jeśli  
podejrzewasz, Ŝe zaraziłaś się jedną z tych chorób lub  
zaobserwowałaś którykolwiek z poniŜszych objawów, jak najszybciej  
zgłoś się do lekarza:  
- Ból podczas oddawania moczu lub wypróŜniania się.  
- Wydzielina z pochwy o zmienionym zapachu i kolorze, pojawiająca  
się w większej ilości i silniej pachnąca niŜ dotychczas.  
- Jakakolwiek wydzielina, która Cię draŜni, piecze, swędzi albo  
wywołuje zaczerwienienie i wysypkę.  
- Bóle w krzyŜu lub ból w dole brzucha czy w pachwinie.  

 

99

- Ból podczas stosunku.  
- Spuchnięta czerwona plamka lub pryszcz w okolicy narządów  
płciowych, takŜe koło odbytu.  
- Gorączka.  
- JeŜeli uprawiałaś seks oralny, objawy mogą wystąpić w jamie  
ustnej, warto zwrócić uwagę na przykład na ból gardła.  
- JeŜeli miałaś stosunek analny, objawy mogą się wystąpić wokół  
odbytu.  
Większość osób, które przypuszczają, Ŝe zaraziły się chorobą  
przenoszoną drogą płciową, bardzo się tego wstydzi i nie chce iść  
do znajomego lekarza. Jednak z tego powodu nie odkłada się wizyty  
u ginekologa w nieskończoność. W kaŜdym większym mieście istnieją  
wyspecjalizowane instytucje, które są dobrze znane i dają  
gwarancję anonimowości. W Wielkiej Brytanii idzie się po adresy do  
Citizen's Advice Bureau; zadzwoń anonimowo do jakiegokolwiek  
szpitala [skorzystaj z Telefonu Zaufania] albo znajdź adres w  
ksiąŜce telefonicznej. Leczenie w poradni jest całkowicie  
bezpłatne. Natychmiast, gdy zaczniesz podejrzewać u siebie chorobę  
weneryczną, powinnaś:  
- Całkowicie powstrzymać się od współŜycia.  
- Powiedzieć partnerowi lub partnerom, byłym i obecnym, Ŝe mogło  
dojść do zakaŜenia. Nie lekcewaŜ powiadomienia partnerów o  
moŜliwości choroby, bo moŜe nieświadomie zaraŜają tymczasem inne  
osoby.  
- Rozmawiając z partnerami postaraj się prześledzić drogę, jaką  
zakaŜenie do Was dotarło. Trzeba koniecznie znaleźć osobę, która  
je przyniosła i sprawdzić, czy choroba nie rozeszła się jeszcze  
dalej.  
 
Co robić, jeŜeli partner jest chory  
Jedynym sposobem upewnienia się czy partner rzeczywiście  
zachorował, jest skłonienie go, aby Ci o tym powiedział. Mało  
prawdopodobne, by przyznał się z własnej inicjatywy. Musisz się  
więc przygotować do takiego pytania. Nie będzie to łatwe, poniewaŜ  
myśląc o miłości, nie zastanawiasz się nad niczym innym i w końcu  
o wszystkim zapominasz. Jednak choroby weneryczne są bardzo  
rozpowszechnione, opryszczka występuje z częstotliwością wręcz  
epidemiczną, na AIDS takŜe choruje coraz więcej ludzi. Dlatego  
radzę, nigdy nie kochaj się z osobami przypadkowymi, bo nie znając  
ich dobrze, nie moŜesz bez skrępowania zadawać im trudnych pytań  
ani na powaŜnie, ani w formie Ŝartu. Objawy wskazujące na chorobę  
weneryczną nie zawsze są wyraźne, ponadto w chwili podniecenia  
moŜna ich nie zauwaŜyć, nawet jeŜeli będą oczywiste. RzeŜączka na  
przykład objawia się ropną wydzieliną z członka lub z pochwy, ale  
u kobiet nie zawsze łatwo ją odkryć. NajcięŜsze choroby  
przenoszone drogą płciową, jak opryszczka czy AIDS, nie dają  
Ŝ

adnych objawów.  

JeŜeli chcesz uniknąć choroby wenerycznej, masz kilka moŜliwości  
do wyboru:  
- Nie podejmować aktywności seksualnej.  

 

100

- Stale stosować prezerwatywy.  
- Mieć jednego, stałego partnera seksualnego.  
- Nalegać, by Twój partner był wierny jednej partnerce, czyli  
Tobie.  
Choroby przenoszone drogą płciową mają zwykle ostrzejsze symptomy  
i cięŜszy przebieg u męŜczyzn niŜ u kobiet. Mimo to, jeŜeli nie są  
szybko i we właściwy sposób leczone, mogą doprowadzić do  
niepłodności, na przykład chlamydia powoduje zapalenie narządów w  
obrębie miednicy. Dlatego dziewczyna, o ile tylko zacznie  
podejrzewać, Ŝe została zaraŜona chorobą weneryczną, musi zwrócić  
o pomoc do lekarza.  
 
AIDS  
(Zespół nabytego upośledzenia odporności). Polega na spadku sił  
odpornościowych organizmu, co oznacza, Ŝe traci on zdolność  
zwalczania wszelkich infekcji i nowotworów. Medycyna jak dotąd nie  
dysponuje Ŝadnymi skutecznymi lekami hamującymi działanie wirusa,  
który jest przyczyną tej choroby, w większości wypadków  
ś

miertelnej. Obecnie wiadomo, Ŝe zakaŜenie wirusem wywołującym  

AIDS następuje tylko przez krew i nasienie chorego. Najbardziej  
naraŜonymi na zakaŜenie ludźmi są homoseksualiści oraz narkomani  
uŜywający wspólnych strzykawek i igieł, lecz takŜe osoby  
heteroseksualne, których partnerzy uprawiali seks z nosicielami  
wirusa. PoniewaŜ nie zawsze wiesz, czy i z kim oprócz Ciebie  
współŜyje lub współŜył Twój partner, musicie koniecznie stosować  
prezerwatywy razem ze środkami plemnikobójczymi podczas kaŜdego  
stosunku, dzięki czemu ryzyko zaraŜenia się będzie zdecydowanie  
ograniczone.  
 
Nowotwór szyjki macicy  
Badania przeprowadzane w ciągu ostatnich kilku lat udowodniły, Ŝe  
rak szyjki macicy występuje o wiele częściej u dziewczyn, które  
miały stosunki płciowe z kilkoma partnerami. Na większe ryzyko  
naraŜone dodatkowo są te dziewczęta, które podjęły współŜycie  
wcześnie - im wcześniej. tym ryzyko jest większe.  
Lekarze stwierdzili, Ŝe szyjka macicy jest szczególnie podatna na  
powstawanie nowotworów w wieku lat kilkunastu. Jednym z czynników  
powodujących wzrost prawdopodobieństwa powstania nowotworu jest  
kontakt szyjki macicy z nasieniem. KaŜde nasienie podraŜnia  
delikatną szyjkę macicy u młodej dziewczyny, a jeszcze bardziej  
podraŜnia ją nasienie pochodzące od róŜnych partnerów.  
Dziewczyna sypiająca z kaŜdym automatycznie znajduje się w grupie  
największego ryzyka, moŜliwe, Ŝe rozwinie się u niej rak szyjki  
macicy.  
Stosowanie krąŜków lub kapturków dopochwowych jako metody  
antykoncepcyjnej w pewnym stopniu zmniejsza moŜliwość powstania  
nowotworu, a jednocześnie chroni przed zakaŜeniem chorobami  
wenerycznymi.  
Objawy nowotworu szyjki macicy są następujące:  
- Wydzielina z pochwy o innym niŜ normalnie kolorze i o brzydkim  

 

101

zapachu  
- Krwawienia pomiędzy miesiączkami  
- Plamienia z niewielką ilością krwi pomiędzy miesiączkami  
- Krwawienie po stosunku  
Rak szyjki macicy jest uleczalny, o ile wykryje się go dość  
wcześnie. W początkowych fazach wystarczy pojedyncza operacja,  
Ŝ

eby zlikwidować go całkowicie. Rak szyjki macicy jest coraz  

bardziej powszechny wśród dziewcząt i młodych kobiet, dlatego  
badania cytologiczne powinno się wykonywać regularnie. JeŜeli  
jesteś aktywna seksualnie, poddaj się temu badaniu rokrocznie.  
Wielu lekarzom moŜe się wydawać, Ŝe to za często, jednak ostatnie  
badania przynoszą liczne argumenty za zwiększeniem ich  
częstotliwości u nastoletnich, ale i wszystkich młodych kobiet.  
Powinnaś rzecz jasna szybko zgłaszać lekarzowi wystąpienie  
wszelkich niepokojących objawów, bo wtedy szansa całkowitego  
wyleczenia wzrasta wielokrotnie.  
 
Badanie cytologiczne  
Jego celem jest wykrycie zmian nowotworowych. Komórki nabłonka  
szyjki macicy zdrapuje się drewnianą szpatułką, a następnie  
rozprowadza na szkiełku i bada pod mikroskopem.  
Badanie jest bezbolesne i Ŝadna dziewczyna nie powinna się  
podczas badania wstydzić. Musisz zdjąć majtki i połoŜyć się.  
Ginekolog wprowadza do pochwy wziernik, przez który zagląda do  
ś

rodka, bada teŜ stan Twoich narządów przez włoŜenie palca do  

pochwy i lekkie przyciskanie brzucha.  
 
Jeśli zajdziesz w ciąŜę  
 
Skoro juŜ rozpoczęłaś współŜycie, nawet przy zastosowaniu jakichś  
metod antykoncepcji, istnieje prawdopodobieństwo zajścia w ciąŜę.  
JeŜeli tak się stało, najlepszą, choć jednocześnie najtrudniejszą  
w realizacji rzeczą jest powiedzenie o tym jak najszybciej  
rodzicom. Nie naleŜysz jednak do wyjątków, jeśli nie moŜesz tego  
zrobić albo boisz się ich urazić, zdenerwować czy zaskoczyć. Nie  
rób tego, do czego czują się zmuszone liczne dziewczęta, tzn. nie  
utrzymuj nowiny o ciąŜy w sekrecie przed całym światem. Nie usiłuj  
chodzić do szkoły tak długo, jak tylko się da. W późniejszych  
fazach ciąŜy pewne rodzaje szkolnej aktywności, na przykład  
gimnastyka, stają się bardzo niebezpieczne.  
 
Po czym poznać, Ŝe zaszłaś w ciąŜę  
JeŜeli przypuszczasz, Ŝe zaszłaś w ciąŜę, zwróć uwagę, czy nie  
występują następujące objawy:  
- Brak miesiączki w planowanym terminie  
- Krótkotrwała, skąpa miesiączka  
- Nabrzmiałe, bolesne piersi, ciemniejsze brodawki  
- Większa ilość wydzieliny z pochwy niŜ normalnie  
- Parcie na mocz częstsze niŜ normalnie  
- Mdłości  

 

102

- Dziwny smak w ustach  
- Uczucie zmęczenia silniejsze niŜ zazwyczaj  
- Nagły apetyt na konkretne pokarmy  
JeŜeli wystąpią u Ciebie podobne objawy albo nawet jeden z nich,  
idź czym prędzej do ginekologa lub do poradni rodzinnej i poproś o  
wykonanie testu ciąŜowego. Powinnaś zabrać ze sobą próbkę moczu,  
najlepiej pobranego zaraz po obudzeniu z rana. JeŜeli nie  
chciałabyś iść z tym do lekarza, moŜesz kupić w kaŜdej aptece test  
ciąŜowy, który przeprowadza się samemu, ale to kosztuje.  
 
Jak powiedzieć o tym rodzicom  
KaŜda dziewczyna staje kiedyś w Ŝyciu przed straszliwą  
koniecznością oznajmienia rodzicom, Ŝe jest w ciąŜy, nawet jeśli  
później jej obawy zostaną rozwiane. Wbrew temu, co moŜna by sobie  
wyobraŜać, większość rodziców reaguje na taką wiadomość  
pozytywnie. Są świadomi, co przeŜywa w tym momencie ich córka,  
wiedzą, Ŝe cierpi. Czują, Ŝe potrzebuje pomocy, wsparcia i rady, a  
poniewaŜ ją kochają, pragną, Ŝeby właśnie do nich zwróciła się ze  
swoimi problemami. Czasami myślą, Ŝe zajście w ciąŜę powinno się w  
jakiś sposób ukarać, ale z drugiej strony szybko dochodzą do  
wniosku, Ŝe same obawy i niepewność związane z ciąŜą są juŜ  
dostateczną karą za grzechy nierozwaŜnej dziewczyny. Zdobądź się  
więc na odwagę i śmiało opowiedz o wszystkim. JeŜeli masz lepsze  
układy z jednym z rodziców, powiedz właśnie jemu, niech przekaŜe  
wiadomość drugiemu. O ile to pomoŜe, najpierw opowiedz bliskiej  
krewnej i poproś, Ŝeby dla wsparcia duchowego była przy Tobie  
podczas rozmowy z rodzicami.  
JeŜeli dojdziesz do wniosku, Ŝe chcesz usunąć ciąŜę, musisz  
porozmawiać z rodzicami natychmiast, kiedy dowiesz się, Ŝe jesteś  
w ciąŜy. Potwierdzenie jej istnienia w tej sytuacjj jest sprawą  
bardzo pilną, dlatego, jak najszybciej wykonaj test ciąŜowy.  
Nie zaczynaj rozmowy z rodzicami bez przygotowania. Ustal, co im  
powiesz. Spróbuj teŜ zdecydować się na jakieś wyjście z sytuacji.  
MoŜe się okazać, Ŝe rodzice nie mają najmniejszego zamiaru zmuszać  
Cię do czegokolwiek i poczują duŜą ulgę, jeśli sama zaproponujesz  
jakiś sposób postępowania. Zobaczysz, jak bardzo rodzice przejmują  
się Tobą i chcą, Ŝebyś zrobiła tylko to, dzięki czemu będziesz  
szczęśliwa. A potem przekonasz się, Ŝe mimo początkowego szoku  
staną się najlepszymi z Twoich przyjaciół, czego nigdy byś się nie  
spodziewała.  
 
Jak powiedzieć innym  
Bardzo niebezpieczne jest ukrywanie ciąŜy przed całym światem.  
KaŜda kobieta cięŜarna, a zwłaszcza bardzo młoda, wymaga  
pieczołowitej opieki lekarskiej. Im wcześniej lekarz zatroszczy  
się o Twoją ciąŜę, tym lepiej, więc nawet jeśli nie jesteś w  
stanie powiedzieć o niej rodzicom, idź jak najszybciej do  
ginekologa. Wielu dziewcząt propozycja ta nie zachwyca, poniewaŜ  
nie znają na tyle dobrze lekarza, który je prowadzi, Ŝeby wyjawiać  
mu takie tajemnice, a poza tym bardzo się wstydzą. W tej sytuacji  

 

103

powinnaś zgłosić się do instytucji udzielającej porad samotnym  
matkom [skorzystaj z Telefonu Zaufania]. Zrób to jak najszybciej,  
gdy tylko zaczniesz przypuszczać, Ŝe jesteś w ciąŜy (to znaczy,  
jeŜeli miesiączka powinna była zacząć się juŜ dwa tygodnie temu, a  
do tej pory jej nie masz), poniewaŜ potrzebujesz opieki medycznej,  
wielu dobrych rad i wsparcia, które pomogą Ci rozwiać obawy i  
ułatwią ewentualne rozstrzygnięcia, a jeŜeli zdecydujesz się na  
dalszy ciąg, pomogą Ci podczas całej ciąŜy i potem, gdy będziesz  
miała dziecko.  
 
Co robić?  
Nikt nie moŜe niczego nakazać dziewczynie, skoro zaszła w ciąŜę.  
Sama zastanów się nad tym, jaką podejmiesz decyzję, posłuchaj, co  
Ci dyktuje serce, wielokrotnie rozmawiaj o tym z chłopakiem (o ile  
jeszcze go masz) i ze wszystkimi dorosłymi osobami, które zechcesz  
wtajemniczyć w swoje kłopoty. Istnieje kilka moŜliwości do wyboru,  
o których kaŜda dziewczyna powinna wiedzieć, skoro musi znaleźć  
najlepsze dla siebie rozwiązanie, rozwaŜywszy najpierw wszystkie  
jego plusy i minusy. Nie ma sensu kierowanie się wyłącznie cudzymi  
radami, musisz przemyśleć konsekwencje kaŜdego z rozwiązań w  
przyszłości. Weź pod rozwagę swoje ambicje, słabe i mocne strony,  
siłę instynktu macierzyńskiego i szanse zawodowe i podejmij  
wreszcie najwłaściwsze dla Ciebie rozwiązanie. Ale nie akceptuj  
jakiegoś rozwiązania tylko dlatego, Ŝe uzna się je za najprostsze,  
a które w rzeczywistości uczyni Cię nieszczęśliwą. Potem przez  
całe Ŝycie będziesz Ŝałować nierozwaŜnego kroku.  
MoŜliwości są takie:  
- Urodzić dziecko i wyjść za jego ojca.  
- Nie wychodzić za ojca dziecka, ale Ŝyć z nim mimo to i razem  
wychowywać maleństwo.  
- Przebyć całą ciąŜę, urodzić dziecko i wychowywać je samotnie.  
- Urodzić dziecko, ale oddać je do domu dziecka albo do adopcji.  
[Skorzystaj z Telefonu Zaufania.]  
- Urodzić dziecko, mieszkać z rodzicami i być moŜe namówić matkę,  
Ŝ

eby się nim zajmowała.  

- Usunąć ciąŜę. [Patrz niŜej: Decyzja o aborcji]  
Miałam okazję przeprowadzać dość szczegółowe badania w tym  
zakresie, odwiedziłam wiele centrów dla nastoletnich matek,  
rozmawiałam tam z wieloma dziewczętami. Z tego, co mówiły wynika,  
Ŝ

e młodej dziewczynie w ciąŜy kaŜde z powyŜszych rozwiązań moŜe  

się wydać jednakowo dobre. Byłoby niemoŜliwe, i nawet niewskazane,  
Ŝ

ebym doradzała kaŜdej z Was, jak ma postąpić. Wiele dziewczyn  

twierdziło z całą pewnością i satysfakcją, Ŝe jedynym wyjściem  
dającym nadzieję na szczęśliwą przyszłość było urodzenie dziecka i  
oddanie go do adopcji. Inne z równym przekonaniem twierdziły, Ŝe  
nie wyobraŜają sobie sytuacji, w której noszą dziecko przez  
dziewięć miesięcy, a potem oddają je obcym ludziom - one  
zatrzymałyby je dla siebie za wszelką cenę. Dla jeszcze innych  
pomysł przebycia całej ciąŜy i oddania dziecka jest nie do  
przyjęcia, ale za jedyne rozwiązanie tej kwestii uznają aborcję.  

 

104

 
Decyzja o aborcji  
 
JeŜeli zdecydujesz się na usunięcie ciąŜy, zrób to jak  
najszybciej. Im wcześniej dokona się aborcji, tym będzie  
bezpieczniej. Odkładanie jej łączy się z ryzykiem wywiązania się  
komplikacji. Lekarze nie są skłonni do przeprowadzania aborcji  
powyŜej dwunastego tygodnia, chociaŜ niektórzy wykonują ją nawet  
do szesnastego tygodnia.  
Prawo Wielkiej Brytanii stanowi, Ŝe zanim podjęta zostanie decyzja  
o aborcji, dwóch lekarzy musi oświadczyć, Ŝe ich zdaniem dalsza  
ciąŜa moŜe zaszkodzić Twojemu zdrowiu fizycznemu lub psychicznemu.  
Jeśli więc Ty i wszystkie zainteresowane osoby jesteście za  
usunięciem Twojej ciąŜy, jak najszybciej zgłoś się do swojego  
lekarza domowego. Doktor skieruje Cię do specjalistów lub  
jednostek, które dokonują aborcji.  
JeŜeli nie jesteś w stanie porozmawiać z dorosłymi i boisz się  
mówić o tym lekarzowi, nigdy nie bierz pod uwagę przeprowadzenia  
aborcji nielegalnie. Jest to niezwykle niebezpieczne, a na dodatek  
całkowicie niepotrzebne, poniewaŜ, jeśli naprawdę potrzebujesz  
aborcji, zawsze moŜesz sobie ją załatwić, w najgorszym wypadku  
będziesz musiała zapłacić. Gdybyś w ogóle nie wiedziała, jak to  
zorganizować, idź do instytucji, która specjalizuje się w  
udzielaniu porad niezamęŜnym matkom. Tam udzielą Ci informacji i  
skontaktują z grupą osób, które dopilnują, Ŝeby aborcja została  
dokonana legalnie i w bezpieczny sposób.  
(Polskie prawo zezwala na zabieg przerwania ciąŜy w ściśle  
określonych przypadkach, jak zagroŜenie Ŝycia matki, ciąŜa w  
następstwie zgwałcenia.)  
 
Co myśleć o aborcji?  
Bardzo wiele dziewczyn uwaŜa, Ŝe jakakolwiek ingerencja w ciąŜę  
jest złem ze względów moralnych, religijnych i biologicznych i w  
związku z tym są przeciwne aborcji. Inne zaś równie gorąco  
opowiadają się za aborcją. Ale chyba poglądy większości z nas  
mogłyby się znaleźć gdzieś pomiędzy tymi skrajnościami, a  
stwierdzenie niechcianej ciąŜy wywołuje w nas rozrywającą  
niepewność.  
"Nie martwiłam się zbytnio o nic jeszcze przed samą aborcją. Zaraz  
po niej płakałam i płakałam bez końca. Zdaje się, Ŝe miało to na  
mnie większy wpływ niŜ myślałam".  
"Było mi strasznie smutno, Ŝe muszę odebrać Ŝycie nie narodzonemu  
dziecku, ale przecieŜ nie miałam innego wyjścia. Było to dla mnie  
najgorsze, co mogło się zdarzyć i chyba nigdy juŜ nie będę chciała  
zajść w ciąŜę".  
Obawiamy się, co nastąpi, kiedy dowiedzą się o tym nasi rodzice,  
krewni i znajomi i wydaje nam się, Ŝe zostaniemy ukarane. Boimy  
się, Ŝe nie będziemy zdolne do podjęcia Ŝadnej decyzji, co  
potęguje tylko dotychczasowe uczucie niepokoju. Boimy się  
odrzucenia, samotności, opuszczenia przez chłopaka, a jeszcze  

 

105

bardziej przymusu wychowywania dziecka samotnie. Wszystkie te  
obawy są całkiem zrozumiałe. Aborcja ma ponadto silny wpływ na  
psychikę kobiety, Ŝadna dziewczyna bowiem nie przechodzi jej bez  
silnego wstrząsu, a na dodatek przykry bywa stan po usunięciu  
ciąŜy, który moŜna by uznać za złagodzoną formę depresji  
poporodowej. Przygotuj się więc na uczucie bierności, bezradności,  
ogólną depresję, skłonność do łez, niemoŜność podejmowania  
decyzji i całkowitą niewiarę w siebie. JednakŜe wiadomość, Ŝe  
ciąŜy juŜ nie ma, przywraca niekiedy dobry nastrój. Wiele  
dziewczyn czuje ulgę po zakończeniu aborcji, chociaŜ jednocześnie  
moŜe być im trochę smutno. Czeka Cię bardzo trudny okres,  
potrzebujesz więc wsparcia i otuchy, musisz mieć przy sobie  
przyjazną Ci osobę. Upewnij się, Ŝe będzie obecna podczas aborcji,  
potem zabierze Cię do domu i zostanie z Tobą. Poproś swojego  
lekarza prowadzącego, moŜe właśnie znajoma pani doktor jest tą  
osobą, do której warto zwrócić się wtedy o pomoc. A moŜe któreś z  
rodziców będzie dla Ciebie ostoją?  
 
Sposoby dokonywania aborcji  
Niektóre z nich to:  
- Metoda próŜniowa, zassanie płodu i usunięcie (4-12 tydzień  
ciąŜy).  
- Rozwarcie szyjki macicy i usunięcie ciąŜy z macicy (13-24  
tydzień ciąŜy).  
- Rozwarcie i wyskrobanie płodu z macicy (tak zwana "skrobanka"  
12-16 tydzień ciąŜy).  
- Aborcja owodniowa polegająca na wstrzyknięciu do worka  
owodniowego otaczającego płód substancji zwanej prostaglandyną,  
która wywołuje przedwczesny poród (15-24 tydzień ciąŜy).  
- Hysterotomia - rzadko stosowana, powaŜna operacja, podczas  
której płód usunięty jest przez nacięcie w ścianie brzucha i w  
macicy (15-24 tydzień ciąŜy).  
 
Co masz zrobić po aborcji  
- Przez resztę dnia myśl tylko o rzeczach przyjemnych, a przez  
przynajmniej trzy dni nie podejmuj Ŝadnego wysiłku fizycznego.  
- JeŜeli zaczniesz bardzo krwawić, wymiotować, dostaniesz  
gorączki, upławów z pochwy lub bólu brzucha - natychmiast  
skontaktuj się z lekarzem.  
- Przez co najmniej trzy tygodnie nie stosuj tamponów.  
- Na trzeci dzień po zabiegu moŜesz zacząć nieco bardziej krwawić  
i poczuć skurcze w brzuchu. Jeśli te objawy nie ustąpią  
samoistnie, zawiadom lekarza.  
- Po upływie tygodnia idź na kontrolę do ginekologa, nawet jeśli  
czujesz się całkiem dobrze.  
- Zacznij stosować którąś z naprawdę skutecznych form  
antykoncepcji.  
 
Gwałt  
 

 

106

Gwałty na kobietach i dzieciach stają się coraz częstsze, chociaŜ  
ciągle szacuje się, Ŝe około 75 do 90% gwałtów nie zostaje  
zgłoszonych. Jednym z głównych powodów, dla których dziewczęta i  
kobiety mają trudności z podjęciem decyzji o powiadomieniu  
odpowiednich organów, jest to, Ŝe gwałt zdarzył się wśród dość  
bliskich sobie osób, co utrudnia kobiecie jego udowodnienie. Gwałt  
bywa teŜ dokonywany w okolicznościach, w których niemoŜliwe jest  
powiadomienie kogokolwiek, albo w które nikt nie będzie skłonny  
uwierzyć. Taki przypadek następuje, gdy kobieta sama naraŜa się na  
ryzyko, na przykład podróŜując autostopem lub samotnie wychodząc w  
nocy na ulicę. Czasami ofiara gwałtu nie chce zgłosić tego faktu  
na policję przewidując, Ŝe zostanie potraktowana obcesowo oraz Ŝe  
na policji i w sądach będzie przepytywana w sposób męczący i  
nieprzyjemny. Ostatnio sporo zrobiono, aby zapobiec takiemu  
nastawieniu kobiet do organów sprawiedliwości. Powstało wiele  
ośrodków pomocy zgwałconym, prowadzonych zarówno przez policję,  
jak i zwykłe kobiety, gdzie nie ma mowy o braku współczucia,  
kpinach, niedowierzaniu, a ofiary traktowane przyjaźnie i z  
sympatią, otrzymują pełne wsparcie. (W Polsce m.in. MOP-y,  
Telefony Zaufania, poradnie.)  
Potencjalni gwałciciele często kierują się nienawiścią do kobiet.  
Nie lubią ich i Ŝywią głębokie pragnienie zastraszenia i  
upokorzenia tych wrogich sobie istot. Bardzo często tacy męŜczyźni  
są niedojrzali emocjonalnie, a jednocześnie niepohamowani i  
gwałtowni. Wydaje im się, Ŝe jedynym sposobem zaspokojenia potrzeb  
seksualnych jest agresja, przymuszanie drugiej osoby do  
współŜycia. Wielu z nich ma problemy seksualne, takie jak  
impotencja czy niemoŜność osiągnięcia orgazmu. Bardzo często z  
gwałtem łączy się naduŜycie alkoholu. Na podstawie wykazu  
sporządzonego w Ameryce i dotyczącego okoliczności gwałtów moŜna  
uznać, Ŝe 50% gwałcicieli piło przed popełnieniem przestępstwa, a  
35% było nałogowymi alkoholikami.  
Jak uniknąć gwałtu - na ulicy  
- Unikaj samotnego chodzenia nocą po ulicach.  
- JeŜeli musisz wyjść sama wieczorem, nie zapuszczaj się w rejony,  
gdzie zdarzyły się przestępstwa ani tam, gdzie grasują gangi  
uliczne.  
- Staraj się unikać słabo oświetlonych ulic, wąskich przejść,  
pustych terenów i obszarów porośniętych drzewami.  
- Jeśli podejrzewasz, Ŝe ktoś idzie za Tobą, wejdź na jezdnię  
pomiędzy samochody, uwaŜnie przejdź na drugą stronę, potem zacznij  
biec.  
- JeŜeli czujesz, Ŝe podąŜa za Tobą męŜczyzna, który, jak Ci się  
zdaje, moŜe zaatakować - wbiegnij na środek jezdni i zacznij  
krzyczeć.  
- Albo pobiegnij do najbliŜszego oświetlonego domu i poproś o  
pomoc.  
Jak uniknąć gwałtu - w domu  
- ZałóŜ mocne zamki w drzwiach i oknach.  
- Zainstaluj wizjer i zawsze go uŜywaj.  

 

107

- Zainstaluj łańcuch w drzwiach i zawsze go uŜywaj.  
- Nigdy nie otwieraj drzwi komuś, kogo nie znasz. JeŜeli twierdzi,  
Ŝ

e jest nowym inkasentem albo Ŝe przyszedł coś naprawić, niech  

najpierw okaŜe dokument identyfikacyjny, czyli identyfikator.  
Gdyby ktoś cię napadł  
- JeŜeli staniesz wobec groźby napaści seksualnej, krzycz tak  
głośno, jak tylko potrafisz, i wyrywaj się. Staraj się wsadzić  
napastnikowi palec do oka albo kopnij go kolanem w krocze.  
- Musisz jednak bardzo rozwaŜnie ocenić sytuację. JeŜeli napastnik  
jest uzbrojony, zaprzestanie obrony moŜe ocalić Ci Ŝycie.  
 
Podczas gwałtu  
JeŜeli uznasz, Ŝe dalszy opór jest bezuŜyteczny albo moŜe  
spowodować jeszcze większy wybuch agresji z jego strony, postępuj  
tak:  
- Zachowaj spokój, mów cicho, staraj się uświadomić napastnikowi,  
Ŝ

e jesteś człowiekiem.  

- Nie podniecaj gwałciciela odpowiadając na jego dopytywanie się  
czy jest Ci dobrze. Odpowiedz spokojnie, beznamiętnie i rzeczowo,  
na przykład: "Najbardziej boli mnie w krzyŜu".  
- Skup się na cechach rozpoznawczych gwałciciela, rysach twarzy,  
ubraniu, sposobie mówienia, szczególnych wyraŜeniach, znamionach,  
tatuaŜach, biŜuterii i wszystkim, po czym moŜna by go później  
rozpoznać.  
- Przemyśl sobie jakiś plan działania, na przykład, co zrobisz,  
Ŝ

eby zawiadomić władze, jak tylko będziesz wolna.  

- Staraj się nie okazywać bólu, strachu ani słabości, bo to moŜe  
wywołać w gwałcicielu agresję.  
Po zgwałceniu powinnaś:  
- JeŜeli jesteś sama w domu, zadzwoń do kogoś z rodziny czy  
przyjaciół, Ŝeby natychmiast do Ciebie przyjechał.  
- Poproś go o pozostanie z Tobą przez kilka godzin.  
- Zgłoś przestępstwo na policję. Jeśli nie czujesz się na siłach,  
Ŝ

eby to zrobić sama, poproś osobę, która jest przy Tobie, niech  

uczyni to w Twoim imieniu.  
- Skontaktuj się ze swoim lekarzem i jak najszybciej poddaj się  
badaniu albo, jeŜeli nie masz takiej moŜliwości, zgłoś się do  
szpitala.  
- Nie kąp się! Zdejmij ubranie, które miałaś na sobie podczas  
gwałtu i zapakuj w torbę foliową. Nie pierz tych rzeczy. Weź je ze  
sobą do lekarza i na policję, moŜe będą im potrzebne.  
- Staraj się ciągle pamiętać wszelkie szczegóły pomocne w  
identyfikacji napastnika, wszystko zapisz albo poproś drugą osobę,  
Ŝ

eby to zrobiła. Skup się na cechach fizycznych i staraj się  

przypomnieć sobie jego oryginalne wyraŜenia, ruchy, zachowanie,  
słowem - wszystko, co zauwaŜyłaś.  
- Nie wracaj od lekarza czy z posterunku policji sama do domu.  
Poproś kogoś, Ŝeby był z Tobą cały czas, nocował z Tobą w domu,  
moŜe nawet w tym samym pokoju. JeŜeli nie będziesz mogła wytrzymać  
w swoim mieszkaniu, pójdź spać do rodziny lub przyjaciółki.  

 

108

- Skontaktuj się jak najszybciej z ośrodkiem pomocy dla  
zgwałconych albo z miejscowym klubem kobiecym. [Pamiętaj o  
Telefonie Zaufania i poradniach psychologicznych.] Jest ich coraz  
więcej, a ich działalność polega na udzielaniu rad i pomocy osobom  
w Twojej sytuacji.  
 
Jak o tym zapomnieć  
Gwałt źle wpływa na kobietę, zarówno pod względem fizycznym, jak i  
psychicznym. Mogą pojawić się upławy z pochwy i pieczenie. MoŜesz  
mieć since, opuchnięcia i odczuwać w niektórych miejscach ból.  
Wszystko to zaobserwujesz dopiero po kilku godzinach. Bardzo  
waŜne, abyś po pojawieniu się nowych dolegliwości poszła jeszcze  
raz do tego samego lekarza, który wszystko zanotuje.  
Na pewno będziesz teŜ cięŜko obolała psychicznie, chociaŜ kobiety  
róŜnie reagują na gwałt. Jedne doznają szoku, inne wydają się  
bardzo spokojne i pozbierane, jeszcze inne zachowują się  
histerycznie. Jednym z najbardziej pomocnych uczuć jest  
wściekłość. Jeśli więc czujesz złość, nie wstydź się jej okazać.  
Staraj się nie wzbudzać w sobie poczucia winy. Po pierwsze - nie  
masz powodów go mieć, po drugie - nic Ci to nie pomoŜe.  
"Nic tak mi nie pomogło, jak pójście do ośrodka dla zgwałconych.  
Po gwałcie czułam się szmatą, oni nauczyli mnie znów myśleć, Ŝe  
jestem kimś przyzwoitym".  
"Całe szczęście, Ŝe kiedyś przeczytałam w ksiąŜce, co trzeba  
robić, jeśli się padnie ofiarą gwałtu. Gdyby nie to, na pewno nie  
złapaliby tego człowieka".  
Pewnie nie będziesz chciała zostać sama, nawet na kilka minut.  
MoŜesz mieć kłopoty z zaśnięciem albo zapragniesz uciec gdzieś  
daleko i schować się. Są to całkiem zrozumiałe uczucia po tak  
silnym wstrząsie. Wybierając kogoś do towarzystwa, zdecyduj się na  
tego, kto przejmie się Tobą, a nie samym faktem gwałtu. Wiele osób  
zdradza szczególne spojrzenie na tę kwestię i skupia się raczej na  
gwałcie niŜ na samopoczuciu ofiary. Takie podejście zupełnie Ci  
nie pomoŜe.  
Jeśli moŜesz, udaj się jak najszybciej do ośrodka dla zgwałconych,  
zwłaszcza jeśli nie czujesz się na siłach zawiadomić o  
przestępstwie policję. Tam dobrze zrozumieją, przez co przeszłaś i  
będą się starali Cię pocieszyć. Załatwią Ci poradę prawną i  
udzielą pomocy na cały okres kryzysu, jaki moŜesz przechodzić po  
doznaniu wstrząsu.  
 
 
10 Antykoncepcja  
 
W roku 1987 w Wielkiej Brytanii ponad 50000 dziewcząt w wieku od  
12 do 17 lat urodzi dziecko. W kaŜdej grupie dziewcząt w wieku 16  
lub 17 lat bardzo duŜa część utrzymuje bliskie kontakty z  
chłopcami, trochę dziewczyn chodzi na stałe z jednym chłopcem,  
nieliczne sypiają z kim się da. JeŜeli Ty i Twój chłopak  
zdecydujecie się na pełny stosunek seksualny, zróbcie wszystko,  

 

109

Ŝ

eby nie skończyło się to nie planowaną ciąŜą. Najodpowiedniejsze  

w tej sytuacji jest szukanie porady na temat właściwej dla Was  
metody antykoncepcji.  
W Wielkiej Brytanii działają instytucje zajmujące się wszystkim,  
co dotyczy zapobiegania nie planowanym ciąŜom: Family Planning  
Association, Marie Stopes Clinic, Brook Advisory Centre i inne.  
Oboje potraktujcie lekarzy, miejscowe instytucje planowania  
rodziny i nauczycieli jako bardzo dobre źródło informacji na ten  
temat. Skoro juŜ myślicie o tym, Ŝeby zacząć się kochać, pamiętaj,  
Ŝ

e przede wszystkim Ty musisz chcieć. Rozmawiajcie o wszelkich  

wątpliwościach aŜ w końcu sama podejmiesz decyzję. Zanim  
rozpoczniecie współŜycie, zwróćcie się o radę w sprawie  
antykoncepcji.  
Doradzić i ewentualnie wypisać receptę na środki antykoncepcyjne  
moŜe oczywiście lekarz rodzinny, ale wiele dziewczyn nie zwraca  
się do niego z obawy, Ŝe powie o wszystkim rodzicom. JednakŜe  
zgodnie z prawem brytyjskim, nawet dziewczyna poniŜej 16 roku  
Ŝ

ycia ma prawo do szukania porady odnośnie środków  

antykoncepcyjnych i otrzymania jej z zachowaniem przez lekarza  
całkowitej tajemnicy. Jest to jedno z praw kaŜdej młodej  
dziewczyny. JeŜeli poprosisz swojego lekarza o środki  
antykoncepcyjne, moŜe on odmówić, o ile uzna, Ŝe jesteś jeszcze za  
mało dojrzała na podjęcie współŜycia. Mimo to, powinien zachować  
konsultację w tajemnicy. JeŜeli masz jakieś wątpliwości, zapytaj  
na wstępie czy to, co powiesz, utrzyma w sekrecie. JeŜeli nie  
chcesz iść do swojego lekarza, pomogą Ci miejscowe poradnie  
rodzinne. Wiele z nich prowadzi specjalne spotkania z młodzieŜą.  
Zadzwoń i poproś o szczegółowe informacje. TakŜe ośrodki doradztwa  
dla młodzieŜy, jak Brook Advisory Centre w Wielkiej Brytanii,  
udzielają porad w miły i rzeczowy sposób, więc moŜecie pójść tam  
we dwoje, posłuchać i zastanowić się nad wyborem środków  
antykoncepcyjnych.  
 
Zapobieganie ciąŜy  
 
CiąŜa powstaje, kiedy plemnik zapłodni jajeczko. Najczęściej  
dzieje się to wewnątrz jajowodu, po tym, jak jajeczko zostanie  
uwolnione z jajnika i wędruje w stronę macicy. Owulacja następuje  
ś

rednio około 14 dnia od rozpoczęcia ostatniej miesiączki.  

Wędrówka jajeczka z jajnika do macicy trwa najczęściej około 72  
godzin. Plemniki mogą Ŝyć do 48 godzin, z czego wynika prosty  
rachunek, Ŝe kobieta jest płodna niewiele dłuŜej niŜ pięć dni w  
miesiącu. WspółŜycie w ciągu tych pięciu dni z duŜym  
prawdopodobieństwem zakończy się ciąŜą, chyba Ŝe stosuje się  
antykoncepcję. JeŜeli zdecydowanie nie chcesz zajść w ciąŜę,  
musisz uŜywać środków antykoncepcyjnych dosłownie przy kaŜdym  
kontakcie seksualnym, niezaleŜnie od fazy cyklu, w jakiej się  
znajdujesz. ChociaŜ najłatwiej dochodzi do zapłodnienia podczas  
pełnego stosunku, kiedy sperma zostaje w pochwie, nie oznacza to,  
Ŝ

e zapłodnienie nie nastąpi bez stosunku. JeŜeli na przykład jako  

 

110

metodę zapobiegawczą wybierzcie wycofywanie członka z pochwy tuŜ  
przed wytryskiem (stosunek przerywany), narazicie się na wielkie  
ryzyko. Wiadomo, Ŝe jeszcze na długo przed wytryskiem z członka  
wydobywają się maleńkie kropelki z plemnikami, a kaŜda z nich moŜe  
zawierać wystarczającą ilość spermy.  
Z pewnością słyszałaś o róŜnych "cudownych metodach" zapobiegania  
ciąŜy. Zapamiętaj, często są one całkowicie nieskuteczne. Oto  
kilka sytuacji, w których moŜesz zajść w ciąŜę:  
- JeŜeli stosowaliście metodę stosunku przerywanego.  
- JeŜeli masz okres.  
- JeŜeli mieliście stosunek tylko raz.  
- JeŜeli nie miałaś orgazmu.  
- JeŜeli wypłukałaś pochwę po stosunku.  
 
Mechaniczne środki antykoncepcyjne  
NaleŜą do nich prezerwatywa dla męŜczyzn oraz krąŜki dopochwowe  
dla kobiet. Są to metody najpowszechniej stosowane, polegające -  
zarówno jeśli chodzi o środki dla męŜczyzn, jak i dla kobiet - na  
wytworzeniu bariery uniemoŜliwiającej plemnikom dotarcie do  
jajeczka. Prawie 60% par w Wielkiej Brytanii nadal uŜywa wyłącznie  
prezerwatyw. Prezerwatywy zwane teŜ kondonami zrobione są z  
cienkiej gumy. Zakłada się je na członek tak, Ŝeby podczas  
wytrysku całe nasienie pozostało w prezerwatywie i nie przedostało  
się do pochwy. KrąŜki dopochwowe czy kapturki zakłada się na samym  
końcu pochwy, a ponadto stosuje się piankę lub krem  
plemnikobójczy, czyli przeszkodę mechaniczną uzupełnia się  
chemiczną. Prezerwatywy moŜna z łatwością kupić w kaŜdej aptece i  
w wielu sklepach, natomiast jeśli chodzi o dopasowywanie krąŜków,  
moŜe to uczynić jedynie lekarz ginekolog. KrąŜki produkuje się w  
kilku rozmiarach, i wyłącznie lekarzowi pozostaw dobranie  
odpowiedniego dla Ciebie. Lekarz nauczy Cię jednocześnie sposobu  
zakładania, prawidłowego mycia i przechowywania, a takŜe  
częstotliwości i sposobów sprawdzania czy jest dobry. Nowszym  
ś

rodkiem jest gąbka antykoncepcyjna, nasączona płynem  

plemnikobójczym, przy której nie trzeba dobierać rozmiaru.  
Hormonalne środki antykoncepcyjne  
Następną bardzo popularną metodą zapobiegawczą jest stosowanie  
pigułki antykoncepcyjnej. Doustnie przyjmuje się Ŝeńskie hormony,  
które albo doprowadzają do zahamowania owulacji (kombinacja  
zawierająca niskie dawki estrogenu i progestogenu), albo przez  
wpływ na szyjkę, błonę macicy oraz jajowodów powodują takie  
zmiany, Ŝe zagnieŜdŜenie się zapłodnionego jajeczka jest  
niemoŜliwe. Kwestia dostępności pigułek dla nastoletnich dziewcząt  
stała się jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów wśród  
lekarzy, zresztą nie tylko ze względów moralnych, lecz takŜe  
czysto zdrowotnych. Pigułka u kaŜdej kobiety daje efekty uboczne.  
Szczególnemu ryzyku poddane są kobiety z nadwagą, znacznym  
nadciśnieniem oraz palące papierosy. W odniesieniu do młodych  
dziewcząt powodem kontrowersji jest wpływ regularnego stosowania  
pigułki na ich zdolności rozrodcze, zwłaszcza przed uregulowaniem  

 

111

się cyklu. JeŜeli razem z lekarzem uzgodnicie, Ŝe pigułka jest  
metodą odpowiednią dla Ciebie, upewnij się, czy znasz zasady jej  
działania i zapamiętaj, jak naleŜy ją stosować, aby była skuteczna  
i nie szkodziła Twojemu organizmowi. Pigułkę trzeba zaŜywać  
codziennie, bez względu na to, czy się kochasz, czy nie, przez  
trzy tygodnie w kaŜdym miesiącu. Potem przez tydzień nie bierzesz  
pigułki i wówczas masz okres. Powinnaś przyjmować lek mniej więcej  
o stałej porze dnia, a jeŜeli zdarzy Ci się zapomnieć na jeden  
dzień o pigułce, do końca cyklu musisz stosować dodatkową metodę  
zabezpieczenia i oprócz tego regularnie przyjmować pigułki.  
Minipigułka nie zawiera estrogenów, a tylko niewielką dawkę  
progestogenu. Jest zatem odpowiednia dla kobiet, które z jakiegoś  
powodu nie mogą przyjmować estrogenów (jeŜeli na przykład w  
rodzinie były wypadki choroby wieńcowej), ale jej skuteczność jest  
nieco mniejsza niŜ pigułki kombinowanej. Pigułka ta bowiem nie  
hamuje jajeczkowania, lecz tylko powoduje, Ŝe macica staje się  
nieprzyjazna dla plemników, które są niszczone zanim zdąŜą  
zapłodnić jajeczko, a jeŜeli nawet dojdzie do zapłodnienia,  
jajeczko nie moŜe się zagnieździć w ścianie macicy. Minipigułkę  
trzeba przyjmować codziennie, bez okresów przerwy.  
 
Pigułka "po stosunku"  
Jej działanie polega na wywołaniu wczesnej aborcji. JeŜeli  
przypuszczasz, Ŝe współŜyłaś w okresie, kiedy mogłaś być płodna i  
zaistniało niebezpieczeństwo zajścia w ciąŜę, moŜesz zastosować  
ten rodzaj pigułki jeszcze w dzień po stosunku albo przez kilka  
kolejnych dni, wtedy zdobędziesz pewność, Ŝe szybko nastąpi  
krwawienie przypominające period. Podczas krwawienia zapłodniony  
embrion zostaje poroniony, poniewaŜ nie jest w stanie zagnieździć  
się w łuszczącej się, krwawiącej ścianie macicy. Pigułka "po  
stosunku" zawiera bardzo duŜą dawkę hormonów, które szybko  
wywołują okres i w ten sposób niszczą ciąŜę w początkowej fazie  
rozwoju.  
 
Wkładki domaciczne  
Spirale są to ciała obce wkładane do wnętrza macicy, która wskutek  
stałego podraŜniania nie przyjmuje zapłodnionego jaja. Stosuje je  
wiele kobiet, ale nie nadają się dla młodych dziewcząt. W zasadzie  
przeznaczone są dla kobiet, które były w ciąŜy.  
 
Wspólna odpowiedzialność  
Nie moŜe być tak, Ŝe tylko jedna osoba z pary bierze na siebie  
odpowiedzialność za antykoncepcję. Powinniście wspólnie odpowiadać  
za skutki Waszej miłości. Przede wszystkim więc, przedyskutujcie  
plusy i minusy wszystkich sposobów antykoncepcji i zdecydujcie,  
kto będzie główną osobą myślącą o zaopatrzeniu Was w odpowiednie  
ś

rodki oraz o ich stosowaniu. Musicie teŜ ustalić, jaka metoda  

będzie dla Was najlepsza. MoŜecie na przykład zdecydować się na  
podwójne zabezpieczenie, które ograniczy ryzyko do minimum. Na  
przykład dziewczyna moŜe przyjmować pigułkę, a chłopak zakładać  

 

112

prezerwatywę. Prezerwatywa nie jest złym pomysłem, niezaleŜnie od  
innych zastosowanych metod, poniewaŜ ogranicza moŜliwość zaraŜenia  
się chorobą weneryczną lub AIDS.  
Zanim wybierzcie którąś z metod, musicie rozwaŜyć następujące  
kwestie:  
- Czy metoda ta jest rzeczywiście skuteczna? Poszukajcie wykazów  
skuteczności.  
- Czy ma wpływ na zdrowie? Dowiedzcie się, jakie wywołuje  
działania uboczne.  
- Czy musi zlecić ją lekarz?  
- Czy jest prosta w uŜyciu? Musisz pamiętać o zakładaniu (krąŜek)  
lub o codziennym przyjmowaniu (pigułka).  
- Czy jej stosowanie nie będzie dla Ciebie nieprzyjemne?  
- Omówcie wpływ metody na odczucia Twoje i partnera podczas  
współŜycia. [Nie wspomniano o fzjologicznych metodach  
antykoncepcji ani o pianko-globulkach (np. Patentex) - przyp.  
tłum.]  
 
Najlepsze metody antykoncepcji  
Najpewniejsze są metody hormonalne, jak doustna pigułka  
kombinowana oraz minipigułka. Sposoby tworzenia mechanicznej  
bariery, jak krąŜek dopochwowy, kondon czy gąbka mogą być mniej  
skuteczne, ale za to nie mają wpływu na poziom hormonów w  
organizmie. JeŜeli stosuje się je w połączeniu ze środkami  
plemnikobójczymi; chronią takŜe przed chorobami werierycznymi. Nie  
powinno się stosować samych środków plemnikobójczych, ale krem,  
Ŝ

el lub globulkę warto stosować w połączeniu z prezerwatywą lub  

krąŜkiem zarówno na początku, jak i w trakcie pełnego stosunku.  
 
 
11 śycie w szkole  
 
 
Nie ulega najmniejszej wątpliwości, Ŝe dobre wykształcenie to dla  
dziewczyny najlepsza gwarancja osiągnięcia czegoś w Ŝyciu,  
zapewnienia sobie niezaleŜności i poczucia satysfakcji. Obecnie  
wiele dziewcząt i kobiet uznaje konieczność samorealizacji za  
ogromnie waŜną. JeŜeli myślisz podobnie, zapamiętaj: edukacja  
stanowi jedyny sposób na spełnienie Twoich ambicji i planów. Wiara  
we własne siły i moŜliwości oraz poczucie dowartościowania, jakie  
daje zyskanie odpowiednich kwalifikacji, okaŜą się niezbędne,  
podczas kariery zawodowej przyjdzie Ci pokonywać liczne  
przeszkody, które z pewnością napotkasz.  
Stare angielskie powiedzenie uczy: "Kształcąc dziewczynę,  
kształcisz rodzinę". Wiele dziewczyn, które widzą się w dorosłym  
Ŝ

yciu w roli matek i Ŝon sądzi, Ŝe zdobywanie szkolnej wiedzy nie  

ma sensu i w przyszłości na nic im się nie przyda. Nie biorą  
jednak pod uwagę, Ŝe dzięki wykształceniu będą bardziej  
interesującymi Ŝonami oraz bardziej kompetentnymi matkami.  
PrzecieŜ to właśnie matka jest pierwszym nauczycielem kaŜdego  

 

113

dziecka. Zdobycie więc przynajmniej podstaw ogólnego wykształcenia  
pozwoli lepiej spełniać się w roli Ŝony i matki.  
 
Co moŜe dać szkoła  
Dopiero, kiedy zaczęłam dorastać i wchodzić w dorosłe Ŝycie,  
zdałam sobie sprawę, Ŝe nic tak nie zapewni mi niezaleŜności, jak  
wykształcenie. Mając odpowiednie kwalifikacje moŜna liczyć na  
dobrze płatną pracę, która pozwoli pozbyć się trosk związanych z  
zaspokojeniem podstawowych potrzeb, takich jak posiadanie dachu  
nad głową, jedzenie i ubranie. Zdobycie wykształcenia uczyniło  
mnie silną i niezaleŜną nie tylko pod względem materialnym, lecz  
równieŜ intelektualnym i psychicznym. Zyskałam pewność siebie, co  
pozwalało mi wypowiadać swoje zdanie i forsować własne pomysły.  
Zdobycie za młodu wiedzy oznacza równieŜ, Ŝe zawsze ma się coś na  
czym się zna, do czego moŜna wrócić i zająć się tym, gdy człowiek  
poczuje się zagubiony. Wykształcenie to ogromne źródło  
wewnętrznych zasobów, z których moŜna korzystać w róŜnych  
sytuacjach przez całe Ŝycie. Zyskujesz umiejętność rozwiązywania  
skomplikowanych problemów, radzenia sobie z trudnymi zadaniami w  
pracy, w jakiejś wspólnocie i Ŝyciu rodzinnym.  
 
Rodzaj szkoły  
Większość szkół dzisiaj to szkoły koedukacyjne, do których  
uczęszcza młodzieŜ obu płci i gdzie uczą zarówno nauczycielki, jak  
i nauczyciele. MoŜna jednak zastanawiać się czy szkoły Ŝeńskie nie  
byłyby lepsze dla dziewcząt. Bez wątpienia system koedukacyjny nie  
jest doskonały. Mając stale wokół siebie chłopców, trudno nie  
czynić porównań i nie eksponować róŜnic między obydwoma płciami.  
Chłopcy wydają się zwykle lepsi w niektórych przedmiotach.  
Wymagają teŜ sporo uwagi i to im nauczyciele poświęcają więcej  
czasu na lekcji. Istnieje poza tym tendencja do krzywdzącego  
oceniania ładnych dziewcząt, Ŝe to tylko głupiutkie laleczki.  
Zdolne i dobrze uczące się dziewczyny mogą się więc obawiać  
uznania ich przez chłopców z klasy za nieatrakcyjne. Poza tym  
przeciwnicy szkolnictwa koedukacyjnego twierdzą, Ŝe szkoły tego  
typu bardziej przypominają męskie gimnazja, do których wpuszczono  
dziewczęta niŜ prawdziwie koedukacyjne placówki, uwzględniające  
potrzeby i aspiracje obu płci.  
Osobiście miałam okazję przekonać się o zaletach i wadach obu  
systemów. Wydaje mi się, Ŝe w początkowym okresie dojrzewania  
lepsza dla dziewczyny jest szkoła Ŝeńska. W środowisku, gdzie są  
same dziewczęta, nie ma narzuconych kulturowo ograniczeń i ról  
przypisanych jednej płci. W szkole takiej moŜesz z powodzeniem  
zająć się tym, co Cię interesuje. Nie ma dziedzin zarezerwowanych  
dla chłopców, w których oni zawsze są górą. Nie dochodzi do  
sytuacji skłaniających do porównań, z których mogłabyś wynieść  
przekonanie, Ŝe kobiety są gorsze. Młoda dziewczyna ma więc szanse  
ukończyć taką szkołę przeświadczona, Ŝe jest równorzędnym  
partnerem dla męŜczyzn, którym niczym nie ustępuje przynajmniej  
pod względem wykształcenia i zdolności umysłowych. Dziewczyny są  

 

114

bardzo pilnymi uczennicami. Rywalizacja między nimi jest bardzo  
ostra, co najlepszym daje szansę wybicia się i pełnej realizacji.  
Szkoły Ŝeńskie mają jednak równieŜ wady.  
 
Szkoły Ŝeńskie  
Zalety  
- Dziewczętom łatwiej skoncentrować się na nauce, jeŜeli nie ma  
obok chłopców, których obecność mogłaby je rozpraszać.  
- Uczennice nie mają oporów przed specjalizowaniem się w  
przedmiotach określanych jako "męskie", takich jak matematyka,  
fizyka, przedmioty techniczne czy geologia. "Męskich" przedmiotów  
zwykle naucza kobieta, co dodatkowo ośmiela kaŜdą uczennicę,  
stanowiąc naoczny dowód, Ŝe nie są one zarezerwowane wyłącznie dla  
męŜczyzn.  
- Uczennice mają okazję widzieć kobiety w roli osób sprawujących  
władzę. W szkołach koedukacyjnych waŜniejsze funkcje spełniają  
zwykle męŜczyźni. W szkole Ŝeńskiej nawet najwaŜniejsza osoba -  
dyrektor jest kobietą.  
Wady  
- Sztuczne środowisko, chroniące uczennice przed światem  
zewnętrznym, moŜe sprawiać, Ŝe niektóre z nich opuszczają szkołę  
nie przygotowane do Ŝycia w normalnej społeczności. Wskutek braku  
kontaktów z chłopcami część dziewcząt rozmyśla o nich zdecydowanie  
więcej i mniej realistycznie niŜ gdyby miała z nimi do czynienia  
na co dzień  
- Niektóre dziewczyny nie wytrzymują atmosfery panującej w  
zamkniętych szkołach Ŝeńskich. Nastraja je ona buntowniczo i  
wykazują większą skłonność do kontestacji niŜ gdyby były w  
normalnej szkole.  
- Programy mogą nie uwzględniać przedmiotów i umiejętności,  
związanych na przykład z wychowaniem technicznym, uznawanych za  
niepotrzebne dziewczętom.  
 
Szkolne kłopoty  
KaŜdy ma w szkole jakieś problemy. MoŜe je powodować nauczyciel,  
który "się uwziął" lub przedmiot szczególnie nie lubiany i nudny.  
Zdarza się równieŜ, Ŝe wymagania z pewnych przedmiotów są zbyt  
wysokie, a podręczniki nieodpowiednie. Staraj się jednak  
wykorzystywać to, Ŝe dziewczęta górują zwykle nad chłopcami w  
formułowaniu myśli, czytaniu i pisaniu. Dziewczyny mogą osiągać  
lepsze wyniki niŜ chłopcy i z powodzeniem zdawać egzaminy w całej  
swojej szkolnej karierze. Wystarczy, jeśli uwierzą we własne siły.  
Wiele dziewcząt pragnie dostosować się do wzorców panujących w  
szkole, a wtedy nad naukę zaczyna przekładać sukcesy towarzyskie.  
Całą ich uwagę pochłaniają wówczas dbanie o własny wygląd,  
pozyskiwanie znajomych oraz towarzystwo. Niechęć do nauki pogłębia  
często obawa, Ŝe osiągając dobre wyniki w szkole stają się mniej  
kobiece. Większość dziewczyn Ŝywi przekonanie, Ŝe chłopcy nie  
lubią koleŜanek uczących się lepiej niŜ oni. Chcąc zatem zdobyć  
chłopaka nie naleŜy popisywać się przed nim swoją wiedzą i  

 

115

inteligencją. Nie oznacza to, Ŝe dziewczyny mają być głupie.  
Otoczenie wymaga jednak od nich, by ograniczały swe ambicje i nie  
przechwalały się sukcesami wobec chłopców, na których sympatii im  
zaleŜy.  
MoŜesz równieŜ zetknąć się z poglądem, Ŝe współzawodnictwo wymaga  
agresywności, która nie przystoi kobiecie. Dziewczyna, która chce  
odnosić sukcesy w dziedzinach zdominowanych przez męŜczyzn, moŜe  
uchodzić za nie całkiem normalną. O kobiecie robiącej karierę  
myśli się często jak o dominującej, groźnej jędzy. Pamiętaj o tych  
uprzedzeniach i nie daj się złapać w pułapkę "strachu przed  
sukcesem".  
JeŜeli myślisz o studiach, musisz liczyć się z koniecznością  
przezwycięŜenia konfliktu oczekiwań, jaki narzuca kobietom  
społeczeństwo. Chodzi o sprzeczność między wymaganiami stawianymi  
przez szkołę dobrej uczennicy i studentce a obowiązkami, które  
zgodnie ze stereotypem Ŝony i matki przynaleŜą dorosłej kobiecie.  
Pragnienie zachowania kobiecości bardzo rozprasza i odrywa od  
obowiązków związanych z nauką. Dbasz o wygląd, studiujesz pisma o  
modzie, zabiegasz o pozyskanie chłopaka, czytasz romanse -  
wszystko to wywołuje bierność i brak zainteresowania nauką, co  
wpływa na Twoje przyszłe Ŝycie, moŜliwość znalezienia dobrej pracy  
i karierę.  
 
Uczenie się poza lekcjami  
Większość osób uczących się musi poświęcać wiele godzin na  
przygotowywanie się do lekcji czy egzaminów siedząc nad ksiąŜkami  
w domu. W szkole średniej ma się zwykle wiele róŜnych przedmiotów  
i ślęczenie nad podręcznikami po lekcjach wydaje się bezsensowną  
katorgą. Jeśli rzeczy, których się uczysz nie interesują Cię same  
w sobie, spróbuj pomyśleć, Ŝe musisz je opanować, aby później móc  
swobodnie studiować co tylko zechcesz. Uczenie się mnóstwa  
róŜnych, z pozoru niepotrzebnych rzeczy to etap, przez który  
trzeba przejść, by potem zająć się czymś, co naprawdę Cię  
interesuje. Zwłaszcza dziewczyny powinny wykazać duŜo samozaparcia  
na początku swej edukacyjnej kariery, o ile planują jej  
kontynuację na wyŜszym etapie i juŜ jako absolwentki chcą zdobyć  
pracę współzawodnicząc o atrakcyjne oferty ze swoimi kolegami.  
Musisz pamiętać, Ŝe we współczesnym świecie konkurencja jest coraz  
większa, równieŜ na rynku pracy.  
Ja sama postępowałam według zasady "po uczciwej pracy uczciwa  
zabawa". Przez pięć dni, od poniedziałku do piątku, cięŜko  
pracowałam, a w weekendy intensywnie się zabawiałam. W niedzielę  
warto jednak połoŜyć się wcześniej spać, Ŝeby dobrze wypocząć  
przed poniedziałkiem. Bez wątpienia, ucząc się pilnie i siedząc  
wieczorami nad ksiąŜką, będziesz zazdrościć przyjaciółkom, które w  
tym samym czasie dorabiają pracując dorywczo lub się bawią. KaŜdy,  
kto przykładał się do nauki, doświadczył tego. Nie jesteś  
wyjątkiem, ale pamiętaj, Ŝe dziewczyny, którym uda się wytrwać w  
zdobywaniu wykształcenia, mogą liczyć na sukcesy.  
Większości dziewcząt potrzeba zwykle trzech do czterech godzin  

 

116

nauki co wieczór w ciągu tygodnia i niekiedy w dni wolne.  
Pamiętaj, Ŝe tylko Ty decydujesz, ile powinnaś poświęcić czasu na  
naukę w domu. Na początku praca nad nowym zagadnieniem to  
odkrywanie nie znanych rzeczy, dalej następuje ich zrozumienie i  
utrwalenie, a przed sprawdzianem powtórka większej partii  
materiału. W semestrze sporo czasu zajmują pisanie wypracowań,  
przygotowywanie referatów i uczenie się z lekcji na lekcję. Przed  
końcem roku, przed większymi sprawdzianami i egzaminami, więcej  
czasu naleŜy przeznaczyć na powtarzanie. Przez ferie i na  
wakacjach warto przejrzeć notatki i prace z ostatniego semestru,  
aby w chwili podjęcia dalszej nauki mieć dobrą podstawę do  
zdobywania nowej wiedzy.  
 
Prace domowe  
Często traktowane są jak pańszczyzna, a właśnie one dają szansę  
nauczenia się wielu rzeczy i uzyskania satysfakcji z własnych  
sukcesów. Odrabianie lekcji w domu uczy samodzielnej pracy bez  
nadzoru nauczyciela oraz korzystania wyłącznie z własnego umysłu.  
Uczy dyscypliny, nie tylko poprzez wdraŜanie do rutynowych  
obowiązków, lecz takŜe przez konieczność przygotowania samemu  
planu pracy i stosowania się do własnych ustaleń. To wymarzony  
trening przed dorosłym Ŝyciem. Poza tym do odrabiania lekcji  
potrzebne są chęć i przynajmniej odrobina motywacji, która jest  
tak niezbędna dziewczynom. Samodzielne uporanie się z trudnymi  
zadaniami do odrobienia w domu i umiejętne zorganizowanie sobie  
pracy dodadzą Ci pewności siebie i wiary we własne moŜliwości. Nie  
wspominając o pochwałach ze strony nauczycieli i satysfakcji  
rodziców.  
Nauka jest dla Ciebie bardzo waŜną sprawą, dlatego postaraj się,  
aby to zrozumieli wszyscy domownicy. JeŜeli uczysz się przez wiele  
godzin sama, potrzebujesz wolnego pokoju lub przynajmniej miejsca,  
gdzie nikt nie przeszkadza, zapewniającego Ci przyzwoite warunki  
do pracy. Musisz mieć biurko, półki na ksiąŜki, szuflady i schowki  
na konieczne przybory. Niezbędne ze względu na higienę pracy jest  
właściwe oświetlenie, najlepiej lampka na biurko, oraz wygodne i  
dostosowane do Twojego wzrostu krzesło. Zazwyczaj pokój do pracy  
stanowi jednocześnie Twoją sypialnię, ale wszyscy domownicy  
powinni pamiętać, Ŝe tu się uczysz i nie zakłócać Ci spokoju.  
Moim zdaniem dziewczyna, która duŜo się uczy, na przykład przed  
powaŜnym egzaminem, powinna być zwolniona wieczorem z wykonywania  
obowiązków domowych. W szczególnie trudnych dla niej momentach  
moŜna zastosować "okres ochronny", zapewniając jej jak najwięcej  
czasu na naukę. Nie oznacza to, Ŝe cała rodzina musi skakać wokół  
uczącej się córeczki. Wystarczy, Ŝe ułatwi się jej pracę i wykaŜe  
zrozumienie dla jej wysiłku.  
 
Egzaminy  
 
Dopiero kiedy zdawałam końcowe egzaminy na medycynie, mogłam  
stwierdzić, Ŝe jako tako oswoiłam się ze stawaniem przed komisją  

 

117

egzaminacyjną i nauczyłam się pisać prace egzaminacyjne. Oto kilka  
rad, które mogą Ci się przydać przy zdawaniu egzaminów:  
- Na egzaminie pisemnym, o ile czas na to pozwala, napisz na  
brudno krótki plan odpowiedzi. Zrób plan wszystkich punktów, które  
chcesz omówić w pracy. Uwzględnij nawet te, które wydają Ci się  
niewaŜne. W trakcie ich spisywania uruchomisz swoją pamięć, która  
moŜe podsunąć Ci problemy ściślej związane z tematem. Kiedy  
przebrniesz przez te wstępne czynności, przekonasz się, Ŝe  
opuściły Cię emocje i czujesz się pewniej. Teraz, gdy umysł został  
uwolniony od nerwowego szukania odpowiedzi w pamięci, skup się na  
rozwijaniu punktów planu i pisaniu pracy egzaminacyjnej.  
- Przygotowanie konspektu odpowiedzi na brudno moŜe zająć  
dwadzieścia, dwadzieścia pięć minut. W tym czasie będziesz  
widziała, jak inni zdający wokół Ciebie skrzętnie zapisują  
egzaminacyjne arkusze. Nie przejmuj się tym i nie ulegaj panice.  
To naprawdę się opłaca. JeŜeli moŜna, dołącz do gotowej pracy  
egzaminacyjnej brudnopis z planem. Oceniający będzie miał okazję  
przekonać się, Ŝe gruntownie przemyślałaś temat i potrafsz  
uporządkować wszystkie zagadnienia. Poza tym, jeśli nie starczyło  
Ci na jakiś punkt czasu, w planie pozostał ślad, Ŝe problem  
znałaś. Po sporządzeniu planu w brudnopisie moŜesz pozwolić sobie  
na krótki odpoczynek, rozpierając się wygodnie w krześle.  
Odpowiedziałaś przecieŜ na pytania pracy, teraz pozostaje tylko  
przepisać je na czysto. Przy przepisywaniu brudnopisu ponownie  
uruchomi się pamięć, co pozwoli Ci rozwinąć kolejne punkty lub  
zapisane skrótowo odpowiedzi.  
- Pisząc test egzaminacyjny pamiętaj o egzaminatorze. Będzie on  
przychylniej nastawiony, jeŜeli oddasz rękopis przejrzysty i łatwy  
do sprawdzania. Podstawowy warunek to oczywiście czytelne pismo.  
KaŜdą nową myśl zaczynaj od akapitu, a większe części oddzielaj na  
przykład linią przerwy. Dzięki temu sprawdzający będzie się szybko  
orientować, kiedy zaczynasz nową myśl, co sprawi, Ŝe praca stanie  
się dla niego jaśniejsza, a Twoje wywody bardziej przekonujące.  
- O ile moŜesz, streść odpowiedź na dane pytanie w pierwszych  
zdaniach pracy. W ten sposób sprawdzający przekona się, Ŝe  
rozumiesz problem i potrafisz właściwie do niego podejść.  
- W zaleŜności od przedmiotu ocenę końcową moŜe podwyŜszyć  
wykonanie przejrzystych wykresów ilustrujących tezy zawarte w  
pracy. Umiejętność przedstawienia w formie graficznej róŜnych  
zagadnień świadczy o dobrym opanowaniu materiału.  
- JeŜeli prezentujesz znane naukowe hipotezy lub wymieniasz daty i  
fakty, podkreślaj te miejsca, aby rzucały się w oczy osobie  
sprawdzającej.  
- Pamiętaj o zasadzie, Ŝe ostateczna wersja wypowiedzi na dany  
temat, zapisana w czystopisie, powinna mieć początek, środek i  
zakończenie. DłuŜsza praca wymaga rozplanowania jej z podziałem na  
trzy zasadnicze części: wstęp, rozwinięcie i zakończenie. We  
wstępie naleŜy ująć główne tezy pracy i wprowadzić czytelnika w  
problematykę. W rozwinięciu szczegółowo omawia się przedstawione  
we wstępie tezy i problemy. Zakończenie słuŜy do zaprezentowania  

 

118

wniosków płynących z omawianych wcześniej zagadnień. Konkluzje te  
zamykają pracę.  
- JeŜeli zorientujesz się, Ŝe otrzymałaś temat, na który bardzo  
mało wiesz, nie wpadaj w panikę. Zacznij zapisywać w brudnopisie  
wszystko, co tylko przychodzi Ci do głowy w związku z zadanym  
tematem. Mogą to być wiadomości pochodzące z telewizji, radia,  
gazet, encyklopedii czy zasłyszanej rozmowy. Podczas notowania  
zaczniesz lepiej kojarzyć i moŜe przypomni Ci się część wiedzy,  
którą zdobyłaś na lekcjach lub zajęciach praktycznych w szkole.  
 
Jak radzić sobie ze szkolnymi obowiązkami  
Twierdzenie, Ŝe nastolatki mają lekkie i przyjemne Ŝycie, jest  
całkowicie fałszywe. Szkolne obowiązki wymagają spędzania  
codziennie wielu godzin nad ksiąŜką, wytrwałości w nauce oraz  
cięŜkiej pracy, która nie przynosi natychmiastowych korzyści. To  
wszystko wcale nie jest łatwe. Trzeba wykazać duŜo silnej woli,  
wytrwałości i determinację. Na pewno nieraz zdarzały Ci się, i  
jeszcze się zdarzą, okresy załamania, w których dochodzi się do  
wniosku, Ŝe to wszystko jest bez sensu i nie warto tak się męczyć  
dla zdobycia wykształcenia. Nikt jednak nie da Ci siły ani chęci  
do dalszej nauki. Sama musisz przekonać siebie, Ŝe warto.  
Kiedy czujesz, Ŝe siła woli maleje, porozmawiaj z nauczycielami,  
których najbardziej lubisz. Zapytaj, jak oni radzą sobie z  
nadmiarem pracy i obowiązków. MoŜesz w ten sposób uzyskać bardzo  
praktyczne wskazówki. Spróbuj teŜ wypytać o ich doświadczenia z  
czasów, gdy sami chodzili do szkoły. Na pewno podniesie Cię na  
duchu wiadomość, Ŝe juŜ ktoś przed Tobą musiał przejść przez to  
samo i poradził sobie. Porozmawiaj teŜ z rodzicami, o ile  
znajdujesz z nimi wspólny język. Spytaj, dlaczego ich zdaniem  
wykształcenie jest tak waŜne dla dziewczyny, jakie przyniesie Ci  
korzyści i w jaki sposób wpłynie na Twoje Ŝycie. Nie ulegaj  
koleŜankom, które porzuciły naukę twierdząc, Ŝe najlepsze dla  
kobiety jest znalezienie męŜa i w wieku osiemnastu lat załoŜenie  
rodziny, do czego nauka wcale nie jest potrzebna.  
Nie przepracowuj się, ślęcząc nad ksiąŜkami po nocach i ucząc się  
aŜ do zupełnego wyczerpania i załamania nerwowego. Nic nie  
usprawiedliwia takiego poświęcenia, a nie istnieje rzecz  
waŜniejsza niŜ zdrowie, więc powinnaś o nie dbać. JeŜeli pracujesz  
zbyt cięŜko, nie dosypiasz, tracisz apetyt, chudniesz, stajesz się  
bardzo nerwowa, odetchnij nieco od obowiązków szkolnych. Przestań  
uczyć się wieczorami, a zamiast tego spróbuj się zrelaksować  
czytając coś bądź oglądając telewizję.  
 
Odpoczynek  
po cięŜkiej pracy trzeba solidnie odpocząć. Aby nie zadręczać się  
poczuciem winy, Ŝe się nie pracuje i ze spokojnym sumieniem  
relaksować się, dobrze jest wyznaczać sobie dzienne lub tygodniowe  
normy, na przykład liczbę stron do przeczytania lub słówek do  
nauczenia. Jak tylko wykonasz przewidzianą normę, moŜesz spokojnie  
pozwolić sobie na jakąś rozrywkę. Staraj się odpoczywać równie  

 

119

intensywnie, jak cięŜko pracujesz. Podejmuj róŜne rodzaje  
aktywności i przyłączaj się do przyjaciół. Jest bardzo waŜne, aby  
na czas odpoczynku oderwać się od myślenia o szkolnych  
obowiązkach. Czuj się swobodnie i ubieraj swobodnie.  
Innym sposobem na szybkie i skuteczne zrelaksowanie się jest ruch.  
Jakakolwiek aktywność fizyczna, choćby półgodzinny spacer,  
znakomicie uspokaja nerwy, pozwala pozbyć się bólu głowy i  
zapewnia duŜą dawkę energii do dalszej pracy. JeŜeli będziesz  
ć

wiczyła dość regularnie, przekonasz się, Ŝe Twoja kondycja rośnie  

i potrafsz na przykład przejść długą trasę nie męcząc się. Dzięki  
temu będziesz pełniej wykorzystywała czas prywatek i zabaw, bo po  
trwających do późna tańcach wystarczy Ci kilka godzin snu, Ŝeby  
zregenerować siły i być rześką od rana.  
 
Szkolne poraŜki  
Prawie wszystkie dziewczyny boją się poraŜek w szkole. To właśnie  
obawa przed złym stopniem czy niezdanym egzaminem sprawia, Ŝe uczą  
się pilniej niŜ ich koledzy. Dziewczyny zaczynają bać się  
szkolnych niepowodzeń wcześniej niŜ chłopcy, którzy mniej się  
przejmują i twierdzą, Ŝe jakoś się im uda. Poza tym dziewczęta  
obwiniają siebie za poraŜki, podczas gdy chłopcy mają tendencję do  
zrzucania winy na innych. Chłopcom łatwiej przychodzi podejmowanie  
nowych wyzwań, co ułatwia im naukę i daje duŜo pewności siebie.  
Nie ulegaj zbyt łatwo przekonaniu, Ŝe poraŜka w szkole świadczy o  
mniejszych zdolnościach lub o czymś podobnym. Staraj się sobie  
wyperswadować, Ŝe wpływ na to miało wiele czynników, takich jak  
szczęście czy kaprysy osób oceniających Cię. Aby osiągać sukcesy,  
musisz przede wszystkim wierzyć w siebie i swoje moŜliwości, by  
potem nauczyć się je wykorzystywać.  
Nie ma wątpliwości, Ŝe sukces w szkole łatwiej osiągną dziewczyny,  
które nie będą usiłowały dopasować się pod kaŜdym względem do  
stereotypowego wyobraŜenia o powinnościach kobiety.  
 
Dodatkowa pomoc  
JeŜeli nie radzisz sobie z jakimś przedmiotem, moŜesz po pierwsze  
poprosić swojego nauczyciela, Ŝeby wytłumaczył Ci to, czego nie  
rozumiesz, po lekcjach. Nie wstydź się przyznać nauczycielowi do  
kłopotów ze zrozumieniem lub opanowaniem pewnych partii materiału.  
JeŜeli to nie wystarczy lub z róŜnych względów nie moŜesz  
oczekiwać pomocy od nauczyciela danego przedmiotu, powiedz  
rodzicom, Ŝe potrzebujesz korepetycji i wyjaśnij dlaczego.  
Korepetytor moŜe przychodzić do Was do domu lub Ty będziesz  
musiała jeździć do niego. Prawdopodobnie w szkole zdobędziesz  
informację o korepetytorach. Korepetycje bardzo często okazują się  
naprawdę skuteczne. Nierzadko wystarczą godzina lub dwie w  
tygodniu, aby uczeń zaczął robić szybkie postępy. Nowa osoba  
przedstawia trudne dotychczas problemy w zupełnie inny sposób,  
przez co stają się one łatwe i zrozumiałe.  
PoraŜka w szkole czy podczas egzaminów na wyŜszą uczelnię to nie  
koniec świata. Nie daj wiary osobom, które sądzą przeciwnie. Wiele  

 

120

interesujących i dających moŜliwości rozwoju zawodów nie wymaga  
akademickiego wykształcenia. Podobnie jak liczne, ciekawe i  
przynoszące satysfakcję zajęcia, na przykład związane z opieką nad  
innymi osobami.  
Istnieją równieŜ profesje i kierunki, zwłaszcza związane z  
plastyką, takie jak malarstwo, grafika, projektowanie, których nie  
uwzględnia się w programie szkolnym. JeŜeli czujesz w sobie  
powołanie artystyczne, zwróć się do rodziców i nauczyciela w  
szkole o pomoc w znalezieniu Ci odpowiedniego kółka plastycznego  
lub miejsca, gdzie będziesz mogła rozwijać swoje zainteresowania.  
JeŜeli wykazujesz szczególne uzdolnienia muzyczne, powinnaś  
uczęszczać do szkoły muzycznej bądź baletowej, co da Ci szansę  
rozwinięcia talentu.  
Zawsze moŜesz zdecydować się na naukę konkretnego zawodu. JeŜeli  
zakończysz normalną, szkolną edukację mając lat szesnaście i od  
razu podejmiesz praktyczną naukę zawodu, w wieku 21 lat będziesz  
juŜ w pełni wykwalifikowanym pracownikiem. Nie musi to oznaczać  
definitywnego końca edukacji, gdyŜ moŜesz uczęszczać na kursy  
wieczorowe i zajęcia w szkole wyŜszej.  
 
Szkolna nuda i wagary  
Dla niektórych dziewczyn szkoła kojarzy się wyłącznie z nudą i  
koniecznością uczenia się zbędnych rzeczy. Tylko czekają na  
moment, kiedy będą mogły rzucić szkołę i podjąć jakąkolwiek pracę,  
która da im utrzymanie i tak upragnioną wolność. Pragnienia takie  
bywają tym silniejsze, im słabiej idzie nauka. Dziewczyny takie  
często wyrastają w przekonaniu, Ŝe wykształcenie i wiedza nie  
liczą się, a najwaŜniejsza jest miłość, następnie znalezienie  
sobie męŜa i załoŜenie rodziny. Nie widzą powodu, aby tracić czas  
na szkolne obowiązki, które tylko przeszkadzają im w Ŝyciu  
towarzyskim. Od lekcji waŜniejsi są koledzy i koleŜanki oraz tak  
zwane prawdziwe Ŝycie. Dziewczynom tym brak zapału do nauki, a  
szkoła to dla nich przede wszystkim strata czasu. Nie widzą  
Ŝ

adnego oczywistego poŜytku ze szkolnej wiedzy dla przyszłej Ŝony  

i matki. Rodzice mogą wzmacniać jeszcze taką postawę córki,  
przywiązując zbyt małą wagę do jej postępów w nauce.  
Dziewczyny chcące zdobyć jak najlepsze wykształcenie równieŜ mogą  
odczuwać w szkole nudę i brak satysfakcji. Cotygodniowa rutyna  
szkolnych zajęć zniechęca do pracy. Sposoby przedstawiania róŜnych  
przedmiotów są niemal identyczne, lekcje się powtarzają, prace  
domowe, zamiast stanowić wyzwanie intelektualne, są nudną  
pańszczyzną do odrobienia. Wiele wiadomości, które trzeba  
przyswoić sobie w szkole, wydaje się nieprzydatnych. Nie wolno  
wybierać przedmiotów, a o specjalizacji moŜna zwykle mówić dopiero  
na studiach. Musisz więc uczyć się tego, co Cię nie interesuje.  
W takiej sytuacji perspektywa robienia czegoś ciekawego później w  
Ŝ

yciu wydaje się mieć niewielki związek ze szkolną codziennością.  

W klasie traktują Cię jak dziecko i kaŜą uczyć się na pamięć  
mnóstwa niepotrzebnych rzeczy. Doskonale wiesz, Ŝe poza domem i  
szkołą jest mnóstwo fascynujących zjawisk i spraw, ale lekcje i  

 

121

podręczniki w Ŝaden sposób nie zaspokajają Twojej ciekawości.  
Gdy ogarną Cię takie myśli i poczujesz, Ŝe właściwie nie wiesz, co  
Ty w tej szkole robisz, moŜesz ulec pokusie opuszczania lekcji.  
Prawdopodobnie po pewnym czasie wejdzie Ci to w nawyk, zwłaszcza  
jeśli wagarujesz z grupą koleŜanek i kolegów.  
Dziewczyny częściej urywają się ze szkoły niŜ chłopcy. Jednak  
wagary dziewcząt przebiegają zazwyczaj spokojnie i nie wiąŜą się z  
łobuzerskimi wybrykami. Dziewczyny chcą jedynie wyrwać się ze  
szkolnej monotonii oraz uciec od nudy i bezsensownej dyscypliny, z  
którą kojarzy się im szkoła.  
Zdarzają się wypadki, Ŝe dziewczyny czują się zmuszone od  
opuszczania lekcji, Ŝeby pomóc w pracach domowych i zająć się  
młodszym rodzeństwem, gdy matka przebywa w pracy. Wystarczy, Ŝe  
raz czy drugi tak postąpisz, by później pomoc w domu była dla  
Ciebie pretekstem, gdy zechcesz na przykład posłuchać sobie płyt.  
O swojej niechęci do szkoły porozmawiaj z rodzicami, którzy z  
pewnością dobrze wiedzą, w jakim celu pragną Cię kształcić. MoŜe  
ich argumenty trafą Ci do przekonania i zachęcą do nauki.  
 
JeŜeli w szkole czujesz się źle  
MoŜe się zdarzyć, Ŝe w szkole czujesz się bardzo nieszczęśliwa,  
samotna i zagubiona i jest ona dla Ciebie jedynie źródłem stresów.  
O ile Twoi rodzice chcą i potrafią, mogą wykształcić Cię własnymi  
siłami, w domu. Wymaga to jednak olbrzymiego wysiłku i  
zaangaŜowania z ich strony, a wielkiego zrozumienia i dojrzałości  
z Twojej. Potrzebne jest pozwolenie władz szkolnych, które wpierw  
winny zbadać, czy rodzice są w stanie zapewnić Ci odpowiednią  
edukację. Większość rodziców nie ma dość czasu, by zająć się  
kompleksową edukacją swoich dzieci, chyba Ŝe poświęcą się jej bez  
reszty. Kształcenie w domu jest zatem moŜliwe, choć tylko niewiele  
rodzin podejmuje to wyzwanie. Musisz wiedzieć, Ŝe jest to bardzo  
cięŜka i wymagająca droga do zdobycia wykształcenia. (W Polsce  
podanie o zgodę na indywidualny tok nauczania składa się do  
dyrekcji szkoły; co semestr obowiązuje egzamin.)  
W większości wypadków wiedzę zdobywa się w szkole. Wedle prawa  
brytyjskiego trzeba uczyć się do szesnastego roku Ŝycia (w Polsce  
- do siedemnastego). Nawet jeŜeli decydujesz się nie kontynuować  
nauki, osiągnąwszy szesnaście [siedemnaście] lat, nie oznacza to,  
Ŝ

e kończysz raz na zawsze z edukacją. Wiele osób powraca do nauki  

mając lat dziewiętnaście, dwadzieścia i więcej jako eksterni  
słuchacze szkół wieczorowych oraz studenci zaoczni. Osoby takie  
naleŜą często do najpilniejszych i najlepszych słuchaczy i  
studentów. JeŜeli więc czujesz potrzebę złapania oddechu, zamiast  
zmuszać się do dalszej nauki - zrób sobie przerwę i zajmij czymś  
innym, prawdopodobnie po jakimś czasie z zapałem podejmiesz naukę.  
Zdobywanie wykształcenia to niewątpliwie najlepszy sposób na  
wykorzystanie lat młodości. W późniejszym wieku bardzo trudno  
znaleźć czas, siłę i pieniądze, by zacząć uczyć się od nowa i  
podnieść swoje kwalifikacje.  
 

 

122

Nauka i kariera zawodowa  
W wielu brytyjskich szkołach, nawet tych, gdzie uczą światli  
nauczyciele, funkcjonują przesądy związane ze stereotypem kobiety,  
które ograniczają uczennicom moŜliwość rozwijania ich  
zainteresowań w niektórych dziedzinach. W ten sposób utrudnia się  
dziewczętom dostęp do określonych zawodów i kariery zawodowej. Od  
najmłodszych lat dziewczęta i chłopcy przygotowywani są do innych  
ról i profesji. WciąŜ jeszcze w licznych szkołach nauczyciele  
uznają pewne przedmioty za męskie, na przykład fizykę czy zajęcia  
techniczne, a inne za Ŝeńskie, jak higiena, gospodarstwo domowe,  
opieka nad dziećmi czy robótki ręczne. Te róŜnice między  
programami przewidzianymi dla dziewcząt i chłopców często  
korespondują z postawą, z jaką w stosunku do siebie stykają się  
uczennice w całym Ŝyciu szkolnym.  
Stereotypowe poglądy na temat kobiet i ich miejsca w  
społeczeństwie mogą powaŜnie wpłynąć na wykształcenie i w  
konsekwencji ograniczyć moŜliwości kariery zawodowej, o ile sama  
nie wykaŜesz się determinacją w dąŜeniu do celu. Musisz dobrze  
wiedzieć, czego chcesz i realizować to. Funkcjonuje wciąŜ pogląd,  
podzielany równieŜ przez niektórych nauczycieli, Ŝe najwłaściwszym  
miejscem dla kobiety jest dom. Krzywdzi to ambitne dziewczyny,  
które myślą o zrobieniu kariery zawodowej i chciałyby jak  
najlepiej przygotować się do niej w szkole. Poza tym, według  
powszechnego mniemania istnieje wiele zawodów przeznaczonych  
głównie dla kobiet, czemu podświadomie ulega część dziewczyn  
aspirujących do wykonywania bardziej "męskich" zajęć. Musisz być  
przygotowana na tego rodzaju dyskryminację i starać się kierować  
wyłącznie własnymi zainteresowaniami i zdolnościami.  
Bez wątpienia brytyjski system edukacyjny faworyzuje chłopców.  
Dziewczęta muszą ostro walczyć, by móc zrealizować swoje ambicje.  
Nie dość, Ŝe więcej chłopców niŜ dziewcząt kończy edukację  
dyplomem wyŜszej uczelni, to jeszcze męŜczyznom łatwiej o zdobycie  
wykształcenia w dziedzinach dających konkretny zawód, takich jak  
medycyna, architektura, przedmioty politechniczne czy prawo.  
Dziewczyny pragnące kontynuować naukę w szkole wyŜszej trafiają  
zwykle na takie kierunki, jak historia, filologia bądź socjologia,  
które dają wiedzę, ale nie są ściśle związane z konkretnymi  
zawodami.  
JeŜeli wykazujesz ściśle określone zainteresowania i wiesz, co  
chciałabyś robić w przyszłości, koniecznie powiedz o tym osobom,  
które mają wpływ na Twoją edukację. NajwaŜniejsi są oczywiście  
rodzice, którzy mogą skontaktować się z Twoją szkołą, porozmawiać  
z dyrektorem i nauczycielami informując ich o Twoich  
zainteresowaniach i planach na przyszłość. Mogą teŜ wspierać Cię w  
dąŜeniu do celu, zachęcając do pracy nad waŜnymi dla Ciebie  
przedmiotami.  
Bardzo wiele pomoŜe Ci zyskanie przychylności przynajmniej jednego  
z nauczycieli. W niemal kaŜdej szkole wśród grona pedagogicznego  
znajdują się osoby, które rozumieją ambicje młodych dziewcząt,  
pragnących poświęcić się karierze zawodowej. JeŜeli uda Ci się  

 

123

porozumieć z taką osobą, moŜesz oczekiwać jej pomocy w kontaktach  
z dyrekcją szkoły i innymi nauczycielami, co z kolei ułatwi Ci  
realizację Twoich ambicji.  
"Tegoroczne egzaminy nie poszły mi najlepiej. Rozmawiałam z moją  
nauczycielką i ona zapytała mnie, co zamierzam robić w  
przyszłości. Trudne pytanie. Odpowiedziałam, Ŝe chcę zostać  
lekarzem. "O" - powiedziała nauczycielka. Rozmawiałyśmy juŜ o tym  
wcześniej i nie sądzę, abym była dość zdolna, Ŝeby iść na  
medycynę, bo jestem dziewczyną i większość nauczycieli radzi mi  
radiologię".  
Nie powinnaś teŜ rezygnować ze swoich planów na przyszłość tylko  
dlatego, Ŝe w Twojej szkole nie ma interesujących Cię przedmiotów.  
Istnieje wiele sposobów na zaradzenie temu problemowi. Sąsiadujące  
ze sobą szkoły mogą na przykład wymieniać się nauczycielami  
prowadzącymi zajęcia z rzadkich specjalności. MoŜesz teŜ pomyśleć  
o zmianie szkoły i podjęciu nauki nawet w innym mieście, o ile tam  
uczą interesującej Cię specjalności. Pamiętaj o takich  
rozwiązaniach. Pamiętaj teŜ, Ŝe masz pełne prawo do uczestniczenia  
w lekcjach kaŜdego z wykładanych w Twojej szkole przedmiotów i nie  
moŜe tu być Ŝadnej dyskryminacji ze względu na płeć. Poproś o  
listę wszystkich zajęć oferowanych uczniom w szkole i jeŜeli  
niektóre z nich przeznaczone są wyłącznie dla chłopców (w szkołach  
polskich panuje równouprawnienie), spytaj dlaczego. Chcąc wybrać  
któryś z "męskich" przedmiotów, poinformuj o tym zawczasu  
nauczyciela.  
"Chciałam zająć się czymś konkretnym, ale nie wiedziałam, jak się  
do tego zabrać. Myślałam o zostaniu kosmetyczką, makijaŜ i takie  
rzeczy, ale w tym celu trzeba dodatkowo chodzić na zajęcia  
plastyczne. Ja na nie nie chodzę. Wybrałam złe przedmioty, bo  
trochę za późno się zdecydowałam. Chciałabym robić coś fajnego,  
ale w większości zawodów związanych na przykład z muzyką  
zatrudniają tylko męŜczyzn, choćby do produkcji i realizacji  
nagrań. To głównie męskie zawody, nie dla dziewczyn".  
 
Poradnictwo zawodowe  
JeŜeli wiesz, jaki zawód chciałabyś w przyszłości wykonywać lub  
myślisz o zrobieniu kariery w konkretnej dziedzinie, powinnaś  
nawiązać kontakt z kimś z poradni psychologiczno-pedagogicznej  
równie wcześnie, jak Twoi koledzy, czyli w wieku czternastu,  
piętnastu lat. Musisz wiedzieć, w jakim kierunku dalej się  
kształcić, Ŝeby móc wykonywać pracę, o której myślisz. UwaŜaj  
jednak, by nie zamknąć sobie drogi na przyszłość decydując się  
zbyt wcześnie na wąską specjalność i rezygnując z przedmiotów  
ogólnych. Często zmieniają się jeszcze zainteresowania, a wtedy  
moŜe być za późno na nadrobienie zaległości w innych dziedzinach.  
Najlepiej zdobyć gruntowne wykształcenie ogólne, zanim człowiek  
zdecyduje się na daną specjalność. W szkole Ŝeńskiej kaŜda  
uczennica zwykle dość wcześnie dostaje opiekuna, który doradza jej  
przy wyborze przyszłego zawodu i planowaniu dalszego kształcenia.  
W brytyjskich szkołach koedukacyjnych bywa gorzej i dziewczęta  

 

124

zbyt późno korzystają z poradnictwa zawodowego. Dbając o swój  
interes, muszą domagać się opiekuna równie wcześnie, jak chłopcy.  
Wyjaśniać w razie potrzeby, Ŝe moŜliwość świadomego wyboru kariery  
jest dla nich równie waŜna, jak dla kolegów.  
" Wydaje mi się, Ŝe niektóre dziewczyny nie myślą o pracy w  
pewnych zawodach tylko dlatego, Ŝe wykonują je przewaŜnie  
męŜczyźni. Bo czy widział ktoś kobietę kierującą autobusem albo  
pociągiem ? Dziewczyny unikają wszelkich dziedzin związanych z  
techniką. Poza tym, nie ma kobiet rzeźników czy tragarzy po prostu  
dlatego, Ŝe są słabsze od męŜczyzn".  
Otwartość to podstawowy warunek zdobycia dobrego wykształcenia i  
znalezienia ciekawej pracy. Nie wolno Ci ulegać stereotypowemu  
modelowi, zgodnie z którym miejsce kobiety w społeczeństwie  
określają jej obowiązki Ŝony i matki. Myśl o wszelkich dostępnych  
moŜliwościach rozwijania się i samorealizacji, one naprawdę są w  
Twoim zasięgu. Nie wolno zawczasu z nich rezygnować. Sama daj  
sobie szansę i juŜ w szkole wykaŜ się aktywnością i nie czekając  
biernie aŜ ktoś Ci narzuci kierunek edukacji. Wybieraj  
samodzielnie. Gdyby Ŝadna z propozycji nie zaspokajała Twoich  
aspiracji, zapytaj o inne.  
Ś

rednio cztery dziewczyny z kaŜdej dziesiątki wybierają zawody  

związane z pracą w biurze, takie jak osobista sekretarka,  
asystentka, stenotypistka, maszynistka czy urzędniczka. Inne  
popularne wśród dziewcząt zawody to nauczycielka, pielęgniarka lub  
kasjerka w banku. Tego typu zajęcia podejmuje mniej więcej jedna  
czwarta uczennic. Wiele dziewcząt myśli o pracy recepcjonistki,  
telefonistki, stewardesy, fryzjerki czy opiekunki do dzieci. W  
sumie zawody takie wybiera 70% absolwentek róŜnych typów szkół.  
Tylko nieliczne mają dość śmiałości, by myśleć o karierze  
naukowca, projektantki mody, informatyka, psychologa, radiologa,  
fizykoterapeuty, spikerki, dyplomowanej kosmetyczki, aktorki czy  
modelki.  
"Długo myślałam o studiowaniu historii. Nie wiem jednak, jaki  
rodzaj pracy mógłby wykonywać historyk. W szkole czy poradni  
zawodowej informują co najwyŜej o stewardesach czy nauczycielkach.  
Nie są w stanie prawie niczego powiedzieć o bardziej oryginalnych  
zawodach".  
Na wybór dobrych profesji, takich jak prawnik czy lekarz, decydują  
się zwykle dziewczyny z zamoŜnych domów lub te, które chcą  
kontynuować rodzinne tradycje. Pamiętaj jednak, Ŝe nie zawsze tak  
jest i ani mama, ani tata nie muszą być na przykład prawnikami,  
Ŝ

ebyś mogła myśleć o karierze pani adwokat.  

KaŜda wymarzona w młodości praca moŜe przynieść rozczarowania, gdy  
zacznie się ją wykonywać. Pracując w biurze jako maszynistka  
odczujesz nudę i będziesz narzekać na brak kontaktów z ludźmi. W  
większości biur liczba przewijających się przez nie osób jest  
niewielka, a te, z którymi pracuje się na stałe, nie wydają się  
zazwyczaj zbyt interesujące. JeŜeli jesteś zatrudniona jako  
asystentka, sekretarka bądź stenotypistka, liczysz na częste  
podróŜe zagraniczne u boku szefa. Potem, gdy okazuje się, Ŝe szef  

 

125

nie zabiera Cię ze sobą, przychodzi rozczarowanie. Prace  
maszynistki i sekretarki są jednak nieźle płatne, a nie wymagają  
nazbyt wysokich kwalifikacji. Wiele szkół oferuje kurs  
maszynopisania, stenotypii i stenografi, często w połączeniu z  
przedmiotami ekonomicznymi.  
Tradycyjny model funkcjonowania kobiety w społeczeństwie sprawia,  
Ŝ

e bardzo popularne są równieŜ zawody związane z opieką nad  

ludźmi. Opiekuńczość traktuje się jako stały atrybut kobiecości.  
Nie powinnaś jednak myśleć, Ŝe skoro nie czujesz powołania do  
takich zawodów, jak pielęgniarka czy opiekunka, to nie jesteś  
prawdziwą kobietą. Kobiety odnoszące sukces w innych zawodach  
takŜe są prawdziwymi kobietami.  
 
Wybór przyszłego zawodu  
Kiedy nadchodzi czas, Ŝeby pomyśleć o wyborze zawodu, większość  
dziewczyn zwykle opiera się na informacjach zasłyszanych od  
koleŜanek i rodziny, przeczytanych w ksiąŜkach i czasopismach lub  
zaczerpniętych z audycji radiowych i telewizyjnych. Źródła te dają  
dość ubogie spektrum moŜliwości. Dziewczyna według nich moŜe być  
pielęgniarką, nauczycielką, telefonistką, kasjerką w banku,  
sekretarką i niewiele więcej. Po pierwsze więc radziłabym Ci przy  
rozwaŜaniu tak powaŜnej decyzji zdobyć ksiąŜkę o istniejących  
zawodach. Przeglądając informator przekonasz się, jak jest ich  
wiele. Z pewnością znajdziesz ponad setkę zawodów bądź dziedzin,  
które dają szansę ciekawej pracy i samorealizacji. Nie trzeba mieć  
stopni naukowych ani wyŜszego wykształcenia, Ŝeby pracować w  
charakterze asystentki w biurze projektowym, wykonywać zawód  
geodety, pomocy dentystycznej, asystentki w pracowni  
kartograficznej, asystentki dekoratora wnętrz, optyka, ankietera w  
urzędzie statystycznym, projektanta zieleni, technika synoptyka  
czy kwalifikowanego ogrodnika.  
Jeśli naleŜysz do tych dziewczyn, które nie mogą znaleźć dla  
siebie niczego ciekawego wśród najbardziej popularnych zawodów,  
zasięgnij szczegółowszych informacji w pobliskiej poradni  
zawodowej. RównieŜ szkoła powinna dysponować odpowiednimi  
materiałami informacyjnymi. Notabene prawo brytyjskie gwarantuje  
przynajmniej jedno osobiste spotkanie z pracownikiem poradni  
psychologiczno-pedagogicznej. Wykorzystaj rozmowę z nim dowiadując  
się o mniej typowe moŜliwości kariery zawodowej. Dzięki takiemu  
spotkaniu moŜesz na przykład zamiast pielęgniarstwa wybrać  
fizykoterapię, o ile chciałabyś wykonywać pracę związaną z opieką  
nad ludźmi, a zarazem robić coś innego niŜ wszyscy. Nie idź na  
spotkanie do poradni całkowicie nie przygotowana. Przemyśl  
najpierw, o co chcesz się zapytać. W przeciwnym razie moŜe  
zostaniesz nakarmiona standardowymi informacjami, które słyszą  
wszystkie dziewczyny. Przygotuj sobie listę dziedzin, które Cię  
interesują i w których mogłabyś - jak sądzisz - wykazać się  
zdolnościami. Dzięki temu w poradni uzyskasz informację na temat  
ciekawych zawodów, o których istnieniu nie miałaś pojęcia. W  
rozwaŜaniach nad własną przyszłością nie zapominaj o siłach  

 

126

zbrojnych, wojsku i policji. Oferują one często bardzo atrakcyjne  
stanowiska pracy równieŜ dla kobiet. Najpierw przechodzi się  
szkolenie, które trwa zwykle od czterech do siedmiu lat. Potem  
jako osoba wysoko wykwalifikowana ma się zapewnioną ciekawą pracę  
i stałe zatrudnienie.  
Przy wyborze kariery zawodowej nie słuchaj, jak ktoś mówi:  
- To praca dla męŜczyzn.  
- Wyglądałabyś głupio w brudnym kombinezonie pod samochodem.  
- Dziewczyny nie interesują się techniką.  
- Raczej niewiele jest kobiet dyrektorów.  
- Dziewczyny nie zostają pilotami.  
- Rysunek techniczny to nie dla dziewczyn.  
- Kobieta nie powinna robić tego samego, co męŜczyźni.  
- Nie ma kobiet - kierowców cięŜarówek, bo zwykle to, co woŜą  
cięŜarówki, jest dla nich za cięŜkie.  
- To nie jest zajęcie dla dam.  
- MęŜczyźni potrafią robić to, z czym kobiety sobie nie radzą.  
- Ta praca jest zbyt skomplikowana jak dla kobiety.  
- Kobiety nie mogą zarabiać tyle, ile męŜczyźni, poniewaŜ właśnie  
oni utrzymują rodzinę. To chłopcy, jeśli myślą o małŜeństwie,  
muszą mieć stałą, dobrze płatną pracę.  
 
Pokusa rzucenia nauki  
Jak wiele dziewczyn, chciałam opuścić szkołę mając szesnaście lat,  
po zakończeniu podstawowego etapu nauczania. Bardzo pragnęłam być  
wreszcie niezaleŜna, pracować i zarabiać pieniądze. Miałam dość  
nauki. Zamierzałam cieszyć się Ŝyciem i korzystać z młodości. Na  
szczęście rodzice i nauczyciele wyperswadowali mi pomysł rzucenia  
szkoły i po letnich wakacjach kontynuowałam edukację. Zdałam  
maturę i poszłam na studia medyczne. Teraz mogę się tylko cieszyć,  
Ŝ

e w końcu rodzice i nauczyciele zdołali mnie przekonać.  

Byłoby wstyd, gdybyś jako zdolna dziewczyna zadowoliła się szkołą  
podstawową i nie pomyślała o studiach. Matura i wyŜsze  
wykształcenie dają o wiele większe moŜliwości zdobycia atrakcyjnej  
pracy i zrobienia kariery. Kontynuowanie nauki ma sens. Przed  
maturą i w szkole wyŜszej nie jesteś juŜ traktowana jak dziecko, z  
nauczycielami i wykładowcami moŜesz mieć układy partnerskie, a  
wszyscy traktują Cię powaŜniej. To właśnie po szczeblu podstawowym  
szkoła staje się wreszcie ciekawsza. Czujesz wtedy, Ŝe robisz coś  
konkretnego, przygotowujesz się do studiów na wyŜszej uczelni,  
które dadzą Ci niezaleŜność i umoŜliwią rozwój. Jestem przekonana,  
Ŝ

e dziewczyny powinny śmiało próbować swych sił na uniwersytetach  

i innych wyŜszych uczelniach, a nie zadowalać się minimalnym  
wykształceniem i rzucać naukę, kiedy tylko pozwoli na to prawo.  
 
Opuszczenie domu rodzinnego  
Zaniechanie nauki wiąŜe się często z podjęciem dorosłego Ŝycia, co  
niesie ze sobą wiele problemów. Człowiek sam zaczyna odpowiadać za  
to, co robi. Będziesz musiała ustalać sobie plan dnia, sama dbać,  
Ŝ

eby ubranie codziennie było czyste i wyprasowane, poświęcać  

 

127

więcej czasu na makijaŜ i układanie włosów, co w szkole nie było  
tak waŜne. Z konieczności zaczniesz samodzielnie kontrolować swój  
budŜet, uczyć się oszczędzania i planowania wydatków, dbać, by nie  
zabrakło nagle pieniędzy. Dorosłość to równieŜ samodzielne  
planowanie wakacji, zastanawianie się na co przeznaczyć nadwyŜki  
finansowe, decydowanie z kim wypada się spotkać, a dla kogo nie ma  
juŜ czasu i wiele innych rzeczy.  
Większość nastolatków potrzebuje wsparcia rodziny przy wchodzeniu  
w dorosłe Ŝycie i uczeniu się samodzielnego rozwiązywania wielu  
codziennych problemów. Stąd teŜ, o ile tylko pozwalają na to  
okoliczności zewnętrzne, naleŜy unikać sytuacji, gdy moment  
zaprzestania nauki i podjęcia pracy zbiega się z opuszczeniem domu  
rodzinnego. Wielkie i powaŜne zmiany w Twoim Ŝyciu powinny  
następować jeszcze wtedy, kiedy będziesz miała wsparcie ze strony  
najbliŜszej rodziny. Lepiej, Ŝeby wchodzenie w dorosłość  
dokonywało się stopniowo i było rozłoŜone w czasie.  
 
 
Porady i pomoc  
 
W Polsce rozwojem i zdrowiem, a takŜe leczeniem dzieci, które nie  
ukończyły piętnastego roku Ŝycia zajmują się placówki słuŜby  
zdrowia podlegające Instytutowi Matki i Dziecka. Dotyczy to wielu  
róŜnych specjalności: pediatrii, dziecięcej chirurgii, neurologii,  
urologii, ginekologii itd. Ochroną zdrowia młodzieŜy od  
szesnastego roku Ŝycia zajmują się wszystkie placówki słuŜby  
zdrowia. W szczególnych przypadkach taką opiekę sprawują Instytut  
Matki i Dziecka oraz Centrum Zdrowia Dziecka (jeŜeli młody  
człowiek nie ukończył osiemnastego roku Ŝycia). Ponadto działają  
poradnie młodzieŜowe, których sieć stworzyło np. Towarzystwo  
Rozwoju Rodziny. W niektórych miastach są czynne MłodzieŜowe  
Telefony Zaufania. Od niedawna Ministerstwo Edukacji Narodowej  
tworzy placówki poradnictwa młodzieŜowego.  
 
Spis treści  
 
1. Wstęp  
2. Pokwitanie  
3. Zdrowie  
4. Jak dbać o wygląd  
5. Ty i przyjaciółki  
6. śycie w domu  
7. Kryzysy w rodzinie  
8. Chłopak  
9. Wszystko o sekcie  
10. Antykoncepcja  
11. śycie w szkole 
12. Porady i pomoc