Wykład 10

Ks. Mirosław Łanoszka

Dzieło Kronikarskie (Pierwsza i Druga Księga Kronik oraz Księgi Ezdrasza i Nehemiasza)

Prowadzący: Przez kilka ostatnich spotkań śledziliśmy dzieje narodu wybranego na kartach ksiąg two-

rzących tak zwaną Historię deuteronomiczną. Towarzyszyliśmy Jozuemu podczas wchodzenia do zie-

mi obiecanej, następnie poznawaliśmy działalność biblijnych sędziów oraz powstanie i losy izraelskiej

monarchii, aŜ do jej bolesnego finału, jakim była utrata niepodległości najpierw przez Królestwo pół-

nocne (Izrael), a potem południowe (Judę). Co dzieje się dalej?

Wykładowca: Przypomnijmy, Ŝe współczesna biblistyka w ramach duŜego zbioru ksiąg historycznych,

które w naszym kanonie znajdują się po Pięcioksięgu, wyodrębniła cztery grupy pism. Do tej pory po-

znaliśmy pierwszą z nich, tak zwaną Historię deuteronomiczną. Kolejną grupę utworów tworzą:

Pierwsza i Druga Księga Kronik oraz Księgi Ezdrasza i Nehemiasza. Umownie nazywa się te pisma

Dziełem kronikarskim, a ich autora kronikarzem.

Prowadzący: Czym róŜni się Dzieło kronikarskie od wcześniejszej Historii deuteronomicznej?

Wykładowca: Dzieło kronikarskie jest młodsze od Historii deuteronomicznej i powstało w czasie, kie-

dy judaizm stawał się dojrzałą rzeczywistością, a więc po powrocie z niewoli babilońskiej (538 r.

przed Chr.). Księgi tworzące Dzieło kronikarskie opowiadają dzieje od początków ludzkości (od Ada-

ma) aŜ do V wieku przed Chr. Trzeba jednak zaznaczyć, Ŝe kronikarz opisując dzieje narodu wybrane-

go znał juŜ wcześniejsze księgi historyczne i zaczerpnął z nich wiele materiału, a nawet powtórzył go

dosłownie, zwłaszcza z Ksiąg Samuela oraz Ksiąg Królewskich. Autor Dzieła kronikarskiego przed-

stawia nieco odmiennie niektóre wydarzenia, znane nam juŜ z wcześniejszych ksiąg. Jest to spowodo-

wane chociaŜby większym dystansem czasowym względem przeszłych faktów, a takŜe odmiennym

kontekstem jego działalności. Takim przykładem jest mocno wyidealizowana postać króla Dawida.

Kronikarz uwypuklając rolę dynastii Dawida w historii zbawienia chce podtrzymać wiarę Izraela w

realizację obietnic danych temu władcy. W centrum Dzieła kronikarskiego znajduje się świątynia i

kult, a Izrael jako lud BoŜy powinien tworzyć wspólnotę gromadzącą się wokół domu BoŜego dla

sprawowania czynności kultycznych.

Prowadzący: Czy moŜemy coś więcej powiedzieć o kronikarzu?

Wykładowca: DuŜa część biblistów przyjmuje, Ŝe nieznany nam z imienia autor natchniony zredago-

wał obszerne dzieło historyczne. Dokonał syntezy dziejów Izraela, które zawarł na kartach Ksiąg Kro-

nik, Ezdrasza i Nehemiasza. Redagując Księgi Ezdrasza i Nehemiasza, autor ten korzystał z róŜnych

dokumentów hebrajskich i aramejskich. Miał do dyspozycji pamiętniki kapłana Ezdrasza oraz świec-

kiego reformatora izraelskiej wspólnoty, Nehemiasza. Kronikarz, umowny autor Dzieła kronikarskie-

go, korzysta zatem ze źródeł których nie uwzględnili poprzedni autorzy. Ta róŜnorodność wykorzysta-

nych przez niego źródeł tłumaczy równieŜ dwujęzyczność Ksiąg Ezdrasza i Nehemiasza, które powsta-

ły u schyłku epoki perskiej, a więc w okresie od końca IV wieku do połowy III wieku przed Chr.

Prowadzący: O jakim okresie dziejów Izraela opowiadają dwie pierwsze księgi Dzieła kronikarskiego?

Wykładowca: Pierwsza i Druga Księga Kronik początkowo tworzyły jedno dzieło, które zostało

umieszczone na końcu ostatniej części Biblii hebrajskiej, czyli w Pismach. Było to spowodowane tym,

Ŝe zawarte w tych księgach treści w duŜej mierze powtarzają to, co juŜ zostało napisane w Księgach

1

Samuela i Królewskich. Tłumacze Septuaginty umieścili Dzieło Kronikarskie w grupie ksiąg histo-

rycznych Starego Testamentu, po Księgach Królewskich, a przed Księgą Ezdrasza oraz dokonali po-

działu na dwie księgi. Znany nam tytuł tych pism jako Księgi Kronik pochodzi od św. Hieronima, któ-

ry nazwał je Kroniką całej historii BoŜej. Tytuł ten zresztą dobrze oddaje zakres czasowy opowiedzia-

nych w nich wydarzeń z historii zbawienia, czyli od jej początku, aŜ do momentu wygnania babiloń-

skiego. Autor Ksiąg Kronik w centrum swojej historii stawia osoby dwóch władców: Dawida i jego

syna Salomona. Ukazuje ich przede wszystkim jako narzędzia BoŜego działania, przez które urzeczy-

wistnia się dzieło budowy świątyni oraz organizacja kultu. JeŜeli przyjmiemy, Ŝe zasadnicza część

dzieła kronikarskiego powstała w późnym okresie po powrocie z niewoli babilońskiej, a więc na prze-

łomie IV i III stulecia przed Chr., to zawarte w Księgach Kronik nauczanie teologiczne ukazuje wiarę i

sposób jej przeŜywania przez naród izraelski właśnie w tym okresie. Autor tych ksiąg nauczał, Ŝe nie-

wola babilońska była karą, ale w Ŝaden sposób nie zmieniła obietnic i przymierza zawartego z domem

Dawida. Kiedy Persowie pokonali potęgę babilońską pozwolili, zgodnie z edyktem króla Cyrusa (538

rok przed Chr.), na powrót Izraelitów do swojej ziemi, czyniąc z ich kraju jedną ze swoich prowincji.

Autor Ksiąg Kronik interpretując na nowo wspaniałe wydarzenia z okresu monarchii izraelskiej pra-

gnął umocnić wiarę i nadzieję Izraela w tym czasie, podkreślając rolę wspólnoty ludu BoŜego, Prawa,

świątyni i kultu, które w tej sytuacji miały świadczyć o tym, Ŝe Bóg realizuje swój plan zbawienia.

Kronikarz akcentując przymierze Boga z Dawidem i jego dynastią podtrzymuje nadzieję na objawienie

się tego, który przyniesie zbawienie ludowi BoŜemu. Chodzi o nieustanne podtrzymywanie nadziei

mesjańskich, które ostatecznie urzeczywistniły się w osobie Chrystusa.

Prowadzący: O jakich wydarzeniach opowiadają kolejne księgi dzieła kronikarskiego?

Wykładowca: RównieŜ Księgi Ezdrasza i Nehemiasza pierwotnie stanowiły jedno dzieło, które uka-

zywało ponad stuletnie dzieje narodu wybranego po powrocie z niewoli babilońskiej. To dzięki tym

dwóm księgom moŜemy poznać początki tego, co nazywamy judaizmem. W teologicznym centrum

wczesnego judaizmu znajdowały się, poruszane przez te księgi, trzy tematy: świątynia, miasto Jerozo-

lima oraz wspólnota ludu BoŜego. NajwaŜniejszym zadaniem powracającego z niewoli babilońskiej

narodu wybranego była odbudowa świątyni, która stanowiła widzialny znak obecności Boga pośród

swego ludu. Z tego powodu Nehemiasz, świecki reformator, zajął się odbudową Jerozolimy jako mia-

sta świętego i stolicy judaizmu. Wraz z całą ludnością podnosi z gruzów mury miasta oraz troszczy się

o jego ponowne zaludnienie. Kapłan Ezdrasz proklamuje Izraelitom słowa Pisma, które następnie wy-

jaśnia zgromadzonym. W ten sposób podejmuje dzieło odnowy religijnej, zwłaszcza w dziedzinie kul-

tu. Ezdrasz i Nehemiasz to dwaj przywódcy, których oŜywiało głębokie pragnienie odnowy religijnej

narodu wybranego po powrocie z niewoli babilońskiej. Po wypełnieniu powierzonej im przez Boga

misji obydwaj zniknęli ze sceny dziejów Izraela. Ich działalność była kolejnym aktem BoŜej opatrzno-

ści wobec narodu wybranego.

Ks. Piotr Łabuda

Ewangelia wg św. Marka – Ewangelia o Jezusie Chrystusie Synu BoŜym

Prowadzący: Ewangelia św. Marka to chyba najkrótsza z Ewangelii?

Wykładowca: Rzeczywiście, jest ona najkrótszą Ewangelią, ale równocześnie jest bardzo waŜną. Pa-

miętajmy, iŜ kolejni Ewangeliści: Mateusz i Łukasz, wybrali Ewangelii Marka, jako podstawę dla swo-

ich wiadomości o Chrystusie. Ewangelia św. Marka posiada jednak niezwykłą wartość nie tylko ze

względu na znajdujący się w niej bardzo stary materiał – przekaz Ŝycia i dzieła Jezusa Chrystusa, ale

takŜe ze względu na budowę, która słuŜy jako środek do przekazania niezwykłej głębi teologicznej.

2

Rozpoczynając zatem dziś omawianie pierwszej kanonicznej Ewangelii, naleŜy na samym początku

zwrócić uwagę na jej specyficzną budowę i treść. Ukazanie struktury Markowego dzieła pozwoli w

sposób jasny poznać zawarty materiał w Ewangelii, jak równieŜ zrozumieć jego intencję. W przeszło-

ści jednym z reprezentatywnych opinii był pogląd A. Loisy’ego, według którego dzieło Marka było

„zlepkiem cudów, pouczeń i wspomnień”1. Jednak dokładna refleksja nad Ewangelią „podyktowaną

przez Piotra” daje wyraźny obraz jedności oraz wyraźnego zamierzenia teologicznego autora. Zamiar

ten widoczny jest nie tylko w samej treści – doborze materiału zamieszczonego w Księdze, ale i w sa-

mej strukturze, którą autor nadał swemu dziełu. Działanie to było w pełni planowane i zamierzone

przez Jana Marka.

Biorąc pod uwagę podział geograficzny, moŜna wyróŜnić następujące części dzieła Markowego:

1,1-13

– Wprowadzenie

1,14-5,43

– Jezus w Galilei

6,1-9,50

– Jezus podróŜuje po Galilei oraz poza jej granicami

10,1-52

– Droga do Jerozolimy

11,1-13,37 – Jezus w Jerozolimie

14,1-16,8

– Męka i zmartwychwstanie

Biorąc pod uwagę elementy literackie i teologiczne znajdujące się w Ewangelii moŜna zauwaŜyć, iŜ

Marek celowo dzieli swoje dzieło na dwie części, poprzedzone prologiem oraz zakończeniem2:

Prolog (1,1-13).

1. Objawianie tajemnicy Mesjasza (1,14 – 8,30),

- Jezus a naród izraelski (1,14-3,6);

- Jezus a uczniowie i krewni (3,7-6,6a);

- Jezus objawia się uczniom (6,6b-8,30).

2.Wyjaśnianie tajemnicy Syna Człowieczego i Jego dzieła (8,31-16,8),

- droga Syna Człowieczego (8,31-10,52);

- Syn Człowieczy objawia się w Jerozolimie (11,1-13,37);

- Męka i zmartwychwstanie Syna Człowieczego (14,1-16,8).

Zakończenie (16,9-20)3.

1 Zob. A. LOISY, L’Evangile selon st. Marc, Paris 1912, s. 9.

2 H. LANGKAMMER, Ewangelia według św. Marka. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków

oryginalnych, Lublin 2001, s. 76.

3 Warto zwrócić uwagę, jak wskazuje większość badaczy, iŜ zakończenie Mk 16,9-20 jest kanoniczne, tzn. natchnione,

ale nie jest autentyczne, tzn. nie jest dziełem Ewangelisty Marka. Perykopy tej jest brak w dwu najwaŜniejszych kodek-

sach (B, S) oraz w wielu staroŜytnych tłumaczeniach, (np. w syryjskim, armeńskim). Niema równieŜ logicznej łączności

między 16,8 a 16,9. Wydaje się, iŜ perykopa ta jest syntezą innych opisów objawiających osobę Chrystusa. Niektórzy

3

Prowadzący: Czy rzeczywiście poprawnym jest stwierdzenie, iŜ autorem pierwszej Ewangelii jest św.

Marek?

Wykładowca: Warto zwrócić uwagę na staroŜytnych autorów (tzw. świadectwa zewnętrzne), którzy

przekazują dość sporo informacji na temat autora i samej Ewangelii. W opracowaniach naukowych po

zapoznaniu się ze świadectwami zewnętrznymi zwykło się poddawać analizie samą księgę, by równieŜ

w niej odnaleźć liczne wskazówki na temat autora. Są to tzw. świadectwa wewnętrzne.

Warto bowiem na samym początku zwrócić uwagę, iŜ sama Ewangelia nie wymienia imienia autora.

Czyni to dopiero tradycja, która jednomyślnie przypisuje autorstwo Ewangelii Janowi Markowi4. Jest

to znamienne, gdyŜ Jan Marek nie naleŜał do grona apostołów. Stąd teŜ i świadectwa tradycji są dla

nas jeszcze bardziej wiarygodne, gdyŜ „gdyby autor tej Ewangelii był wymyślony, przypisano by ją

raczej któremuś apostołowi, aby jej dodać znaczenia”. Próby podwaŜania autorstwa Markowego są

sporadyczne i spotykają się ze zdecydowanym sprzeciwem większości komentatorów5.

Prowadzący: Co zatem na temat Jana Marka mówi tradycja.

Wykładowca: Mówiąc o Ewangelii św. Marka, warto szczególną uwagę zwrócić na kwestię zaleŜności

tak samego Marka jak i jego dzieła od apostołów Piotra i Pawła. Najstarszym świadectwem tradycji,

jest wypowiedź Papiasza, biskupa Hierapolis we Frygii, przekazana przez historyka Euzebiusza. Bi-

skup Papiasz komentuje świadectwo prezbitera, którego Ireneusz nazywa uczniem Pana. Według nie-

których badaczy uczniem tym był Jan Apostoł lub któryś z uczniów ze szkoły janowej. W przekazie

Euzebiusza czytamy: „ To zaś powiedział prezbiter: Marek, który był tłumaczem Piotra, spisał dokład-

nie wszystko, co zachował w pamięci, ale nie według tego, co mówił i czynił Pan. Ani bowiem Pana nie

słyszał, ani nie naleŜał do Jego grona i tylko później – jak juŜ wspomniałem – był towarzyszem Piotra.

OtóŜ Piotr stosował nauki do potrzeb słuchaczy a nie dbał o związek słów Pańskich. Nie popełnił więc

Marek Ŝadnego błędu, jeśli w szczegółach tak pisał, jak się to w jego pamięci przechowało. O jedno się

tylko bowiem starał, by nic nie opuścić z tego, co słyszał oraz by nie napisać jakiejś nieprawdy”6.

W oparciu o Historię Kościoła Euzebiusza moŜna ustalić, Ŝe Papiasz gromadził opisywane wiadomo-

ści najprawdopodobniej między 90-110 rokiem. Z jego przesłania moŜna wyciągnąć następujące wnio-

ski:

„ Marek był tłumaczem Piotra”. Grecki termin hermeneutes 7, którego uŜył Euzebiusz ma podwójne

znaczenie. Według staroŜytnych poeci byli osobami, którzy umieli przekładać – tłumaczyć przesłania

bogów, gdyŜ działali pod wpływem natchnienia. W duchu takiego myślenia Marek był tłumaczem Pio-

tra, uległ jego inspiracji w trakcie pisania Ewangelii. Był zatem sekretarzem Apostoła, który przekazał

następnym pokoleniom nauczanie Piotra. Bardziej jednak przekonującym jest rozumienie terminu tłu-

macz jako pracę osoby, która przekłada jakiś tekst z języka obcego na język znany czytelnikom (zob. 1

komentatorzy twierdzą, Ŝe właściwe zakończenie Ewangelii Marka znajduje się w 16,8, natomiast obecne zakończenie –

kanoniczne pochodzi z początku II w. Jest ono dziełem jakiegoś ucznia apostolskiego, który cieszył się w Kościele powa-

gą i autorytetem; zob. E. ĆWIERZ, Kanoniczne zakończenie Ewangelii Marka (16, 9-20), w: Prorok potęŜny czynem i sło-

wem. Księga Pamiątkowa dla Ks. J. Kudasiewicza, red. B. Szier-Kramarek, G. Kramarek, K. Mielcarek, Lublin 1997, s.

83-88.

4 Zob. W. J. HARRINGTON, Klucz do Biblii, Warszawa 1982, s. 340; O. CULLMANN, Zarys historii ksiąg Nowego Testa-

mentu, Warszawa 1968, s. 31; Z. PONIATOWSKI, Źródła do wczesnego chrześcijaństwa, w: Katolicyzm staroŜytny jako

forma pierwotnego chrześcijaństwa, red. J. KELLER, Warszawa 1969, s. 80 n.

5 H. LANGKAMMER, Ewangelia według św. Marka, s. 33.

6 Euzebiusz z Cezarei, Hist. Eccl, III, 39,15-16.

7 Oznaczający tłumaczyć, przekładać, wyjaśniać, ale takŜe i interpretować; zob. R. Popowski, Wielki słownik grecko-

polski Nowego Testamentu. Wydanie z pełną lokalizacją greckich haseł, kluczem polsko-greckim oraz indeksem form

czasownikowych, Warszawa 19973, s. 233

4

Kor 14,28). Być moŜe zatem Marek tłumaczył słuchaczom, mówiącym językiem greckim, katechezę

Piotra.

„ Marek spisał dokładnie wszystko”. NaleŜy podkreślić, iŜ Papiasz nie udowadnia, Ŝe to Marek napisał

Ewangelie. O tym bowiem wszyscy jemu współcześni wiedzieli. Zamiarem biskupa było natomiast

omówienie sposobu pisania tego dzieła.

„ Marek wszystko, co zachował w pamięci, ale nie według tego, co mówił i czynił Pan”. Kolejny frag-

ment świadectwa Papiasza jest opisem metody, która przy pisaniu obrał Jan Marek. Prawdopodobnie

bowiem zestawiano dzieło Jana Marka z Ewangelią św. Mateusza i wyciągano wniosek o niepopraw-

ności Marka.

Prowadzący: Czy sama Ewangelia mówi nam coś o autorze?

Wykładowca: Analiza Ewangelii uzupełnia świadectwo Papiasza. Według większości komentatorów

pewne szczegóły wskazują, Ŝe napisała ją osoba pochodząca z kręgów semickich i skierowała do osób

nie znających kultury i zwyczajów Ŝydowskich. Ponadto w tekście dostrzega się wyraźne zaleŜność od

Piotra. Ewangelię św. Marka cechuje bezpośredniość, Ŝywość i plastyczność. MoŜna zatem wniosko-

wać, Ŝe jest to relacja naocznego świadka. Wiele opisanych w niej wydarzeń mógł zapamiętać tylko

naoczny świadek (np. barwny opis modlitwy w Getsemani czy zaparcia się Piotra). W kilku takŜe opi-

sach moŜna odnieść wraŜenie, Ŝe w opowiadaniu nastąpiła zmiana formy z pierwotnej pierwszej osoby

liczby mnogiej na trzecią osobę liczby mnogiej. Być moŜe oznacza to relację narratora, który naleŜał

do otoczenia Jezusa i opowiadał w pierwszej osobie liczby mnogiej.

Autor bowiem wiele miejsca poświęca osobie św. Piotra (Mk 9,2; 14,26-31.37.66-72; 16,8). NA

szczególną uwagę zasługuje fakt, Ŝe ewangelista opisuje wydarzenia rzucające cień na Szymona (Mk

8,32-33; 9,5; 14,37). Wydaje się to być wyraźnym potwierdzeniem, iŜ na powstawanie Ewangelii duŜy

wpływ miał właśnie Apostoł Piotr, który nie krył swoich trudności w kroczeniu za Chrystusem. Stąd

teŜ niektórzy wprost nazywają ją „Ewangelią Piotra”8.

Prowadzący: Czy poza katechezami św. Piotra Jan Marek korzystał jeszcze z innych materiałów – źró-

deł?

Wykładowca: W Ewangelii Marka moŜna dostrzec takŜe inne źródła z którego autor drugiej Ewangelii

korzystał. Jest wiele fragmentów, które nie pochodzą od Piotra, ale z tradycji Kościoła. Do takich źró-

deł moŜna zaliczyć m.in. tzw. streszczenia (summaria) działalności Jezusa (np. 1,14n.; 3,7-12; 6,6b),

które pochodzą z tradycji Kościoła lub są dziełem redakcyjnym samego Marka; czy teŜ tzw. perykopy

Piotrowe (zob. np. Mk 1,16-20 – Mt 4,18-22; Mk 9,2-8 – Mt 17,1-8; Mk 10,35-40 – Mt 20,20-23), któ-

re do Marka dotarły poprzez tradycję Kościoła pierwotnego.

Prowadzący: A zatem Marek był nie tylko „sekretarzem” Piotra.

Wykładowca: Nie moŜna Marka uwaŜać tylko za sekretarza św. Piotra. Takie rozumienie związku

Marka z Piotrem byłoby niezgodne z genezą Ewangelii i z jej treścią. Ogranicza bowiem wkład redak-

cyjny Marka i usuwa w niebyt znaczenie Kościoła pierwotnego, w którego środowisku rodziły się

Ewangelie.

Prowadzący: Czy poza Piotrem inni apostołowie mieli równie duŜy wpływ na powstanie Jego Ewange-

lii?

8 Zob. J. KUDASIEWICZ, Ewangelie synoptyczne, s. 114.

5

Wykładowca: Według niektórych badaczy pewien wpływ na osobę Jana Marka miał równieŜ Apostoł

Narodów, św. Paweł. Teksty biblijne często wspominają o związkach Marka z Apostołem narodów

(Dz 13,5; 15,38; Kol 4,10; Flm 24). Stąd teŜ w ich opinii, Ewangelia Marka jest Pawłową interpretacją

pierwotnej tradycji chrześcijańskiej. Według tych opinii, Marek wyłoŜył nauczanie Pawła. Istnieje bo-

wiem rzeczywiście szereg terminów wspólnych obu autorom. JednakŜe ich ilość jest mimo wszystko

dość niewielka. Stąd teŜ raczej nie moŜna mówić o bezpośredniej zaleŜności literackiej i teologicznej.

W czasie komponowania Ewangelii św. Marka były juŜ napisane wszystkie listy Pawłowe. Gdyby za-

tem Marek faktycznie nimi się posługiwał, to wydaje się, iŜ lista terminów wspólnych byłaby zapewne

obszerniejsza.

Warto takŜe zwrócić uwagę, iŜ w Ewangelii Jana Marka brak jest wielu słów i terminów specyficznych

dla św. Pawła ( agape – miłość; apokalypsis – objawienie; gnosis – wiedza; dikaiosyne – sprawiedli-

wość, usprawiedliwienie; nomos – prawo; kauchasthai – chlubić się)9.

Przeciw bliskiej zaleŜności Marka względem Apostoła Narodów przemawia takŜe brak w Ewangelii

tematów specyficznie Pawłowych, takich jak np. zniesienie starego Prawa, usprawiedliwienie przez

wiarę, Ŝycie w Duchu Świętym, nawrócenie śydów (zob. Rz 11, 25-36). W ich dziełach widać teŜ róŜ-

ną tradycję eucharystyczną (zob. Mk 14,22-25; 1 Kor 11,23-26).

Biorąc pod uwagę te wszystkie porównania, trzeba stwierdzić, Ŝe teoria o zaleŜności Marka od Pawła

nie do końca jest właściwa. Analogie terminologiczne i tematyczne pochodzą ze wspólnych źródeł, z

których obaj autorzy mogli korzystać, do których mogła naleŜeć pierwotna tradycja chrześcijańska,

Stary Testament i środowisko judaistyczne. Oczywiście nie wyklucza to moŜliwości, Ŝe Marek znał

przynajmniej niektóre listy św. Pawła. ChociaŜ więc drugi ewangelista w Ŝyciu i działalności stykał się

z Piotrem i Pawłem, to jednak nie był tylko zwykłym stenografem Piotra, ani tym bardziej dzieło jego

nie jest jedynie refleksem paulinizmu. Był on prawdziwym ewangelistą, pisarzem i teologiem, który

korzystał z bogatej tradycji Kościoła, przekazywanej i strzeŜonej przez naocznych świadków.

Prowadzący: Cały czas mówimy o Marku, czy teŜ Janie Marku. Czy moŜemy powiedzieć coś więcej o

nim samym? Co wiemy o autorze najstarszej Ewangelii?

Wykładowca: Marek, któremu tradycja przypisuje najstarszą Ewangelię, jest osobą dość często wy-

mienianą na kartach Nowego Testamentu. Autor Dziejów Apostolskich nazywa go Janem bądź Mar-

kiem lub teŜ Janem Markiem. Był pochodzenia Ŝydowskiego. Matką jego była Maria, zamoŜna niewia-

sta jerozolimska, w której domu zbierali się pierwsi chrześcijanie (Dz 12,12-17). Jest prawdopodobne,

iŜ dom ten był identyczny z Wieczernikiem, Marek bowiem zachował najwięcej szczegółów o Wie-

czerniku (Mk 14,13-17). Jeśli tak, to równieŜ to on był osobą niosącą dzban wody (Mk 14,13). Niektó-

rzy przypuszczają, Ŝe równieŜ to on był młodzieńcem, który w lnianym okryciu szedł za Jezusem po

aresztowaniu Go w Getsemani (Mk 14,50-52). Czy w takim razie był świadkiem trwogi konania w

Ogrodzie Oliwnym? Jest to moŜliwe, zwaŜając na fakt, iŜ jedynie w Ewangelii Marka jest odnotowane

to wydarzenie. Prawdopodobnie Marek wcześnie zetknął się z Piotrem. Potwierdzeniem tego moŜe być

fakt, iŜ właśnie do domu matki Marka udał się Piotr po opuszczeniu więzienia jerozolimskiego (Dz 12,

12), gdzie zastał wielu chrześcijan na modlitwie. Według wielu badaczy został przez Piotra ochrzczo-

ny10.

Marek był takŜe krewnym Barnaby i z tego względu zetknął się z Pawłem. Dołączył do Apostołów,

kiedy wyruszają oni do Antiochii (Dz 12,25), później zaś towarzyszył im w pierwszej podróŜy misyj-

nej (Dz 13,5). Dociera z nimi jednak tylko do Perge w Pamfilii skąd z bliŜej nieznanych powodów po-

wraca do Jerozolimy (Dz 13,13). Prawdopodobnie z tego powodu Paweł nie chciał zabrać go w drugą

9 Pełny wykaz wspólnych terminów podaje K. ROMANIUK, Zagadnienie paulinizmów w Ewangelii Marka, CT 45 (1970).

10 Zob. J. KUDASIEWICZ, Święty Marek ewangelista jako pisarz i teolog, Znak 29 (1977), s. 128.

6

podróŜ misyjną (Dz 15,37-38). Na tym tle doszło do sporu w wyniku którego obaj apostołowie się roz-

dzielili. Barnaba wraz z Markiem udał się na Cypr, zaś Paweł z Sylasem, a potem i Tymoteuszem udał

się przez Syrię do Cylicji (Dz 15,39-40). Po raz kolejny Marek spotyka się z Apostołem Narodów oko-

ło r. 62 w czasie pierwszego uwięzienia Pawła w Rzymie (Kol 4,10; Flm 24). Stamtąd udaje się praw-

dopodobnie do Efezu, bowiem w czasie drugiego uwięzienia w Rzymie Paweł pisząc do Tymoteusza

prosi, „Weź Marka i przyprowadź z sobą; jest mi bowiem przydatny do posługiwania” (2 Tm 4,11). A

zatem w latach sześćdziesiątych Marek był w Rzymie. W tym czasie (około 63-64 r.) Ewangelista był

równieŜ współpracownikiem Piotra, o czym świadczy sam Piotr: „Pozdrawia was (...) Marek, mój syn”

(1 P 5,13). Określenie „syn” oznacza w tym przypadku pokrewieństwo duchowe. Piotr, który ochrzcił

Marka, miał prawo nazywać go „swym synem”. Według staroŜytnych tradycji Euzebiusza i Hieroni-

ma, Marek był załoŜycielem i biskupem Kościoła aleksandryjskiego. Kościół czci Marka Ewangelistę

jako męczennika, jednak nie ma pewnych wiadomości o czasie i rodzaju śmierci.

Prowadzący: Do kogo kierował Marek swoją Ewangelię?

Wykładowca: Gdy powstawała Ewangelia św. Marka, zapewne istniały w społeczności pierwotnego

kościoła zbiory słów Chrystusa oraz opowiadania o pewnych wydarzeniach z Ŝycia Mistrza z Nazaretu.

Nie były to jednak opisy całościowe. Jan Marek jednak jako pierwszy nadał Wydarzeniu Jezusa pewną

literacką całość. MoŜna powiedzieć, iŜ stworzył gatunek literacki zwany Ewangelią. Rzecz jasna, iŜ

nie zamierzał on pisać historii Ŝycia Jezusa, we współczesnym tego słowa znaczeniu. Jego przesłanie

nie zawiera wszystkich – nawet być moŜe dostępnych mu wiadomości dotyczących Chrystusa. Jan

Marek podaje bowiem jedynie wybrane słowa i czyny Jezusa, aby przekonać i utwierdzić odbiorcę, Ŝe

Jezus jest prawdziwym Zbawicielem, iŜ przyniósł On ludziom zbawienie BoŜe. Stąd teŜ idąc za wie-

loma badaczami moŜna Ewangelię Marka nazwać wyznaniem i świadectwem wiary.

Według św. Hieronima, Marek napisał Ewangelię „na prośbę braci w Rzymie”. Analiza treści Ewange-

lii moŜe potwierdzać jego świadectwo. Hieronim wskazuje, Ŝe adresaci Ewangelii są pochodzenia po-

gańskiego i znajdują się w ścisłym związku z Rzymem. Przeznaczenie Ewangelii dla chrześcijan na-

wróconych z pogaństwa potwierdzają dwie charakterystyczne cechy tego dzieła: akcentowanie przez

Marka tematu powołania pogan do zbawienia, oraz objaśnianie elementów semickich Ewangelii, by

uczynić ją zrozumiałą dla czytelników pochodzących z pogaństwa11. Potwierdzeniem takiego określe-

nia adresatów moŜe być równieŜ i to, iŜ Stary Testament cytowany jest w dziele Marka bardzo rzadko

(18 razy) i zasadniczo z Septuaginty.

Na rzymskich adresatów Ewangelii Marka mogą wskazywać takŜe liczne latynizmy obecne w tekście.

Do najwaŜniejszych terminów łacińskich naleŜą: modios (łac. modius – 4,21) – korzec; legion (łac.

legio 5,9.15) – legion; denarion (łac. denarius – 6,37; 12,15; 14,5) – denar; kensos (łac. census –

12,14) – podatek; ksestes (łac. sextarius – 7,4) – miara wynosząca pół kwarty; praitórion (łac. praeto-

rium – 15,16) – pretorium; kantyrion (łac. centurio – 15,39) – Setnik. Obok słownictwa łacińskiego w

tekście Ewangelii św. Marka widoczne są zwroty i składnie typowe dla języka i kultury łacińskiej.

RównieŜ i sposób ukazywania osoby Jezusa Chrystusa, podkreślający Go jako Syna BoŜego i Pana,

wydaje się wyraźnie wskazywać, na rzymskich adresatów Ewangelii św. Marka.

Prowadzący: Czy rzeczywiście Ewangelia wg św. Marka jest najstarszym tekstem nowotetamental-

nym?

Wykładowca: Dokładnie, to moŜna powiedzieć, Ŝe Ewangelia autorstwa Jana Marka jest najstarszą

Ewangelią. Trzeba bowiem pamiętać, iŜ starszymi pismami nowotestamentalnymi od Ewangelii Jana

11 Np. wyjaśnia faryzejskie zwyczaje obmywania rąk i naczyń. Wyjaśnia okoliczności tych czynności (zob. Mk 7,15).

Mówiąc takŜe o pewnych czynnościach rytualnych, czy obrzędowych – świątecznych wyjaśnia niektóre z nich: „Przygo-

towanie czyli dzień przed szabatem” (zob. Mk 15,42; 14,12).

7

Marka są np. Listy Apostoła Pawła. Najstarsze zaś świadectwa tradycji przekazują, iŜ Marek spisał

Ewangelię po śmierci Piotra i Pawła. Św. Ireneusz informuje, Ŝe „po ich śmierci Marek przekazał na

piśmie to, co Piotr głosił”12.

JeŜeli rok 64 przyjmie się za najbardziej prawdopodobną datę śmierci Piotra, to Ewangelia Marka nie

mogła powstać przed tym czasem. Potwierdzenie tej daty wydaje się być równieŜ treść Ewangelii,

szczególnie akcentowanie cierpień i prześladowań uczniów Jezusa (zob. Mk 8,34; 10,38; 13,9-13), któ-

re – jak wszystko wskazuje – wydają się nawiązywać do prześladowań, jakie miały miejsce za cesarza

Nerona (64-68 rok)13. BliŜsze określenie czasu powstania Ewangelii Marka moŜliwe jest po analizie

danych zawartych w księdze. Na ich podstawie znamienita większość autorów przyjmuje, iŜ najbar-

dziej prawdopodobny czas powstania Ewangelii Marka przypada na lata 64-7014.

Prowadzący: Czy moŜna wskazać miejsce, gdzie Jan Marek mógł spisać Ewangelię?

Wykładowca: Trudno jest wskazać miejsce przebywania Marka, w czasie powstawania Ewangelii. Ju-

dea i Galilea raczej nie wchodzą w rachubę z powodu występujących w ewangelii niedokładności geo-

graficznych. Przeciwko Palestynie, jako miejscu powstania Ewangelii, przemawia takŜe sytuacja poli-

tyczna w czasie jej powstawania. NaleŜy pamiętać, iŜ był to czas wojny Ŝydowskiej.

Stad teŜ większość badaczy przyjmuje Rzym, jako prawdopodobne miejsce powstania Ewangelii św.

Marka. Taka opinia opiera się na świadectwie Papiasza, który podaje, Ŝe Ewangelia została napisana w

Rzymie, niebawem po śmierci męczeńskiej Piotra: „Mateusz napisał swoją ewangelię pośród Hebraj-

czyków w ich własnym języku w czasie, kiedy Piotr i Paweł głosili Ewangelie w Rzymie i zakładali

Kościół. Po ich śmierci, Marek, uczeń i tłumacz Piotra, przekazał nam na piśmie to, czego nauczał

Piotr”15.

Potwierdzeniem przekonania Papiasza moŜe być informacja w 1 P 5,13, gdzie Marek nazwany jest

„umiłowanym synem”, zaś miejsce, z którego List został wysłany – Babilonem (w języku pierwszych

chrześcijan: Rzym). Wydaje się, iŜ Ewangelia mogła być napisana po zamieszkach, jakie nastąpiły po

śmierci Nerona (68 r.) oraz wojnie Ŝydowskiej (66-70 r.). Według innych Ewangelia Marka mogła po-

wstać na terenach Syrii.

Ks. Michał Bednarz

Dlaczego w wyjaśnianiu Biblii chrześcijanie zawsze opierali się na tradycji?

Prowadzący: Czy nie wystarczy tylko przeczytać tekst biblijny?

Wykładowca: Przywódcy Kościoła od samego początku byli przekonani, Ŝe wyjaśnianie Pisma Świę-

tego jest ich głównym zadaniem. Zwraca na to uwagę św. Piotr w swoim liście (2 P 1,16-21). UwaŜano

bowiem, Ŝe do oficjalnego, autorytatywnego nauczania objawienia powołani są przywódcy wspólnoty.

To oni posiadają dar rozeznawania treści objawienia. Obdarzeni są bowiem specjalną opieką (asysten-

cją) Ducha Świętego. Według Ewangelii św. Jana obiecany przez Jezusa Duch Święty wprowadził

uczniów w całą prawdę, której sami nie mogli pojąć (J 14,26). Dlatego przywódcy Kościoła od samego

12 Adv. Haer. , III, 1

13 Zob. J. KUDASIEWICZ, Święty Marek ewangelista jako pisarz i teolog, s. 1304.

14 Mówimy tu o powstaniu ostatecznego tekstu tej Ewangelii. Są bowiem hipotezy mówiące o wcześniejszych tekstach

Ewangelii Marka, które mogły by nawet pierwotnie funkcjonować w języku hebrajskim. Zob. J. CARMIGNAC, La

naissance des Evangiles synoptiques, Paris 1984, s. 73.

15 IRENEUSZ, Adv.haer., III, 1.

8

początku czuli się zobowiązani objaśniać Pismo Święte. Apostołowie, idąc za przykładem Jezusa i

powołując się na Jego Ducha, tłumaczyli je w kazaniach a takŜe w listach. Dworzanin królowej etiop-

skiej czytał Biblię, ale jej nie mógł zrozumieć i prosił diakona Filipa, aby mu ją wyjaśnił. Proszony

natychmiast spełnił Ŝyczenie dworzanina (Dz 8,26-40).

Prowadzący: Czy rzeczywiście od samego początku istnienia chrześcijaństwa kładziono silny nacisk

na wierność Tradycji?

Wykładowca: Przypomnijmy sobie pewne wydarzenia. Apostołowie nie mogli podołać pracy, jaka na

nich spadła. Wtedy stwierdzili: „ Nie jest rzeczą słuszną, abyśmy zaniedbali Słowo BoŜe, a obsługiwali

stoły” (Dz 6,2). Dlatego wybrali diakonów i im zlecili pracę charytatywną, a sami zajęli się głoszeniem

Słowa BoŜego. Ten obowiązek uwaŜali za podstawowy i najwaŜniejszy (Dz 1,21-22).

NaleŜy jeszcze zwrócić uwagę na listy św. Pawła, który ciągle podkreśla, iŜ jest wierny Tradycji. Za-

znacza, Ŝe został zaaprobowany przez tych, których nazywa " filarami" (Jakub, Kefas i Jan). „ Przed-

stawiłem im Ewangelię, którą głoszę [...], by stwierdzili, czy nie biegnę lub nie biegłem na próŜno” (Ga

2,2; por. 2,9). Wspomina równieŜ, Ŝe podaje to, co otrzymał od Apostołów (1 Kor 11,23; 15,3). Warto

jeszcze przypomnieć tzw. Listy pasterskie św. Pawła, a zatem dwa Listy do Tymoteusza i List do Ty-

tusa. Stanowią poŜegnanie Apostoła z najbliŜszymi, a więc są pewnego rodzaju testamentem. W te-

stamencie odchodzący z tego świata człowiek przekazuje to, co uwaŜa za najwaŜniejsze. Tak teŜ trzeba

popatrzeć na wspomniane listy. A właśnie w nich św. Paweł upomina przywódców Kościoła, aby byli

wierni tradycji i aby jej pilnie strzegli. Tymoteusza, który był odpowiedzialny za Kościół w Efezie,

Apostoł poucza: „ Zdrowe zasady, któreś posłyszał ode mnie, miej za wzorzec w wierze i miłości w

Chrystusie Jezusie! Dobrego depozytu strzeŜ z pomocą Ducha Świętego, który w nas mieszka. [...]

Trwaj w tym, czego się nauczyłeś i co ci powierzono, bo wiesz, od kogo się nauczyłeś. [...] Zaklinam

cię wobec Boga i Chrystusa Jezusa, który będzie sądził Ŝywych i umarłych, i na Jego pojawienie się, i

na Jego królestwo: głoś naukę, nastawaj w porę, nie w porę, [w razie potrzeby] wykaŜ błąd, poucz,

podnieś na duchu z całą cierpliwością, ilekroć nauczasz. Przyjdzie bowiem chwila, kiedy zdrowej na-

uki nie będą znosili, ale według własnych poŜądań będą sobie mnoŜyli nauczycieli” (2 Tm 1,14; 3,14;

4,1-3).

Prowadzący: A jak było w ciągu następnych wieków? Czy w dalszym ciągu niezwykle waŜna była

Tradycja, gdy tłumaczono Pismo Święte?

Wykładowca: Podobnie jak w okresie pierwotnego chrześcijaństwa, tak było równieŜ w Kościele w

ciągu następnych wieków. W pierwszych wiekach jego istnienia odwoływano się do tych, którzy z do-

świadczenia znają pewne wydarzenia. Św. Ireneusz, świadek wielkich, pierwszych Kościołów Azji

oraz Galii, stwierdza: „Nie potrzeba więc u innych szukać prawdy, którą łatwo moŜna wziąć z Kościo-

ła, poniewaŜ Apostołowie złoŜyli w nim wszystko, co stanowi prawdę w sposób najobfitszy, jakoby do

bogatego skarbca; kaŜdy więc, ktokolwiek pragnie, moŜe czerpać z niego napój Ŝycia; natomiast wszy-

scy inni to złodzieje i rozbójnicy. Dlatego teŜ trzeba ich unikać, to natomiast, co naleŜy do Kościoła,

winno się miłować z najwyŜszą gorliwością i czerpać tradycję prawdy. CóŜ bowiem? I jeśli w jakiejś

niewielkiej sprawie powstanie spór, czyŜ nie naleŜy uciekać się do najstarszych Kościołów, w których

przebywali Apostołowie, i z nich czerpać w tej sprawie to, co jest naprawdę jasne i niewątpliwe. I nie-

chby nawet Apostołowie nie pozostawili nam Pisma, czyŜ i w takim wypadku nie naleŜałoby iść za

porządkiem tradycji przekazanej tym, którym polecili Kościoły?”.16

Zawsze uwaŜano, Ŝe Biblia powinna być studiowana i tłumaczona w duchu Ojców Kościoła. Sobór

Trydencki podkreślił, Ŝe winna być czytana i wyjaśniana według „jednomyślnej zgodności Ojców”

16 „Karmię Was tym, czym sam Ŝyję”. Ojcowie Kościoła prowadzą przez święta roku kościelnego [Ojcowie Ŝywi, t. 4],

red. M. Starowieyski, Kraków: Znak 1982 s. 484-485.

9

(DS, 1507). Zgodnego z Tradycją sposobu czytania Pisma Świętego domaga się od nas takŜe Kościół

współczesny w Konstytucji dogmatycznej o BoŜym Objawieniu. Paragraf omawiający zagadnienia tłu-

maczenia Biblii rozpoczyna się w następujący sposób: „Pismo Święte powinno być czytane i interpre-

towane w tym samym Duchu, w jakim zostało napisane”. Sobór wyjaśnia, iŜ chcąc osiągnąć ten cel,

trzeba „uwaŜnie takŜe uwzględniać treść i jedność całej Biblii, mając na oku Ŝywą Tradycję całego

Kościoła” (KO, 12).

Pytanie: Co wiemy o rodzinie Jana Marka?

10