Wykład 11

Ks. Mirosław Łanoszka

Historia Moabitki Rut (Księga Rut)

Prowadzący: Ostatnie spotkanie było poświęcone księgom tworzącym dzieło kronikarskie. Czym cha-

rakteryzują się kolejne pisma?

Wykładowca: W zbiorze ksiąg historycznych znajduje się równieŜ szczególna grupa utworów, do któ-

rych zalicza się cztery niezaleŜne księgi: Tobiasza, Judyty, Estery oraz Rut. Wszystkie te księgi posia-

dają podobną formę literacką, którą moŜna określić jako „historia budująca”, gdzie dominującą rolę

pełni element dydaktyczny. Poznawane przez nas wcześniejsze pisma w ramach historii deuterono-

micznej oraz dzieła kronikarskiego zajmowały się dziejami całego narodu wybranego. Wspomniane

cztery niezaleŜne utwory literackie opowiadają o dziejach pojedynczych osób lub rodzin.

Prowadzący: Dlaczego jedno z tych pism, a mianowicie Księga Rut, znajduje się między Księgą Sę-

dziów a Pierwszą Księgą Samuela, czyli w grupie utworów tworzących historię deuteronomiczną?

Wykładowca: StaroŜytne tłumaczenia Starego Testamentu, podobnie jak większość współczesnych

przekładów chrześcijańskich Pisma Świętego umieściły Księgę Rut zaraz po Księdze Sędziów, ze

względu na jej ramy czasowe oraz tematykę. MoŜliwe, Ŝe o tym miejscu w kanonie zadecydowało

pierwsze zdanie Księgi Rut: „W czasach, gdy rządzili sędziowie ()” (1,1) oraz jej zakończenie zawie-

rające genealogię króla Dawida, którego dzieje opowiadają kolejne Księgi Samuela. Jednak ze wzglę-

du na swoją specyficzną formę literacką Księga Rut nie naleŜy do bloku tradycji deuteronomicznej.

Biblia hebrajska umieszcza ten utwór w swojej trzeciej części, czyli w Pismach (Ketuwim). Księga Rut

znajduje się dokładnie w zbiorze pięciu zwojów świątecznych (megillot), czytanych w czasie róŜnych

uroczystości. Tradycja Ŝydowska posługiwała się tą księgą podczas Pięćdziesiątnicy (Szawuot), która

w dawnym Izraelu była świętem rolniczym kończącym Ŝniwa. O takim wykorzystaniu Księgi Rut mo-

gły zadecydować znajdujące się w niej epizody, które dzieją się w czasie Ŝniw (Rt 1,22; 2,23).

Prowadzący: O jakich wydarzeniach opowiada Księga Rut?

Wykładowca: Księga Rut przedstawia historię pewnej rodziny zamieszkującej Betlejem w Judzie. Kie-

dy w okolicach rodzinnych nastał głód pewien człowiek o imieniu Elimelek wraz z Ŝoną Noemi i

dwoma synami, Machlonem i Kilionem, wyemigrował do Moabu. W obcej ziemi niebawem zmarł

Elimelek, a jego dwaj synowie poślubili Moabitki o imionach Rut i Orpa. Niestety, niedługo potem

zmarli równieŜ obaj synowie. Wówczas ich matka, Noemi, postanowiła wrócić do ziemi rodzinnej.

Razem z nią chciały równieŜ iść jej synowe, chociaŜ Noemi im to odradzała. Jedna z nich, Orpa, zre-

zygnowała, natomiast druga, Rut, wróciła razem z teściową w okolice Betlejem. Noemi znalazła się w

bardzo trudnej sytuacji, gdyŜ będąc wdową i pozbawioną synów matką została bez opieki i materialne-

go zabezpieczenia. To dramatyczne wydarzenie staje się początkiem budującej historii, która ukazuje,

Ŝe Bóg nawet ze zła moŜe wyprowadzić dobro.

Prowadzący: Dlaczego Noemi nie chciała zabrać ze sobą do ziemi rodzinnej Ŝon swoich zmarłych sy-

nów?

Prowadzący: To dobre pytanie. Noemi obawiała się, Ŝe restrykcyjne prawodawstwo Izraela nie będzie

sprzyjało cudzoziemkom w układaniu sobie dalszego Ŝycia, zwłaszcza w kwestii załoŜenia nowej ro-

dziny. W tej sytuacji zdecydowana postawa Moabitki Rut, która nie chciała pozostawić samej teścio-

1

wej oraz wyraziła gotowość wejścia do społeczności Izraela, zasługuje na uznanie. Słowa wypowie-

dziane w tym kontekście przez Rut świadczą o biblijnym uniwersalizmie. Dzięki nauczaniu proroc-

kiemu naród wybrany zrozumiał, Ŝe ich Bóg jest równieŜ jedynym Panem wszystkich ludzi i narodów.

Tego typu świadomość była obca Izraelitom we wczesnym okresie zasiedlania Kanaanu.

Prowadzący: W jaki sposób rozwiązały się problemy Noemi?

Wykładowca: Po przybyciu do Betlejem Moabitka Rut chciała pomóc swojej teściowej poprzez zbie-

ranie na polu pozostawionych przez Ŝniwiarzy kłosów, którzy zgodnie z prawnym przepisem, powinni

w ten sposób pomagać biednym. Rut znalazła się na polu naleŜącym do Booza, który, jak się później

okazało, był krewnym zmarłego męŜa Noemi, Elimeleka. Kiedy Booz dowiedział się, Ŝe Rut jest sy-

nową Noemi, stał się względem niej bardzo hojny oraz Ŝyczliwy. Noemi poinformowała równieŜ swo-

ją synową, Ŝe Booz jest jednym z ich krewnych, którzy mają względem nich tak zwane „prawo wyku-

pu”. Na czym polegało to prawo. Dotyczyło ono w szerokim sensie solidarności rodzinnej. Ten, który

posiada to prawo (hebr. go’el) pełnił rolę obrońcy interesów jednostki i grupy. Noemi posiadała jakiś

majątek, który jednak z powodu trudnej sytuacji musiała sprzedać, a jej synowa, Moabitka Rut, była

wdową i nie posiadała dzieci. Booz jako jeden z krewnych Noemi i Rut powinien przede wszystkim

wykupić utracony majątek Elimeleka, czyli naleŜącą do niego ziemię. Jednak kupno pola to nie

wszystko. Był jeszcze drugi obowiązek związany z prawem wykupu, tak zwany „lewirat”, który pole-

gał na poślubieniu wdowy przez najbliŜszego krewnego jej zmarłego męŜa, jeŜeli ten nie pozostawił po

sobie potomka, by w ten sposób zapewnić ciągłość swojemu rodowi. Wówczas narodzone z takiego

związku dziecko nosiło nazwisko zmarłego ojca i dziedziczyło po nim ziemię. Okazało się jednak, Ŝe

Noemi ma bliŜszego krewnego niŜ Booz, który owszem chciał się wywiązać z pierwszej części prawa

wykupu, czyli nabyć utraconą przez rodzinę Elimeleka ziemię, ale nie miał zamiaru poślubić Moabitki

Rut. W tej sytuacji, w ogóle zrezygnował z wypełnienia prawa wykupu, w wyniku czego, Booz stał się

najbliŜszym krewnym Noemi, nabywając jej własność i zawierając małŜeństwo lewirackie z Rut.

Prowadzący: Jak kończy się ta historia i jakie jest zasadnicze jej przesłanie?

Prowadzący: Z małŜeństwa Booza i Rut urodził się syn, który prawnie jest dzieckiem i dziedzicem

Elimeleka, a Noemi zgodnie z prawem, moŜe je zaadoptować jako własnego potomka. Noemi dała

dziecku na imię Obed i odegrała waŜną rolę w jego wychowaniu. MałŜeństwo Booza i Rut zostało ob-

darzone synem, który stał się dla nich znakiem BoŜego błogosławieństwa. Zawarta w ostatniej części

księgi genealogia informuje nas, Ŝe Obed był ojcem Jessego i dziadkiem króla Dawida. MoŜemy po-

wiedzieć, Ŝe historia Noemi i Moabitki Rut wpisała się w dzieje przodków króla Dawida. Ewangelista

Mateusz przedstawiając rodowód Jezusa wykorzystał opowiadanie o dziejach przodków króla Dawida

pisząc, Ŝe „Booz był ojcem Obeda, a matką była Rut. Obed był ojcem Jessego, a Jesse ojcem króla

Dawida” (Mt 1,5b-6a). Autor Księgi Rut podkreśla równieŜ, Ŝe ta BoŜa interwencja ocaliła istnienie

zagroŜonej rodziny, która rozwijając się w następnych pokoleniach połoŜyła fundamenty pod rodzinę

królewską, wybranego przez Boga Dawida.

Ks. Piotr Łabuda

Ewangelia Jana Marka – pierwsza spisana Ewangelia

Prowadzący: Na ostatnim spotkaniu zaczęliśmy patrzeć na Ewangelię Jana Marka, który spisał – prze-

tłumaczył katechezę Księcia Apostołów. Mówiąc o tym moŜe zrodzić się pytanie, czy moŜna mówić,

iŜ Marek był tylko „sekretarzem” Piotra.

2

Wykładowca: Nie moŜna Marka uwaŜać tylko za sekretarza św. Piotra. Takie rozumienie związku

Marka z Piotrem byłoby niezgodne z genezą Ewangelii i z jej treścią. Ogranicza bowiem wkład redak-

cyjny Marka i usuwa w niebyt znaczenie Kościoła pierwotnego, w którego środowisku rodziły się

Ewangelie.

Prowadzący: Czy poza Piotrem inni apostołowie mieli równie duŜy wpływ na powstanie Ewangelii św.

Marka?

Wykładowca: Według niektórych badaczy pewien wpływ na osobę Jana Marka miał równieŜ Apostoł

Narodów, św. Paweł. Teksty biblijne często wspominają o związkach Marka z Apostołem narodów

(Dz 13,5; 15,38; Kol 4,10; Flm 24). Stąd teŜ w ich opinii, Ewangelia Marka jest Pawłową interpretacją

pierwotnej tradycji chrześcijańskiej. Według tych opinii, Marek wyłoŜył nauczanie Pawła. Istnieje bo-

wiem rzeczywiście szereg terminów wspólnych obu autorom. JednakŜe ich ilość jest mimo wszystko

dość niewielka. Stąd teŜ raczej nie moŜna mówić o bezpośredniej zaleŜności literackiej i teologicznej.

Prowadzący: Do kogo kierował Marek swoją Ewangelię?

Wykładowca: Gdy powstawała Ewangelia św. Marka, zapewne istniały w społeczności pierwotnego

kościoła zbiory słów Chrystusa oraz opowiadania o pewnych wydarzeniach z Ŝycia Mistrza z Nazaretu.

Nie były to jednak opisy całościowe. Jan Marek jednak jako pierwszy nadał Wydarzeniu Jezusa pewną

literacką całość. MoŜna powiedzieć, iŜ stworzył gatunek literacki zwany Ewangelią. Rzecz jasna, iŜ nie

zamierzał on pisać historii Ŝycia Jezusa, we współczesnym tego słowa znaczeniu. Jego przesłanie nie

zawiera wszystkich – nawet być moŜe dostępnych mu wiadomości dotyczących Chrystusa. Jan Marek

podaje bowiem jedynie wybrane słowa i czyny Jezusa, aby przekonać i utwierdzić odbiorcę, Ŝe Jezus

jest prawdziwym Zbawicielem, iŜ przyniósł On ludziom zbawienie BoŜe. Stąd teŜ idąc za wieloma

badaczami moŜna Ewangelię Marka nazwać wyznaniem i świadectwem wiary.

Według św. Hieronima, Marek napisał Ewangelię „na prośbę braci w Rzymie”. Analiza treści Ewange-

lii moŜe potwierdzać jego świadectwo. Hieronim wskazuje, Ŝe adresaci Ewangelii są pochodzenia po-

gańskiego i znajdują się w ścisłym związku z Rzymem. Przeznaczenie Ewangelii dla chrześcijan na-

wróconych z pogaństwa potwierdzają dwie charakterystyczne cechy tego dzieła: akcentowanie przez

Marka tematu powołania pogan do zbawienia, oraz objaśnianie elementów semickich Ewangelii, by

uczynić ją zrozumiałą dla czytelników pochodzących z pogaństwa. Potwierdzeniem takiego określenia

adresatów moŜe być równieŜ i to, iŜ Stary Testament cytowany jest w dziele Marka bardzo rzadko (18

razy) i zasadniczo z Septuaginty. Na rzymskich adresatów Ewangelii Marka mogą wskazywać takŜe

liczne latynizmy obecne w tekście najstarszej Ewangelii.

Prowadzący: Czy rzeczywiście Ewangelia wg św. Marka jest najstarszym tekstem nowotetamental-

nym?

Wykładowca: Dokładnie, to moŜna powiedzieć, Ŝe Ewangelia autorstwa Jana Marka jest najstarszą

Ewangelią. Trzeba bowiem pamiętać, iŜ starszymi pismami nowotestamentalnymi od Ewangelii Jana

Marka są np. Listy Apostoła Pawła. Najstarsze zaś świadectwa tradycji przekazują, iŜ Marek spisał

Ewangelię po śmierci Piotra i Pawła. Św. Ireneusz informuje, Ŝe „po ich śmierci Marek przekazał na

piśmie to, co Piotr głosił”1.

JeŜeli rok 64 przyjmie się za najbardziej prawdopodobną datę śmierci Piotra, to Ewangelia Marka nie

mogła powstać przed tym czasem. Potwierdzenie tej daty wydaje się być równieŜ treść Ewangelii,

szczególnie akcentowanie cierpień i prześladowań uczniów Jezusa (zob. Mk 8,34; 10,38; 13,9-13), któ-

re – jak wszystko wskazuje – wydają się nawiązywać do prześladowań, jakie miały miejsce za cesarza

1 Adv. Haer. , III, 1

3

Nerona (64-68 rok)2. BliŜsze określenie czasu powstania Ewangelii Marka moŜliwe jest po analizie

danych zawartych w księdze. Na ich podstawie znamienita większość autorów przyjmuje, iŜ najbar-

dziej prawdopodobny czas powstania Ewangelii Marka przypada na lata 64-703.

Prowadzący: Czy moŜna wskazać miejsce, gdzie Jan Marek mógł spisać Ewangelię?

Wykładowca: Trudno jest wskazać miejsce przebywania Marka, w czasie powstawania Ewangelii. Ju-

dea i Galilea raczej nie wchodzą w rachubę z powodu występujących w ewangelii niedokładności geo-

graficznych. Przeciwko Palestynie, jako miejscu powstania Ewangelii, przemawia takŜe sytuacja poli-

tyczna w czasie jej powstawania. NaleŜy pamiętać, iŜ był to czas wojny Ŝydowskiej.

Stad teŜ większość badaczy przyjmuje Rzym, jako prawdopodobne miejsce powstania Ewangelii św.

Marka. Taka opinia opiera się na świadectwie Papiasza, który podaje, Ŝe Ewangelia została napisana w

Rzymie, niebawem po śmierci męczeńskiej Piotra: „Mateusz napisał swoją ewangelię pośród Hebraj-

czyków w ich własnym języku w czasie, kiedy Piotr i Paweł głosili Ewangelie w Rzymie i zakładali

Kościół. Po ich śmierci, Marek, uczeń i tłumacz Piotra, przekazał nam na piśmie to, czego nauczał

Piotr”4.

Potwierdzeniem przekonania Papiasza moŜe być informacja w 1 P 5,13, gdzie Marek nazwany jest

„umiłowanym synem”, zaś miejsce, z którego List został wysłany – Babilonem (w języku pierwszych

chrześcijan: Rzym). Wydaje się, iŜ Ewangelia mogła być napisana po zamieszkach, jakie nastąpiły po

śmierci Nerona (68 r.) oraz wojnie Ŝydowskiej (66-70 r.). Według innych Ewangelia Marka mogła po-

wstać na terenach Syrii.

Ks. Michał Bednarz

Dlaczego urodził się w Betlejem?

Prowadzący: Kto nam dostarcza informacji o miejscu narodzenia Jezusa?

Wykładowca: Szukając odpowiedzi na to pytanie, moŜna zacząć od Ewangelii św. Łukasza. Jej autor

napisał: „W owym czasie wyszło rozporządzenie Cezara Augusta, Ŝeby przeprowadzić spis ludności w

całym świecie”. I dodaje: „PodąŜali więc wszyscy, aby się dać zapisać, kaŜdy do swego miasta. Udał

się takŜe Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawidowego zwanego Betlejem, po-

niewaŜ pochodził z domu i rodu Dawida” (Łk 2,1.3-4). Józef udał się więc na terytorium pokolenia

Judy do miasteczka Betlejem, z którego pochodził Dawid. Ten zaś król otrzymał od proroka Natana

zapewnienie, Ŝe jego potomek będzie wybitnym władcą (por. 2 Sm 7,12). MoŜna powiedzieć, Ŝe to

cesarz rzymski, który rządził wszechwładnie basenem Morza Śródziemnego zadecydował o tym, Ŝe

Jezus narodził się w Betlejem. Bardzo często ludziom, a zwłaszcza tym, którzy uchodzą za wielkich w

świecie, wydaje się, Ŝe kierują biegiem wydarzeń. Nie wiedzą o tym, iŜ są tylko narzędziem w ręku

wszechmocnego Boga. Tak było w wypadku cesarza Augusta. Wydawało mu się, Ŝe wszechwładnie

rządzi światem, a tymczasem jedynie realizował odwieczny plan Boga, któremu wszystko się poddaje.

Prowadzący: Czy moŜna zatem powiedzieć, Ŝe odwieczny plan Boga sprawił, iŜ oczekiwany od wie-

ków Zbawiciel narodził się w Betlejem?

2 Zob. J. KUDASIEWICZ, Święty Marek ewangelista jako pisarz i teolog, s. 1304.

3 Mówimy tu o powstaniu ostatecznego tekstu tej Ewangelii. Są bowiem hipotezy mówiące o wcześniejszych tekstach

Ewangelii Marka, które mogły by nawet pierwotnie funkcjonować w języku hebrajskim. Zob. J. CARMIGNAC, La

naissance des Evangiles synoptiques, Paris 1984, s. 73.

4 IRENEUSZ, Adv.haer., III, 1.

4

Wykładowca: W VIII w. przed Chrystusem prorok Micheasz chciał upewnić Izraelitów, Ŝe przyjdzie

Mesjasz i dlatego wskazał miejsce jego narodzenia. Zapowiedział: „A ty, Betlejem Efrata, najmniejsze

jesteś wśród plemion judzkich! Z ciebie wyjdzie dla mnie Ten, który będzie władał w Izraelu, a pocho-

dzenie Jego od początku, od dnia wieczności. [...] Powstanie On i paść będzie mocą Pańską, w maje-

stacie imienia Pana, Boga swego” (Mi 5,1.3). To nie człowiek, nawet tak potęŜny jak cesarz August,

sprawił, Ŝe Jezus narodził się w Betlejem. Uczynił to Bóg, który niezawodnie zawsze realizuje swój

plan zbawienia ludzkości.

Do wspomnianego tekstu proroka Micheasza nawiązał św. Mateusz, który napisał, iŜ Chrystus naro-

dził się w „Betlejem w Judei” (Mt 2,1). Tym samym dał do zrozumienia, Ŝe ma na myśli stare miasto

kananejskie na południe od Jerozolimy, które zawdzięcza powstanie nomadom. Osiedlili się kiedyś w

pobliŜu znajdującego się tutaj źródła. Nazwę miasta – Dom Lahmu (boga Lahmu albo bogini Lahama)

– odczytano później jako Dom chleba, gdyŜ słowo lehem znaczy po hebrajsku chleb.

Prowadzący: Jak wygląda dzisiaj miejsce narodzenia Jezusa?

Wykładowca: Miasteczko Betlejem rozpościera się na wzgórzu, otoczone gajami oliwnymi, rosnącymi

na tarasowatych zboczach. Stąd zaczynają się płowe pustkowia judzkie. Przed Bazyliką Narodzenia

Jezusa rozciąga się przestronny plac, wyłoŜony płytami z szarego kamienia. Główne wejście do sank-

tuarium stanowi mały otwór, mniej więcej 1,5 m na 1 m. Uczyniono tak, gdyŜ w ten sposób chciano

się zabezpieczyć przed sprofanowaniem tego miejsca. Kiedyś bowiem najeźdźcy wjeŜdŜali do środka

na koniach. Wnętrze Bazyliki nie jest radosne i rozświetlone; przeciwnie – panuje tutaj stale półmrok i

dominują ciemne kolory, a całość sprawia wraŜenie ogólnego zaniedbania. WraŜenie to pogłębia się

jeszcze, gdy wchodzimy do Groty Narodzenia, usytuowanej pod głównym ołtarzem. Wśród zwisają-

cych świeczników i kaganków oliwnych jest miejsce oznaczone gwiazdą na marmurowej płycie. JuŜ w

pierwszych wiekach naszej ery grota stała się miejscem chrześcijańskiego kultu.

Prowadzący: Z czym dzisiaj kojarzy się Betlejem?

Wykładowca: W kulturze europejskiej Betlejem kojarzy się z ową czarowną nocą, kiedy – jak się wy-

daje – wszystko moŜe się zdarzyć; z nocą pojednania i radości, z czasem, gdy wszyscy chcą być razem

i gdy samotność jest szczególnie dotkliwa. Zwłaszcza w okresie BoŜego Narodzenia myśli, rozmowy i

śpiewy wielu milionów ludzi ześrodkują się na tym małym miasteczku. Jego nazwa towarzyszy nam

od dziecka w pieśniach i modlitwach, w tekstach literackich. Mimo iŜ dzisiaj w Betlejem widoczni są

coraz bardziej wyznawcy Mahometa, to jednak ciągle jeszcze miasteczko Ŝyje wspomnieniem tamtego

niezwykłego wydarzenia – wyjątkowego wejścia Boga w dzieje człowieka. Usytuowane są tutaj klasz-

tory i domy przeróŜnych zgromadzeń, liczne instytucje dobroczynne, szkoły i uczelnie o charakterze

wyznaniowym. Wszystko to tworzy niepowtarzalną atmosferę. Przypomina tamtą jedyną noc.

Pytanie: Do czego był zobowiązany Booz w ramach tzw. „prawa wykupu”, kiedy stał się naj-

bliŜszym krewnym dla rodziny Noemi?

5