Akademia Pedagogiki Specjalnej, Warszawa Fundacja Dzieci Niczyje
Diagnoza maltretowania
psychicznego dziecka
W artykule podjęto kwestią diagnozowania maltretowania psychicznego dziecka przez jego opiekunów. Zamierzeniem autorki było wskazanie zagadnień ważnych w diagnozie i planowaniu oddziaływań terapeutycznych na rzecz dziecka i jego rodziny. W szczegól-ności autorka skoncentrowała się na tych aspektach sytuacji dziecka krzywdzonego, któ-
re diagnoście stykającemu się z ogromem fizycznych cierpień dziecka na skutek przemocy fizycznej mogą wydawać się mniej istotne, bo nie zagrażają życiu i zdrowiu dziecka.
Z pozoru niewinne słowa, zachowania, reakcje rodzica mogą być przyczyną wielu zaburzeń w rozwoju poznawczym, emocjonalnym i społecznym dziecka. Mogą być skutkiem zaburzenia w rozwoju osobowości.
Definiowanie maltretowania
psychicznego dziecka i jego przyczyn Organizacja Amnesty International okre-A. Piekarska (1991) do bardziej „wyra-
śla przemoc psychiczną za pomocą form zistych” form przemocy psychicznej w sto-jej stosowania:
sunku do dziecka zalicza:
– izolacja,
– groźby,
– ograniczanie snu lub pożywienia,
– ostrzeżenia,
– narzucanie własnych sądów,
– krzyczenie na dziecko,
– degradacja werbalna (wyzywanie, poni-
– ośmieszanie,
żanie, upokarzanie),
– wrzeszczenie,
– hipnoza,
– przekleństwa,
– narkotyzowanie,
– wyszydzanie,
– groźba zabójstwa.
– wyzywanie,
1
Fenik / Diagnoza maltretowania psychicznego dziecka
– groźby wyrzucenia z mieszkania lub
bardzo subtelne i nieczytelne dla osób z ze-wysłania do poprawczaka.
wnątrz. Opiekunowie dziecka często nie Browne, Davies i Stratton (1998) dzielą uznają ich za nadużycie i nie uświada-przemoc psychiczną na:
miają sobie cierpienia dziecka.
a) aktywną:
Wiele definicji określa przemoc psy-
chiczną jako zdarzenia powtarzające się.
– poniżanie,
To istotna uwaga, gdyż dzieciom zdarza-
– nadużycie emocjonalne,
ją się także przypadkowe „zranienia psy-
– pozbawienie środków materialnych,
chiczne” ze strony opiekunów, które mo-b) pasywną:
gą być nieintencjonalne i rozumiane jako
– nieokazywanie uczuć,
działania ochronne względem dziecka.
– lekceważenie potrzeb emocjonalnych
Analiza przyczyn maltretowania psy-
i materialnych.
chicznego dzieci przez opiekunów pro-
Browne i Herbert (1999) określają prze-wadzi do wyłonienia wielu różnych zja-moc psychiczną jako następujące zacho-wisk, jakie mają miejsce zarówno w obrę-
wania:
bie rodziny dziecka, jak i społeczności, w której jest ono wychowywane. W mo-
– zadawanie cierpień psychicznych po-
im rozumieniu uwarunkowań zjawiska
przez kontrolowanie i ograniczanie
przemocy psychicznej ważne miejsce
kontaktów ofiary z przyjaciółmi, szko-zajmuje stan emocjonalny rodzica i gene-
łą i miejscem pracy;
racyjność zachowań będących maltre-
– przymusowa izolacja i uwiązanie,
towaniem dziecka. Określenie przyczyn zmuszanie do oglądania obrazów i ak-krzywdzenia dziecka ma ścisły związek tów przemocy;
z planowanymi przeze mnie oddziaływa-
– zastraszanie, grożenie wyrządzeniem niami terapeutycznymi. W procesie dia-krzywdy fizycznej zarówno bliskiej
gnozy konieczne jest więc poznanie syste-osobie, jak i innym;
mu rodziny, emocji rodziców, ich do-
– stosowanie pogróżek, szantażu, gróźb świadczeń z dzieciństwa, ale także do-popełnienia samobójstwa, ciągłe nie-
świadczeń aktualnych.
pokojenie, znęcanie się nad zwierzęta-W mojej praktyce wielokrotnie zdarza
mi i niszczenie prywatnej własności.
się słyszeć opowieści rodziców dziecka Zachowania, które ze względu na swoje maltretowanego o ich traumatycznym
konsekwencje są maltretowaniem psychicz-dzieciństwie, przy jednoczesnym braku nym, bardzo często są społecznie akcepto-
świadomości przekazywania „odziedzi-
wane, wkomponowywane w niewłaściwie
czonych” obciążeń oraz własnych postaw pojętą rolę rodzica, opiekuna dziecka. Są względem wychowywania dzieci, roli
także trudne do zdefiniowania, czasami dziecka, a także roli rodzica.
Diagnoza
Szczegółowa i ukierunkowana diagno-
Korzystając z typologii zachowań uzna-za jest postawą skutecznych działań po-wanych za maltretowanie psychiczne*,
mocowych wobec dziecka i jego rodziny.
można opisać, czy występowały w stosunku W wywiadzie wstępnym i dalszych kon-do dziecka wydarzenia, które miały cha-taktach z opiekunami dziecka trzeba
rakter (zestawienie):
określić formy występującego maltreto-Istotną kwestią w sporządzaniu dia-
wania psychicznego dziecka, które będą gnozy jest informacja, na jakim etapie działaniem i/lub zaniechaniem działania rozwojowym dziecka miały miejsce okre-przez opiekuna wobec dziecka.
ślone wydarzenia. Na tej podstawie można
* Przedstawiona typologia została opracowana w Office for the Study of the Psychological Rights of the Child, Indiana University.
2
Fenik / Diagnoza maltretowania psychicznego dziecka Forma emocjonalnego
Kwestie do diagnozy
krzywdzenia dziecka
·
Czy kiedykolwiek dziecko słyszało słowa wypowiadane w stosunku do niego lub przy nim, które mogły zawstydzać, ośmieszać, umniejszać jego osobę? Te reakcje opiekunów mogą dotyczyć także wyśmiewania jego emocji – sytuacji, w której dziecko jest Odrzucanie, odtrącanie
smutne, zdenerwowane?
·
Jak rodzice reagują na emocje dziecka w trudnych dla niego sytuacjach? – smutek, zdenerwowanie
·
Czy, w jaki sposób, za co i jak często dziecko jest nagradzane i karane? – diagnozie podlega rodzinny system krytyki i nagradzania dziecka
·
Jak egzekwowane są polecenia, prośby w stosunku do dziecka, czy ma miejsce atmosfera napięcia i przy-Groźby, straszenie
musu natychmiastowej realizacji żądania rodzica?
·
Czego dziecko się boi w opinii jego opiekuna?
Izolowanie, zablokowanie możliwości
·
Czy i jakich dziecko ma przyjaciół?
podjęcia przez dziecko kontaktów
·
Ile czasu spędza na podwórku? Czy domaga się więcej?
interpersonalnych z innymi dziećmi
·
Z kim dziecko nie może się kontaktować lub w kon-lub dorosłymi
takcie z kim ma ograniczone możliwości kontakto-wania się i dlaczego?
·
Czy rodzice przestrzegają obowiązującego prawa?
Czy kiedykolwiek byli karani?
Demoralizowanie - namawianie
·
Z czego się utrzymują?
do zachowań antyspołecznych
·
Czy sąd rodzinny wyznaczył kuratora ds. nieletnich?
i autodestrukcyjnych
·
Jak dziecko realizuje obowiązek szkolny? Jeśli nie, to z jakich przyczyn?
·
Czy dziecko podejmowało już kontakty seksualne?
·
Czy rodzice znają stany emocjonalne dziecka, jakie Zaprzeczanie stanom
emocje najczęściej odczuwa dziecko, kiedy jest emocjonalnym dziecka
smutne? Kiedy wesołe? Co się musi stać, żeby się zezłościło?
·
Czy dziecko przechodziło badania lekarskie dziecka, rutynowe szczepienia i bilansy zdrowotne?
·
Czy rodzice kontaktują się z nauczycielami i peda-Pozbawianie opieki zdrowotnej,
gogami w szkole?
psychologicznej, edukacji
·
Czy dziecko realizuje obowiązek szkolny?
·
Czy korzysta z dodatkowych możliwych zajęć pozaszkolnych?
określić, jakimi konsekwencjami rozwo-rodzica z dzieckiem oraz poziom oporu jowymi może grozić doświadczenie przez przed zmianą tych relacji. Wiedza na temat dziecko maltretowania psychicznego.
reakcji dziecka na przemoc psychiczną daje Kolejną kwestią jest powtarzalność ta-nam wyobrażenie o zasobach dziecka oraz kich zachowań oraz to, jak według opieku-rozwoju jego poziomu samoaktualizacji.
na dziecko przeżywało tę sytuację. Ocena To, jakie objawy towarzyszyły dziecku umiejętności empatii opiekuna z odczuw trakcie doznawania cierpienia – w mo-ciami dziecka pozwala określić relację mencie stosowania przemocy – jest istotne 3
Fenik / Diagnoza maltretowania psychicznego dziecka dla terapeuty planującego strategię udzie-pujące definicję maltretowania psychicz-lenia dziecku pomocy. Jeśli dziecko po-nego. Na przykład – rodzic szarpiący
dejmowało próby domagania się o zaspo-dziecko za źle, według jego standardów, kajanie jego potrzeb, komunikowało swo-posprzątany pokój, jednocześnie przekra-je cierpienie, wsparcie ze strony bliskich cza psychologiczne granice dotyczące
osób i profesjonalistów może pomóc
ciała dziecka, nie dba o jego integralność w budowaniu ufnego przywiązania. Uf-emocjonalną, pokazuje, że dziecko nie ność może pomóc dziecku zaspokajać po-ma prawa posiadania własnego „świata”.
trzeby emocjonalne.
W procesie diagnozowania musi być
Trzeba pamiętać, że wszystkim formom
brany pod uwagę cały okres życia dziec-maltretowania dzieci towarzyszy maltre-ka – nawet taki czas, w którym dziecko towanie psychiczne – zachowaniom opie-nie było świadome zdarzeń zaniedbywa-
kunów stosujących przemoc fizyczną czy nia czy maltretowania, ale możemy spo-zaniedbujących dziecko towarzyszą dzia-dziewać się, że przypomni je sobie i ujaw-
łania (lub zaniedbanie działań) wyczer-ni w kontakcie z diagnostą.
Diagnoza potrzebna w terapii – autodiagnoza Istotną kwestią jest podejmowanie
je wszystkie stany emocjonalne dziecka podczas terapii działań służących auto-wiążące się z traumatycznymi przeżycia-diagnozie – czyli procesowi określania mi, a dziecko ma możliwość uaktyw-przez samo dziecko potrzeb, które ono nienia trudnych, doświadczanych wtedy komunikowało bądź nie, a które nie zo-emocji. Jeśli tylko jest to możliwe, współ-
stały zaspokojone. Określanie potrzeb praca ze sprawcą psychicznego krzyw-może być bardzo trudnym zadaniem,
dzenia dziecka jest niezmiernie potrzeb-gdyż często jest postrzegane przez dziec-na. Jednocześnie, nigdy nie powinno się ko jako źródło cierpienia. Może być infor-dopuszczać do udziału w procesie tera-macją o kolejnym „opuszczeniu” przez
peutycznym osoby – sprawcy cierpienia, opiekuna, czyli zlekceważeniu potrzeby jeśli dziecko nie wyrazi zgody na jej dziecka, zaprzeczeniu jej, wyśmianiu.
udział w terapii. Sprawca krzywdzenia Proces taki musi zachodzić pod uważną dziecka może uczestniczyć w terapii więzi.
opieką terapeuty, bowiem poziom zra-
Dodatkowe wsparcie może uzyskać w umienień może przyczynić się do spadku mo-jętnie prowadzonej grupie kształtowania tywacji dziecka do podejmowania prób
umiejętności wychowawczych.
radzenia sobie z cierpieniem. Proces ten może zostać rozpoczęty tylko w sytuacji
*
zapewnienia troskliwej opieki czy trwa-W artykule zasygnalizowałam kwestie
nia więzi terapeutycznej z dzieckiem. Po-związane z diagnozowaniem maltretowa-
winno mu towarzyszyć pokazanie możli-
nia psychicznego dziecka odbywające się wości odbudowania więzi z bliską osobą.
w relacji terapeutycznej, podkreślając, iż Odbudowywanie więzi może polegać na
w procesie diagnozowania kluczowe są
ukazaniu dziecku pełnego obrazu bliskiej role terapeuty, skrzywdzonego dziecka osoby oraz umożliwieniu integrowania
oraz sprawcy jego krzywdy. Terapeuta, pozytywnych i negatywnych doświad-korzystając z wiedzy na temat leczenia czeń dziecka z udziałem tej osoby. Waż-
skutków urazów psychicznych, a także
nym elementem tego procesu jest omó-
na temat definiowania zjawiska maltreto-wienie potrzeby bliskości bez doświad-wania, wraz z osobą zgłaszającą ustala czania krzywdy. Terapeuta konteneru-rozmiary krzywdy i możliwości leczenia.
4
Fenik / Diagnoza maltretowania psychicznego dziecka Komplementarnym elementem diagnozy
winy sprawcy. Informacje od osoby zgła-są informacje pochodzące od osoby
szającej przemoc wobec dziecka dotyczą-
krzywdzonej – dziecka, które przekazuje ce funkcjonowania sprawcy (np. stanu je-obraz swoich zranień. Informacje o za-go zdrowia psychicznego) uzupełniają
chowaniu sprawcy krzywdzenia pocho-
ocenę rozmiarów krzywdy dziecka. Ana-
dzące od dziecka, przy uznaniu jego wia-liza diagnozy i autodiagnozy sprawcy za-rygodności, są podstawowym dowodem
sługuje na odrębny artykuł.
FRAGMENT DIAGNOZY
Do gabinetu terapeutycznego zgłosiła się matka z 7-letnią dziewczynką. Zgłoszony-mi objawami były autodestrukcyjne zachowania dziecka – rytmiczne uderzanie głową o ścianę oraz zminimalizowana reakcja na każdą formę bólu fizycznego – oparzenie, zła-manie ręki. W trakcie badań neurologicznych nie stwierdzono u dziecka żadnych objawów uszkodzeń centralnego układu nerwowego.
Małżeństwo rodziców dziecka przeżywało kryzys, który przekształcił się w nieustanne konflikty i okresy braku jakiegokolwiek kontaktu werbalnego między małżonkami.
W czasie spotkania wstępnego ustalono, że czynnikiem wywołującym opisane zachowania dziecka mogła być reakcja matki na lęk dziecka przed podjęciem obowiązku szkolnego – powtarzające się wyśmiewanie strachu dziecka przed pójściem do szkoły oraz podobne reakcje matki w innych sytuacjach trudnych dla dziecka. Dodatkowym obciążeniem dla dziewczynki był długotrwały brak reakcji emocjonalnej matki na po-dejmowane przez dziecko próby nawiązania z nią relacji, a także brak kontaktu z ojcem.
BIBLIOGRAFIA
Amnesty International (rok) , tytuł publikacji lub dokumentu, wydawca, miejsce wydania.
Browne K.D. (1988), The nature of child abuse and neglect: an overview, Oxford, USA .
Helfer M.E., Kempe R.S., Krugman R.D. (1997), The battered child, University of Chicago Press, USA.
Piekarska A. (1991), Przemoc w rodzinie: agresja rodziców wobec dzieci, przejawy i psychologiczne uwarunkowania, Pracownia Testów Psychologicznych, Warszawa .
5