ODPOWIEDZI

1. Trzy pojęcia odpowiedzi

W języku naturalnym funkcjonują co najmniej trzy pojęcia związane z

terminem „odpowiedź”, które naleŜy wyraźnie rozgraniczyć. Pojęcia te

nazwijmy „komunikacyjnym”, „reakcyjnym” i „informacyjnym”.

Odpowiedź w sensie komunikacyjnym na pytanie P – to zdanie, które

pozostaje w pewnych syntaktyczno-semantycznych związkach z pytaniem P. W

tym sensie powiemy, Ŝe zdanie:

(1) Mieczysław Karłowicz zginął w Tatrach

jest odpowiedzią na pytanie:

(2) Kto z polskich kompozytorów zginął w Tatrach?

- niezaleŜnie od tego, czy ktokolwiek kiedykolwiek wypowiedział egzemplarz

zdania (1) po usłyszeniu egzemplarza pytania (2).

Odpowiedź w sensie reakcyjnym – to świadoma reakcja na zadanie

pewnego pytania. Na przykład jeŜeli ktoś po usłyszeniu egzemplarza pytania (2)

mówi:

(3) Nie mam pojęcia.

To wypowiedzenie (3) jest pewną reakcją na pytanie (3), chociaŜ nie jest to

egzemplarz odpowiedzi w sensie komunikacyjnym na (2). Odpowiedzią w

sensie reakcyjnym moŜe teŜ być zachowanie pozawerbalne – w szczególności

milczenie. Bywa oczywiście takŜe, Ŝe odpowiedź w sensie reakcyjnym podpada

pod pewien typ odpowiedzi w sensie komunikacyjnym.

Odpowiedź w sensie informacyjnym na pytanie P – to pewne zdarzenie,

w wyniku którego zostają zaspokojone potrzeby poznawcze kogoś, kto (sobie

lub innym) zadaje pytane P. Inaczej mówiąc – jest to zdarzenie, w wyniku

którejgo zostaje wypełniona luka w obrazie sytuacji komunikowanym przez

pytanie. ZałóŜmy, Ŝe ktoś, kto ma wyjść z ciepłego pomieszczenia zadaje sobie

pytanie, jaka jest temperatura na zewnątrz. Odpowiedzią w sensie

informacyjnym będzie np. spostrzeŜenie, Ŝe termometr umieszczony za oknem

wskazuje temperaturę „-10oC”. JeŜeli ktoś, kto chce pojechać do Krakowa,

zadaje sobie pytanie, z którego peronu odjeŜdŜa jego pociąg i w tej samej

chwili słyszy komunikat „Pociąg do Krakowa odjeŜdŜa z peronu czwartego” –

to dzięki temu uzyskuje szukaną informację, chociaŜ komunikat wygłoszony

przez zawiadowcę nie był świadomą reakcją na zadawane sobie przez

podróŜnego pytanie.

1

W dalszym ciągu skupimy się na odpowiedziach w sensie

komunikacyjnym.

2. Odpowiedź bezpośrednia

RozwaŜmy jeszcze raz pytanie (1). Pytanie to komunikuje chęć

uzupełnienia obrazu pewnej sytuacji. Osoba, która zadaje je serio, jest

przekonana, Ŝe jakiś polski kompozytor zginął w Tatrach, ale nie wie – który to

kompozytor. Luka w obrazie sytuacji związanej z (1) jest wyprofilowana tak, Ŝe

mogą się w niej «zmieścić» jedynie reprezentacje kompozytorów polskich.

WyraŜenie, które uzupełnia lukę w obrazie tej sytuacji – to wyraŜenie

wskazujące odpowiednie wypełnienie tej luki, tj. wskazujące kompozytora

polskiego i orzekające o nim, Ŝe zginął w Tatrach. Taką funkcję komunikacyjną

pełnią ODPOWIEDZI BEZPOŚREDNIE na pytanie (1), czyli m.in. zdania

(2) Ludomir RóŜycki zginął w Tatrach.

(3) Karol Szymanowski zginął w Tatrach.

(4) Mieczysław Karłowicz zginął w Tatrach.

Na wyraŜeniach podkreślonych spoczywa «akcent asercyjny»: odnoszą się one

do obiektu, o którym w danym zdaniu się coś orzeka. Zbiór zdań-typów

stanowiących odpowiedzi bezpośrednie na dane pytanie kompletywne łatwo

uzyskać za pomocą prostych przekształceń syntaktycznych datum quaestionis –

mianowicie przez właściwe podstawienia niewiadomej.

RozwaŜmy teraz pytania konfirmatywne. PoniewaŜ pytania te komunikują

one wolę potwierdzenia hipotezy dotyczącej wypełnienia luki, bezpośrednie

odpowiedzi na to pytanie będą to zdania ową hipotezę potwierdzające bądź

odrzucające. A zatem dla pytania:

(4) Czy Mieczysław Karłowicz zginął w Tatrach?

odpowiedziami bezpośrednimi będą zdania:

(5) Tak, Mieczysław Karłowicz zginął w Tatrach.

(6) Nie, nie Mieczysław Karłowicz zginął w Tatrach.

Analogicznie przedstawia się kwestia odpowiedzi bezpośrednich na pytanie

selektywne. Dla pytania:

(7) Czy w Tatrach zginął Ludomir RóŜycki, Karol Szymanowski, czy Mieczysław

Karłowicz?

Odpowiedziami bezpośrednimi będą zdania:

(8) Ludomir RóŜycki zginął w Tatrach.

(9) Karol Szymanowski zginął w Tatrach.

(10) Mieczysław Karłowicz zginął w Tatrach.

2

3. Odpowiedź pośrednia

Nie zawsze na zadane pytanie uzyskuje się od razu odpowiedź

bezpośrednią – tj. odpowiednie wypełnienie luki, której wypełnienia pragniemy,

zadając pytanie. MoŜna wyróŜnić kilka typów odpowiedzi pozostających w

róŜnych związkach z odpowiedziami bezpośrednimi. Jednym z takich typów jest

odpowiedź pośrednia. Mówiąc znów nieco ogólnikowo: odpowiedź pośrednia

na dane pytanie – to zdanie, które luki komunikowanej w tym pytaniu nie

wypełnia, ale dostarcza informacji pozwalających na jej wypełnienie.

Odpowiedź pośrednia na pytanie P – to zdanie, z którego wynika pewna

odpowiedź właściwa na pytanie P .

Odpowiedziami pośrednimi na pytanie (1) będą więc zdania:

(11) Twórca opery Bolesław Ś miały zginął w Tatrach.

(12) Twórca Harnasiów zginął w Tatrach.

(13) Twórca poematu symfonicznego Stanisław i Anna Oś wiecimowie zginął w Tatrach.

- przynajmniej dla kaŜdego, kto wie, Ŝe jedynym twórcą opery Bolesław Ś miały

jest Ludomir RóŜycki, baletu Harnasie – Karol Szymanowski, a poemetu

symfonicznego Stanisław i Anna Oś wiecimowie - Mieczysław Karłowicz.

4. Odpowiedź częściowa

Odpowiedź częściowa na pytanie P – to zdanie, które wynika z pewnej

odpowiedzi bezpośredniej na P.

Na przykład odpowiedziami częściowymi na pytanie:

(14) Gdzie znajduje się serce Fryderyka Chopina?

Są np. zdania:

(15) Serce Fryderyka Chopina znajduje się w jakimś kościele w Krakowie.

(16) Serce Fryderyka Chopina znajduje się gdzieś we Francji.

(17) Serce Fryderyka Chopina znajduje się tuŜ obok Instytutu Filozofii Uniwersytetu

Warszawskiego.

Zdanie (15) wynika np. ze zdania: „W kościele Mariackim w Krakowie”,

będącym jedną z odpowiedzi bezpośrednich na pytanie (14). Z innej odpowiedzi

bezpośredniej na pytanie (14) wynika zdanie (16). Wynika ono np. ze zdania:

„Na cmentarzu Père Lachaise.” Jedynie odpowiedź (17) jest częściowa i

zarazem prawdziwa – wynika bowiem z prawdziwej odpowiedzi na pytanie

(11): „W kościele św. KrzyŜa w Warszawie.”

5. Odpowiedź zawęŜająca

3

Odpowiedź zawęŜająca na pytanie P jest to zdanie Z takie, Ŝe asercja zdania Z wymusza zmniejszenie zakresu niewiadomej pytania P. Posługując się

pojęciem obrazu sytuacji – moŜna powiedzieć, Ŝe odpowiedź zawęŜająca – to

odpowiedź modyfikująca «profil» luki w obrazie sytuacji – poprzez jego

uszczegółowienie.

Odpowiedzią zawęŜającą na pytanie:

(18) Kto z kompozytorów zginął tragicznie?

Jest np. zdanie:

(19) Fryderyk Chopin nie zginął tragicznie.

Zdanie (19) wyklucza z zakresu niewiadomej pytania (18) jeden element –

Fryderyka Chopina, a więc jest odpowiedzią zawęŜającą. Łatwo jednak

zauwaŜyć, Ŝe nie jest to odpowiedź częściowa: zdanie (19) nie wynika z Ŝadnej

odpowiedzi bezpośredniej na pytanie (18).

6. Odpowiedź prostująca

Odpowiedź prostująca na pytanie P– to odpowiedź, z której wynika

negacja zdania naleŜącego do zawartości poznawczej pytania P.

RozwaŜmy pytanie:

(20) Czy Karol Szymanowski zmarł w Warszawie, czy w Zakopanem?

oraz zdanie:

(21) Karol Szymanowski zmarł w Lozannie.

Zdanie (21) – podwaŜa załoŜenie pytania (20), czyli zdanie:

(22) Karol Szymanowski zmarł w Zakopanem lub Warszawie.

7. Odpowiedź trafna

Pojęcia odpowiedzi właś ciwej, całkowitej i częś ciowej nie zawierają jako komponentu pojęcia wartoś ci logicznej: dane zdanie moŜe być odpowiedzią

właściwą, całkowitą lub częściową na pewne pytanie niezaleŜnie od tego, czy

jest prawdziwe czy fałszywe. Czynnik wartoś ci logicznej jest natomiast zawarte

w pojęciu odpowiedzi trafnej.

Odpowiedź trafna – to odpowiedź zarazem bezpośrednia i prawdziwa. Na

przykład zdanie:

(23) Serce Karola Szymanowskiego spłonęło w Powstaniu Warszawskim.

jest trafną odpowiedzią na pytanie:

4

(24) Co się stało z sercem Karola Szymanowskiego?i

8. Odpowiedź wyczerpująca

Bywa, Ŝe na jedno pytanie jest wiele odpowiedzi trafnych, na przykład na

pytanie:

(25) Kto z kompozytorów naleŜał do Młodej Polski?

Odpowiedź wyczerpująca – to odpowiedź prawdziwa, z której wynika kaŜda

odpowiedź trafna. Odpowiedzią trafną na pytanie (1) jest zdanie:

(26) Grzegorz Fitelberg, Apolinary Szeluto, Ludomir RóŜycki i Karol Szymanowski

naleŜeli do Młodej Polski.

stanowiące koniunkcję wszystkich odpowiedzi trafnych na pytanie (1).

i Szymanowski zmarł w 1937 roku, a jego serce miało spocząć w Kościele św. KrzyŜa, obok serca Chopina.

Władze się jednak na to nie zgodziły. Było przechowywane w puszcze przez siostry Szymanowskiego. Przed Powstaniem Warszawskim zostało przekazane do jednego z zakonów warszawskich. Spłonęło wraz z całym budynkiem i siostrami w nim uwięzionymi.

5