RACHUNEK KOSZTÓW
wykład IX
dr Marek Masztalerz
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 2010
Ach, ta nomenklatura!
... planowanych
... przyszłościowych
... apriorycznych
... postulowanych
Rachunek kosztów...
... budŜetowanych
... standardowych
... normatywnych
... normalnych
© Marek Masztalerz
1
Costing by Charles Horngren:
Rachunek kosztów postulowanych
Rachunek
kosztów
Rachunek kosztów
Rachunek kosztów
Rachunek kosztów
rzeczywistych
normalnych
planowanych
standardowych
(historycznych)
(uzasadnionych)
(budŜetowanych)
(normatywnych)
rzeczywiste ceny r
z
e
c z
ywiste ceny p
l
a
nowane ceny s t
a
ndardowe ceny
KB
x
x
x
x
KB rzeczywiste zuŜycie rzeczywiste zuŜycie rzeczywiste zuŜycie standardowe zuŜycie planowane stawki
rzeczywiste stawki
planowane stawki
planowane stawki
x
x
x
x
KP
standardowe zuŜycie
rzeczywista ilość
rzeczywista ilość
rzeczywista ilość
dla rzeczywistej ilości
© Marek Masztalerz
RACHUNEK KOSZTÓW STANDARDOWYCH
Rachunek kosztów standardowych (normatywnych) jest najczęściej stosowaną w praktyce odmianą rachunku kosztów planowanych (głównie w sferze kosztów produkcji). Istotą tego rachunku jest wprowadzenie do systemu pomiaru w rachunku kosztów kategorii kosztów standardowych (normatywnych), czyli kosztów wzorcowych ustalonych a priori na podstawie specyfikacji produktów i usług oraz przebiegu procesów.
STANDARD
STANDARD
STANDARD
CENOWY
ILOŚCIOWY
KWOTOWY
cena jednostki zasobu
zuŜycie ilościowe zasobu
kwota (wartość) pośrednich
(materiałów, robocizny,
(materiałów, robocizny,
kosztów produkcji, zarządu
usług bezpośrednich), np.
usług bezpośrednich), na
i sprzedaŜy w danym okresie,
koszt 1 mb tkaniny,
jednostkę produktu, np.
np. amortyzacja maszyn,
stawka godzinowa lub
mb tkaniny na 1 koszulę,
płace administracji, zuŜycie
akordowa szwaczki itp.
czas uszycia 1 koszuli itp.
materiałów biurowych itp.
© Marek Masztalerz
2
Standardy stałe, niezmienne w długim okresie,
STANDARDY
ustalane przed rozpoczęciem działalności, rzadko
BAZOWE
stosowane w praktyce ze względu na niestabilność
warunków gospodarowania i niski stopień napięcia.
Standardy odpowiadające normalnym warunkom
gospodarowania, uwzględniające występowanie
STANDARDY
czynników zakłócających proces produkcyjny oraz
BIEśĄCE
ryzyko strat produkcyjnych, realne i osiągalne,
aktualizowane okresowo, popularne w praktyce,
najlepiej spełniają funkcje postulatów kosztowych:
predyktywną, kontrolną i motywacyjną.
Standardy o najwyŜszym stopniu napięcia, ustalające minimalny poziom kosztów moŜliwy w optymalnych
STANDARDY
warunkach prowadzenia działalności, teoretyczne,
IDEALNE
niepopularne i rzadko stosowane w praktyce, trudne
(lub niemoŜliwe) do osiągnięcia.
© Marek Masztalerz
EWIDENCJA KOSZTÓW STANDARDOWYCH
Koszty księgowane są wg wielkości standardowych.
Wariant
Odchylenia (debetowe lub kredytowe) są ustalane
Wariant
dyspozycyjny
na bieŜąco i zapisywane na osobnych kontach,
dyspozycyjny
powstałych w wyniku pionowego podziału kont
kosztowych.
KOSZT RZECZYWISTY = KOSZT STANDARDOWY ± ODCHYLENIE
Koszty księgowane są zarówno wg wielkości
Wariant
standardowych jak i wielkości faktycznych na
rozliczeniowy
oddzielnych kontach. Odchylenia (wyłącznie dla
wyrobów gotowych) są ustalane pozaewidencyjnie
na koniec okresu sprawozdawczego.
ODCHYLENIE = KOSZT RZECZYWISTY – KOSZT STANDARDOWY
© Marek Masztalerz
3
CECHY RACHUNKU KOSZTÓW PLANOWANYCH
RACHUNEK KOSZTÓW
RACHUNEK KOSZTÓW
Wyszczególnienie
RZECZYWISTYCH
PLANOWANYCH
Horyzont czasowy
Przeszłość
Przeszłość i przyszłość
Charakter kosztów
Koszty faktycznie poniesione
Koszty planowane lub standardowe
Wiarygodność
Wysoka
Ograniczona
Dokumentacja
Dowody księgowe
Plany, prognozy, normy
Rachunkowość
Ewidencja i kalkulacja kosztów
Ceny ewidencyjne
finansowa
Sprawozdanie finansowe
Kalkulacja kosztów
Kalkulacja kosztów ex post
Kalkulacja kosztów ex ante
Rachunkowość
Ustalanie cen sprzedaŜy Ustalanie cen sprzedaŜy zarządcza
Ocena rentowności ex post
BudŜetowanie i analiza odchyleń
Wiarygodność, dokładność,
Szybkość pozyskania informacji,
rzetelność, prawdziwość, mała
moŜliwość śledzenia na bieŜąco
Główne zalety
pracochłonność, prostota,
kosztów i odchyleń, zgodność z
zgodność z systemami FK
większością systemów ERP
Długi czas pozyskania informacji
Ograniczona wiarygodność, duŜa
o ponoszonych kosztach, brak
pracochłonność, konieczność
Główne wady
moŜliwości monitorowania kosztów
ustalania norm (standardów) oraz
i bieŜącej analizy odchyleń
ustalania i rozliczania odchyleń
© Marek Masztalerz
Na forum ludzie piszą...
„W związku z tym, Ŝe koszty standardowe ustala się raz na rok (na podstawie planowanej /budŜetowanej/ ceny surowca), oraz w związku z tym, Ŝe surowcem jest ropa naftowa, której ceny skaczą od 60 do 150 USD za baryłkę, by ponownie spaść do 40 USD za baryłkę (wszystko w ciągu jednego roku obrotowego), odchylenia mają bardzo istotny wpływ na sprawozdania, co teŜ powoduje nieprzydatność rachunku kosztów standardowych do jakichkolwiek symulacji i analiz bieŜących.”
(Specjalista ds. Cotrollingu, Grupa LOTOS)
„Kluczowa jest odpowiedź na pytanie, jak bardzo w naszej branŜy standard moŜe róŜnić się od kosztów rzeczywistych (np. czy kupujemy surowce na rynku spot czy zawierane są długoterminowe umowy po stałej cenie). Jeśli mamy duŜe odchylenia, to rachunek kosztów standardowych jest nieprzydatny w planowaniu. (...) Standard jest super narzędziem, ale tylko w stabilnych branŜach.”
(Kontroler Finansowy, Rieber Foods Polska)
© Marek Masztalerz
4
OD KOSZTU STANDARDOWEGO
V = Pr Qr – Ps Qs
koszt
koszt
rzeczywisty
planowany
Pr – cena rzeczywista
Ps – cena standardowe
Pr
Qr – zuŜycie rzeczywiste
odchylenie
Ps
Qs – zuŜycie standardowe
Vp – odchylenie cenowe
Vq – odchylenie ilościowe
Vpq – odchylenie mieszane
V – odchylenie całkowite
Qs Qr
© Marek Masztalerz
ANALIZA ODCHYLEŃ
OD KOSZTU STANDARDOWEGO
METODA DWÓCH ODCHYLEŃ
V = Vp + Vq
Wariant I
Wariant II
Vp = (Pr – Ps) Qr
Vp = (Pr – Ps) Qs
Vq = (Qr – Qs) Ps
Vq = (Qr – Qs) Pr
Pr
Pr
Vp
Vp
Ps
Ps
Vq
Vq
Qs Qr
Qs Qr
© Marek Masztalerz
5
OD KOSZTU STANDARDOWEGO
METODA TRZECH ODCHYLEŃ
V = Vp + Vq + Vpq
Pr
Vp
Vpq
Vp = (Pr – Ps) Qs
Ps
Vq = (Qr – Qs) Ps
Vq
Vpq = (Pr – Ps) (Qr – Qs)
Qs Qr
© Marek Masztalerz
ANALIZA ODCHYLEŃ – przykład
Na jednostkę wyrobu według norm (standardów) ustalonych w budŜecie zuŜywa się 2,0 kg materiałów bezpośrednich po 30 zł/kg. W ciągu okresu wyprodukowano 100 sztuk wyrobu.
ZuŜyto 220 kg materiałów po 29 zł/kg. Dokonaj analizy odchyleń kosztu jednostkowego.
Metoda
Obliczenia
Charakter odchylenia
Vp = (29 – 30) 2,2 = - 2,2 zł/szt.
korzystne
METODA
DWÓCH
Vq = (2,2 – 2,0) ) 30 = + 6 zł/szt.
niekorzystne
ODCHYLEŃ
(wariant I)
V = - 2,2 + 6 = + 3,8 zł/szt.
niekorzystne
Vp = (29 – 30) 2,0 = - 2 zł/szt.
korzystne
METODA
DWÓCH
Vq = (2,2 – 2,0) 29 = + 5,8 zł/szt.
niekorzystne
ODCHYLEŃ
(wariant II)
V = - 2 + 5,8 = + 3,8 zł/szt.
niekorzystne
Vp = (29 – 30) 2,0 = - 2 zł/szt.
korzystne
METODA
Vq = (2,2 – 2,0) ) 30 = + 6 zł/szt.
niekorzystne
TRZECH
Vpq = (29 – 30) (2,2 – 2,0) = - 0,2 zł/szt.
korzystne
ODCHYLEŃ
V = - 2 + 6 – 0,2 = + 3,8 zł/szt.
niekorzystne
© Marek Masztalerz
6