ROLA OJCA WE WSPÓŁCZESNEJ RODZINIE

Nowy model ojca w rodzinie.

„Na horyzoncie pojawia się nowy typ młodego

męŜczyzny, który potwierdzenia i przeŜycia

męskości poszukuje w rozwiniętej wra-

Ŝliwości i uczuciowości, podobnej do

wraŜliwości i uczuciowości kobiety...” (J. Wejroch)

Rodzina jako podstawowa komórka społeczna nie jest tworem hermetycznym, wyłączonym

z „obiegu” Ŝycia społecznego. Wręcz przeciwnie, jest bardzo ściśle powiązana z wszelkimi struktu-

rami społecznymi i podlega róŜnorodnym wpływom i naciskom, które docierają do niej „z ze-

wnątrz”. Zrozumiałe jest więc, Ŝe wszelkie zmiany: polityczne, społeczne, gospodarcze, kulturowe,

dokonujące się w społeczeństwie, dotykają bardzo istotnie samej rodziny, krystalizując jej nowy

model, a w ramach niego takŜe nową pozycję ojca. Współczesna rodzina poddana jest szerokiej

gamie procesów zewnętrznych. MoŜna je podzielić na te które pośrednio i bezpośrednio dotyczą

Ŝycia rodzinnego. Do tych pierwszych naleŜy zaliczyć:

-industrializacje – zastąpienie sił ludzkich inną energią, powoduje zmiany techniczne, które

nie pozostają bez wpływu na sposób Ŝycia. Człowiek staje się zbędny. Jego praca nie jest juŜ nieza-

stąpiona jak wcześniej. Ogromna ilość zawodów, specjalizacji, powoduje zanik tradycji społecz-

nych i zawodowych. Zawód nie przechodzi juŜ, jak dotąd z ojca na syna.

-urbanizacje – wyludnianie się wsi, imigracja do miast, które stają się coraz bardziej prze-

ludnione. Proces ten wytwarza nowy sposób Ŝycia społecznego. Rodzina zaczyna się „kurczyć”

wskutek przesiedlania się jej członków. Ruchliwość miejska osłabia częstotliwość i intymność kon-

taktów rodzinnych.

W ramach drugiej grupy procesów, bezpośrednio wpływających na Ŝycie rodziny, jej struk-

turę i funkcje naleŜy wyeksponować:

- demokratyzacje- wyraŜa się ona w zmianie stosunków wewnątrzrodzinnych, zmianie pozy-

cji kobiety w społeczeństwie, widocznej w ramach coraz większej aktywności zawodowej kobiet,

ich niezaleŜności materialnej. Proces ten przekształca typ rodziny, gdzie kobieta była kreatorką at-

mosfery rodzinnej, a ojciec zapewniał rodzinie jej byt materialny.

- indywidualizacje – przejawiającej się w izolacji rodziny od innych rodzin i grup społecz-

nych (np.: szkoły), a takŜe w autonomizacji Ŝycia, polegającej na przedkładaniu osobistego interesu

nad dobro rodziny.

Zarysowane wyŜej procesy stanowią tło dla konkretnych przemian w ramach rodziny i sta-

tusu ojca. Dokonują się one szczególnie w zakresie jej modelu i funkcji.

Przez długi czas funkcjonował w rodzinie model patriarchalny. Był on niewątpliwie spuści-

zną kultury staroŜytnej Grecji i Rzymu, a takŜe poprzez rozpowszechnianie się chrześcijaństwa,

równieŜ kultury hebrajskiej. Charakteryzował się on bardzo silną pozycją ojca, który był głową

rodziny ( pater familias), jej reprezentantem na zewnątrz, w Ŝyciu społecznym i publicznym, nato-

miast jego władza ( patria potestas) wewnątrz rodziny naznaczona była silnym autorytetem i nada-

wała mu funkcję sędziego w sprawach rodzinnych. Ojciec miał wpływ na przyszłe losy poszczegól-

nych członków rodziny. Zasadniczym zaś jego zadaniem było zabezpieczenie materialnego bytu

rodzinie1. Więzi ojca z dzieckiem miały charakter instrumentalny. W przeciwieństwie do matki,

która była piastunką „domowego ogniska”, którą łączyły z dziećmi związki uczuciowe, ojciec pre-

ferował autokratyczny styl wychowania, oparty na stosowaniu zakazów i kar. Nie wchodził on więc

w głębsze, ekspresyjne związki ze swoimi dziećmi. Stosunki między ojcem a dziećmi miały więc

charakter czysto rzeczowy2.

Upadek tradycyjnego, patriarchalnego modelu rodziny przygotowywany był przez szereg

róŜnego rodzaju przemian historycznych, ale za punkt zwrotny tego zjawiska uwaŜa się moment

zakończenia II wojny światowej. Właśnie po 1945 roku rozpoczął się bardzo szybki proces zmian

we wszystkich aspektach ojcostwa. Koniec wojny sprawił, Ŝe ojcowie powrócili do swoich domów

prawie jako obcy ludzie w stosunku do swoich dzieci, wychowywanych przez samotne matki. Oj-

ciec stanął nagle wobec nowych zadań. Musiał zmienić swój wizerunek z ojca-wojowniaka w ojca-

wychowawcę. Powojenne trudności z pracą, z przystosowaniem się do nowych warunków Ŝycia nie

ułatwiały mu tego. Proces upadku tradycyjnej władzy ojcowskiej pogłębiał się takŜe w późniejszym

okresie. Ojciec stracił status „pater familias”, co zostało potwierdzone chociaŜby w prawodawstwie

francuskim. Ustawa z 4 czerwca 1970 roku zastąpiła termin „władza ojcowska” na „władza rodzi-

cielska”, burząc dotychczasowy model ojca jako głowy rodziny3.

Potrzebna była nowa koncepcja ojcostwa. Tworzyły ją róŜnorakie zjawiska współczesności,

wśród których na pierwszy plan wysunęły się przemiany w zakresie:

- form małŜeństwa i typów rodzin - upadek instytucji małŜeństwa ujawnił się w postaci zmian

typów rodzin. Obok tradycyjnych (ojciec, matka i dzieci), zaczęły pojawiać się rodziny „monoro-

dzicielskie”, czyli takie, w których jedno z rodziców zajmuje się wychowaniem dziecka, najczęściej

matka oraz rodziny załoŜone ponownie o róŜnym składzie. Stan taki podwaŜył zasadniczo status

ojca, którego rola w rodzinie została całkowicie wyeliminowana, albo podzielona między róŜnych

męŜczyzn.

- prawa filiacji – ojcostwo straciło na znaczeniu takŜe w aspekcie biologicznym. Dziś ojcem

moŜe być nie tylko ten, który spłodził dziecko, ale takŜe ten, który jest przy nim obecny i bierze

udział w jego wychowaniu.

- postępu w dziedzinie nauk biomedycznych - szybki rozwój w dziedzinie nauk biomedycz-

nych równieŜ wpłynął na zmianę koncepcji ojcostwa. Pojawienie się technik sztucznego zapłodnie-

nia wprowadziło nowe moŜliwości filiacji. Ojcem moŜe stać się anonimowy dawca nasienia. Przy

wszelkich zastrzeŜeniach moralnych stosowania tych technik, naleŜy wyeksponować takŜe, poja-

wiający się przy tym, problem rozumienia ojcostwa. Prawdziwym ojcem nie jest przecieŜ ten, kto

przekazał Ŝycie nowej istocie, ale ten kto uczestniczy w jej rozwoju i wychowaniu. Natomiast w

ramach tych technik przewidziane są takŜe formy biologicznego przekazania Ŝycia, pomijające

waŜność obecności ojca w rodzinie. MoŜliwa jest więc sytuacja, kiedy dziecko nie ma ojca, a ten

biologiczny jest dla niego anonimowy4.

-statusu kobiety w społeczeństwie - coraz częstsza aktywność zawodowa kobiet poza domem

odebrała ojcu tradycyjną funkcję zabezpieczającą rodzinę. Ojciec nie jest juŜ, jak dawniej jedynym

Ŝywicielem rodziny. Jego zarobki są często porównywalne do zarobków kobiety. Stąd jego rola w

rodzinie musiała przybrać nowy wymiar.

- funkcji zabezpieczającej ojca - znaczna specjalizacja poszczególnych rodzajów wykonywa-

nej pracy sprawiła, Ŝe ojcowie nie mają moŜliwości, tak jak to było wcześniej, wprowadzenia

dziecka w arkana zawodu, spełniając jednocześnie swoje wychowawcze zadania. Funkcje zabezpie-

czająca i wychowawcza ojca zostały rozdzielone i zaczęły coraz bardziej kolidować ze sobą, tak Ŝe

jedna wypełniana jest kosztem drugiej.

- pozycji dziecka w rodzinie - wyeksponowanie w ostatnich latach praw dziecka w rodzinie

sprawiło, Ŝe dotychczasowy status ojca jako sędziego rodziny został znacznie podwaŜony5.

PowyŜsze czynniki stanowią swoistą „sieć powiązań” i wzajemnie się warunkują na zasa-

dzie pewnego rodzaju „sprzęŜeń zwrotnych”. Jako takie zmieniły diametralnie status współczesne-

go męŜczyzny – ojca rodziny.

Jaki jest więc ten współczesny model ojca? Kryzys tradycyjnego, patriarchalnego modelu

nie mógł przecieŜ zamienić się w pustkę. Ojciec musiał znaleźć nowe, inne miejsce w rodzinie.

Skoro instrumentalne więzi łączące ojca z dziećmi, na skutek zjawisk współczesności, straciły na

waŜności i nie mogły dalej funkcjonować w rodzinie, musiały znaleźć swoje odbicie w innego typu

relacjach. Relacje te przybrały charakter bardziej ekspresyjny, uczuciowy. Jak stwierdził w latach

70-tych na łamach publicystyki J. Wejroch: „Na horyzoncie pojawia się nowy typ młodego męŜ-

czyzny, który potwierdzenia i przeŜycia męskości poszukuje w rozwiniętej wraŜliwości i uczucio-

wości, podobnej do wraŜliwości i uczuciowości kobiety...”, „Nowy wzór męskości, rozwijając

uczuciowo młodego męŜczyznę i ucząc go wraŜliwości, niesie ze sobą szansę rozwoju dojrzałych

ról męskich: męŜa i ojca, które nie były rozbudowane w tradycyjnym stereotypie”6

.Współczesnemu ojcu nie przypisuje się juŜ roli autorytatywnej. Stoi on raczej na straŜy wewnętrz-

nej stabilności rodziny. Jego obecność w rodzinie, kierowanie krokami dziecka od momentu naro-

dzin, aŜ po usamodzielnienie się, wydaje się zmieniać całkowicie dotychczasowy porządek. CzyŜby

ojciec zaczął przejmować funkcje matki, skoro do niej naleŜało kreowanie uczuciowej atmosfery w

rodzinie? Zmiana instrumentalnej roli ojcowskiej, na bardziej uczuciową mogłaby prowadzić do

takiego wniosku. Nie byłby on jednak w Ŝaden sposób uzasadniony, poniewaŜ stosunki między

ojcem a dzieckiem opierają się na jedynej, niepowtarzalnej, jakościowo odmiennej więzi i jako ta-

kie nie mogą być zestawiane z typem więzi między matką a dzieckiem.

Proces przekształcenia modelu ojca osiągnął juŜ bardzo wyraźny poziom. O ile wcześniej

budził zdziwienie, nawet kpinę, widok ojca prowadzącego wózek, spacerującego z dzieckiem, kar-

miącego go mlekiem z butelki, czy trzymającego w troskliwych objęciach, o tyle dziś nie stanowi

on większego zainteresowania. Ojciec zaczyna przejmować, zastrzeŜone dotychczas jedynie dla

kobiet, prace domowe. Coraz częściej opiekuje się dzieckiem, stosuje wobec niego demokratyczne

metody kontroli, wspomaga je w rozwiązywaniu róŜnych trudności, rozwijaniu umiejętności, przy-

gotowuje takŜe do pełnienia przyszłych funkcji społecznych. Co więcej, ojciec coraz częściej jest

obecny przy porodzie swojej Ŝony i po narodzinach ma tak, jak matka bezpośredni kontakt z dziec-

kiem. Patrząc wstecz, wydaje się, Ŝe zmiany te przybierają charakter rewolucyjny. Skąd ta wraŜli-

wość ojcowska? Czy potrzeba było upadku patriarchatu, aby uwolniła się w męŜczyźnie, dotąd tak

mało eksponowana sfera uczuciowości?. Nie wydaje się by nagle „zrodziła się” ona w jego wnę-

trzu. Być moŜe wcześniej była ona przysłaniana, zewnętrznymi konwenansami, które nie pozwalały

ojcu na obnaŜanie swojej skrytej natury.

Z psychologicznego punktu widzenia wraŜliwość ojcowska w stosunku do dziecka ujawnia

się bardzo wcześnie, bo w momencie uświadomienia sobie faktu stania się ojcem. Świadomość ta

uruchamia w męŜczyźnie szereg mechanizmów psychologicznych. W pierwszym rzędzie pobudza

wyobraźnię, wywołuje wspomnienia i marzenia. Przyjście dziecka na świat ukierunkowuje te ma-

rzenia w zaleŜności od płci dziecka. W końcu pierwsze przejawy więzi między ojcem a dzieckiem

stanowią trzeci waŜny element w procesie kształtowania się świadomości ojcowskiej. Przejawy te

wyraŜają się w wykonywaniu przez ojca podstawowych zajęć związanych z dzieckiem. Podczas

nich rodzi się jedyna i niepowtarzalna więź między nim a dzieckiem, niewątpliwie nie tak silna na

początku jak więź matki z dzieckiem, ale bez wątpienia nie dająca się do niej porównać7.

Czy współczesny ojciec jest nadal „ojcem rodziny”?. Na pewno nie w takim znaczeniu jak

dawniej. W pojęciu tym kryją się nowe treści. Ojciec ma być przede wszystkim wychowawcą, ma

on analogicznie do biologicznego zrodzenia dziecka przez matkę, „rodzić” je jako nową istotę przez

wychowanie. Jego zadaniem jest wytwarzanie w rodzinie atmosfery bezpieczeństwa, partycypacja

we wszelkich trudach Ŝycia rodzinnego. Współczesny obraz ojca odpowiada bardziej prawdzie wy-

raŜonej w sztuce Pagola „Fanny” „Ojcem jest ten, kto kupował butelki mleka.... Gdy się urodził,

waŜył cztery kilo – cztery kilogramy ciała swej matki. Dzisiaj natomiast waŜy dziewięć kilo i

wiesz, czym jest te pięć kilogramów więcej? Jest to pięć kilogramów miłości”... „Ojcem jest ten,

kto kocha”. ( Fanny, akt III, scena X)8.

MGR SŁAWOMIR BARAN – NAUCZYCIEL RELIGII

W V LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM

W RZESZOWIE,

DOKTORANT WNS KUL (PEDAGOGIKA

RODZINY).

RYSUNEK

OJCIEC DZIECKO

MATKA DZIECKO OJCIEC MATKA

Tradycyjny, patriarchalny model rodziny Współczesny, egalitarny model rodziny

Przypisy

1 K. Pospiszyl, Ojciec a rozwój dziecka, Warszawa 1980, s.63.

2M. Wolicki, Podstawowe koncepcje i rodzaje ról ojca w rodzinie, „Homo Dei” 1982 nr 4, s.184.

3 J. Delumeau, D. Roche, Historia ojców i ojcostwa, Warszawa 1995, s. 373-377.

4 TamŜe, s. 387-392.

5 K. Pospiszyl, Czy zmierzch rodziny patriarchalnej?, „Problemy Rodziny” 1996 nr 6, s.17.

6 K. Pospiszyl, tamŜe, cyt. za M. Sokołowską, Płeć a przemiany obyczaju, w: Przemiany rodziny polskiej, pod. Red J.

Konopnickiej, Warszawa 1975.

7 J. Delumeau,..., tamŜe, s.399.

8 TamŜe, s. 390.