Nowe teorie handlu międzynarodowego
wymiany międzynarodowej:
•
Lata 60-te – początki integracji europejskiej;
•
postęp technologiczny związany z nową
informatyczną falą innowacji
Współczesna gospodarka światowa a
handel międzynarodowy
- trendy
Gospodarki wielu krajów upodabniają się do
siebie – efekt procesów integracji ekonomicznej,
umiędzynarodowienia procesów gospodarczych,
ekspansji koncernów wielonarodowych, inwestycji
zagranicznych.
Wzrost w wielu krajach PKB per capita stąd maleje
znaczenie konsumpcji dóbr podstawowych,
szczególnie dóbr rolniczych.
Upowszechnia się model konsumpcji pochodzący
z krajów dobrze rozwiniętych.
Znaczenia nabierają czynniki produkcji inne
niż te z modeli klasycznych.
Współczesna gospodarka światowa a
handel międzynarodowy
- trendy (2)
Znaczna część handlu światowego dokonuje
się pomiędzy krajami uprzemysłowionymi,
nie różniącymi się znacznie od siebie pod
względem czynników produkcji czy
technologii.
Duża część obrotów dotyczy raczej dóbr
substytucyjnych niż komplementarnych.
Wymiana na zasadzie „surowce za artykuły
przetworzone” zmienia się.
Współczesna gospodarka światowa a
handel międzynarodowy
- przykłady
Francuzi sprzedają Niemcom samochody
Renault, kupując w zamian BMW.
Polacy piją szwedzką wódkę Absolut,
jednocześnie eksportując Wyborową.
modeli:
Zróżnicowanie dóbr,
Korzyści skali
Niedoskonała konkurencja
Połączenie teorii handlu z innymi teoriami ekonomicznymi
– głównie z teorią wzrostu gospodarczego i nową
geografią ekonomiczną – wyjaśnienie takich problemów
jak endogeniczne źródła wzrostu gospodarczego,
warunki konwergencji rozwojowej w skali
krajów/regionów, przestrzennego
rozmieszczenia/koncentracji działalności produkcyjnej i
handlowej
europejskiej w latach 60 tych
Redukcja barier handlowych między wysoko
rozwiniętymi krajami Europy prowadzi do
specjalizacji wewnątrz gałęzi a nie pomiędzy
nimi.
Dobra wymieniane są zróżnicowane, będące
bliskimi substytutami w konsumpcji lub
produkcji – zachodzi handel dwukierunkowy
– eksport i import tych samych produktów
liczących się pewnymi specyficznymi
cechami.
Nowe zjawisko – handel wewnątrzgałęziowy
– podstawa nowej teorii handlu – zakłada
podejmowanie specjalizacji w produkcji i
handlu dóbr zróżnicowanych, będących
bliskimi substytutami, z możliwością realizacji
korzyści skali – zdaniem Balassy –
liberalizacja handlu doprowadziła do wzrostu
handlu raczej wewnątrzgałęziowego niż
międzygałęziowego a stopień specjalizacji był
pozytywnie skorelowany z poziomem rozwoju
gospodarczego kraju.
Główny czynnik determinujący procesy
ekonomiczne zachodzące w krajach wysoko
rozwiniętych
Decyduje o falach industrializacji w gospodarce
światowej
Powoduje doganianie grupy krajów rozwiniętych
przez kraje przechodzące transformację
przemysłową
Ma wpływ na tempo i kierunek rozwoju
gospodarczego w obu rodzajach krajów
W gospodarce światowej określa strukturę i warunki
współpracy między krajami i firmami
Tworzy specyficzne formy walki konkurencyjnej
pośród zarówno przedsiębiorstw, sektorów jak i
gospodarek, jeśli mniejsze znaczenie maja
tradycyjne instrumenty cenowe, większe natomiast
znaczenie ma dynamika zmiany technologicznej,
tempo działalności innowacyjnej, przebieg learning
by doing, wdrażanie innowacji produktowych i
procesowych
Rośnie rola tzw. Zmiany technologicznej –
chronicznie zakłócającej istniejący układ korzyści
komparatywnych
globalizacja
Wyraźne wyodrębnianie się sektora naukowo-
badawczego jako ważnej części gospodarek.
• Rośnie rola przepływów technologii między
krajami:
• Bezpośrednio (sprzedaż patentów, licencji,
know-how)
•Pośrednio (dyfuzja – technological spillover)
•Odbywa się to w środowisku silnej orientacji
krajów na liberalizację wymiany towarowej i
kapitałowej i technologicznej
wymiany międzynarodowej
• Teoria luki technologicznej Posnera
•Model cyklu życia produktu Vernona
•Modele oparte na nowej teorii wzrostu Romera,
Lucasa oraz Grossmana-Helpmana
Zróżnicowanie dóbr – nowa teoria
handlu
Przedmiotem handlu oprócz dóbr jednorodnych są też
dobra zróżnicowane – ich udział w wymianie
międzynarodowej systematycznie wzrasta.
Dobra zróżnicowane – dobra pochodzące z jednej
branży, będące przedmiotem handlu
międzynarodowego.
Dobra zróżnicowane – bliskie substytuty w konsumpcji,
różnią się cechami charakterystycznymi, jakością, ceną.
Dobra zróżnicowane pojawiają się jako skutek nowych
możliwości produkcyjnych i nowych preferencji
konsumentów. Warunkiem ich sprzedaży jest popyt na
różnorodność.
Warunki te są spełnione w krajach uprzemysłowionych.
Zróżnicowanie dóbr – nowa teoria
handlu
Zróżnicowanie poziome
- model neo-Chamberlain (dobra
zróżnicowane różnią się wyglądem i stylem,
posiadają identyczne zastosowanie końcowe
i zaspokajają takie same potrzeby, wysoka
elastyczność substytucji popytu, konkurencja
monopolistyczna daje pewien zakres
swobody w dziedzinie kształtowania cen i
strategii marketingowej)
Konsument-społeczeństwo wykazuje
zainteresowanie zakupieniem wszystkich
dostępnych odmian dobra zróżnicowanego
„umiłowanie różnorodności”
reklama
Podstawę zróżnicowania produktu stanowi
wiązka cech charakterystycznych,
poszukiwanych przez konsumentów i
zawartych w różnych odmianach
oferowanych na rynku (szybkość, komfort,
rozmiar, kolor, kształt)
wewnątrzgałęziowego
Dotąd przedmiotem analizy handel międzygałęziowy, tj.
eksport i import towarów wytwarzanych w różnych
gałęziach (branżach) gospodarki.
Ale we współczesnym handlu światowym kluczową rolę
odgrywa handel wewnątrzgałęziowy, który występuje
wtedy, kiedy określony kraj równolegle eksportuje i
importuje podobne rodzaje towarów, pochodzące z tych
samych gałęzi (czy branż). Przykłady: samochody,
telewizory, komputery, telefony komórkowe itp.
Indeks handlu wewnątrzgałęziowego
Miernikiem
skali
i
intensywności
powyższego
segmentu
miedzynarodowej
wymiany
towarowej
jest
indeks
handlu
wewnątrzgałęziowego, tj. porównanie salda eksportu i importu wyrobów danej gałęzi z łączną wielkością obrotów handlu zagranicznego w tej samej dziedzinie.
Wartość tego indeksu w granicach od 0 do 1: Kiedy dany kraj jest jedynie eksporterem lub importerem określonych towarów, to indeks=0 (np. w przypadku Polski tylko import win gronowych, stąd indeks dla wyrobów przemysłu winiarskiego wynosi 0). Natomiast, jeśli eksport równa się importowi towarów z danej gałęzi, to indeks handlu wewnątrzgałęziowego osiąga swą maksymalną wartość (tzn.=1).
wewnątrzgałęziowego
Modele międzynarodowego obrotu
produktami podobnymi, pochodzącymi
z tej samej branży np. samochodami
osobowymi różnych marek.
Model handlu wewnątrzgałęziowego (2)
Pojęcie branży
Branża jest agregatem złożonym z dóbr:
Podobnych pod względem produkcji, ale nie
przeznaczenia – np. pochodne ropy naftowej: smar i
benzyna
Podobnych pod względem znaczenia
konsumpcyjnego lub inwestycyjnego, ale różniących
się techniką produkcji – np. meble metalowe i
drewniane
Podobnych pod względem sposobu produkcji i
przeznaczenia – wódka Absolut i Wyborowa.
wewnątrzgałęziowego (3)
Dwa rodzaje zróżnicowania dóbr podobnych:
Zróżnicowanie poziome
Zróżnicowanie pionowe
dóbr podobnych
Dotyczy cech widocznych (np. barwa
koniaku) i odczuwalnych (np. smak koniaku).
Nawet jeśli ceny poszczególnych odmian
dóbr byłyby jednakowe, to nabywcy
preferowaliby różne odmiany.
Ważny jest stosunek kupujących do dóbr –
np. aspiryna firmy Bayer a aspiryna innej
firmy.
– dwie teorie
Wersja oparta na teorii konkurencji
monopolistycznej Edwarda Chamberlina –
tzw. Modele neo-Chamberlin
Wersja oparta na teorii popytu
konsumpcyjnego Hotellinga i Lancastera –
tzw. Modele neo-Hotelling
Definicja dóbr zróżnicowanych – dobra
różniące się wyglądem i stylem lecz
posiadające identyczne przeznaczenie
końcowe i zaspokajające te same potrzeby.
W warunkach konkurencji monopolistycznej
dobra te gwarantują znaczny zakres swobody
cen i strategii marketingowej, w tym reklamy.
neo-Chamberlin
Konsumenci cenią różnorodność i chcą nabywać tak
wiele odmian, jak tylko się da.
Każdy konsument jest zainteresowany kupieniem
wszystkich odmian dobra zróżnicowanego.
Konsumenci są usatysfakcjonowani zwiększającym się
wyborem dóbr – umiłowanie różnorodności.
Każdy nowy model ma zapewnione miejsce w budżetach
konsumentów.
Handel międzynarodowy umożliwia maksymalizację
zysków producentom z konkurencji monopolistycznej.
neo-Chamberlin (2)
Funkcją handlu jest rozszerzanie dostępności
istniejących odmian w kolejnych krajach.
Na rynku międzynarodowym toczy się
konkurencja pomiędzy dostawcami dóbr
zróżnicowanych.
Ważnym narzędziem konkurencji jest
reklama.
Chamberlin
Nie istnieją koszty dostosowania
do handlu poza kosztami marketingu.
Żadna firma nie jest zmuszona do
opuszczenia rynku w następstwie
rozpoczęcia wymiany.
Żaden konsument nie traci na handlu.
Teorie Hotellinga i Lancastera (1980), Helpmana
(1981), Graya (1980, 1988).
Oparte są na teorii popytu konsumpcyjnego – nowa
interpretacja zachowań konsumenta.
Podstawę zróżnicowania produktu stanowi wiązka
cech charakterystycznych poszukiwanych przez
konsumentów i zawartych w różnych odmianach
oferowanych na rynku.
Cechy charakterystyczne: szybkość, komfort,
rozmiar, kolor, kształt.
Hotelling
Konsumenci preferują dobro o określonej
mieszance cech.
Konsumenci potrafią określić najbardziej
preferowane zestawy cech charakterystycznych.
Nie chcą mieć wielu odmian, lecz tylko jedną
najbardziej optymalną!
Na typ (model) gorszy od ideału zgodzą się tylko
wtedy, gdy dostaną go po niższej cenie.
Preferowane przez konsumentów zestawy cech
charakterystycznych różnią się między sobą.
modelach neo-Hotelling (2)
Istnieje zapotrzebowanie na całą gamę dóbr
producentów zarówno krajowych, jak i
zagranicznych.
Mniejsza rola reklamy – konsument, nie potrzebuje
dodatkowych informacji i sugestii co, do podjęcia
decyzji, reklama odgrywa rolę przy obojętności
konsumenta wobec alternatywnych modeli.
Substytucja dóbr zachodzi w obszarze
największego zbliżenia zestawu cech zawartych w
odmianach.
dóbr podobnych
Wynika z techniki produkcji i niedoskonałości
podażowej rynku.
Produkty różnią się wyłącznie jakością.
Wybór konsumenta wynika z różnic w
dochodach nabywców i cen poszczególnych
odmian ( a nie z chęci posiadania optymalnej
odmiany, czy zamiłowania do różnorodności)
Przykład: samochody o podobnej wielkości,
ale z różnym wyposażeniem.
Model luki technologicznej - nacisk położony
jest na możliwości rozwoju handlu
międzynarodowego wykorzystując różnice
w poziomie wiedzy technicznej w tempie
postępu technicznego
Cykl życia produktu - Teoria oparta na
marketingowym pojęciu cyklu życia produktu
Wpływ opóźnienia naśladowczego na handel
zagraniczny według hipotezy M. Posnera
W ramach badań poświęconych empirycznej weryfikacji twierdzenia Heckchera-Ohlina zwrócono m. in. uwagę na fakt, że o
możliwościach produkcji i eksportu wielu towarów decydują nie tylko posiadane zasoby pracy i kapitału, lecz także dostęp do techologii ich wytwarzania. Dlatego też uznano za konieczne uchylenie założenia teorii H-O dotyczącego dysponowania przez wszystkie kraje jednakową technologią produkcji.
Jedną z pierwszych hipotez teoretycznych, wynikających z odrzucenia powyższego założenia, była opublikowana w 1961 r. przez M.
Posnera koncepcja opóźnienia naśladowczego (imitation lag). W myśl tej koncepcji, przyczyną prowadzenia wymiany międzynarodowej może być istnienie odstępu czasowego między momentem
rozpoczęcia produkcji danego towaru w 2 krajach.
Rozwijając swą koncepcję, Posner wprowadził dwa podstawowe pojęcia: opóźnienie popytu i opóźnienie reakcji.
Opóźnienie popytu i opóźnienie reakcji
według koncepcji M. Posnera
Opóźnienie popytu jest równe – według Posnera –
odstępowi czasu między pojawieniem się nowego
towaru w kraju, który go jako pierwszy wyprodukował,
a powstaniem popytu na ten nowy towar w
jakimkolwiek drugim kraju.
Opóźnienie reakcji to odstęp czasu między powstaniem
popytu na dany towar na rynku drugiego kraju a
momentem podjęcia produkcji tego towaru przez
miejscowych przedsiębiorców.
Korzyści występują wówczas, gdy wielkość
produkcji i zbytu rośnie szybciej niż nakłady
czynników produkcji.
Osiągane są dzięki specjalizacji, gdy rosną
serie produkcyjne i serie sprzedaży. Tym
samym maleją koszty jednostkowe
produktów i wydajność produkcji.
Wpływ korzyści skali produkcji
na handel międzynarodowy według modelu
M. Kempa
Jednym z upraszczających założeń analizy modelowej, przyjętych w ortodoksyjnych teoriach handlu zagranicznego, jest założenie o braku zależności poziomu przeciętnych kosztów produkcji poszczególnych wyrobów od skali (wielkości) ich produkcji.
Jednak w świetle obserwacji empirycznych powyższe założenie powinno być uchylone, gdyż w praktyce w przypadku większości wyrobów przeciętne koszty spadają w miarę zwiększania wielkości produkcji.
Zjawisko to określane mianem KORZYŚCI SKALI PRODUKCJI, które mogą mieć charakter korzyści wewnętrznych lub zewnętrznych.
Wewnętrzne korzyści skali produkcji:
Pojęcie, źródła i przejawy
Wewnętrzne korzyści skali występują wtedy, gdy obniżka przeciętnych kosztów wynika ze wzrostu wielkości produkcji danego wyrobu wewnątrz określonego przedsiębiorstwa.
Źródła i przejawy występowania wewnętrznych korzyści skali: a) specjalizacja pracowników dzięki rozłożeniu procesu produkcji na szereg prostych czynności (np. przy szyciu odzieży);
b) istnienie kosztów stałych (np. koszty ochrony budynku);
c) wykorzystanie nowoczesnych, bardziej wydajnych maszyn, urządzeń i linii technologicznych (np. automatyzacja), co opłacalne tylko przy dużej skali produkcji i dużym rynku zbytu;
d) podjęcie produkcji ubocznej (np. wytwarzanie bieżników lub chodników w fabryce dywanów; produkcja kopert w zakładach wytwarzających papier do drukarek).
Zewnętrzne korzyści skali produkcji i korzyści aglomeracji (koncentracji przestrzennej)
Natomiast zewnętrzne korzyści skali występują w sytuacji, kiedy spadek przeciętnych kosztów danego wyrobu wynika nie ze wzrostu
wielkości
jego
produkcji
wewnątrz
samego
przedsiębiorstwa, lecz wiąże się ze zwiększeniem skali produkcji w całej określonej gałęzi lub branży gospodarczej.
Przykładem polskie górnictwo węglowe: Wzrost produkcji w skali całej tej gałęzi pozwala na tańsze zakupy maszyn i urządzeń oraz usług, jak też na zmniejszenie nakładów na marketing i sieć zbytu, na badania i rozwój (BiR) oraz na kształcenie pracowników (co przyczyniać się powinno do obniżki
przeciętnych kosztów produkcji 1 tony węgla).
Podobny charakter mają korzyści koncentracji przestrzennej, zwane też korzyściami aglomeracji. Wynikają one z lokalizacji przedsiębiorstw z tej samej gałęzi w jednym regionie (np.
polskie kopalnie na Górnym Śląsku lub amerykańki przemysł
technologii informatycznych w Dolinie Krzemowej).
Korzyści koncentracji przestrzennej produkcji w kontekście teorii „biegunów wzrostu” i koncepcji tzw.
klastrów
W niedawnej przeszłości korzyści koncentracji przestrzennej (aglomeracji), w literaturze światowej uznawane były za
podstawę teoretycznej koncepcji „biegunów wzrostu”. Głównym twórcą i popularyzatorem tej koncepcji był wybitny francuski ekonomista F. Perroux. Chociaż wzbudzała kontrowersje,
wykorzystywano ją zwłaszcza w teorii rozwoju regionalnego.
Z kolei w ostatnim okresie dużą popularnością cieszy się koncepcja tzw. klastrów (clusters), „gron”
lub „skupisk branżowych” (wg określenia A.
Zorskiej), traktowanych jako metoda poprawy
konkurencyjności międzynarodowej i pobudzania
innowacyjności.
Zdaniem M. Portera, klaster to „grupa znajdujących
się w geograficznym sąsiedztwie przedsiębiorstw i
powiązanych z nimi instytucji, zajmujących się
określoną dziedziną, połączona podobieństwami i
wzajemnie się uzupełniająca”. Przykładem klaster
meblarski pod Poznaniem.
popytów (Lindler)
Koncentruje się na dobrach wytworzonych
Handel odbywa się pomiędzy krajami
o zbliżonym poziomie PKB per capita (tzn. w
przeliczeniu na 1 obywatela)
Podobieństwo struktur popytu (nakładanie się
wzorców popytu)
Szwedzki ekonomista S. Linder w roku 1961 zaproponował
własną
hipotezę
wyjaśniającą
przyczyny
handlu
międzynarodowego, ograniczając analizę tylko do kwesti popytu rynkowego na przetworzone wyroby przemysłowe (tj.
abstrahując od strony podaży oraz nie uwzględniając
surowców i artykułów rolnych).Dodatkowe założenia Lindera:
Każdy kraj eksportuje tylko te towary, które są też sprzedawana na rynku wewnętrznym.
Struktura popytu krajowego (czyli zestaw poszukiwanych towarów) zależy od poziomu rozwoju mierzonego wysokością
PKB per capita.
HIPOTEZA GŁÓWNA Lindera: Eksport wyrobów gotowych
występuje tylko w przypadku tych towarów, na które popyt w
dwóch partnerskich krajach pokrywa się (tj. występuje równolegle).
Teoria przewagi konkurencyjnej
narodów (Porter)
Handel międzynarodowy obejmuje dobra, w
których osiągamy przewagę konkurencyjną.
Cztery czynniki przewagi konkurencyjnej:
struktura popytu
zasoby czynników produkcji
gałęzie przemysłu
strategie firm, struktura rynku, konkurencja na
rynku
Eksport nowego towaru przez „ kraj-innowatora” do innego kraju w okresie równym różnicy między
opóźnieniem popytu i opóźnieniem reakcji.
Przykłady dóbr, których eksport wynikał z
opóźnienia naśladowczego: sprzedaż po II wojnie
światowej
w
krajach
Europy
Zachodniej
amerykańskich pończoch elastycznych i tkanin
syntetycznych; eksport do Polski w latach 60.
zagranicznych okryć z ortalionu i koszul męskich
typu non-iron (po uruchomieniu produkcji własnej
w naszym kraju import tych produktów został
wstrzymany).