7794

Jorge Luis Borges €€ € € Biblioteka Babel 

W ten sposób moŜecie rozwaŜać róŜne związki 23 liter... 

The Anatomy of Melancholy, post. II, sect. 1, mem. 4

€ € Wszechświat (który inni nazywają Biblioteką) składa się z nieokreślonej, i być moŜe nieskończonej, liczby 
sześciobocznych galerii, z obszernymi studniami wentylacyjnymi w środku, ogrodzonymi bardzo niskimi 
balustradami. Z kaŜdej galerii widać piętra niŜsze i wyŜsze: nieskończenie. Układ galerii jest niezmienny. 
Dwadzieścia szaf, po pięć szerokich szaf na kaŜdy bok, wypełnia wszystkie boki prócz dwóch; ich wysokość, 
która równa jest wysokości pięter, przekracza zaledwie wzrost przeciętnego bibliotekarza. Jeden z wolnych 
boków przylega do wąskiej sieni, która wychodzi na inną galerię, identyczną jak pierwsza i jak wszystkie. Po 
lewej i po prawej stronie sieni są dwa malutkie pomieszczenia. Jedno pozwala spać na stojąco; drugie 
zaspokajać potrzeby naturalne. Przechodzą tamtędy spiralne schody, które zapadają się i wznoszą ku 
odległym okolicom. W sieni jest lustro, które podwaja wiernie pozory. Ludzie wnioskują zazwyczaj na 
podstawie tego lustra, Ŝe Biblioteka nie jest nieskończona (gdyby taką rzeczywiście była, po cóŜ to złudne 
podwojenie?); ja wolę śnić, Ŝe gładkie powierzchnie przedstawiają i obiecują nieskończoność... Światło 
pochodzi z kulistych owoców, które noszą nazwę lamp. Jest ich dwie w kaŜdym sześcioboku: na 
przeciwległych ścianach. Światło, jakie wysyłają, jest niewystarczające, nieustanne. 
€ € Jak wszyscy ludzie Biblioteki, podróŜowałem w młodości; odbywałem pielgrzymki w poszukiwaniu jakiejś 
ksiąŜki, być moŜe katalogu katalogów; teraz, gdy moje oczy nie mogą niemal odcyfrować tego, co piszę, 
przygotowuję się na śmierć o niewiele mil od sześcioboku, w którym się urodziłem. Gdy umrę, nie zabraknie 
litościwych rąk, które wyrzucą mnie za balustradę; moim grobem będzie bezdenne powietrze; moje ciało 
będzie pogrąŜać się długo i rozłoŜy się i rozpuści w wietrze wywołanym przez spadanie, które jest 
nieskończone. Idealiści dowodzą, Ŝe sześcioboczne sale są konieczną formą przestrzeni absolutnej lub, 
przynajmniej, naszej intuicji przestrzeni. Rozumują, Ŝe sala trójkątna czy pięciokątna jest niewyobraŜalna. 
(Mistycy utrzymują, Ŝe ekstaza objawia im salę kolistą, z wielką okrągłą księgą o nie kończącym się grzbiecie, 
który obiega ściany; ich świadectwo jest podejrzane; ich słowa niejasne. Tą cykliczną księgą jest Bóg.) Niech 
wystarczy chwilowo, Ŝe powtórzę klasyczną opinię: Biblioteka jest kulą, której dokładnym środkiem jest 
jakikolwiek sześciobok i której obwód jest nieosiągalny. 
€ € KaŜdej ze ścian kaŜdego sześcioboku odpowiada pięć szaf; kaŜda szafa zawiera trzydzieści dwie ksiąŜki 
znormalizowanego formatu; kaŜda ksiąŜka posiada czterysta dziesięć stron; kaŜda strona czterdzieści wierszy,
kaŜdy wiersz około osiemdziesięciu liter czarnego koloru. Są równieŜ litery na grzbiecie kaŜdej ksiąŜki; litery 
te nie wskazują ani nie zapowiadają tego, o czym będą mówiły stronice. Wiem, Ŝe ten brak związku kiedyś 
wydawał się tajemniczy. Zanim streszczę jego rozwiązanie (którego odkrycie, pomimo jego tragicznych 
rzutowań, jest być moŜe główną sprawą tej historii), pragnę przypomnieć niektóre aksjomaty. 
€ € Pierwszy: Biblioteka istnieje do aeterno. W prawdę tę, której bezpośrednią konsekwencją jest wieczność 
świata, nie moŜe wątpić Ŝaden rozsądny umysł. Człowiek, niedoskonały bibliotekarz, moŜe być dziełem 
przypadku czy teŜ złośliwych demiurgów; wszechświat, ze swym eleganckim wyposaŜeniem w szafy, w 
zagadkowe tomy, w nieznuŜone schody dla podróŜnego i w ustępy dla siedzącego bibliotekarza, moŜe być 
jedynie dziełem jakiegoś boga. Aby dostrzec odległość, jaka istnieje między tym, co boskie, a tym, co ludzkie, 
wystarczy porównać te niezdarne, drŜące symbole, które moja omylna ręka skrobie na okładce ksiąŜki, z 
organicznymi literami jej wnętrza: precyzyjnymi, delikatnymi, bardzo czarnymi, w niedościgły sposób 
symetrycznymi. 
€ € Drugi: Liczba symboli ortograficznych wynosi dwadzieścia pięć. Stwierdzenie to pozwoliło trzysta lat temu 
na sformułowanie ogólnej teorii Biblioteki i na zadowalające rozwiązanie problemu, którego Ŝadne 
przypuszczenie poprzednio nie rozwikłało: bezkształtnej i chaotycznej natury prawie wszystkich ksiąŜek. 
Jedna z nich, którą mój ojciec ujrzał w pewnym sześcioboku obwodu piętnaście dziewięćdziesiąt cztery, 
złoŜona była z liter M C V, powtarzających się przewrotnie od pierwszego do ostatniego wiersza. Inna, do 

Strona 1

7794

której często zaglądano w tej okolicy, była po prostu labiryntem liter, ale przedostatnia stronica mówiła: "O 
czasie, twe piramidy." Wiadomo, Ŝe na jedną rozsądną linijkę czy słuszną wiadomość przypadają mile 
bezsensownych kakofonii, słownych gmatwanin i niedorzeczności. (Wiem o pewnej niebezpiecznej okolicy, 
której bibliotekarze odrzucają przesądny i próŜny zwyczaj poszukiwania sensu w ksiąŜkach i porównują go 
do zwyczaju poszukiwania go w snach czy w chaotycznych liniach ręki... Przyznaję, Ŝe wynalazcy pisma 
naśladowali dwadzieścia pięć naturalnych symboli, ale utrzymują, Ŝe to zastosowanie jest przypadkowe i Ŝe 
ksiąŜki same w sobie nic nie znaczą. Sąd ten, jak się przekonamy, nie jest całkiem błędny.) 
€ € Przez długi czas sądzono, Ŝe te nieprzeniknione ksiąŜki odpowiadają wymarłym lub odległym językom. To 
prawda, Ŝe najdawniejsi ludzie, pierwsi bibliotekarze, uŜywali języka wielce róŜniącego się od tego, jakim 
mówimy obecnie; to prawda, Ŝe o kilka mil w prawo uŜywa się dialektu i Ŝe dziewięćdziesiąt pięter wyŜej 
język jest niezrozumiały. Wszystko to, powtarzam, jest prawdą, ale czterysta dziesięć stronic niezmiennych 
liter M C V nie moŜe odpowiadać Ŝadnemu językowi, choćby nie wiem jak bardzo dialektalnemu czy 
prymitywnemu. Niektórzy sugerowali, Ŝe kaŜda litera moŜe wywierać wpływ na następną i Ŝe wartość liter M
C V w trzeciej linijce strony 71 nie jest taka sama, jaką moŜe mieć ta seria winnej pozycji na innej stronie, ale ta 
niejasna teza nie miała powodzenia. Inni myśleli o kryptografiach; przypuszczenie to zostało ogólnie przyjęte, 
choć nie w tym sensie, w jakim sformułowali je jego wynalazcy. 
€ € Pięćset lat temu przełoŜony jednego z wyŜszych sześcioboków znalazł ksiąŜkę tak zawiłą jak inne, ale która 
miała prawie dwie kartki o jednorodnych liniach. Pokazał swe znalezisko wędrownemu specjaliście od 
odcyfrowywania, który powiedział mu, Ŝe są one zredagowane po portugalsku; inni powiedzieli mu, Ŝe w 
jidysz. Przed upływem wieku zdołano ustalić język: był to samojedzko-litewski dialekt języka guarana z 
fleksją arabskiego klasycznego. RównieŜ odcyfrowano treść: zarys analizy kombinatoryjnej, ilustrowany 
przykładami wariantów z nieograniczonym powtórzeniem. Przykłady te pozwoliły pewnemu genialnemu 
bibliotekarzowi na odkrycie podstawowego prawa Biblioteki. Myśliciel ten zauwaŜył, Ŝe wszystkie ksiąŜki, 
jakkolwiek by się między sobą róŜniły, składają się z jednakowych elementów: odstępu, kropki, przecinka, 
dwudziestu dwu liter alfabetu. RównieŜ przytoczył fakt, który potwierdzili wszyscy podróŜnicy: Nie ma w 
rozległej Bibliotece dwu identycznych ksiąŜek. Z tych niespornych przesłanek wydedukował, Ŝe Biblioteka jest
totalna i Ŝe jej szafy rejestrują wszelkie moŜliwe kombinacje tych dwudziestu kilku symboli ortograficznych 
(liczba ich, choć niezwykle wysoka, nie jest nieskończona), to jest wszystko to, co moŜna wyrazić: we 
wszystkich językach. Wszystko: drobiazgową historię przyszłości, autobiografie archaniołów, wierny katalog 
Biblioteki, całe tysiące fałszywych katalogów, wykazanie fałszywości tych katalogów, wykazanie fałszywości 
katalogu prawdziwego, gnostyczną ewangelię Bazylidesa, komentarz do tej ewangelii, prawdziwą relację 
twojej śmierci, przekłady wszystkich ksiąŜek na wszystkie języki, interpolacje z kaŜdej ksiąŜki we wszystkich 
ksiąŜkach. 
€ € Kiedy ogłoszono, Ŝe Biblioteka obejmuje wszystkie ksiąŜki, pierwszym wraŜeniem było niezmierne 
szczęście. Wszyscy ludzie poczuli się panami nietkniętego i tajemnego skarbu. Nie było osobistego czy 
światowego problemu, którego szczegółowe rozwiązanie nie istniałoby: w którymś sześcioboku. Wszechświat 
był usprawiedliwiony, wszechświat przybrał nagle nieograniczone rozmiary nadziei. W owym czasie 
mówiono wiele o Windykacjach: księgach apologii i proroctwa, które na zawsze usprawiedliwiały czyny 
kaŜdego człowieka wszechświata i przechowywały cudowne tajemnice dotyczące jego przyszłości. Tysiące 
poŜądliwych opuściły ukochane ojczyste sześcioboki i rzuciły się schodami w górę, pędzone przez próŜny 
zamiar znalezienia swej Windykacji. Pielgrzymi ci dyskutowali w wąskich korytarzach, wypowiadali ciemne 
klątwy, dusili się wzajemnie na wąskich schodach, rzucali oszukańcze ksiąŜki w głąb tunelu, ginęli rzucani w 
przepaść przez ludzi z odległych okolic. Inni oszaleli... Windykacje istnieją (ja widziałem dwie, które dotyczą 
osób z przyszłości, osób, być moŜe, nieurojonych), ale poszukujący nie pamiętali, Ŝe moŜliwość, aby jakiś 
człowiek znalazł swoją własną czy teŜ jakiś przewrotny wariant swojej własnej, jest wymierna zerem. 
€ € Oczekiwano wówczas równieŜ wyjaśnienia podstawowych tajemnic ludzkości: pochodzenia Biblioteki i 
czasu. Jest prawdopodobne, Ŝe te powaŜne tajemnice dadzą się wyrazić w słowach: jeśli nie wystarczy język 
filozofów, wielokształtna Biblioteka z pewnością wyprodukowała język, jaki jest do tego potrzebny, oraz 
słowniki i gramatykę tego języka. JuŜ od czterech stuleci ludzie nuŜą sześcioboki... Istnieją poszukiwacze 
oficjalni, inkwizytorzy. Widziałem, jak wykonują oni swoje funkcje: przychodzą zawsze wyczerpani; mówią o 
jakichś schodach bez szczebli, które o mało ich nie zabiły; mówią z bibliotekarzem o korytarzach i schodach; 
czasami biorą najbliŜszą ksiąŜkę i przeglądają ją w poszukiwaniu nikczemnych słów. Widoczne jest, Ŝe nikt nie
oczekuje odkrycia czegokolwiek. 
€ € Po nadmiernej nadziei nastąpiło, jak to zwykle bywa, przesadne zniechęcenie. Pewność, Ŝe któraś szafa w 

Strona 2

7794

którymś sześcioboku zawiera cenne księgi i Ŝe te cenne księgi są nieosiągalne, wydała się niemal nie do 
zniesienia. Pewna bluźniercza sekta poddała myśl, aby zaprzestano poszukiwań i aby ludzie zaczęli zestawiać 
litery i symbole, aŜ skonstruują, dzięki nieprawdopodobnemu darowi przypadku, owe kanoniczne księgi. 
Władze były zmuszone do wydania surowych rozporządzeń. Sekta znikła, ale w dzieciństwie widziałem 
starych ludzi, którzy przez długie godziny ukrywali się w ustępach, z metalowymi krąŜkami w zakazanym 
kubku, i nieudolnie imitowali boski chaos. 
€ € Inni, odwrotnie, sądzili, Ŝe rzeczą podstawową jest wyeliminowanie dzieł zbędnych. Wpadali do 
sześcioboków, okazywali uwierzytelniające listy, nie zawsze fałszywe; kartkowali ze znudzeniem jakiś 
wolumin i skazywali całe szafy: ich higienicznemu, ascetycznemu szałowi zawdzięcza się niedorzeczną, stratę 
milionów ksiąŜek. Ich imię jest wyklęte, ale ci, którzy opłakują "skarby", jakie zniszczył ich obłęd, nie doceniają
dwóch powszechnie znanych faktów. Pierwszy: Biblioteka jest tak ogromna, Ŝe kaŜda ludzka próba jej 
zuboŜenia okazuje się nieskończenie mała. Drugi: kaŜdy egzemplarz jest jedyny, nie do zastąpienia, ale (jako 
Ŝe Biblioteka jest totalna) istnieje zawsze wiele setek tysięcy niedoskonałych podobizn - dzieł, które róŜnią się 
tylko jedną literą czy przecinkiem. Wbrew ogólnej opinii ośmielam się przypuszczać, Ŝe konsekwencje 
dewastacji popełnionych przez Puryfikatorów zostały wyolbrzymione przeraŜeniem, jakie wzbudzali ci 
fanatycy. Powodował nimi obłęd zdobycia ksiąg Karmazynowego Sześcioboku: ksiąg o formacie mniejszym 
niŜ zwykłe; wszechmocnych, ilustrowanych i magicznych. 
€ € Wiemy równieŜ o innym przesądzie owych czasów: przesądzie Człowieka Księgi. W pewnej szafie pewnego
sześcioboku (rozumowali ludzie) musi istnieć jakaś księga, która jest doskonałą esencją i kompendium 
wszystkich pozostałych: jakiś bibliotekarz przeczytał ją i podobny jest bogu. W języku tej okolicy przetrwały 
jeszcze pozostałości kultu tego odległego urzędnika. Wiele ludzi odbywało pielgrzymki w Jego poszukiwaniu.
W ciągu stulecia nuŜyli daremnie najprzeróŜniejsze kierunki. Jak zlokalizować szacowny tajemniczy 
sześciobok, który go mieści? Ktoś zaproponował metodę regresywną. Aby zlokalizować księgę A, przeczytać 
uprzednio jakąś księgę B, która wskaŜe miejsce A; aby zlokalizować księgę B, przeczytać uprzednio jakąś 
księgę C, i tak w nieskończoność... Na takich przygodach zmarnowałem i strawiłem swe lata. Nie wydaje mi 
się nieprawdopodobne, aby w jakiejś szafie wszechświata znajdowała się księga totalna; błagam nieznane 
bóstwo, aby jakiś człowiek - tylko jeden, choćby stało się to przed tysiącami lat! - zobaczył ją i przeczytał. Jeśli 
honor i mądrość, i szczęście nie są przeznaczone dla mnie, niech będą dla innych. Niech istnieje niebo, choćby 
moim miejscem miało być piekło. Niech ja będę pohańbiony i unicestwiony, ale niech w jakiejś chwili, w jakiejś
istocie, usprawiedliwi się Twoja Biblioteka. 
€ € Twierdzą bezboŜnicy, Ŝe niedorzeczność jest normalna w Bibliotece i Ŝe sens (a nawet pokorna i zwyczajna 
spójność) jest niemal cudownym wyjątkiem. Mówią (wiem o tym) o "majaczącej Bibliotece, której 
przypadkowe woluminy naraŜone są na nieustanne niebezpieczeństwo zamieniania się w inne, i Ŝe wszystko 
one twierdzą, wszystkiemu przeczą i wszystko mieszają, jak jakieś bóstwo w delirium". Słowa te, które nie 
tylko ujawniają chaos, lecz równieŜ dostarczają nań przykładów, stanowią oczywisty dowód złego gustu i 
rozpaczliwej ignorancji. W rzeczywistości Biblioteka zawiera wszystkie struktury słowne, wszystkie warianty, 
na jakie pozwala dwadzieścia pięć symboli ortograficznych, ale ani jednej absolutnej niedorzeczności. Zbędna 
byłaby uwaga, Ŝe najlepszy tom z wielu sześcioboków, jakie pozostają pod moją opieką, nosi tytuł Uczesany 
grom, a inny Gipsowy skurcz, a inny Axaxaxas mlo. Zwroty te, na pierwszy rzut oka bezładne, są 
niewątpliwie zdolne do kryptograficznego czy alegorycznego uzasadnienia; uzasadnienie to jest słowne i, ex 
hypothesi, figuruje juŜ w Bibliotece. Nie mogę znaleźć połączenia kilku liter: 
dhcmrlchtdj,
którego by boska Biblioteka nie przewidziała i które w jednym z jej tajemnych języków nie zawierałoby 
jakiegoś potwornego sensu. Nie moŜna wypowiedzieć jednej sylaby, która nie byłaby przepełniona 
czułościami i obawami; która nie byłaby w jednym z tych języków potęŜnym imieniem jakiegoś boga. Mówić 
to popadać w tautologie. Ten zbędny i przegadany list istnieje juŜ w jednym z trzydziestu tomów jednej z 
pięciu szaf jednego z niezliczonych sześcioboków - i równieŜ jego refutacja. (Liczba n moŜliwych języków 
uŜywa tego samego słownictwa; w niektórych symbol "biblioteka" dopuszcza poprawną definicję 
"wszechobecny i trwały system sześciobocznych galerii", ale biblioteka to "chleb" czy "piramida", czy 
jakakolwiek inna rzecz, i sześć słów, które ją określa, posiada inną wartość. Ty, który mnie czytasz, czy jesteś 
pewien, Ŝe rozumiesz mój język?) 
€ € Metodyczne pisanie odrywa mnie od obecnego losu ludzi. Pewność, Ŝe wszystko jest napisane, unicestwia 
nas lub czyni widmami. Znam okolice, w których młodzi ludzie padają na kolana przed księgami i po 
barbarzyńsku całują stronicę, ale nie potrafią odcyfrować ani jednej litery. Epidemia, heretyczne niezgody, 

Strona 3

7794

pielgrzymki, które w nieunikniony sposób degenerują się do napadów rabunkowych, zdziesiątkowały 
ludność. Chyba wspomniałem juŜ o samobójstwach, z kaŜdym rokiem liczniejszych. Być moŜe zwodzi mnie 
starość i obawa, ale podejrzewam, Ŝe rodzaj ludzki - jedyny - jest na wymarciu i Ŝe Biblioteka przetrwa: 
oświetlona, samotna, nieskończona, doskonale nieruchoma, uzbrojona w cenne woluminy, niezniszczalna, 
tajemnicza. 
€ € Przed chwilą napisałem n i e s k o ń c z o n a. Nie z retorycznego przyzwyczajenia wstawiłem ten 
przymiotnik; sądzę, iŜ nie jest nielogiczna myśl, Ŝe świat jest nieskończony. Ci, którzy uwaŜają go za 
ograniczony, twierdzą tym samym, Ŝe w odległych miejscach galerie i schody, i sześcioboki mogą w niepojęty 
sposób kończyć się - co jest absurdalne. Ci, którzy wyobraŜają go sobie bez kresu, zapominają, Ŝe ma kres 
liczba moŜliwych ksiąŜek. Ośmielam się poddać takie rozwiązanie tego pradawnego problemu: Biblioteka jest 
nieograniczona i periodyczna. Jeśliby wieczny podróŜnik przebywał ją w jakimkolwiek kierunku, stwierdziłby
po upływie wieków, Ŝe te same tomy powtarzają się w takim samym chaosie (który, powtórzony, byłby jakimś
porządkiem: Porządkiem). Moja samotność cieszy się tą elegancką nadzieją. 

PrzełoŜył Andrzej Sobol - Jurczykowski 
€€€ powrót

Strona 4