1
Wyższa Szkoła Bankowa we Wrocławiu
Wydział Ekonomiczny w Opolu
kierunek Administracja
rok akademicki 2010-2011 studia w systemie zaocznym
Charakterystyka umów prawnych
Opracował: Dariusz Gadomski
2
Spis treści
1
WSTĘP ........................................................................................................................................................... 3
2
RODZAJE UMÓW ........................................................................................................................................ 3
2.1
Umowy nazwane, nienazwane i mieszane. ............................................................................................ 3
2.2
Umowy jednostronnie i dwustronnie zobowiązujące. ........................................................................... 3
2.3
Umowy wzajemne. ................................................................................................................................ 3
2.4
Umowy odpłatne i nieodpłatne. ............................................................................................................. 4
2.5
Umowy konsensualne i realne. .............................................................................................................. 4
2.6
Umowa przedwstępna. ........................................................................................................................... 4
3
UMOWY CYWILNOPRAWNE ................................................................................................................... 4
3.1
Umowa zlecenie .................................................................................................................................... 4
3.2
Umowa o dzieło ..................................................................................................................................... 5
3.3
Umowa agencyjna ................................................................................................................................. 6
3.4
Poręczenie, gwarancja bankowa ............................................................................................................ 6
3.5
Przelew wierzytelności - cesja ............................................................................................................... 7
3.6
Umowa dostawy .................................................................................................................................... 7
3.7
Umowa dzierżawy ................................................................................................................................. 8
3
1
WSTĘP
Spośród czynności prawnych najważniejszą rolę odgrywają czynności prawne
dwustronne, tj. umowy. Umowy stanowią najczęstsze i najważniejsze źródło stosunków
zobowiązaniowych.
U
U
m
m
o
o
w
w
ą
ą
nazywamy zgodne oświadczenie woli dwóch lub więcej osób, zmierzające
do ustanowienia, zmiany lub zniesienia określonego stosunku cywilnoprawnego.
2
RODZAJE UMÓW
2.1
Umowy nazwane, nienazwane i mieszane.
Umowami
n
n
a
a
z
z
w
w
a
a
n
n
y
y
m
m
i
i są te rodzaje umów, które zostały unormowane przepisami
prawnymi w sposób szczegółowy; np.: umowa sprzedaży, dostawy, najmu, dzierżawy,
użyczenia, pożyczki.
Umowa
m
m
i
i
e
e
s
s
z
z
a
a
n
n
a
a to taka, która zawiera w sobie elementy różnych umów
nazwanych: np. umowa hotelowa łączy w sobie elementy umowy najmu, przechowania,
sprzedaży.
Umowami
n
n
i
i
e
e
n
n
a
a
z
z
w
w
a
a
n
n
y
y
m
m
i
i są takie umowy, których treść nie daje się ująć jako
połączenie różnych umów nazwanych. Strony mogą bowiem zawierać dowolne umowy, takie
nie ujęte w kodeksie cywilnym, pod warunkiem zgodności ich z przepisami ustawy lub
zasadami współżycia społecznego.
2.2
Umowy jednostronnie i dwustronnie zobowiązujące.
Umowa
j
j
e
e
d
d
n
n
o
o
s
s
t
t
r
r
o
o
n
n
n
n
i
i
e
e
z
z
o
o
b
b
o
o
w
w
i
i
ą
ą
z
z
u
u
j
j
ą
ą
c
c
a
a to taka, w której jedna strona ma tylko prawa, a
druga tylko obowiązki, czyli że jedna strona w tym stosunku zobowiązaniowym jest tylko
wierzycielem, a druga tylko dłużnikiem. (np. umowy darowizny, poręczenia).
Umowa
d
d
w
w
u
u
s
s
t
t
r
r
o
o
n
n
n
n
i
i
e
e
z
z
o
o
b
b
o
o
w
w
i
i
ą
ą
z
z
u
u
j
j
ą
ą
c
c
a
a to taka, która dla obu stron stwarza prawa
i obowiązki, czyli że każda strona w tym stosunku zobowiązaniowym jest jednocześnie
wierzycielem i dłużnikiem (np. umowy sprzedaży, kontraktacji, przewozu, najmu, spedycji).
2.3
Umowy wzajemne.
Szczególną odmiana umów dwustronnie zobowiązujących są umowy wzajemne. Ich cechą
charakterystyczną jest to, że świadczenie jednej strony stanowi ekwiwalent świadczenia
drugiej, przy czym decyduje o tym subiektywne przeświadczenie stron, a nie obiektywna
miara wartości (np. sprzedaż, najem, dzierżawa).
4
2.4
Umowy odpłatne i nieodpłatne.
Umowa ma charakter
o
o
d
d
p
p
ł
ł
a
a
t
t
n
n
y
y , gdy obie strony odnoszą pewne korzyści majątkowe, np.
przy umowie sprzedaży, dostawy, przewozie itp.
Umowa jest
n
n
i
i
e
e
o
o
d
d
p
p
ł
ł
a
a
t
t
n
n
a
a , gdy korzyść majątkową odnosi wyłącznie jedna ze stron
(np. umowa darowizny).
2.5
Umowy konsensualne i realne.
Umowa
k
k
o
o
n
n
s
s
e
e
n
n
s
s
u
u
a
a
l
l
n
n
a
a to taka, która dochodzi do skutku przez samo zgodne oświadczenie
woli stron; taką jest np. umowa sprzedaży, zlecenia pożyczki, spedycji.
Umowa
r
r
e
e
a
a
l
l
n
n
a
a to taka, która dochodzi do skutku w wyniku zgodnego oświadczenia
woli stron oraz wydania rzeczy kontrahentowi. Umową realną jest np. umowa składu, umowa
przechowywania, umowa o przewóz przesyłki koleją, umowa o ustanowienie zestawu.
2.6
Umowa przedwstępna.
To taka umowa, na podstawie której jedna ze stron albo obie strony zobowiązują się do
zawarcia w przyszłości umowy o oznaczonej treści. Umowa przedwstępna powinna określać
istotne postanowienia umowy przyrzeczonej oraz termin, w ciągu którego umowa
przyrzeczona ma być zawarta.
Z
Z
a
a
s
s
a
a
d
d
a
a
w
w
o
o
l
l
n
n
o
o
ś
ś
c
c
i
i
u
u
m
m
ó
ó
w
w
.
. Treść umowy może być przez strony kształtowana w
zasadzie dowolnie.
3
UMOWY CYWILNOPRAWNE
3.1
Umowa zlecenie
Umowa zlecenia stanowi podstawową formę współpracy, polegającej na świadczeniu usług
przez jedną ze stron na rzecz drugiej, w zamian za określone wynagrodzenie lub bez
wynagrodzenia – w zależności od woli stron.
Zlecenie należy do tzw. Umów starannego działania, co oznacza, że przyjmujący zlecenie jest
obowiązany do podjęcia wszelkich starań, aby zlecone czynności wykonać, jednak nie jest
odpowiedzialny za rezultat tych działań.
W ujęciu kodeksu cywilnego przedmiotem zlecenia jest dokonanie określonej czynności
prawnej dla dającego zlecenie; do wszystkich jednak usług o charakterze czynności
faktycznych (np. świadczenie opieki pielęgniarskiej czy opieki nad dzieckiem) przepisy o
zleceniu mają odpowiednie zastosowanie.
5
Umowa zlecenia nie wymaga zachowania szczególnej formy prawnej, może mieć zatem
nawet charakter ustnego porozumienia.
Podstawowym obowiązkiem przyjmującego zlecenie jest wykonanie zamówionej usługi;
sposób jej wykonania zależy w zasadzie od zleceniobiorcy, jednak zleceniodawca może
udzielać mu wskazówek czy instrukcji. Zleceniobiorca powinien wykonać usługę osobiście,
jako że stosunek zlecenia oparty jest o szczególne zaufanie partnerów – powierzenie
wykonania usługi osobie trzeciej może nastąpić tylko wówczas, gdy zleceniobiorcy zezwala
na to umowa bądź przyjęty zwyczaj lub gdy jest on do tego zmuszony przez okoliczności.
Zleceniobiorca ponosi jednak zawsze odpowiedzialność za czynności swojego zastępcy albo
za jego wybór wobec dającego zlecenie.
Obowiązkiem zleceniodawcy jest zapłata wynagrodzenia zleceniobiorcy – jeśli zlecenie było
odpłatne. Jego wysokość zależy od umowy stron; w razie braku porozumienia w tej kwestii
zleceniobiorcy należy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy.
3.2
Umowa o dzieło
Umowa o dzieło jest rodzajem dwustronnej czynności prawnej, w której przyjmujący
zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający - do
uiszczenia wynagrodzenia. Przedmiotem świadczenia jest zatem wykonanie dzieła, zarówno
materialnego jak i niematerialnego, a więc np. uszycie ubrania, zbudowanie domu,
opracowanie dzieła naukowego lub artystycznego, opinii itp.
Umowa o dzieło ma charakter umowy rezultatu, bowiem przyjmujący zamówienie
zobowiązuje się do osiągnięcia konkretnego, sprawdzalnego skutku i za ten skutek ponosi
odpowiedzialność.
Podstawowym obowiązkiem przyjmującego zamówienie jest wykonanie dzieła o
odpowiedniej jakości i cechach, zgodnie z wolą zamawiającego. Przyjmujący zamówienie nie
ma z reguły obowiązku osobistego wykonania dzieła, chyba, że wynika to z umowy albo
charakteru dzieła, któremu pożądane cechy może nadać tylko przyjmujący zamówienie (np.
zamówiony obraz, którego namalowanie powierzono sławnemu malarzowi). W innych jednak
przypadkach dzieło może być wykonane przez inne osoby, ale pod kierownictwem
zamawiającego. W zasadzie nie jest bowiem istotne kto dzieło wykona, byle końcowy rezultat
w postaci zamówionego dzieła został osiągnięty.
Obowiązkiem zamawiającego jest zapłata wynagrodzenia, którego wysokość może być
określona także przez wskazanie podstaw do jego ustalenia. Gdy brak tej przesłanki poczytuje
6
się, że przyjmującemu zamówienie należy się zwykłe wynagrodzenie za dzieło danego
rodzaju, a gdy i tego nie można ustalić - wynagrodzenie odpowiadające uzasadnionym
nakładom poniesionym przez przyjmującego wynagrodzenie.
Wynagrodzenie za dzieło może mieć charakter dwojaki:
- ryczałtowy, czyli w postaci jednej, globalnej kwoty za całość dzieła,
- kosztorysowy, a więc ustalony na podstawie zestawienia planowanych prac i
przewidywanych kosztów; ten rodzaj jest stosowany zwłaszcza przy takich umowach, w
których koszty dzieła, czy koszty jego jednostkowych elementów nie są znane w chwili jej
zawierania.
3.3
Umowa agencyjna
Umowa agencyjna jest często wykorzystywaną formą współpracy w działalności
gospodarczej, zwłaszcza w dziedzinie sprzedaży dóbr i usług, czy ubezpieczeniach. Polega
ona na stałym pośredniczeniu przy zawieraniu umów danego rodzaju na rzecz albo w imieniu
dającego zlecenie. Stronami umowy agencyjnej są agent, czyli osoba przyjmująca zlecenie
oraz zleceniodawca.
Z tytułu pośrednictwa agent ma prawo do wynagrodzenia, zwanego prowizją, jednakże należy
się ono jedynie od umów zawartych z jego udziałem. Agent zatem obciążony jest ryzykiem
nie dojścia do skutku starań podjętych w celu zawarcia danej umowy.
Agent, w zależności od woli stron, może działać bądź jako przedstawiciel zlecającego -
wówczas może on zawierać umowy w imieniu dającego zlecenie oraz odbierać dla niego
oświadczenia, bądź tylko jako pośrednik - wtedy działa jedynie na rzecz dającego zlecenie,
ale nie w jego imieniu.
3.4
Poręczenie, gwarancja bankowa
Poręczenie jest to rodzaj umowy, w której poręczyciel zobowiązuje się względem
wierzyciela wykonać określone zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik tego zobowiązania
nie wykonał. W umowie tej uczestniczą zatem poręczyciel cudzego długu oraz wierzyciel;
umowa ta zawsze jest związana z inna, podstawowa umowa, a mianowicie z umowa
pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem. To związanie (akcesoryjność) oznacza, ze jeśli dług
główny okazał się nieważny, to nieważne jest i jego poręczenie, jeśli dług główny został
umorzony, to wygasa i poręczenie, ponadto poręczycielowi służą przeciwko wierzycielowi te
zarzuty, które może podnieść i dłużnik główny (np. zarzut przedawnienia).
7
Do ważności oświadczenia poręczyciela wymagana jest forma pisemna, zastrzeżona pod
rygorem nieważności, natomiast pozostałą cześć umowy poręczenia nie musi spełniać tego
wymogu.
Podstawowym obowiązkiem poręczyciela jest wykonanie zobowiązania, gdyby nie wykonał
go dłużnik główny, czyli ten, kto je zaciągnął. Jeśli strony nie umówią się inaczej,
odpowiedzialność poręczyciela istnieje równolegle z odpowiedzialnością dłużnika głównego.
Jeżeli poręczyciel zaspokoi wierzyciela, sam wstępuje na jego miejsce i może się domagać od
dłużnika wypełnienia zobowiązania.
W obrocie gospodarczym obok umowy poręczenia wykształciła się także instytucja
gwarancji bankowej, w której jako gwarant występuje bank. Bank - gwarant zobowiązuje się
wówczas wobec beneficjanta gwarancji (wierzyciela w stosunku podstawowym), ze po
spełnieniu przez niego określonych warunków zapłaty bank ten wykona na jego rzecz
ś
wiadczenie pieniężne - bezpośrednio lub za pośrednictwem innego banku.
Gwarancja bankowa, w odróżnieniu od poręczenia, ma charakter samodzielnego
zobowiązania banku, wyłącza bowiem w zasadzie wszelkie zarzuty, jakie mógłby podnieść
bank jako gwarant przeciwko roszczeniu wierzyciela, z wyjątkiem zarzutu czasu trwania
zobowiązania gwarancyjnego.
3.5
Przelew wierzytelności - cesja
Dla skuteczności przelewu nie jest wymagana zgoda czy udział dłużnika, jednak powinien on
wiedzieć komu ma spełnić swoje świadczenie. Od faktu skutecznego zawiadomienia dłużnika
zależy bowiem skuteczne spełnienie przez niego świadczenia do rak nabywcy wierzytelności;
jeśli zaś zbywca nie zawiadomił go o przelewie, to wykonanie zobowiązania przez dłużnika
względem zbywcy wierzytelności spowoduje zwolnienie go z długu a nabywca
wierzytelności nie otrzyma należnego mu świadczenia.
3.6
Umowa dostawy
Umowa
dostawy
jest
umowa
charakterystyczna
dla
obrotu
gospodarczego
i trwałego współdziałania przedsiębiorców. W ujęciu kodeksu cywilnego, na mocy umowy
dostawy dostawca zobowiązuje się wytworzyć określone rzeczy, oznaczone co do gatunku,
czyli według cech właściwych dla danej grupy przedmiotów z której rzecz pochodzi, oraz
dostarczyć je częściami lub w określonych odstępach czasu, zaś odbiorca zobowiązuje się do
odebrania tych rzeczy i zapłacenia ceny. Dostawca musi być jednocześnie wytwórca rzeczy;
8
jest to cecha charakterystyczna dla umowy dostawy. Wytworzenie rzeczy należy do
dostawcy, jednak odbiorca ma także kontrole nad procesem produkcji np. przez nadzór nad
jakością użytych surowców.
Regulacja umowy dostawy jest określona przepisami kodeksu cywilnego jedynie w sposób
ramowy, w zakresie zaś nieuregulowanym stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży.
3.7
Umowa dzierżawy
Dzierżawa w świetle przepisów kodeksu cywilnego jest umowa, na mocy której
wydzierżawiajacy zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania
pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, zaś dzierżawca zobowiązuje się do
uiszczania czynszu. Przedmiotem dzierżawy mogą być nie tylko rzeczy, ruchome czy
nieruchomości, ale także i prawa.
Na podstawie umowy dzierżawy dzierżawca może zatem korzystać z rzeczy
w taki sposób, jaki wynika z jej przeznaczenia (zmienić jej przeznaczenie może tylko za
zgoda wydzierżawiajacego), władać rzeczą i pobierać pożytki (w odniesieniu do
nieruchomości rolnych będą to np. zebrane plony, zaś w przypadku dzierżawy praw - np.
odsetki). Dzierżawca ma obowiązek zachowania substancji rzeczy, gdyż po zakończeniu
dzierżawy musi oddać te rzecz w stanie nie pogorszonym.
Sprawy związane z możliwością rozwiązania umowy, jej wypowiedzeniem i wzajemnymi
rozliczeniami mogą uregulować same strony; w braku porozumienia maja zastosowanie
przepisy kodeksu cywilnego.