Studia psychologiczne nr 3 s 31-48.indd

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31 – 47

PL ISSN 0081–685X

DOI: 10.2478/v10167-010-0058-9

We wczesnych latach 60-tych poznawcze

podejście do motywacji przekierowało zainte-
resowanie badaczy motywacji z popędu, jako
czynnika pobudzającego do działania na zmien-
ne poznawcze (cognitions) w rodzaju „oczeki-
wania” (expectancies) , „pobudki” (incentives)
i jednocześnie spowodowało zasadnicze zmiany
w sposobie prowadzenia badań w dziedzinie psy-
chologii motywacji. Jak piszą Graham i Weiner:
„Hull spekulował na temat ludzkiej motywacji
obserwując zachowania szczurów, z kolei Lewin
rozmyślał o zachowaniach szczurów badając za-
chowania ludzi” (Graham i Weiner, 1996, s. 66).
Od lat 70 –tych badania w dziedzinie psychologii
motywacji zaczęły dotyczyć głównie zachowań
ludzi, w tym przede wszystkim zachowań zwią-

zanych z motywacją osiągnięć , czynników de-
terminujących sukces bądź porażkę w osiąganiu
określonych rezultatów. Odejście od teorii popę-
dowej i homeostatycznego modelu motywacji
łączyło się także z przyjęciem poglądu, iż orga-
nizm jest zawsze aktywny co z kolei spowodo-
wało zainteresowanie badaczy zmiennymi, które
decydują o wyborze określonego kierunku dzia-
łania oraz wpływają na wytrwałość i skuteczność
podjętej aktywności . Dało to podstawy rozwoju
grupy teorii, które ogólnie określane są mianem
teorii „oczekiwanie x wartość” . Nawiązują one
do modeli funkcjonujących wcześniej w ramach
psychologii decyzji, takich, jak model „kardy-
nalnej użyteczności” (cardinal utility) Berno-
ulliego, „teoria perspektywy” (prospect theory)

TYP REGULACJI DZIALANIA A SKUTECZNOŚĆ I WYTRWAŁOŚĆ:

WPŁYW SIŁY WOLI ORAZ KONTEKSTU SYTUACYJNEGO

Celem dwóch badań eksperymentalnych zaprezentowanych w artykule było wykazanie różnic w sposo-
bie radzenia sobie z zewnętrznymi wymaganiami przez osoby zorientowane na stan versus na działanie.
Uzyskane rezultaty potwierdziły, że osoby zorientowane na działanie w sytuacji zewnętrznej presji oka-
zują swoistą reakcję oporu (volitional shielding), która wyraża się niższą wytrwałością i skutecznością
działania. Osoby zorientowane na stan ulegają presji i w takich warunkach wykazują większą wytrwa-
łość i skuteczność, a także wysoką zależność między nastrojem a uzyskiwanymi rezultatami. Wytrwa-
łość osób zorientowanych na działanie wiąże się z subiektywnymi odczuciami podczas wykonywania
zadania i jest tym wyższa, im bardziej oceniają one zadanie jako interesujące. Wytrwałość osób zorien-
towanych na stan nie wiąże się z oceną atrakcyjności zadania.

Słowa kluczowe: siła woli, samokontrola, samoregulacja, wytrwałość, skuteczność

Romana Kadzikowska-Wrzosek

Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej

Wydział Zamiejscowy w Sopocie

* Badania relacjonowane w tym artykule częściowo fi nansowane były z grantu badawczego MNiSW Nr 2820/B/

H03/2010/39 .

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Romana Kadzikowska-Wrzosek

Kahnemana i Tversky’ego oraz teoria „ocze-
kiwanej użyteczności „ ( expected utility) von
Neumanna i Morgensterna (za: Larrick, 1993,
s.440).Podstawowe założenie teorii „oczekiwa-
nie x wartość” przyjmuje, iż o tym jakie działa-
nie zostanie podjęte przez osobę decyduje ocena
prawdopodobieństwa, że zachowanie doprowa-
dzi do określonego rezultatu oraz wartość tego
rezultatu. W danym momencie jednostce dostęp-
ne są różne możliwe działania, z których każde
cechuje się odmienną subiektywną oceną praw-
dopodobieństwa sukcesu oraz różną oceną war-
tości rezultatu działania. Model „ oczekiwanie x
wartość” zaadaptowali w ramach swojej teorii
oraz wykorzystywali w badaniach dotyczących
motywacji między innymi Rotter oraz Atkinson.
Badania Atkinsona koncentrowały się głównie
na motywacji osiągnięć. Autor ten zakładał wy-
stępowanie różnic indywidualnych w motywacji
osiągnięć, które to obok oczekiwań dotyczących
sukcesu oraz subiektywnej wartości sukcesu wy-
jaśniają różnice w wyborze , np. stopnia trudno-
ści zadania, czy też wytrwałości w jego realizacji
(za: Graham i Weiner, 1996).

Zdaniem Graham i Weinera (1996) badanie

motywacji wymaga wyodrębnienia typowych
dla każdego złożonego działania człowieka ele-
mentów składowych, takich jak: rozpoczęcie
działania, podtrzymywanie i kierowanie aktyw-
nością oraz przerwanie (ukończenie) działania.
Zdaniem autorów badacze motywacji zaintere-
sowani są tym, co decyduje o wyborze konkret-
nego działania, czasem, jaki upływa od podjęcia
decyzji o działaniu do rozpoczęcia samej aktyw-
ności, poziomem zaangażowania w wykonywa-
ne działanie, który bezpośrednio przekłada się
na poziom jego skuteczności oraz wytrwałością,
a także odczuciami osoby w trakcie wykonywa-
nia aktywności.

W ramach bardziej współczesnej koncep-

cji Sansone i Harackiewicz (1996) wyróżniają
dwa rodzaje motywacji, kierującej działaniem
zorientowanym na realizację celu. Ich zdaniem
o podjęciu działania rozstrzyga zgodnie z mode-

lem „oczekiwanie x wartość”, wartość wyniku
i prawdopodobieństwo jego osiągnięcia (outco-
me-derived motivation), a o kontynuowaniu dzia-
łania umiejętność pozytywnego zaangażowania
się (process-derived motivation). Autorki zakła-
dają, że ludzie posiadają pewne ukryte teorie
na temat tego, jak kierować własną motywacją,
które zawierają zarówno wiedzę o specyfi cznych
strategiach (wiedza deklaratywna), jak i wiedzę
na temat tego w jaki sposób i kiedy te strategie
są najbardziej efektywne (wiedza proceduralna).
Również według autorów teorii autodeterminacji
(Self Determination Theory) Ryana i Deci (2008)
sposób doświadczania działania przekłada się
na rezultaty aktywności w postaci: wytrwało-
ści, skuteczności, a także twórczości. Działa-
niu o charakterze autonomicznym towarzyszą
odmiennie subiektywnie odczucia niż działa-
niu w warunkach presji, braku autonomii. Na
przykład rezultaty badań wskazują, że działanie
w warunkach wspierających poczucie autonomii
w porównaniu z działaniem w warunkach presji
prowadzi do wzrostu subiektywnie doświadcza-
nej pozytywnej energii – witalności (vitality),
a także, że wykonywanie zadania w warunkach
wspierających poczucie autonomii wiąże się
z większym zainteresowaniem wykonywanym
zadaniem (Kadzikowska-Wrzosek, 2010;Mol-
ler, Deci i Ryan, 2006; Nix, Ryan, Manly i Deci
1999). Tym samym teoria autodeterminacji
zwraca uwagę na oddziaływanie kontekstu sytu-
acyjnego, który w zależności od swojej specyfi ki
może wzbudzać, jak się wydaje dwa odmienne
tryby regulacji działania.

KONTROLA A ZAANGAŻOWANIE – DWA

SPOSOBY REGULACJI DZIAŁANIA

Lewicka (1993) zwróciła uwagę na dwa try-

by regulacji działania: procesy kontroli, których
podstawowa funkcja polega na zabezpieczeniu
zgodności działania z pewnymi standardami oraz
procesy zaangażowania, które wiążą się z wyłą-
czeniem standardu porównań i oceny wyników

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Typ regulacji działania a skuteczność i wytrwałość: wpływ siły woli oraz kontekstu sytuacyjnego

działania. Podział ten zbliżony jest do propozycji
Kuhla dotyczącej dwóch typów kontroli działa-
nia: autorytarnej i represyjnej samokontroli oraz
demokratycznej, nierepresyjnej samoregula-
cji. Procesy samokontroli określa Kuhl inaczej
działaniem zgodnym z celem (goal maintenan-
ce), z kolei procesy samoregulacji – działaniem
zgodnym z Ja(self maintenance). Samoregulacja
w odróżnieniu od samokontroli reprezentuje
nierepresyjny typ kontroli działania, regulacja
działania odbywa się bowiem w harmonii z ogó-
łem potrzeb, motywów, doświadczeń. Standar-
dy oceny nie tyle ulegają wyłączeniu, co raczej
tego rodzaju regulacja holistycznie zorientowana
na osobę, opiera się o intuicyjne potwierdzanie
zgodności działania z ważnymi osobistymi stan-
dardami (Koole, McCullough, Kuhl i Roelofsma,
2010; Kuhl i Quirin, 2011).

Samokontrola może

wymagać chwilowego, bądź niekiedy stałego
wykluczenia oddziaływania związanych z włas-
nym Ja odczuć, preferencji, potrzeb. Ma to miej-
sce w sytuacji, kiedy realizowany cel zostaje na-
rzucony z zewnątrz, np. w sytuacji, kiedy lekarz
zaleca dietę. Jedynym sposobem na skuteczne
wprowadzenie diety jest wykluczenie oddziały-
wania czy też zahamowanie wpływu związanych
z systemem Ja preferencji. Takie zahamowanie
osiągane jest poprzez zaangażowanie systemu
kary, który działa w oparciu o wzbudzanie nega-
tywnych emocji i skłania do działania mającego
na celu unikanie wszelkich „zakazanych” zacho-
wań, np. sięgnięcia po niezgodne z dietą produk-
ty. Tego rodzaju kontrola, w ramach której czło-
wiek działa co prawda w sposób zgodny z ce-
lem, ale niezgodny z własnym Ja ( z własnymi
preferencjami) wymaga ciągłego zaangażowania
świadomości i wiąże się z dużym wysiłkiem.
Kuhl i Fuhrmann (2009) podkreślają adaptacyjne
efekty czasowego lub umiarkowanego oddziały-
wania takiej kontroli – w sytuacji przyjęcia celu,
który może ratować zdrowie, a nawet życie, czy
też celu o dużej wartości społecznej. Stałe wy-
korzystywanie autorytarnej kontroli nie pozwala
jednak na to by rozwinęły się wewnętrzne me-

chanizmy samoregulacyjne.Kuhl uważa ponad-
to, że kontrola autorytarna może stanowić pe-
wien etap i stopniowo w miarę rozwoju powinna
być zastępowana przez samoregulację- kontrolę
demokratyczną, opartą o pozytywne formy mo-
tywowania się do działania.

Różnicę między procesami zaangażowania

oraz kontroli można także opisać odwołując się
do teorii psychologicznej zmiany ukierunko-
wania (psychological reversal) Aptera (1989).
Teoria Aptera zakłada również występowanie
różnic indywidualnych dotyczących preferencji
w zakresie stanu telicznego versus paratelicz-
nego (Martin, Kuiper, Olinger i Dobbin, 1987).
Podobnie Sansone i Harackiewicz potwierdzają
wynikami badań, iż występują różnice indywi-
dualne w zakresie skłonności do podwyższania
atrakcyjności zadania. Uzyskane w jednym z ba-
dań rezultaty dowiodły na przykład, że osoby
o wysokim poziomie „twardości” (hardiness )
wykazują większą koncentrację na sposobie do-
świadczania wykonywanego zadania niż osoby
o wysokiej „sumienności”, które z kolei w więk-
szym stopniu koncentrują się na rezultacie dzia-
łania. W konsekwencji, kiedy instrukcja wyko-
nania zadania zawierała ważne uzasadnienie,
osoby o wysokiej „twardości” stosowały róż-
nego rodzaju strategie, które pozwalały uczynić
nudne zadanie polegające na kopiowaniu matryc
bardziej interesującym. Przy braku istotnego
uzasadnienia osoby o wysokiej „twardości” nie
stosowały tego rodzaju strategii i były w konse-
kwencji mniej wytrwałe w jego wykonywaniu.
Z kolei osoby o wysokiej „sumienności” nie wy-
kazywały skłonności do podnoszenia atrakcyj-
ności zadania i niezależnie od tego, czy istnia-
ło, czy też nie przekonywujące uzasadnienie dla
wykonania zadania, były bardziej wytrwałe od
osób o niskiej „sumienności” (Sansone, Wiebe
i Morgan 1999).

Kuhl wraz ze swoimi współpracownikami

również potwierdza, że o tym, jaki typ kontroli
działania dominuje w funkcjonowaniu jednost-
ki decydują różnice indywidualne w sprawności

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Romana Kadzikowska-Wrzosek

mechanizmów kontroli działania. Autor wiąże
niską sprawność tych mechanizmów z orien-
tacją na stan, z kolei wysoką sprawność łączy
z orientacją na działanie. Za różnicami w orien-
tacji na stan versus na działanie kryją się różni-
ce w zdolności do regulacji afektu. Wyróżniono
dwa rodzaje niskiej sprawności mechanizmów
kontroli działania (dwa rozdaje orientacji na
stan): orientację na stan w sytuacjach decyzyj-
nych, związaną z trudnościami we wzbudzaniu
afektu pozytywnego, wyrażającą się w zwle-
kaniu z podjęciem działania (procrastination,
hesitation) oraz orientację na stan w sytuacjach
niepowodzenia, przykrych zdarzeń, związaną
z trudnościami w neutralizowaniu afektu nega-
tywnego i wyrażającą się w zaabsorbowaniu,
ruminacji (preocupation, rumination). Z powodu
słabości wewnętrznych me chanizmów samore-
gulacyjnych osoby zorientowane na stan uzysku-
ją lep sze efekty działania w warunkach presji,
przymusu, czy też innej formy zewnętrznej regu-
lacji (Baumann i Kuhl, 2005; Fuhrmann i Kuhl,
1998).Jednocześnie wyniki badań potwierdzają,
że osoby zorientowane na stan w warunkach pre-
sji ujawniają brak wglądu we własne preferencje
(Baumann i Kuhl, 2005), większą rozbieżność
między jawnymi a ukrytymi potrzebami niż oso-
by zorientowane na działanie (Baumann,Kaschel
i Kuhl,2005), silniejsze pobudzenie fi zjologicz-
ne w porównaniu z osobami zorientowanymi na
działanie (Heckhausen i Strang,1988), a w kon-
sekwencji dłuższego funkcjonowania w sytua-
cji presji osoby zorientowane na stan wykazują
obniżenie dobrostanu psychicznego i problemy
psychosomatyczne (Baumann, Kaschel i Kuhl,
2005;Baumann,Kaschel i Kuhl,2007; Brunste-
in,2001). Dominującym typem kontroli działania
u osób zorientowanych na stan jest samokontro-
la. Z kolei u osób zorientowanych na działanie
regulacja działania na ogół ma charakter samore-
gulacji (Kuhl i Fuhrmann, 2009).

O danym trybie regulacji działania ukierunko-

wanego na realizację celu decyduje zatem zarów-
no specyfi ka kontekstu sytuacyjnego na co zwra-

ca uwagę teoria autodeterminacji, jak i różnice
indywidualne, które powodują odmienny sposób
odbioru owego kontekstu. Zgodnie z wcześniej-
szymi rezultatami badań (Baumann i Kuhl, 2005;
Fuhrmann i Kuhl, 1998; Kadzikowska-Wrzosek,
2010) można spodziewać się większej wytrwało-
ści i skuteczności działania osób zorientowanych
na stan w warunkach presji niż w warunkach bra-
ku zewnętrznego przymusu. Jednocześnie należy
oczekiwać, że z różnicami w efektach działania
będą wiązały się różnice w sposobie emocjonal-
nego reagowania na własną aktywność i uzyski-
wane rezultaty.

BADANIA WŁASNE

Zaprezentowane zostaną dwa badania, któ-

re testowały hipotezy o związku wytrwałości
i skuteczności działania oraz sposobu odbioru
własnej aktywności z kontekstem sytuacyjnym
stwarzającym wymagania bądź też zagrożenie
dla poczucia autonomii oraz różnicami indywi-
dualnymi w sprawności mechanizmów kontroli
działania. W pierwszym badaniu wzbudzano
warunki wsparcia bądź zagrożenia dla poczucia
autonomii i analizowano, czy zachodzi interak-
cja między kontekstem sytuacyjnym a różnicami
indywidualnymi w orientacji na stan vs. na dzia-
łanie w determinowaniu różnic w skuteczności
działania oraz sposobie reagowania na uzyski-
wane rezultaty.

Zasadniczym celem drugiego badania było

z kolei wykazanie, w jaki sposób różne rodzaje
zewnętrznych wymagań wpływają na wytrwałość
i skuteczność działania osób zorientowanych na
stan vs. na działanie oraz czy subiektywne od-
czucia w trakcie aktywności wiążą się z efektami
działania.

W obydwu badaniach pomiaru róż nic w zakre-

sie sprawności mechanizmów kontroli działania
dokonano na podstawie kwestio nariusza Kuhla
ACS-90 (w polskiej adaptacji Marszał-Wiśniw-
skiej, 2002). W pierwszym badaniu stwarzano
warunki zagrożenia dla poczucia autonomii,

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Typ regulacji działania a skuteczność i wytrwałość: wpływ siły woli oraz kontekstu sytuacyjnego

tym samym wzbudzając afekt negatywny. Tego
rodzaju sytuacja wymaga zdolności do neutrali-
zowania afektu negatywnego i dlatego w bada-
niu dokonano pomiaru różnic indywidualnych
w zakresie skali AOF/SOF(failure-related action
versus state orientation), mierzącej różnice in-
dywidualne w zdolności do neutralizacji afektu
negatywnego. W badaniu drugim zadanie, jakie
mieli badani wykonać polegało na monoton-
nym kopiowaniu matryc. Tego rodzaju zadanie
wymaga radzenia sobie z brakiem afektu pozy-
tywnego – monotonią i nudą i dlatego w badaniu
wykorzystano skalę AOD/SOD (decision-related
action versus state orientation) mierzącą różnice
indywidualne w zakresie zdolności do wzbudza-
nia afektu pozytywnego.

Badanie 1

Celem badania było sprawdzenie, jaki wpływ

na skuteczność działania wywiera kontekst sytu-
acyjny wzbudzający poczucie presji oraz różnice
indywidualne w sprawności mechanizmów kon-
troli działania. Dodatkowo starano się określić,
czy różnice w skuteczności osób zorientowanych
na stan vs. na działanie wiążą się z różnicami
w sposobie emocjonalnego reagowania na uzy-
skane rezultaty. W niniejszym badaniu sformuło-
wano następujące hipotezy:

Hipoteza1: Osoby zorientowane na stan uzy-

skują najwyższe wskaźniki skuteczności w wa-
runkach stwarzających presję.

Hipoteza2: Różnice w poziomie skuteczności

w wykonywaniu zadania osób zorientowanych
na stan wiążą się z różnicami w sposobie emo-
cjonalnego reagowania na uzyskane rezultaty.
Różnic takich nie ujawniają osoby zorientowane
na działanie.

METODA

Uczestnicy

W badaniu wzięła udział grupa 68 osób (25

mężczyzn i 43 kobiety), w wieku od15 do 59 lat

(M=19,29; SD=8,18). Byli to uczniowie i na-
uczyciele jednego z liceów w Gdyni.

Schemat i procedura

Badanie miało charakter eksperymentalny

i przeprowadzono je indywidualnie. Badani zo-
stali losowo przydzieleni do jednej z dwóch grup
eksperymentalnych: Autonomia –wizualizacja
osoby akceptującej (N=30 osób; 6 mężczyzn
i 24 kobiet) oraz Kontrola-wizualizacja osoby
kontrolującej (N=38 osób; 19 mężczyzn i 19 ko-
biet). Na początku badania wszyscy uczestnicy
odpowiadali na pytania skali AOF/SOF (failure-
related action versus state orientation), Kwestio-
nariusza ACS-90 Kuhla a także oceniali nastrój
w oparciu o Skalę Ogólnego Nastroju Wojcieszke
i Baryły (2005) Następnie w zależności od grupy
zapoznawali się z instrukcją, której celem było
stworzenie poczucia presji (kontroli) versus po-
zytywnego zaangażowania (autonomii). W gru-
pie Kontrola – wizualizacja osoby kontrolującej
na początku badania zastosowano manipulację,
która skłaniała badanych do wizualizacji osoby
krytycznej. Wykorzystana tu instrukcja została
skonstruowana w oparciu o procedurę opisaną
przez Koole (2004). Procedura ta odwołuje się
do koncepcji Marka Baldwina (1999). Baldwin
wraz ze swoimi współpracownikami wskazuje
na związek pojęcia Ja, poczucia własnej warto-
ści, a także poczucia bezpieczeństwa versus za-
grożenia z aktywizacją schematów dotyczących
relacji z tzw. osobami znaczącymi. W dalszej
części instrukcja informowała o sposobie wy-
konania zadania, polegającego na znajdowaniu
jak największej liczby słów w „wykreślance
słownej” w czasie 10 minut. Przeprowadzone
wcześniej badanie pilotażowe pozwoliło ustalić,
że badani, aby znaleźć wszystkie słowa w „wy-
kreślance” potrzebowali średnio około 15 minut,
tym samym 10 minut stwarzało warunki czaso-
wej presji. Dodatkowo instrukcja stwarzała pre-
sję poprzez wskazanie ważnej roli jaką badany
może odegrać dla powodzenia badania oraz pod-

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Romana Kadzikowska-Wrzosek

kreślanie jego odpowiedzialności za ewentualne
niepowodzenie. Akcentowano także, że rezultat
jaki badany uzyska zostanie porównany z rezul-
tatem innych uczestników i będzie stanowił dla
niego samego cenną informację zwrotną . W tek-
ście pojawiały się zwroty, takie, jak: „powinie-
neś”, „musisz postarać się”:

W kolejnej grupie Autonomia-wizualizacja

osoby akceptującej wprowadzono manipulację
mającą na celu nasilenie poczucia autonomii i ak-
ceptacji wykorzystano instrukcję skłaniającą ba-
danych do wizualizacji osoby akceptującej (Koo-
le, 2004). W dalszej kolejności badani w tej grupie
zapoznawali się z instrukcją, w której informowa-
no ich o sposobie wykonania zadania, jednocześ-
nie nie określając czasu przeznaczonego na jego
wykonanie. Osoba przeprowadzająca badanie po
upływie 10 minut, dziękowała za rozwiązanie
zadania. Po zapoznaniu badanych ze sposobem
wykonania zadania przedstawiono im instrukcję
wzmacniającą pozytywne zaangażowanie.

Po wykonaniu zadania badani w obydwu gru-

pach: Kontroli-wizualizacji osoby kontrolującej
oraz Autonomii – wizualizacji osoby akceptującej
oceniali swój nastrój na podstawie Skali Ogólne-
go Nastroju (Wojciszke i Baryły, 2005). Następnie
przez 10 minut badani w każdej grupie wykony-
wali zadanie „wypełniające czas”, polegające na
znajdowaniu rozwiązania w nieskomplikowanych
łamigłówkach. Po upływie 10 minut ponownie
oceniano poziom ogólnego nastroju.

Mierzone zmienne

Zmienną niezależną w badaniu stanowiły

różnice indywidualne w orientacji na stan vs.
na działanie. Orientację na stan vs. na działanie
mierzono za pomocą Skali Kontroli Działania
(ACS-90) Kuhla. W badaniu 1 wykorzystano
skalę AOF/SOF (failure-related action versus
state orientation) .

W badanej próbie skala AOF/SOF uzyskała

zadowalającą rzetelność: - α Cronbacha wynio-
sło 0,76.

Zmienną zależną w badaniu był poziom sku-

teczności w rozwiązywaniu zadania. W badaniu
przyjęto za wskaźnik skuteczności liczbę znale-
zionych słów w „wykreślance słownej” w czasie
10 minut .

Kolejną zmienną zależną był ogólny nastrój.

Ogólny nastrój badanych mierzono na podsta-
wie Skali Ogólnego Nastroju Wojciszke i Bary-
ły (2005). Skala Nastroju Ogólnego składa się
z 10 twierdzeń sformułowanych w taki sposób,
by wyrażały ogólny nastrój pozytywny lub ne-
gatywny, choć nie specyfi czne emocje (np. „Je-
stem w złym humorze”, ”Czuję się rozluźniony
i spokojny”). Wypełniający skalę badani wskazu-
ją na pięciostopniowych skalach szacunkowych,
jak dalece zgadzają się lub nie z każdym z tych
twierdzeń. Wynikiem ogólnym skali jest średnia
ocen z poszczególnych skal szacunkowych (tak
więc wynik może się zmieniać w przedziale od 1
do 5 (Wojciszke i Baryła, 2005). W badaniu ska-
la uzyskała zadowalającą rzetelność we wszyst-
kich trzech pomiarach (α Cronbacha :1) 0,92; 2)
0,91 3) 0,92).

WYNIKI I DYSKUSJA

Początkowo w grupie osób badanych wyróż-

niono osoby, które uzyskały skrajnie niskie oraz
skrajnie wysokie wyniki w zakresie skali AOF/
SOF kwestionariusza ACS-90. Zgodnie z zasada-
mi konstrukcji skali im wyższy wynik uzyskują
badani w 12- punktowej skali, tym bardziej ujaw-
niają sposób funkcjonowania typowy dla orienta-
cji na działanie(Kuhl, 1994; Marszał-Wiśniewska,
2002). W związku z tym uznano osoby, które uzy-
skały skrajnie niskie (pierwszy kwartyl ≤3) wyni-
ki za osoby zorientowane na stan, z kolei te, które
uzyskały skrajnie wysokie (ostatni kwartyl ≥ 7)
wyniki uznano za zorientowane na działanie. Na-
stępnie przeprowadzono analizę wariancji w sche-
macie:2 grupa (Autonomia – wizualizacja osoby
akceptującej, Kontrola-wizualizacja osoby kon-
trolującej) X 2orientacja(na stan vs. na działanie)
ze zmienną zależną – skuteczność rozwiązania

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Typ regulacji działania a skuteczność i wytrwałość: wpływ siły woli oraz kontekstu sytuacyjnego

zadania. Wskaźnikiem skuteczności rozwiązania
zadania była liczba słów znalezionych w „wykre-
ślance słownej” w czasie 10 minut. Uczestniczące
w badaniu osoby znalazły od 5 do 25 słów.

Przeprowadzona analiza wykazała istot-

ny efekt interakcji między grupą a orientacją
na stan vs. na działanie F(1,44)=5,40; p<0,05;
cząstkowe ŋ

= 0,109. Osoby zorientowane na

stan były istotnie (p<0,05) mniej skuteczne
od osób zorientowanych na działanie w grupie
Autonomia. W grupie tej osoby zorientowane
na stan znalazły istotnie mniej słów (M=10,77;
SD=2,86) niż osoby zorientowane na działanie
(M=13,82; SD=2,23). Z kolei w grupie Kontro-
la, osoby zorientowane na stan znalazły więcej
słów (M=12,57;  SD=4,55) niż osoby zoriento-
wane na działanie (M=11,07;  SD=2,81). Osoby
zorientowane na działanie były istotnie (p<0,05)
mniej skuteczne w kontekście stwarzającym po-
czucie presji (M=11,07; SD=2,81) niż w kontek-
ście wzbudzającym pozytywne zaangażowanie
(M=13,82;  SD=2,23). Wizualizacja inte

rakcji

jest przedstawiona na Rysunku 1.

w ogólnym nastroju osób zorientowanych na stan
vs. na działanie nie stwierdzono w przypadku
pierwszego pomiaru (przed wykonaniem zadania)
t(38,02)=-2,01; n.i. i podczas trzeciego pomiaru
nastroju (10 minut po wykonaniu zadania) t(46)=-
0,78; n.i. Tym samym można uznać, że różnice
w nastroju osób zorientowanych na stan vs. na
działanie, które pojawiły się podczas drugiego
pomiaru nastroju należy traktować jako różnice
w sposobie reagowania na wykonanie zadania.

Następnie analiza zmierzała do wykazania

różnic w poziomie nastroju po wykonaniu zada-
nia między osobami zorientowanymi na stan vs.
na działanie w poszczególnych grupach.

Przeprowadzono dwuczynnikową analizę wa-

riancji w schemacie: 2 grupa(Autonomia – wizu-
alizacja osoby akceptującej, Kontrola-wizualiza-
cja osoby kontrolującej) X 2 (orientacja na stan
vs. na działanie) ze zmienną zależną – nastrój
po wykonaniu zadania. Analiza wykazała efekt
interakcji na poziomie tendencji statystycznej
F(1,44)=3,03; p=0,07, cząstkowe ŋ

= 0,070.

Dalsze analizy potwierdziły, że osoby zoriento-
wane na stan wykazały istotnie (p<0,05) wyższy
nastrój w grupie Kontrola-wizualizacja osoby
kontrolującej (M=4,17; SD=0,53) niż w grupie
Autonomia – wizualizacja osoby akceptującej
(M=3,60; SD=1,11). Wizualizacja tej interakcji
jest przedstawiona na Rysunku 2.

Rys. 1. Skuteczność rozwiązywania zadania przez
osoby zorientowane na stan vs. na działanie w gru-
pach: Kontrola – wizualizacja osoby kontrolującej
i Autonomia-wizualizacja osoby akceptującej

Dalsze analizy ujawniły, że wystąpiły istot-

ne różnice t(34,03)=-2,28; p<0,05 w poziomie
ogólnego nastroju między osobami zorientowa-
nymi na stan vs. na działanie podczas drugiego
pomiaru. Jednocześnie takich istotnych różnic

Rys. 2. Nastrój po wykonaniu zadania osób zoriento-
wanych na stan vs. na działanie w grupach: Kontrola
– wizualizacja osoby kontrolującej i Autonomia-wi-
zualizacja osoby akceptującej

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Romana Kadzikowska-Wrzosek

W dalszej kolejności próbowano odpowie-

dzieć na pytanie, czy nastrój po wykonaniu zada-
nia zależał zarówno od skuteczności w rozwiąza-
niu zadania, jak i orientacji na stan vs. na działa-
nie. W tym celu wyróżniono w grupie badanych
osoby, które uzyskały skrajnie niskie (pierwszy
kwartyl ≤10) oraz skrajnie wysokie(ostatni kwar-
tyl ≤14) wyniki w zakresie skuteczności w roz-
wiązywaniu zadania. Następnie przeprowadzono
dwuczynnikową analizę wariancji w schemacie:
2 orientacja (na stan vs. na działanie X 2 skutecz-
ność (niska vs. wysoka) dla zmiennej zależnej-
nastrój po wykonaniu zadania. Analiza ujawniła
efekt interakcji na poziomie tendencji statystycz-
nej F(1,39)=3,01; p<0,1 cząstkowe ŋ

= 0,090.

Osoby zorientowane na stan o niskiej skutecz-
ności wykazywały istotnie (p<0,05) niższy na-
strój (M=3,74; SD=0,93) niż osoby zorientowa-
ne na działanie o niskiej skuteczności (M=4,59;
SD=0,41). Osoby zorientowane na stan o wyso-
kiej skuteczności nie różniły się w poziomie na-
stroju (M=4,30; SD=0,93) od skutecznych osób
zorientowanych na działanie (M=4,39; SD=0,50).
Wizualizacja tej interakcji jest przedstawiona na
Rysunku 3.

twierdzenie na podstawie rezultatów przeprowa-
dzonego badania. Kontekst sytuacyjny : Kontro-
la- wizualizacja osoby kontrolującej versus Auto-
nomia-wizualizacja osoby akceptującej wywiera
zróżnicowany wpływ na poziom skuteczności
w zależności od różnic indywidualnych w zakre-
sie orientacji na stan vs. na działanie. Kontekst
wzbudzający autonomiczne zaangażowanie wy-
wiera pozytywny wpływ na osoby zorientowane
na działanie, które w takim kontekście są bar-
dziej skuteczne od osób zorientowanych na stan.
Jednocześnie osoby zorientowane na działanie
są mniej skuteczne w kontekście stwarzającym
poczucie presji niż w kontekście wzbudzają-
cym pozytywne zaangażowanie. Wyniki ujaw-
niły swoistą reakcję oporu (volitional shielding)
(Koole,2004) osób zorientowanych na działanie
wobec zewnętrznej presji oraz „pozytywną” od-
powiedź osób zorientowanych na stan na warun-
ki presji w postaci większej skuteczności.

Wyniki badania zdają się również potwierdzać

Hipotezę 2, zgodnie z którą osoby zorientowane
na stan silniej emocjonalnie reagują na uzyskiwa-
ne rezultaty. Osoby zorientowane na stan, które
były mało skuteczne miały istotnie niższy nastrój
po wykonaniu zadania od osób zorientowanych
na działanie, które również charakteryzowały
się małą skutecznością. Osoby zorientowane na
stan o wysokiej skuteczności w rozwiązywaniu
zadania miały równie wysoki nastrój, jak osoby
skuteczne zorientowane na działanie. U osób zo-
rientowanych na działanie nie wykazano różnic
w nastroju po wykonaniu zadania w zależności
od poziomu skuteczności. Osoby zorientowane na
stan w sytuacji zewnętrznej presji zdają się wyka-
zywać silną „orientację na wynik”, a ich nastrój
jest uzależniony od uzyskiwanych rezultatów.

Badanie 2

Celem badania było między innymi potwier-

dzenie rezultatów uzyskanych w badaniu 1 wska-
zujących na uleganie presji przez osoby zorien-
towane na stan i jednocześnie na swoisty opór

Rys. 3. Nastrój po wykonaniu zadania osób zoriento-
wanych na stan vs. na działanie w zależności od po-
ziomu skuteczności

Konkludując, hipoteza zakładająca, iż oso-

by zorientowane na stan wykażą się największą
skutecznością w warunkach presji zyskała po-

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Typ regulacji działania a skuteczność i wytrwałość: wpływ siły woli oraz kontekstu sytuacyjnego

kształcących w Gdańsku, w tym 65 kobiet i 63
mężczyzn, w wieku od 17 do 18 lat (M=17,5;
SD= 0,5).

Schemat i procedura

Badani zostali losowo przydzieleni do jednej

z czterech grup eksperymentalnych: Bez uzasad-
nienia (N=36 osób; 17 kobiet i 19 mężczyzn);
Uzasadnienie – pomoc w przygotowaniu szkoleń
(N=30 osób; 17 kobiet i 13 mężczyzn); Uzasad-
nienie – sprawdzenie się (N=30 osób; 19 kobiet
i 11 mężczyzn); Uzasadnienie – doskonalenie
umiejętności (N=32; 12 kobiet i 20 mężczyzn).
Na początku badania wszyscy uczestnicy odpo-
wiadali na pytania skali AOD/SOD (decision-re-
lated action versus state orientation), Kwestiona-
riusza ACS-90 Kuhla. Następnie w zależności od
grupy zapoznawali się z instrukcją, której celem
było bądź wyłącznie wyjaśnienie zasad wykona-
nia zadania, bądź oprócz wyjaśnienia zasad rów-
nież uzasadnienie wykonania zadania. W grupie
Bez uzasadnienia, instrukcja wyłącznie informo-
wała o sposobie wykonania zadania. W kolejnej
grupie: Uzasadnienie- pomoc w przygotowaniu
szkoleń zastosowano jednakową instrukcję in-
formującą o sposobie wykonania zadania, a poza
tym dołączono informację uzasadniającą wyko-
nanie zadania.W następnej grupie Uzasadnienie-
sprawdzenie się, instrukcja informowała o spo-
sobie wykonania zadania, a także informowała
o możliwości sprawdzenia swoich umiejętności
i porównania z innymi.W ostatniej grupie Uza-
sadnienie- doskonalenie umiejętności, badani
również dowiadywali się w jaki sposób powin-
ni wykonać zadanie, ale także informowano ich
o tym, że wykonanie zadania wpłynie korzyst-
nie na rozwój pewnych zdolności związanych
ze spostrzeganiem i zapamiętywaniem, a także
polepszy ich koordynacją psychoruchową. Bada-
nie przeprowadzono w niewielkich grupach i po
zapoznaniu się z różną w zależności od grupy
instrukcją badani przystąpili do wykonania zada-
nia polegającego na kopiowaniu matryc. Każdy

okazywany w takiej sytuacji przez osoby zorien-
towane na działanie. W badaniu2 zwiększono
liczbę grup eksperymentalnych do 4 i oprócz
warunków presji dodatkowo analizowano wpływ
dwóch odmiennych sposobów motywowania.
Mianowicie w jednej z grup instrukcja uzasad-
niała celowość wykonania zadania, w drugiej
z kolei wskazywała na osobiste korzyści, jakie
badany odniesie uczestnicząc w badaniu. W ba-
daniu analizowano również wpływ instrukcji,
która wyłącznie informowała w jaki sposób na-
leży wykonać zadanie i w żaden sposób nie uza-
sadniała tego wykonania. Poza tym w badaniu
2 oceniano nie tylko poziom skuteczności, ale
również wytrwałość w rozwiązywaniu zadania.
Dodatkowo także analizowano subiektywne od-
czucia badanych w trakcie wykonywania zada-
nia, co miało stanowić podstawę oceny w jakim
stopniu wytrwałość oraz skuteczność działania
osób zorientowanych na stan vs. na działanie
wiąże się z odmiennym trybem regulacji działa-
nia. W badaniu 2 sformułowano następujące hi-
potezy badawcze:

Hipoteza1: Osoby zorientowane na stan uzy-

skują najwyższe wskaźniki skuteczności oraz
wytrwałości w warunkach stwarzających presję
–podkreślających oceniający charakter wykony-
wanego zadania. Osoby zorientowane na działanie
w warunkach presji okazują swoisty opór, który
przejawia się na poziomie behawioralnym niskimi
wskaźnikami wytrwałości i skuteczności.

Hipoteza2: Wytrwałość i skuteczność w wy-

konywaniu zadania przez osoby zorientowane na
stan nie wiąże się z subiektywnymi odczuciami
w trakcie działania. Wytrwałość i skuteczność
osób zorientowanych na działanie wiąże się z su-
biektywnym odbiorem wykonywanego zadania.

METODA

Uczestnicy

W badaniu wzięła udział grupa 128 osób,

uczniów drugich klas jednego z liceów Ogólno-

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Romana Kadzikowska-Wrzosek

badany zgłaszał indywidualnie fakt ukończenia
zadania, podnosząc do góry rękę. W tym mo-
mencie był mierzony i zapisywany czas, który
nad nim spędził. Na koniec badani oceniali su-
biektywne odczucia w trakcie wykonywania za-
dania na podstawie skali stworzonego w oparciu
o teorię autodeterminacji Kwestionariusza IMI
(Intrinsic Motivation Inventory) (Ryan, 1982).
Ponadto w oparciu o skalę stworzoną przez Liu
i Gollwitzera, 1990 (za:Sansone, Morgan i Wie-
be, 1999) określali powody, dla których przerwa-
li wykonywanie zadania.

Mierzone zmienne

Zmienną niezależną w badaniu były różnice

indywidualne w orientacji na stan vs. na działanie.
Orientację na stan vs. na działanie mierzono za
pomocą Skali Kontroli Działania (ASC-90) Kuh-
la. W badaniu 2 wykorzystano skalę AOD/SOD,
która teoretycznie związana jest z regulacją pozy-
tywnego afektu, co ma zasadnicze znaczenie dla
wytrwałości w dążeniu do celu w obliczu różnego
rodzaju wyzwań i wymagań (Baumann i Kuhl,
2005). Skala AOD w badanej próbie uzyskała za-
dowalającą rzetelność: α Cronbacha wynosi 0,78.

Zmienną zależną w badaniu była skutecz-

ność oraz wytrwałość w rozwiązywaniu zada-
nia. Przyjęto następujące wskaźniki wytrwałości
i skuteczności (Łukaszewski i Marszał-Wiśniew-
ska, 2006):

Wytrwałość - czas wykonywania zadania

mierzony w minutach;

skuteczność - poziom wykonania zadania,

mierzony liczbą skopiowanych matryc;

skuteczna wytrwałość - wskaźnik o charak-

terze syntetycznym - uwzględnia czas wykona-
nia i poziom wykonania. Obliczono go mnożąc
porangowane (najwyższa ranga przypadała naj-
lepszemu wynikowi) wyniki surowe dotyczące
wytrwałości i skuteczności.

Zmienną zależną w badaniu były także subiek-

tywne odczucia w trakcie wykonywania zadania
oraz ocena powodów przerwania zadania.

Oceny subiektywnych odczuć w trakcie wy-

konywania zadania dokonano na podstawie skali
kwestionariusza IMI (Ryan, 1982). Jest to skala
typu Likerta, każda z pozycji jest oceniana od 1:
zdecydowanie nie zgadzam się do 7: zdecydowa-
nie zgadzam się. Skala mierząca poziom zaintere-
sowania wykonywanym zadaniem uważana jest za
skalę mierzącą wewnętrzną motywację i zawiera
ona 7 pozycji. Przykładowe twierdzenia tej skali,
to: „Uważam, że to zadanie było bardzo interesują-
ce”, „Dobrze bawiłem się rozwiązując to zadanie”,
„Rozwiązywanie tego zadania w ogóle mnie nie
wciągnęło”. Skala ta w badanej próbie uzyskała
wysoką rzetelność: α Cronbacha wynosi 0, 95.

Oceny powodów przerwania wykonania za-

dania dokonano na podstawie skali określającej
osiem możliwych powodów (znudzenie, frustra-
cja, zmęczenie fi zyczne, zmęczenie umysłowe,
przeszkoda, ukończenie zadania, brak sensu
w kontynuowaniu, wyczerpanie pomysłów) (Liu
i Gollwitzer, 1990-za:Sansone, Morgan i Wiebe,
1999). Jest to skala typu Likerta, każda z pozycji
jest oceniana od 1:zupełnie nieprawdziwe 7: zde-
cydowanie prawdziwe. Aby określić wewnętrz-
ną strukturę skali oceny powodów przerwania
zadania, została wykonana eksploracyjna analiza
czynnikowa metodą głównych składowych. Po
wykonaniu analizy z rotacją ortogonalną czynni-
ków metodą Varimax stwierdzono, że pierwszy
czynnik silnie ładuje wymiary: znudzenie, brak
sensu, przeszkoda. Drugi czynnik tworzą wy-
miary: zmęczenie umysłowe, zmęczenie fi zycz-
ne, frustracja, wyczerpanie pomysłów. Trzeci
czynnik zawiera tylko jeden wymiar: ukończenie
zadania. Interpretując czynniki w kategoriach
psychologicznych do analizy wprowadzono trzy
zmienne opisujące powody przerwania zada-
nia: 1) nuda – brak zainteresowania zadaniem;
2) zmęczenie – wysiłek związany z wykonywa-
niem zadania; 3) ukończenie zadania. Wskaź-
niki wszystkich trzech zmiennych uzyskane zo-
stały poprzez uśrednienie wyników poszczegól-
nych wymiarów, wchodzących w skład danego
czynnika.

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Typ regulacji działania a skuteczność i wytrwałość: wpływ siły woli oraz kontekstu sytuacyjnego

WYNIKI I DYSKUSJA

Początkowo w grupie osób badanych wyróż-

niono osoby, które uzyskały skrajnie niskie oraz
skrajnie wysokie wyniki w zakresie skali AOD/
SOD kwestionariusza ACS-90 Kuhla. Uznano
osoby, które uzyskały skrajnie niskie (pierwszy
kwartyl ≤ 4) wyniki za osoby zorientowane na
stan, z kolei te, które uzyskały skrajnie wysokie
(ostatni kwartyl ≥ 9) wyniki uznano za zorien-
towane na działanie. Następnie przeprowadzono
analizę wariancji w schemacie: 2orientacja (na
stan vs. na działanie)X4 grupa (Bez uzasadnie-
nia, Uzasadnienie- pomoc w przygotowaniu
szkoleń, Uzasadnienie-sprawdzenie się, Uzasad-
nienie- doskonalenie umiejętności), dla zmien-
nej zależnej wytrwałość. Wyniki potwierdziły
na poziomie tendencji statystycznej (p<0, 1)
efekt interakcji między orientacją na stan vs. na
działanie a grupą: F(3, 68)=2,32; p<0,1; cząstko-
we ŋ

=0,093. Testy efektów prostych wykazały

istotne różnice (p<0,02) między osobami zorien-
towanymi na stan i na działanie w poziomie wy-
trwałości w grupie: Uzasadnienie-sprawdzenie
się. W grupie, w której podkreślano oceniający
charakter wykonywanego zadania osoby zorien-
towane na stan (M=17,00; SD=1,38) wykonywa-
ły zadanie istotnie dłużej niż osoby zorientowane
na działanie (M=11,69; SD=1,65). W przypadku
osób zorientowanych na działanie stwierdzono
istotne (p<0,05) różnice w poziomie wytrwałości
w grupach: Uzasadnienie-pomoc w przygotowa-
niu szkoleń oraz Uzasadnienie- sprawdzenie się.
Osoby zorientowane na działanie najdłużej wy-
konywały zadanie w grupie, w której informo-
wano je, że ich praca pomoże w przygotowaniu
szkoleń (M=18,60; SD=1,79), najkrócej w gru-
pie, w której podkreślano możliwość sprawdze-
nia się i oceniający charakter wykonywanego
zadania (M=11,69; SD=1,65).

Przeprowadzona w dalszej kolejności anali-

za wariancji w schemacie: 2 orientacja (na stan
vs. na działanie) X4 grupa (Bez uzasadnienia,
Uzasadnienie- pomoc w przygotowaniu szko-

leń, Uzasadnienie-sprawdzenie się, Uzasadnie-
nie- doskonalenie umiejętności), dla zmiennej
zależnej skuteczność nie wykazała istotnego
efektu interakcji między orientacją na stan vs.
na działanie a grupą: F(3,68)=1,47; n. i.. Z ko-
lei analiza wariancji w schemacie: 2 orientacja
(na stan vs. na działanie) X4 grupa (Bez uzasad-
nienia, Uzasadnienie- pomoc w przygotowaniu
szkoleń, Uzasadnienie-sprawdzenie się, Uzasad-
nienie- doskonalenie umiejętności), dla zmiennej
zależnej skuteczna wytrwałość – syntetycznego
wskaźnika wytrwałości i skuteczności, potwier-
dziła na poziomie tendencji statystycznej(p<0,1)
efekt interakcji między orientacją na stan vs. na
działanie a grupą: F(3,68)=2,44; p<0,1; cząst-
kowe ŋ

=0,097. Dalsza analiza wykazała, że

osoby zorientowane na stan uzyskały istotnie
(p<0,05)wyższe wyniki skutecznej wytrwałości
w grupie Bez uzasadnienia, w której instrukcja
wyłącznie informowała o sposobie wykonania
zadania i nie podawała żadnego uzasadnienia dla
jego wykonania (M=7138,68;  SD=1061,78) niż
w grupie Uzasadnienie- doskonalenie umiejętno-
ści, w której instrukcja informowała o możliwo-
ści odniesienia osobistej korzyści – zwiększenia
własnych umiejętności w zakresie spostrzegania
i zapamiętywania (M=2882,42;  SD=1173,84).
Z kolei osoby zorientowane na działanie uzyska-
ły istotnie (p<0,05) wyższe wyniki w zakresie
skutecznej wytrwałości w grupie Uzasadnienie-
pomoc w przygotowaniu szkoleń  (M=6906,25;
SD=1437,66) niż w grupie Uzasadnienie – spraw-
dzenie się (M=1117,43; SD=1331,01).

Kolejna analiza zmierzała do ustalenia rela-

cji między subiektywnymi odczuciami w trakcie
wykonywania zadania a orientacją na stan vs. na
działanie. W grupie osób badanych wyróżniono
osoby, które uzyskały w zakresie wytrwałości
skrajnie niskie (pierwszy kwartyl ≤ 12) wyniki
oraz skrajnie wysokie (ostatni kwartyl ≥ 20) wy-
niki. Analiza wariancji w schemacie: 2 orientacja
(na stan vs. na działanie) X2 wytrwałość (niska
vs. wysoka) dla zmiennej zależnej „motywacja
wewnętrzna”, potwierdziła istotny efekt główny

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Romana Kadzikowska-Wrzosek

zarówno zmiennej orientacja na stan vs. na działa-
nie: F(1,39)=7,30; p<0,05; cząstkowe ŋ

=0,158,

jak i zmiennej wytrwałość: F(1,39)=7,30; p<0,05;
cząstkowe ŋ

=0,158. Osoby zorientowane na

działanie (M=3,13; SD=1,72) wykazywały więk-
sze zainteresowanie wykonywanym zadaniem niż
osoby zorientowane na stan (M=2,77; SD=1,38).
Podobnie większą motywację wewnętrzną de-
klarowały osoby bardziej wytrwałe (M=3,65;
SD=1,72) niż osoby mniej wytrwałe (M=2,53;
SD=1,49).Ponadto wykazano, że osoby zoriento-
wane na stan o wysokiej wytrwałości (M=2,78;
SD=1,49) wykazywały istotnie (p<0,05) niższe
zainteresowanie wykonywanym zadaniem od
osób zorientowanych na działanie o wysokiej
wytrwałości (M=4,60; SD=1,69). Jednocześnie
wykazano w przypadku osób zorientowanych na
działanie istotne (p<0,05) różnice w ocenie mo-
tywacji wewnętrznej w zależności od poziomu
wytrwałości. Osoby zorientowane na działanie
o wysokim poziomie wytrwałości deklarowały
istotnie większe zainteresowanie wykonywanym
zadaniem (M=4,60; SD=1,69) niż osoby zorien-
towane na działanie o niskim poziomie wytrwa-
łości (M=2,78; SD=1,62). Efektu takiego nie
stwierdzono w przypadku osób zorientowanych
na stan – osoby te nie wykazywały różnic w po-
ziomie motywacji wewnętrznej w zależności od
poziomu wytrwałości. Przy wysokiej wytrwało-
ści deklarowany poziom motywacji wewnętrznej
osób zorientowanych na stan wynosił M= 2,78;
SD=1,49, przy niskiej wytrwałości natomiast
osoby zorientowane na stan deklarowały zainte-
resowanie na poziomie M= 2,94;SD=1,27.

Przeprowadzona następnie analiza wariancji

w schemacie: 2 orientacja(na stan vs. na dzia-
łanie) X 2 wytrwałość(niska vs. wysoka) dla
zmiennej zależnej „nuda” wykazała istotny efekt
główny zmiennej orientacja na stan vs. na dzia-
łanie F(1,39)=5,12; p<0,05; cząstkowe ŋ

=0,116.

Osoby zorientowane na stan (M=4,55;SD=1,20)
deklarowały istotnie większe znudzenie wyko-
nywanym zadaniem niż osoby zorientowane na
działanie (M=3,67;SD=1,25).Dalsze analizy wy-

kazały istotne (p<0,05) różnice między osobami
zorientowanymi na stan o wysokiej wytrwałości
i osobami zorientowanymi na działanie o wyso-
kiej wytrwałości. Osoby zorientowane na stan
o wysokiej wytrwałości (M=4,60;SD=1,49)de
klarowały większe znudzenie wykonywanym
działaniem niż osoby zorientowane na działa-
nie o wysokiej wytrwałości (M=3,00;SD=1,32).
Jednocześnie analiza potwierdziła, że osoby zo-
rientowane na działanie o wysokiej wytrwałości
(M=3,00;SD=1,32) istotnie (p<0,05) różniły się
od osób zorientowanych na działanie o niskiej
wytrwałości (M=4,33;SD=0,88) w deklarowa-
nym poziomie znudzenia wykonywanym zada-
niem. Osoby zorientowane na działanie - wy-
trwałe w wykonywaniu zadania deklarowały
mniejsze znudzenie wykonywanym zadaniem
od osób zorientowanych na działanie mniej
wytrwale wykonujących zadanie. Efektu takie-
go nie stwierdzono u osób zorientowanych na
stan. Osoby te nie różniły się w deklarowanym
poziomie znudzenia wykonywanym zadaniem
w zależności od poziomu wytrwałości. Osoby
zorientowane na stan o niskiej wytrwałości de-
klarowały znudzenie wykonywanym zadaniem
(M=4,50; SD=1,46) na poziomie zbliżonym do
osób zorientowanych na stan o wysokiej wy-
trwałości (M=4,60;SD=1,49).

Przeprowadzona w dalszej kolejności analiza

wielokrotnej regresji wykazała, że o poziomie
zmęczenia deklarowanego przez badanych decy-
dują różnice w orientacji na stan vs. na działanie
oraz różnice w poziomie wytrwałości. Aby osza-
cować efekt interakcji wprowadzono do analizy
dodatkowy predyktor, będący iloczynem obu
zmiennych niezależnych (zmiennej wytrwałość
oraz orientacja na stan vs. na działanie) (Sosnow-
ski, 2010).Analizowano wpływ zmiennej orien-
tacja na stan vs. na działanie oraz wytrwałości,
a także interakcji między tymi zmiennymi na su-
biektywną ocenę zmęczenia wykonywanym za-
daniem. Model okazał się dobrze dopasowany do
danych F(3,124)=3,22; p<0,01. Uwzględnienie
interakcji między orientacją na stan vs. na dzia-

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Typ regulacji działania a skuteczność i wytrwałość: wpływ siły woli oraz kontekstu sytuacyjnego

łanie a wytrwałością pozwoliło istotnie przewi-
dzieć poziom zmęczenia β=-0,19; t(124)=-2,18;
p<0,05. Wizualizacja inte rakcji jest przedstawio-
na na Rysunku 4.

zadania. Jednocześnie osoby zorientowane na
stan najniższe wskaźniki wytrwałości uzyskały
w grupie, w której w najmniejszym stopniu ak-
centowano zewnętrzne wymagania, instrukcja
bowiem informowała o możliwości odniesienia
osobistych korzyści – zwiększenia umiejętności.
Co więcej w porównaniu z grupą, w której in-
formowano o możliwości odniesienia osobistych
korzyści, osoby zorientowane na stan były bar-
dziej wytrwałe i skuteczne, kiedy instrukcja nie
zawierała żadnego uzasadnienia dla wykonania
zadania. Osoby zorientowane na działanie istot-
nie różniły się od osób zorientowanych na stan
w zakresie wytrwałości, w grupie, w której stwa-
rzano presję spowodowaną zapowiedzią oceny
uzyskanych rezultatów. Dodatkowo potwierdzo-
no, że osoby zorientowane na działanie były naj-
bardziej skuteczne i wytrwałe w sytuacji, kiedy
instrukcja informowała, że wykonanie przez nich
zadania może okazać się pomocne w przygoto-
waniu szkoleń, najmniejszą wytrwałość i sku-
teczność okazywały natomiast w grupie, w której
podkreślano oceniający charakter wykonywane-
go zadania. Uzyskane rezultaty wydają się zatem
potwierdzać swoistą reakcję oporu (volitional
shielding) osób zorientowanych na działanie
w warunkach presji. Osoby zorientowane na stan
działają zgodnie z zewnętrznymi wymaganiami,
szczególnie tymi o charakterze presji, osoby zo-
rientowane na działanie wykazują skłonność do
przeciwstawiania się presji, a zewnętrzne wyma-
gania uznają pod warunkiem ich przekonującego
uzasadnienia.

Na podstawie rezultatów badania2 zyskała

również potwierdzenie Hipoteza 2 zakładająca
związek między wytrwałością i skutecznością
a subiektywnymi odczuciami w trakcie wykony-
wania zadania u osób zorientowanych na działa-
nie i brak takiego związku u osób zorientowanych
na stan. Wyniki badania potwierdziły założenia
hipotezy odnośnie wytrwałości. Przeprowadzone
analizy wykazały, że wysoka wytrwałość osób
zorientowanych na stan w porównaniu z wysoką
wytrwałością osób zorientowanych na działanie

Rys. 4. Poziom deklarowanego zmęczenia wykony-
wanym zadaniem osób zorientowanych na stan vs. na
działanie w zależności od wytrwałości

Jak wskazują na to zależności przedstawione

na Rysunku 4 poziom zmęczenia wykonywanym
zadaniem zależy zarówno od orientacji na stan
vs. na działanie, jak i wytrwałości w wykonywa-
niu zadania. Osoby zorientowane na stan dekla-
rowały istotnie (p<0,05) wyższy poziom zmę-
czenia wykazując wysoką wytrwałość, M=2,94
niż wykazując niską wytrwałość, M=1,89. Z ko-
lei w przypadku osób zorientowanych na działa-
nie nie stwierdzono istotnych różnic w zgłasza-
nym poziomie zmęczenia. Osoby zorientowane
na działanie wykazujące wysoką wytrwałość
podczas wykonywania zadania deklarowały po-
dobny poziom zmęczenia, M=2,13 do osób zo-
rientowanych na działanie o niskiej wytrwałości,
M= 2,34.

Konkludując można uznać, że rezultaty uzy-

skane w badaniu potwierdziły Hipotezę 1. Oso-
by zorientowane na stan były w największym
stopniu wytrwałe w warunkach presji, kiedy ak-
centowano oceniający charakter wykonywanego

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Romana Kadzikowska-Wrzosek

wiąże się z większym poziomem zmęczenia,
z niższym poziomem zainteresowania wykony-
wanym zadaniem oraz większym deklarowanym
poziomem znudzenia. Dodatkowo wykazano, że
w przypadku osób zorientowanych na działanie
różnice w poziomie wytrwałości nie wiążą się co
prawda z różnicami w poziomie zmęczenia, ale
jednocześnie łączą się z różnicami w poziomie
zainteresowania wykonywanym zadaniem oraz
w deklarowanym poziomie znudzenia wykony-
wanym zadaniem. Osoby zorientowane na dzia-
łanie są tym bardziej wytrwałe, im wyżej oceniają
zainteresowanie zadaniem oraz w im mniejszym
stopniu deklarują znudzenie wykonywanym za-
daniem. W przypadku osób zorientowanych na
stan subiektywne odczucia, takie, jak zaintere-
sowanie lub znudzenie w trakcie wykonywania
zadania nie wiążą się z różnicami w poziomie
wytrwałości. Można zatem uznać, że wytrwałość
osób zorientowanych na stan i na działanie łączy
się z odmiennym trybem regulacji działania.

DYSKUSJA OGÓLNA

Miller jeden z trzech obok Galantera i Pribra-

ma (1980) autorów bardzo znaczącej dla badaczy
procesów kontroli działania koncepcji TOTE,
w wywiadzie udzielonym Baarsowi przyznał,
iż zwykł mówić swoim studentom ”mógłbym
zrujnować każdy z waszych eksperymentów jed-
nym aktem woli” (Miller, 1986, s. 221). Baars to
stwierdzenie Millera uważa za najlepszą odpo-
wiedź na pojawiające się we współczesnej psy-
chologii pytania i wątpliwości dotyczące wolnej
woli (Baars, 2002). Zarówno w badaniach ekspe-
rymentalnych, jak i w życiu codziennym ludzie
w różnym stopniu ulegają zewnętrznym wyma-
ganiom. Celem zaprezentowanych badań było
wykazanie, że różnice indywidualne w sprawno-
ści mechanizmów kontroli działania – sile woli,
wpływają na odmienny sposób radzenia sobie
z zewnętrznymi wymaganiami, a w konsekwen-
cji decydują o dwóch odmiennych trybach regu-
lacji działania.

Rezultaty potwierdziły, że w sytuacji, kie-

dy zewnętrzne wymagania mają charakter pre-
sji, wówczas osoby zorientowane na działanie
– osoby o wysokiej „wolicjonalnej sprawności”
(volitional effi cency) okazują wobec tych wyma-
gań swoistą reakcję oporu (volitional shielding)
(Koole, 2004). Reakcja ta wyraża się na pozio-
mie behawioralnym w niższych wskaźnikach wy-
trwałości i skuteczności uzyskiwanych przez oso-
by zorientowane na działanie w warunkach pre-
sji. Wyniki badania 2 ujawniły jednocześnie, że
w sytuacji przekonującego uzasadnienia (w tym
przypadku możliwością wykorzystania wyników
do przygotowania programu szkoleń) osoby zo-
rientowane na działanie pozytywnie odpowiadają
na zewnętrzne wymagania, czego wyrazem jest
ich wysoka skuteczność i wytrwałość.

Rezultaty zaprezentowanych badań wydają

się jednocześnie potwierdzać, że różnice indy-
widualne w orientacji na stan vs. na działanie
wiążą się z odmiennym trybem regulacji dzia-
łania. W pierwszym badaniu osoby zoriento-
wane na stan wykazały silniejsze emocjonalne
reakcje na różnice w poziomie skuteczności.
Poziom nastroju po wykonaniu zadania osób
zorientowanych na stan był wyższy w sytuacji,
kiedy były bardzo skuteczne i niższy w sytua-
cji małej skuteczności. Tego rodzaju efektu nie
stwierdzono w przypadku osób zorientowanych
na działanie. Rezultat ten wydaje się sugerować
większą skłonność osób zorientowanych na stan
w warunkach zewnętrznych wymagań, presji do
ulegania telicznemu stanowi metamotywacyjne-
mu (Apter, 1989). Osoby zorientowane na stan
według Kuhla (2000) działają głównie w opar-
ciu o represyjny typ kontroli działania, określa-
ny przez autora typem regulacji zgodnej z celem.
Reakcje emocjonalne – tak jak, na przykład po-
ziom nastroju po wykonaniu zadania w badaniu1
- stanowią odpowiedź na skuteczność w osiąga-
niu celu. Wyniki badania 2 wykazały ponadto,
że różnice w wytrwałości osób zorientowanych
na stan nie wiązały się z różnicami w deklaro-
wanym zainteresowaniu i znudzeniu wykony-

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Typ regulacji działania a skuteczność i wytrwałość: wpływ siły woli oraz kontekstu sytuacyjnego

wanym zadaniem. Z kolei wysoka wytrwałość
osób zorientowanych na działanie łączyła się
z większym deklarowanym zainteresowaniem
i mniejszym znudzeniem wykonywanym zada-
niem niż niska wytrwałość. Jednocześnie osoby
zorientowane na stan o wysokiej wytrwałości
deklarowały większe zmęczenie zadaniem niż
osoby zorientowane na stan o niskiej wytrwało-
ści. Wydaje się, że ten deklarowany przez osoby
zorientowane na stan o wysokiej wytrwałości
wysoki poziom zmęczenia stanowi koszt, jaki
ponoszą one w sytuacji, kiedy ich wytrwałość
nie wiąże się z zainteresowaniem zadaniem
(Brunstein, 2001).

W sumie rezultaty te wydają się potwierdzać,

że wytrwałość i skuteczność osób zorientowa-
nych na stan i na działanie wiąże się z odmien-
nym trybem regulacji działania. Według Kuhla
i jego współpracowników charakterystyczna
dla osób zorientowanych na działanie regulacja
zgodna z Ja- holistycznie zorientowana na osobę,
ma charakter regulacji nierepresyjnej, odbywają-
cej się w oparciu o mechanizmy intuicyjne (Koo-
le, McCullough, Kuhl i Roelofsma, 2010; Kuhl,
2000; Kuhl i Fuhrmann,2009; Kuhl i Quirin,
2011). Osoby zorientowane na działanie w po-
równaniu z osobami zorientowanymi na stan na
ogół uzyskują wyższe wyniki w zakresie sku-
teczności i wytrwałości działania. Dowodzi to
większej efektywności samoregulacji- regulacji
zorientowanej na osobę niż samokontroli-regu-
lacji zorientowanej na cel. Procesy samokontroli
wymagają warunków zewnętrznych wymagań
i presji oraz włączenia standardów porównań,
a ich wpływ kończy się po osiągnięciu celu.
W przypadku celów długoterminowych, oso-
bistych standardów podstawową rolę odgrywa
regulacja zorientowana holistycznie na osobę,
co pozwala nie tylko doraźnie osiągać cele, ale
w pełni zaangażować się w aktywność zgodną
własnymi potrzebami, przekonaniami, systemem
wartości.

Zaprezentowane w niniejszym artykule rezul-

taty można traktować jako wstępne potwierdzenie

tego, iż siła woli stanowi źródło wewnętrznych
zasobów dzięki, którym jednostka potrafi prze-
ciwstawić się wymaganiom o charakterze pre-
sji, a także, że z różnicami w sile woli wiążą się
różnice w trybie regulacji działania. Zewnętrzne
wymagania mogą stać się sprzyjającymi rozwo-
jowi wyzwaniami. Zdolność do przekształcenia
zewnętrznych wymagań w tego rodzaju wyzwa-
nia wydaje się zależeć od sprawności wewnętrz-
nych mechanizmów samoregulacyjnych, które
pozwalają zintegrować wymagania z Ja.

LITERATURA CYTOWANA

Apter, M. J. (1989). Reversal theory:Motivation, emo-

tion and personality. London: Routledge.

Baars, B. J. (2002). Behaviorism redux?. Trends in

cognitive sciences, 6(6), 268-269.

Baldwin, M. W. (1999). Activation and accessibility

paradigms in relational schemas research. [w:] D.
Cervone I Y. Shoda (red. ). Coherence in persona-
lity (s. 127-154). New York: Guilford.

Baumann, N., Kaschel, R. , Kuhl, J. (2005). Striving

for unwanted goals: Stress -depend discrepancies
between explicit and implicit achievement moti-
ves reduce subjective well-being and increase psy-
chosomatic symptoms. Journal of Personality and
Social Psychology, 59(5), 781-799.

Baumann, N., Kaschel, R., Kuhl, J. (2007). Affect

sensitivity and affect regulation in dealing with
positive and negative affect. Journal of Research
in Personality 41 (2007) 239-248

Baumann, N., Kuhl, J. (2005) How to resist tempta-

tion: The effects of external control versus autono-
my. Journal of Personality 73, 444-472.

Brunstein, J. C. (2001). Personal goals and action ver-

sus state orientation: Who builds a commitment to
realistic and need-congruent goals? Zeitschrift fur
Differentielle und Diagnostische Psychologie, 22,
1-12.

Fuhrmann, A., Kuhl, J. (1998). Maintaining a healthy

diet: Effects of personality and self-reward versus
self-punishment on commitment to and enactment
of self-chosen and assigned goals. Psychology and
Health, 13, 651-686.

Graham, S., Weiner, B. (1996). Theories and princi-

ples of motivation. [w:] D.C. Berliner, R.C. Cal-

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Romana Kadzikowska-Wrzosek

fee (red.). Handbook of Educational Psychology
(s. 63-84). New York:Macmillan.

Heckhausen, H., Strang, H. (1988). Effi ciency under

record performance demands:

Exertion control-an individual difference variable?

Journal of Personality and Social Psychology, 55,
489-498.

Kadzikowska-Wrzosek, R. (2010). Siła ego i spraw-

ność mechanizmów kontroli działania a autono-
mia. Studia Psychologiczne tom 4(48).

Koole, S. L. (2004). Volitional shielding of the self:

Effects of action orientation and external demands
on implicit self-evaluation. Social Cognition, 22,
117-146.

Koole, S. L., McCullough, M. L. , Kuhl, J. , Roelofs-

ma, P. H. M. P. (2010). Why religion’s burdens are
light: From religiosity to implicit self-regulation.
Personality and Social Psychology Review 14,
95–107.

Kuhl, J. (1994). Action versus state orientation: Psy-

chometric properties of the Action Control Scale
(ACS-90). [w:] J. Kuhl, J. Beckmann (red.), Voli-
tion and Personality: Action versus state orienta-
tion (s. 47-59). Göttingen: Germany: Hogrefe.

Kuhl, J. (2000). A functional-design approach to mo-

tivation and self-regulation: The dynamics of per-
sonality systems interactions. [w:] Boekaerts, M.,
Pintrich, P. R. , Zeidner, M. (red.), Handbook of
self-regulation (s. 111-169). San Diego: Academic
Press.

Kuhl, J. , Fuhrmann, A. (2009). Decomposing self-

regulation and self-control: The volitional com-
ponents checklist. [w:]: J. Heckhausen, C. Dweck
(red.), Life span perspectives on motivation and
control (s. 15-49) Cambridge University Press.

Kuhl, J., Quirin, M. (2011). Seven steps toward freedom

and two ways to lose it. Overcoming limitations of
intentionality through self –confrontational coping
with stress. Social Psychology, 42, 1, 74-84.

Larrick, R. P. (1993) Motivational factors In decision

theories: The role of self-protection. Psychologi-
cal Bulletin, 3, 440-450.

Lewicka, M. (1993). Mechanizmy zaangażowania

i kontroli w działaniu człowieka.W: M. Kofta

(red.), Psychologia aktywności:zaangażowanie,
sprawstwo, bezradność. (s. 15-62). Poznań: Wy-
dawnictwo Nakom.

Łukaszewski, W., Marszał-Wiśniewska, M (2006).

Wytrwałość w działaniu. Wyznaczniki sytuacyj-
ne i osobowościowe. Gdańsk: Wydawnictwo
GWP.

Marszał-Wiśniewska, M. (2002). Adaptacja Ska-

li Kontroli Działania J. Kuhla (ACS-90). Studia
Psychologiczne, 40, 77-102.

Martin, R. A., Kuiper, N. A. , Olinger, J. , Dobbin,

J. (1987). Is stress always bad? Telic versus pa-
ratelic dominance as stress-moderating variable.
Journal of Personality and Social Psychology, 37,
953-969.

Miller, G. A. (1986). Interview. [w:] B. J. Baars (red.),

The cognitive revolution in psychology. (s. 200-
223). New York:Guilford.

Miller, G. A., Galanter, E. , Pribram, K. H. (1980). Pla-

ny i struktura zachowania. Warszawa: Wydawnic-
two Naukowe PWN.

Ryan, R. (1982). Control and information in the intra-

personal sphere: An extension of cognitive evalu-
ation theory. Journal of Personality and Social
Psychology, 43, 736–750.

Ryan, R. M., Deci, E. L. (2008). From Ego Depletion

to Vitality: Theory and Findings Concerning the
Facilitation of Energy Available to the Self. Social
and Personality Psychology 2, 702-717.

Sansone, C., Harackiewicz, J. M. (1996). “I don’t

feel like it” The function of interest in self-regu-
lation. [w:] L. L. Martin, A. Tesser (red. ), Inter-
actions among goals, affect, and self-regulation
(s. 175-202). New Jersey: Lawrence Erlbaum.

Sansone, C., Wiebe, D. J. , Morgan, C. (1999) Self-

Regulating Interest: The Moderating Role of Har-
diness and Conscientiousness. Journal of Person-
ality 4, 701-735.

Sosnowski, T. (2010). Analiza interakcji zmiennych

kategorialnych i ciągłych. Psychologia Społeczna,
5, 2-3 (14), 162-190.

Wojciszke, B. i Baryła, W. (2005). Skale do pomiaru

nastroju i sześciu emocji. Czasopismo Psycholo-
giczne, 11, 31-47.

Studia Psychologiczne, t. 50 (2012), z. 3, s. 31–47

Typ regulacji działania a skuteczność i wytrwałość: wpływ siły woli oraz kontekstu sytuacyjnego

THE MODE OF ACTION REGULATION, EFFICACY AND PERSISTENCE:THE EFFECT OF

STRENGTH OF VOLITION AND SITUATIONAL CONTEXT

ABSTRACT

The purpose of two presented studies was to prove differences in coping with external demands by action-
oriented versus state-oriented individuals. Obtained results confi rming that in pressing situation action –orien-
ted individuals indicate reaction of “volitional shielding” and bring their persistence and effectiveness down.
State-oriented indulge in pressure and in this situation showing increased persistence and effectiveness and also
linkage of mood and performance. The persistence of action-oriented individuals strictly depends on subjective
feelings during task performance and is higher when the task is appraised as interesting. The persistence of state-
oriented individuals doesn’t depend on attractiveness assessment.

Key words: the strength of volition, self-control, self-regulation, persistence, effectiveness

Romana Kadzikowska-Wrzosek

Warsaw School of Social Sciences and Humanities,

Faculty in Sopot, Poland