Myśl społeczna Odrodzenia 

Erazm z Rotterdamu (1467-1536) 

• atakował stan moralności: demoralizację kleru, jego ciemnotę i brak pobożności; swoje 

przemyślenia na ten temat zawarł w pamflecie Pochwała głupoty (ok. 1511) 

• twierdził, że doskonałość etyczną uzyskuje się dzięki rozumowi i wiedzy; był wyznawcą 

tezy Sokratesa, że wiedza jest tożsama z cnotą; uważał, że tylko człowiek rozumny może 
postępować naprawdę etycznie, gdyż przewiduje następstwa swych czynów w 
przeciwieństwie do ludzi bezrozumnych, kierujących się emocjami; był przekonany, że 
droga do odbudowy społeczeństwa wiedzie przez oświecenie umysłów 

• był zwolennikiem irenizmu – prądu poszukującego wspólnego credo różnych religii, 

głoszącego potrzebę powszechnego pokoju religijnego oraz propagującego zasadę wolności i 
tolerancji religijnej  

• był zdeklarowanym pacyfistą – uważał, że wojny zawsze wszczynają monarchowie w 

interesie utrzymania bądź poszerzenia swej władzy, lecz ich skutki dosięgają przede 
wszystkim zwykłych ludzi 

• zdaniem Erazma najlepszą formą ustrojową była republika, oparta na demokracji 

bezpośredniej – na wzór starożytnych Aten; wśród organizmów politycznych mu 
współczesnych cenił system władzy panujący w kantonach szwajcarskich, gdzie obywatele 
bezpośrednio uczestniczą w podejmowaniu najważniejszych dla wspólnoty decyzji; z dużą 
niechęcią odnosił się natomiast do monarchii, twierdząc, iż monarchowie mają naturalną 
skłonność do despotyzmu  

• z niechęcią odnosił się do aktywności politycznej; jego mędrzec z Colloquium miłował nade 

wszystko spokój, książki i niezależność 

Tomasz Morus (1478-1535) 

• był lordem kanclerzem Anglii, król Henryk VIII skazał go na śmierć za obronę katolicyzmu 
• napisał Złotą książeczkę o najlepszym ustroju państwa i o nowej wyspie Utopii (1516), w 

której przedstawił wizję społeczeństwa doskonałego; dzięki niemu do języka wszedł termin 
utopia

 na określenie zupełnie nierealnych koncepcji i projektów 

• w jego społeczeństwie idealnym nie istniała własność prywatna, wszyscy wspólnie mieszkali 

i pracowali; każdy mieszkaniec Utopii specjalizował się w jakimś rzemiośle i uprawiał rolę; 
obowiązywała rygorystyczna równość – jednakowe ubrania, wspólne posiłki; nie 
funkcjonował pieniądz – wszystkie towary były rozdzielane przez państwo według potrzeb; 
panowała surowa moralność oparta na sile związków rodzinnych; urzędnicy byli co roku 
wybierani przez lud; pogwałcenie porządku publicznego było karane koniecznością 
wykonywania najcięższych prac lub nawet niewolą  

Nicollo Machiavelli (1469-1527) 

• całe życie spędził we Florencji; swoją filozofię polityczną wyłożył w dziele Książę, 

dedykowanym władcy Florencji Wawrzyńcowi Wspaniałemu 

• uważał, iż w przypadku dążenia do osiągnięcia wielkiego celu (takiego jak na przykład 

uratowanie ojczyzny), ważna dla władcy powinna być tylko skuteczność działania (stąd 
powiedzenie cel uświęca środki) 

• twierdził, że władca powinien być wyposażony w wybitne przymioty osobiste; władcy nie 

może krępować ani prawo, ani moralność; gdy wymaga tego sytuacja, może się on 
posługiwać podstępem i kłamstwem, a nawet brutalną siłą (trzeba być lisem i lwem) 

• Machiavellego można uznać za prekursora socjotechniki, czyli nauki zajmującej się 

metodami skutecznego oddziaływania na społeczeństwo 

Tomasz Campanella (1568-1639) 

• urodził się w miejscowości Stilo w Kalabrii na południu Włoch; początkowo nosił imiona 

Diovanni Domenico, a od wstąpienia do zakonu dominikanów ok. r. 1583 – Tommaso 
(Tomasz); studiował w Neapolu, gdzie zetknął się z filozofem Bernardino Telesio, 
krytykiem myśli arystotelesowskiej; poglądy filozoficzne Campanelli spowodowały jego 
konflikt z Kościołem; w roku 1592 sąd kościelny nakazał mu osiedlenie się na prowincji 
kalabryjskiej, jednak Campanella zignorował ten wyrok i przebywał w Rzymie, Florencji, 
Bolonii oraz Padwie, następnie zamieszkał w klasztorze w rodzinnym Stilo; tam stanął na 
czele spisku przeciwko panowaniu hiszpańskiemu na południu Italii i za wprowadzeniem 
republiki teokratycznej; w roku 1602 spisek został rozbity, a Campanella znalazł się w 
neapolitańskim więzieniu z wyrokiem dożywocia; spędził w nim 24 lata; w tym czasie 
napisał wiele dzieł filozoficznych i publicystycznych, z których najsłynniejsza stała się 
książka Civitas solis (Państwo Słońca) z roku 1623; przedstawił w niej utopijną wizję 
państwa rządzonego przez mędrców-kapłanów, w którym nie istnieje własność prywatna, a 
wszyscy mieszkańcy intensywnie pracują dla wspólnego dobra; państwo zajmuje się także 
wychowywaniem i kształceniem młodzieży, rozwijając w niej zmysł wynalazczości 

• Campanella w świecie realnym był zwolennikiem powstania powszechnej monarchii, na 

której czele stałby papież; poglądowi temu dał wyraz w pracy Monarchia Mesjasza, wydanej 
w r. 1633