Jak patrzeć na dzieło architektury

Jak patrzeć na dzieło architektury?

Szczególne miejsce architektury wśród sztuk pięknych:

Próby zdefiniowania architektury:

Architektura to sposób zagospodarowania przestrzeni bryłami.
Budynek pojmowany jest jako bryła „tnąca” otwartą przestrzeń
wokół siebie i zarazem zamykająca przestrzeń wewnątrz.

Opis bryły architektonicznej:

użyteczność

estetyka

 Spotykamy się z nią

na co dzień,

 Często nie zwracamy

uwagi na jej artystyczny
wyraz,

 Żyjemy wśród jej

przejawów,

 PROBLEM: przeżyć

estetycznych
wywoływanych przez
bryłę architektoniczną.

(Na ile jesteśmy czuli na
pejzaż architektoniczny)

subiektywny,
emocjonalny,
literacki –
- nie wymaga
umocowania
terminologicznego

obiektywny,
naukowy,
fachowy –
- wymaga
stosowania
terminologii

Układ opisu:

1. plan budowli,
2. opis konstrukcji,
3. wygląd ścian

zewnętrznych,

4. wygląd pomieszczeń,
5. dekoracje.

Kolejność:

- od dołu (parteru)
ku górze.

Inny będzie opis
historyka sztuki, inny
literata.

Istotne: przestrzeń,
wpasowanie budynku w
pejzaż!

Podstawa architektury:

Podstawowe składniki konstrukcji:

Konstrukcja

Dekoracja

konstrukcja

dekoracja

 Określa

parametry
użytkowe
budowli,

 Określa cechy

estetyczne,

 Jest

wykładnikiem
filozofii i
estetyki epoki

 Ornamentyka
 Tylko rola

zdobnicza,

 Zmieniająca

się wraz z
kolejnymi
epokami,
trendami
estetycznymi.

Wyróżnić je możemy
niezależnie od czasu czy
kultury, w jakiej powstałą
budowla.

mury

podpory,

elementy

dźwigające:

zamknięcia

budynków,

przekrycia

przestrzeni:



drewniane

stemple w
podziemnym
chodniku,



kolumny:

egipskie,
greckie,
romańskie,



filary w

katedrze
gotyckiej,



stalowe lub

żelbetonowe
słupy.

 sklepienie,
 strop,
 kopuła

Architektura, jak każda gałąź sztuki,
zmienia się, przekształcając swe
formy zgodnie z rytmem dziejów.

Architekturę najczęściej
klasyfikujemy ze względu na typ
konstrukcji oraz styl ornamentyki.

Prześledzimy teraz kilka
przykładów:

Jest w dziełach sztuki coś, co sprawia, że nie
starzeją się one tak, jak przedmioty, których
sens wyczerpuje się w ich funkcji użytkowej.
Choć   dom   nowoczesny   jest   na   pewno
doskonalszy   technicznie   i   wygodniejszy   od
dawnych   budynków,   choć   może   być   także
piękny,   trudno   powiedzieć,   czy   jest   ona
ładniejszy   od   dzieł   starej   architektury.   W
dziedzinie wartości artystycznej nie istnieje
postęp,   taki   jak   w   dziedzinie   techniki   czy
nauki.   Dzieła   dzisiejsze   i   dzieła   sprzed
dwóch czy trzech tysięcy lat w wymiarach
estetycznych mogą być sobie równe.

Jan Białostocki

Architektura w służbie religii
– Świątynia Horusa w Edfu

Opis dzieła

element opisu
dzieła

Świątynia Horusa w Edfu

kultura, w jakiej
powstało

starożytny Egipt, III i II tys. p.n.e.

miejsce

Edfu w dolinie Nilu

materiał

gliniane cegły, kamień

znaczenia symboliczne

usytuowanie

•

na osi wschód – zachód,

•

zgodnie z biegiem słońca.

ogólna forma –
widziana z
oddalenia

forma fali – uosabia płynny stan świata przed aktem
stworzenia

plan świątyni

odzwierciedla egipską interpretację świata, w którym
panuje idealny porządek

wysokość

najwyższy poziom symbolizował stabilność
wyłaniającego się z wody świata

Czym operuje architektura?

Jakie cechy może mieć dzieło
architektoniczne?

Zbieramy słownictwo związane z
dziełem architektonicznym.

Poprzez dzieło architektoniczne
człowiek dokonuje oswojenia
przestrzeni.

Początki rozwoju architektury
związane są z budowaniem schronień
oraz świątyń – miejsc sakralnych,
które stanowiły centrum okolicy. Cały
kraj znajdował się pod ich opieką.

wieże

•

wieże – pylony (36 m wys.), tworzyły
bramę,

•

symbole Izydy i Neftydy, bogiń, które
wznosiły tarczę słońca ku niebu,

•

na szczycie, na tarasie odbywały się
uroczystości religijne poświęcone
kultowi słońca.

brama -
portal

•

brama strzegąca wejścia do świętego
miejsca,

•

symbol przejścia między światem
zwykłym a sferą sakralną.

części budynku

dziedziniec

•

otoczony kolumnowymi portykami,

•

portyk – frontowa część budowli przed
głównym wejściem, z rzędem kolumn,
niekiedy osobny budynek.

sala
hypostylowa

•

wielka sala kolumnowa,

•

kamienna, spękana podłoga
symbolizowała powierzchnię ziemi

•

także symbolika niebios z gwiazdami,

•

wielkie święte ptaki symbolizujące akt
wznoszenia się ku niebu,

•

kwiaty lotosu na kapitelach
najwyższych kolumn miały rozwarte
kielich, na najniższych – zamknięte –
symbolika życiodajnego słońca,

•

sala symbolizowała świat wegetacji,
który czerpie biologiczną siłę z płodnej
ziemi i życiodajnych promieni
słonecznych.

sala ofiar

•

rzeźby przedstawiające ofiarowywanie
darów (kwiatów, owoców) dla potrzeb
kultu.

sala na
barkę i
sanktuarium

•

tu podobizna boga,

•

miejsce ciemności – pozwala słońcu
wypocząć podczas nocy.

Sztuka klasyczna

Rozpoczęcie w 447 roku p.n.e. budowy

Partenonu   oznaczało   wejście   architektury
greckiej   w   szczytową   fazę   budownictwa
klasycznego,   a   dzięki

oryginalnemu

połączeniu elementów porządku doryckiego z
jońskim Partenon stał się w drugiej połowie V
wieku p.n.e. świątynią powszechnie
naśladowaną przez ówczesnych architektów.

W VI wieku p.n.e. pojawiły się dwa wielkie

porządki

architektoniczne

dorycki.

rozprzestrzeniający   się   przede   wszystkim   na
kontynencie   greckim,   który   został   podbity   przez
Dorów w XI wieku p.n.e. oraz  joński, rozwijany w
Jonii   na   greckich   wyspach   Morza   Egejskiego   i   na
wybrzeżach Azji Mniejszej.

Porządek dorycki ma wybitnie konstrukcyjny

charakter, bowiem budowniczowie koncentrowali się
przede   wszystkim   na   strukturze   architektonicznej
świątyni,   nie   przywiązując   zbyt   dużej   wagi   do
elementów   rzeźbiarskich,   dekoracyjnych   i
ornamentalnych.   Dekoracja   zewnętrzna   świątyni
doryckiej   składała   się   przede   wszystkim   z
wyciosanych w kamieniu elementów funkcjonalnych
dawnej budowli drewnianej.

Porządek joński cechuje natomiast mniejsza

masywność i bardziej rozbudowana dekoracja.

W Azji Mniejszej wznoszono ogromne świątynie,

natomiast na greckich wyspach były one o wiele
skromniejsze.

artenon w Atenach

(V w. P.n.e.)

Nowe techniczne możliwości pojawiające się w
II   wieku   p.n.e.   w   rzymskiej   architekturze
znalazły również zastosowanie w budownictwie
sakralnym.   Wznoszono   bowiem   wówczas
świątynie   na   planie   koła,   nakrywane   kopułą,
wśród   których   najznakomitszą   realizacją   był
zaczęty przez cesarza Hadriana Panteon.

Panteon był świątynią poświęconą

wszystkim bogom. Pierwotnie budowlę o tej
nazwie,   zniszczoną   później   przez   pożar,
ufundował   Marek   Agrypa   (27-25).   Na   tym
samym   miejscu   cesarz   Hadrian   polecił
wznieść nową budowlę.

Panteon w Rzymie (118-128)

Gotyk

Katedra gotycka jest budowlą całkowicie

odrębną,   stanowi   osobną   kategorię   kościoła.
Jest   to   zupełnie  oryginalne  rozwiązanie,
połączenie   założeń   stylu   romańskiego   z
zasadami rewolucyjnie nowymi.

Chartres (1194

1250)

Amiens

ryż

kompozycja, elementy konstrukcyjne katedry gotyckiej

plan krzyża

- jest znakiem boskiej harmonii

wszechświata

budowla ogromna,
katedra góruje nad
miastem

- żarliwość religijna,
- pragnienie wzniesienia się ku Bogu

przewaga kierunków
pionowych,
wertykalizm

- bryła jest odmaterializowana, lekka,
- wrażenie ogromu, strzelistości
- wzrok kierowany jest ku górze, ku Bogu

ogromne

okna

wypełnione
witrażami

- przesączanie się różnobarwnego światła,
- wrażenie uduchowienia

sklepienie w formie
łuku ostrego

- wysokość

budowli

jest

„nieograniczona”, gdyż w jego
konstrukcji mniejsza jest siła rozporu na
boki

sklepienie krzyżowo-
żebrowe

- sklepienie lekkie, nie wymagało udziału

ścian w podpieraniu budowli,

- dzięki temu okna mogły być ogromne

filary podtrzymujące
sklepienie

- było ich 12
- symboliczna liczba wskazująca na 12

apostołów

wieże sił i łuki
przyporowe
przerzucone ponad
dachami

naw

bocznych

- odbierały ciężar z filarów i przenosiły go

na wieże,

- możliwość silnego przeprucia murów

Katedra gotycka jest wielkim, niczym nie osłoniętym szkieletem.

Katedra jako biblia pauperum.

element

znaczenie

strzelistość, wertykalizm

bliskość Boga, kieruje wzrok ku Niebu, ku
wyższym wartościom

12 filarów

12 apostołów

3 nawy

odzwierciedlenie Trójcy Świętej

światło

- wyraża łaskę Bożą, umykającą

słowom naturę Bożą,

- Jezus mówi: „Jam jest światłością

świata.” (J 8, 12)

symbolika światła – Słownik Symboli,
Słownik Mitów i Tradycji Kultury.

płaskorzeźby

przedstawiały sceny biblijne

Chartres

Analiza i interpretacja wiersza Różewicza

Tadeusz Różewicz

Gotyk 1954

Żebra umarłego Boga
sklepione
nad słowami
wierzących
ślepo

Bóg
jeż niebieski
nabity na tysiąc iglic wież
katedr banków
ocieka krwią
ludzi
nie własną

z worem złota u szyi
ciągną go
na swoje dno
skazani

znajdź w wierszu elementy konstrukcji katedry gotyckiej,

jak podmiot liryczny pojmuje Boga,

znajdź fragmenty mówiące o grzechu i zinterpretuj je,

podmiot liryczny mówi o ludziach : „skazani”. Jak rozumiesz to

określenie?

Analiza i interpretacja wiersza Przybosia

Julian Przyboś
NOTRE – DAME

Z miliona złożonych do modlitwy palców wzlatująca przestrzeń!

Lecz zdjęło mnie z iglicy jak z haka Wnętrze – przerażenie.

Wyszydzony i opluty śród poczwar rozdziawionych deszczem
wiem: Co znaczę ja żywy o krok od filarów!
Te mury z odrąbanych skał – jak łby ponade mnie
zmartwychwstają z sarkofagu.

Kto wstrząsnął tą ciemnością, nagiął –
i ogarnął?

Wiem. Obciążone Jezusami krzyże
trzeba wyostrzyć w piony budowniczych drabin
i swoją wolę, zrównaną z niezgłębionym lazurem,
swoją śmierć
z ostrołuku
trafić –
- tam na kluczu sklepienia
drga zamknięty pęd strzał –
- i trwać pod hurgotem głazów szybujących coraz wyżej i wyżej,
aż je, nieskończone, nagły zawrót
stoczy ze szczytu
w dwie wieże, urwane dna.
Kto pomyślał tę przepaść i odrzucił ją w górę!

znajdź elementy konstrukcji i zdobień katedry gotyckiej, o których jest mowa w

wierszu. Które są zewnętrzne, a które wewnętrzne? Które metafory określają konstrukcję, a
które jej oddziaływanie?,
-

określ sytuację liryczną, znajdź moment wejścia do świątyni,

określ osobę mówiącą: jakie uczucia wyraża, w jaki sposób je wyraża, jak określa

stan swej duszy?,
-

wskaż wersy oddające ducha epoki średniowiecza, jak nazwiesz te cechy epoki?,

na czym polega pokonanie natury przez budowniczych?,

jakie zadania stawia człowiekowi współczesnemu gotycka budowla?,

omów symbolikę otchłani w kontekście wertykalności katedry,

zwróć uwagę na korespondencję sztuk – wiersz odwołujący się do architektury.

Ćwiczenie

Zestaw ćwiczeniowy:

- fasada renesansowa,
- tekst źródłowy,
- nazwy elementów architektury barokowej,
- biały lub czarny kontur (format A-3), kleje, nożyczki.

(Zestaw przygotowany do pracy w grupie należy powielić tyle razy, ilu będzie uczestników

podzielonych na 3-osobowe zespoły - jeśli 30, należy przygotować 10 zestawów).

SEBASTIANO SERLIO „TRAKTAT O ARCHITEKTURZE”

Wielmożni czytelnicy, powiem wam co jest przyczyną, że w wielu

przypadkach pozwalam sobie na tak wielką dowolność. Powiadam, że

widząc iż większa część ludzi najczęściej pożąda rzeczy nowych, a głównie

dlatego, ze zdarzają się tacy, którzy w każdej, nawet małej budowli, jaką

zalecają do wykonania chcieliby mieć miejsce na umieszczenie napisów,

herbów i temu podobnych rzeczy, jak małe historie, w średnim lub niskim

reliefie, kiedy indziej jakąś starożytną głowę lub nowożytny portret i inne

podobne rzeczy. Dlatego popadłem w taką dowolność często przełamując

architraw, frez i część belkowania posługując się (w tym) jednak autorytetem

niektórych rzymskich zabytków. Czasem przełamywałem przyczółek, aby

umieścić obramowanie lub herb. Przewiązywałem wiele kolumn i pilastrów,

i zwieńczeń łamiąc czasem fryz i tryglify. Gdy się takie rzeczy usunie i

połączy belkowania, tam gdzie są przełamane i dokończy kolumny, które są

niedokończone, dzieła te staną się całkowite i odzyskają swą pierwotną

formę.

Architraw,   nadsłupie,   w   architekturze   klasycznej   i   do   niej   nawiązującej   najniższy
i najważniejszy człon belkowania, w postaci belki spoczywającej na głowicach kolumn, filarów
czy  pilastrów.   Architraw   podtrzymuje  fryz  i gzyms,   razem   z nimi   tworząc   belkowanie.
Występuje   we   wszystkich   porządkach   architektonicznych,   ale   w zależności   od   stylu   ma
odmienne kształty.

Fryz

Gzyms, poziomy element architektoniczny, w formie pasa wysuniętego przed lico muru,
wykonywany z kamienia lub cegły, drewna, metalu, betonu. Chroni ściany przed ściekającą
wodą opadową. Gzymsy zewnętrzne to np. gzymsy wieńczące, międzypiętrowe, nadokienne.
Gzymsy wewnętrzne to np. kominkowe, piecowe podokienne.

Herb

Iglica, zwieńczenie wieży lub hełmu w formie
wysokiego, wysmukłego stożka lub ostrosłupa,
niekiedy także sam hełm o takim kształcie. Dla
architektury

gotyckiej

(gotyk)

charakterystyczne były iglice z cegły lub
kamienia, niekiedy o konstrukcji ażurowej, dla
architektury

baroku

- iglice z blachy

miedzianej na szczytach hełmów.

Kolumna, jedna z podstawowych i najstarszych podpór w architekturze,
podtrzymująca   ciężar  belkowania,  stropu  itp.   Składa   się   z 3 części:
głowicy, trzonu i bazy. W przekroju jest kolista.
Stosowana w starożytności - Egipt, Persja, Grecja, w której proporcje
kolumny   ściśle   określano   modułem   w obrębie   porządków
architektonicznych:   np.   w doryckim  (bez   bazy,   o przysadzistych
proporcjach),  jońskim  (smukłe, żłobkowane). W Rzymie kolumny tzw.
toskańskie  i kompozytowe.   Kolumny   romańskie   (płaskorzeźbione
o polichromowanych   trzonach),   kolumny   gotyckie   (komponowane
w wiązki   wokół   filaru).   Kolumny   renesansowe,   barokowe
i klasycystyczne   jako   punkt   odniesienia   miały   starożytne   kolumny
greckie.

Kolumnada, kilka lub kilkanaście rzędów kolumn
ustawionych

w regularnych

odstępach,

podtrzymujących belkowanie.

Koryncki   porządek   architektoniczny,   jeden   z trzech   podstawowych
porządków   w architekturze   starożytnej   Grecji.   Ukształtował   się
najpóźniej i różnił się od  stylu jońskiego  odmienną proporcją  kolumny
(smuklejsza)   i dekoracją  głowicy.   Głowica   koryncka   (wg   tradycji   jej
wynalazcą miał być rzeźbiarz Kallimachos - koniec V w. p.n.e.) składała
się z trzonu kalatosu ("koszyk") okolonego dwoma rzędami liści akantu.
O górną   część   kalatosu   opierały   się   4 woluty,   na   których   spoczywał
abakus.   Między   dużymi   wolutami   znajdowały   się   mniejsze,   a z nich
wyrastała palmeta.

Pilaster,   płaskosłup,   element   architektoniczny   w formie   płaskiego
występu   z lica  ściany,   posiadający  głowicę  i trzon,   często   także  bazę
i cokół, spełniający funkcję dekoracyjną i konstrukcyjną (wzmocnienie
ściany). Trzon pilastra może być żłobkowany lub gładki.
Pilaster występował już w starożytności, gdzie odpowiadał  kolumnom
określonego   porządku   architektonicznego.   Występuje   również
w architekturze   nowożytnej   jako   element   podziału   pionowego
płaszczyzny   ściany   w układzie   spiętrzonym   (często   podwójny)   lub
w tzw.   wielkim   porządku   architektonicznym.   Często   występuje   jako
motyw dekoracyjny.
Obramienie, dekoracyjne ujęcie otworu (zwłaszcza
okiennego),   wnęki,  niszy,   płyciny,   tablicy   itp.
wykonane w postaci listwy, pilastra itp., najczęściej
z tego samego materiału, co obramiony element.

Portal  (z języka łacińskiego porta - "drzwi", "brama"),
dekoracyjne   obramienie   drzwi,   ukształtowane   z form
architektonicznych i rzeźbiarskich. W starożytnej Grecji
i Rzymie   proste  obramienie  zwieńczone   od   góry
gzymsem stanowiło portal wokół drzwi z brązu.
W  średniowieczu  zaczęto   budować   bardzo   okazałe
portale kościelne, zdobione archiwoltami, kolumienkami
i rzeźbionym  tympanonem.   Stosowano   też   portale
prostokątne

o obramieniach

z profilowanej,

glazurowanej cegły.
Portale   renesansowe   były   wzorowane   na   formach
antycznych,   w baroku  zaczęto   stosować   portale
połączone   z balkonem,

gzymsami

i zdwojonymi

kolumnami.

Przyczółek,
W architekturze   klasycznej
i klasycystycznej
zwieńczenie,   najczęściej
trójkątne,  fasady  budynku,
otworów drzwiowych, nisz,
okien,   niekiedy   zdobione
rzeźbą. Fronton.

Tympanon,
1) wewnętrzne pole trójkątnego przyczółka (frontonu), gładkie lub wypełnione rzeźbą

(kompozycja symetryczna), ograniczone od dołu belkowaniem, a z boków gzymsem.
Charakterystyczny element monumentalnej architektury starożytnej Grecji i Rzymu. Stosowany
też w sztuce nowożytnej.
2) w architekturze średniowiecznej półokrągłe lub ostrołukowe pole, umieszczone w górnej
części portalu ponad nadprożem, wypełnione zwykle dekoracją reliefową.

Waza

Woluta, esownica, ślimacznica; motyw
spiralnie zwiniętej linii, przypominający
kształtem muszlę ślimaka. Dwie woluty,
połączone lekko wygiętą linią, stanowią
zasadniczy element głowicy jońskiej.
Podwójna woluta może tworzyć
esownicę często spotykaną w polskich
attykach renesansowych. Woluty są
elementami późnorenesansowych
i barokowych fasad kościelnych.

Document Outline