Przedmowa do trzeciego wydania zbioru „Poprzez dwudziestolecie"

Jerzy Plechanow – Przedmowa do trzeciego wydania zbioru „Poprzez dwudziestolecie” (1908 rok)

Wypuszczając w świat nowe wydanie mojego zbioru Poprzez dwudziestolecie, decyduję się tym

razem poprzedzić go paroma uwagami.

Pewien krytyk, nie tylko nieżyczliwy, ale też najwidoczniej bardzo a bardzo nieuważny, przypisał

mi dziwne zaiste kryterium literackie, utrzymując, jakobym chwalił tych beletrystów, którzy uznają wpływ

środowiska społecznego na rozwój jednostki, ganił zaś tych, którzy takiego wpływu nie uznają. Gorzej już

nie można było mnie zrozumieć.

Stoję na stanowisku, iż ś w i a d o m o ś ć społeczną określa b y t społeczny. Dla człowieka, który

wyznaje taki pogląd, jest rzeczą jasną, iż wszelka określona „ i d e o l o g i a ” – a zatem i sztuka w ogóle, i

tak zwana l i t e r a t u r a p i ę k n a – wyraża d ą ż e n i a o r a z n a s t r o j e o k r e ś l o n e g o

s p o ł e c z e ń s t w a lub też – o ile mamy do czynienia ze społeczeństwem rozwarstwionym klasowo –

dążenia i nastroje określonej k l a s y s p o ł e c z n e j .

Dla człowieka, który taki pogląd wyznaje, jasne jest również i to, że krytyk literacki zabierający się

do oceny danego utworu artystycznego musi przede wszystkim wyjaśnić samemu sobie, jaki mianowicie

aspekt ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j (lub k l a s o w e j ) został w owym utworze wyrażony.

Idealistyczni krytycy ze szkoły Hegla, a wśród nich i nasz genialny Bieliński, w pewnej epoce rozwoju tej

szkoły mówili, iż zadanie krytyki artystycznej polega na tym, aby ideę wyrażoną przez artystę w utworze

przetłumaczyć z j ę z y k a s z t u k i na j ę z y k f i l o z o f i i , z języka o b r a z ó w na język

l o g i k i . Ja zaś, jako zwolennik światopoglądu materialistycznego, powiem, iż naczelnym zadaniem

krytyka jest przekład idei utworu artystycznego z j ę z y k a s z t u k i n a j ę z y k s o c j o l o g i i ,

przekład mający na celu odnalezienie czegoś, co można by nazwać s o c j o l o g i c z n y m

e k w i w a l e n t e m d a n e g o z j a w i s k a l i t e r a c k i e g o .

Ten swój pogląd wyrażałem niejeden raz w artykułach literackich; lecz prawdopodobnie on to

właśnie zwiódł mego krytyka na manowce.

Dowcipny ten człowiek zdecydował, że skoro w moim przekonaniu podstawowe zadanie krytyki

polega na określeniu socjologicznego ekwiwalentu analizowanych zjawisk literackich, to powinienem

chwalić tych autorów, którzy wyrażają w swych utworach sympatyczne mi dążenia społeczne, i ganić tych,

z którymi pod tym względem nie sympatyzuję. Byłoby to już samo przez się wystarczająco niedorzeczne,

gdyż dla krytyka jako takiego rzecz tkwi nie w tym, aby „śmiać się” albo „płakać”, lecz w tym, aby

r o z u m i e ć . Jednakże „twórca”, którego mam na myśli, jeszcze bardziej sprawę uprościł.

Wykombinował sobie, że ja rozdaję pochwały lub nagany w zależności od tego, czy utwory danego autora

potwierdzają mój pogląd na znaczenie środowiska społecznego, czy też nie potwierdzają. Powstała z tego

bezsensowna karykatura, o której nie warto by nawet mówić, gdyby sama przez się nie była „ludzkim

dokumentem”, bardzo interesującym dla historyka naszej – i niestety, nie tylko naszej – literatury.

W opowiadaniu Gleba Uspienskiego Nieuleczalny diakon cierpiący na opilstwo i domagający się od

doktora takiego lekarstwa na tę dolegliwość, które przeniknęłoby „do samej, na ten przykład, żyły” –

okazuje się zdecydowanym przeciwnikiem materializmu i dowodzi, że materia i duch to wcale nie to samo.

Niech pan tylko, łaskawco, raczy zauważyć – wywodzi – że nawet i w „Rosyjskim Słowie” nie powiedziane
wyraźnie, że to niby wszystko jedno (...). No bo gdyby tak, to, ot, bierzesz kij – i masz kręgosłup, omotasz
go sznurkiem – masz nerwy, jeszcześ tam coś pododawał i możesz go zaraz choćby na sędziego pokoju
wybierać; trzeba by tylko czapki z czerwonym otokiem...

Diakon ten pozostawił liczne potomstwo. Jest protoplastą wszystkich „krytyków” Marksa. Do grona

jego potomków należy też najwidoczniej i mój „twórca”. Trzeba jednak rzec prawdę. Diakon był mniej

ograniczony niż jego potomkowie. Bezstronnie wszak przyznawał, że „nawet” wedle „Rosyjskiego Słowa”

kręgosłup to nie kij, a nerwy nie sznurek. Tymczasem mój niełaskawy krytyk gotów, jak widać, przypisać

mi głębokie przeświadczenie na temat tożsamości nerwów i sznurka, a także kija i kręgosłupa. Czyż zresztą

tylko on jeden? Wystarczy przypomnieć zarzuty, jakie wobec marksizmu wysuwali narodnicy i

subiektywiści, ażeby przekonać się, iż owi nasi przeciwnicy zupełnie serio imputowali nam – a po prawdzie

© Studenckie Koło Filozofii Marksistowskiej (UW)

- 3 -

www.skfm-uw.w.pl

Jerzy Plechanow – Przedmowa do trzeciego wydania zbioru „Poprzez dwudziestolecie” (1908 rok)

nie przestali imputować do tej pory – podobne bzdury. Mało tego. Bez żadnej przesady można rzec, że

nawet zachodnioeuropejscy krytycy Marksa – na przykład osławiony pan Bernstein – wmawiali na siłę

„ortodoksyjnym” marksistom takie przekonania co do „nerwów” i „sznurka”, jakich rozważny diakon nigdy

by nie próbował umieścić na koncie materializmu.

Nie wiem doprawdy, czy nastaną jeszcze czasy, w których zostanie nam oszczędzona przyjemność

kruszenia kopii w spotkaniach z podobnymi „krytykami”. Myślę jednak, że nastaną. I myślę, że nastaną

wówczas, gdy dokonają się przemiany społeczne, które usuną socjalne przyczyny pewnych przesądów –

filozoficznych i nie tylko. Ale na razie jeszcze wiele, wiele razy przyjdzie wysłuchiwać od naszych

„krytyków” poważnych pouczeń w tym duchu, że nie uchodzi przecież „wybierać na sędziego pokoju” kija

omotanego sznurkiem i przybranego w czapkę z czerwonym otokiem. Mimo woli człowiek by za Gogolem

zawołał: „Co za nuda na tym świecie, panowie!”

Powie mi ktoś zapewne, że krytykowi zabierającemu się do określania socjologicznego ekwiwalentu

utworów artystycznych nietrudno o nadużycia metodologiczne. Wiem o tym. Lecz gdzież ta metoda, której

nie można by nadużyć? Nie ma jej i być nie może. Więcej powiem: im jakaś metoda poważniejsza, tym

większych nadużyć względem niej dopuszczają się ci, którzy ją słabo opanowali. Ale czyż to argument

przeciwko powadze metody? Ludzie nieraz nadużywali ognia. A jednak ludzkość nie byłaby w stanie się go

wyrzec, nie cofając się jednocześnie do najniższych stadiów rozwoju kulturalnego.

Często u nas nadużywa się epitetu „burżuazyjny”, „mieszczański”. Tak często, że nie bez

życzliwości przeczytałem następujące linijki felietonu pana I. w 94 numerze „Wiadomości Rosyjskich”:

Literatura współczesna pokusiła się o wynalezienie środka, który rozkłada i niszczy absolutnie wszystko,
pozostaje natomiast nieszkodliwy dla swego nosiciela. Zawiera się on w słowach „burżuazyjny” oraz
„mieszczański”. Wystarczy słowa te skierować przeciwko jakiemukolwiek działaczowi społecznemu czy
utworowi literackiemu, a zadziałają niczym trucizna zabijająca choćby i najsilniejszy organizm, rozkładając
go i niwecząc. W słowie „burżuazyjny” tkwi ów nie do odparcia argument, z którym walczyć nie potrafią
żadne zmyślne podstępy, żadne fortele polemicznego talentu. To szrapnel, któremu nie sposób wykazać, że
skierowano go nie tam, gdzie należało, więc trafił w niewłaściwe miejsce. Właściwe czy niewłaściwe, a on
już tymczasem to miejsce zniszczył. Jedyną skuteczną odpowiedzią na ów straszliwy zarzut byłoby wysłanie
pod zwrotny adres śmiercionośnego gościa – epitetu tego samego rodzaju. Tam, skąd wam przysłano epitet
„burżuazyjny”, wy z kolei odeślijcie epitet „mieszczański”, a w obozie przeciwnika dostrzeżecie takie samo
spustoszenie, jakie macie teraz u siebie, gdyż dla takiego wybuchowego pocisku żadne twierdze ni okopy
nie stanowią zapory.

Pan I. ma na swój sposób rację. Ale tylko na swój sposób. Rację ma jako człowiek, który trafnie

dostrzega dane zjawisko; nie zadaje sobie jednak trudu zrozumienia jego społecznego sensu. Gdyby zaś

tylko zechciał ów sens zrozumieć, łatwo by dopiął swego dzięki tej mianowicie okoliczności, że

nadużywanie podobnych epitetów jest dziś rzeczą zgoła niebezpieczną. Pan Dezesperanto słusznie bowiem

powiada („Myśl Kijowska” 1908, nr 138):

Świat cały – „burżuj”, zdaniem Sołohuba,

A Dubrowina

zdaniem – „Żyd”.

Tak to jest. Ale dlaczegóż to jednak zdaniem pana Dubrowina „cały świat to Żyd”? Czyż nie

należałoby właśnie określić socjologicznego ekwiwalentu dla owej dziwnej aberracji psychologicznej? Na

pytanie to bodaj czy nie każdy odpowie, że, owszem, należałoby, i bodaj każdy natychmiast, bez

Aleksandr Iwanowicz D u b r o w i n (1835-1918) – jeden z założycieli (do 1910 r. przewodniczący Rady Głównej)

monarchistycznej czarnosecinnej organizacji Sojuz Russkogo Naroda i redaktor jej organu „Russkoje znamia”. W czasie

rewolucji 1905-07 i bezpośrednio po niej był organizatorem pogromów żydowskich i akcji terrorystycznych wobec rosyjskich

mniejszości narodowych; rozstrzelany w 1918 r. za działalność antyradziecką. – Red.

© Studenckie Koło Filozofii Marksistowskiej (UW)

- 4 -

www.skfm-uw.w.pl

Jerzy Plechanow – Przedmowa do trzeciego wydania zbioru „Poprzez dwudziestolecie” (1908 rok)

najmniejszego trudu ekwiwalent taki określi. No, a jak rzecz ma się z psychologiczną aberracją pana

Sołohuba? Można określić jej socjologiczny ekwiwalent? Znów myślę, że można.

Bo oto proszę spojrzeć! Nie tak dawno organ pana Dubrowinowy głosił: „syte burżuazyjne

szczęście, jakie nam przepowiadał socjalizm, wcale nas nie zadowala” (cytat z „Myśli Kijowskiej” 1908, nr

132).

Okazuje się teraz, że pan Dubrowin wytyka swoim przeciwnikom nie tylko „żydostwo”, ale i

„burżujstwo”. W najwyższym stopniu interesujące! Zauważcie jednak, że pan Dubrowin nie sprokurował

sam owego morderczego „szrapnela” burżujskości. Wziął rzecz już gotową od – powiedzmy – tegoż

Sołohuba, wedle którego „świat cały – burżuj”, lub też od pana Iwanowa-Razumnika

, który nie byłby od

tego, aby nawet przyrodę o „burżujskość” oskarżyć.

Lecz i ci panowie nie sami straszliwy ów „szrapnel” przysposobili; pożyczyli go od pewnych

krytyków Marksa, a im z kolei dostał się w schedzie po francuskich romantykach. Wiadomo wszak, jak

energicznie romantycy francuscy powstawali przeciwko „burżujom” i „burżujstwu”. Aliści teraz już każdy

obznajomiony z historią literatury francuskiej wie i to, że romantycy, zbuntowani wobec „bourgeois”, sami

na wskroś pozostawali przeniknięci burżuazyjnym duchem. Tak zatem zarówno ich napaści na bourgeois,

jak i wstręt wobec „burżujskości” oznaczały jedynie kłótnię rodzinną wewnątrz klasy burżuazyjnej.

Théophile Gautier na przykład był zaciekłym wrogiem bourgeois, a zarazem z krwiożerczym zachwytem

witał zwycięstwo burżuazji nad proletariatem w maju 1871 roku.

Już chociażby z tego widać, że nie każdy, kto grzmi przeciw bourgeois, jest przeciwnikiem

burżuazyjnego ustroju społecznego. A skoro tak, to wcale nie tak trudno, jak sądzi pan I., rozeznać się

wśród straszliwych „szrapneli”. Istnieje „antymieszczańskość” i „antymieszczańskość”. Są tacy

„antymieszczanie”, którzy mniej lub bardziej łatwo godzą się z eksploatacją mas („tłumu”) przez burżuazję,

w żaden jednak sposób nie chcą się pogodzić z niedostatkami charakteru burżuazyjnego, uwarunkowanymi

koniec końców przez to właśnie zjawisko eksploatacji. I jest i n n a „antymieszczańskość”; ta, ma się

rozumieć, także nie zamyka oczu na złe strony charakteru burżuazyjnego, lecz ponadto zdaje sobie

znakomicie sprawę, że mogą one zostać usunięte tylko przez likwidację stosunków produkcyjnych, które je

uwarunkowały.

Łatwo zrozumieć, iż każda z tych dwóch odmian postawy „antymieszczańskiej” winna znajdować –

i rzeczywiście znajduje – właściwy sobie wyraz w literaturze. A kto rzecz tę zrozumiał, ten bez trudu

zorientuje się również wśród „szrapneli”. Powie, że są „szrapnele” i „szrapnele”. Jedne lecą z obozu, w

którym umocnili się ludzie pragnący, aby bourgeois uwolnił się od braków zrodzonych przez burżuazyjne

stosunki społeczne, lecz zachował władzę nad pracą eksploatowanych przez niego mas; takie „szrapnele”

przypominają w działaniu packi na muchy. Bywają jednak i inne „szrapnele” – wysyłane z obozu tych,

którzy powstali przeciwko wszelkiej eksploatacji człowieka przez człowieka.

Ci ostatni są znacznie poważniejsi od pierwszych. Do ich liczby nie należą nie tylko panowie

Dubrowinowie, lecz i Théophilowie Gautier. Nie ma też z nimi nic a nic wspólnego wielkie mnóstwo

teraźniejszych rosyjskich przeciwników „mieszczaństwa”. Nie należy do nich na przykład pan Czukowski,

którego zdaniem „Gorki to od stóp do głów mieszczanin”.

Gorki wprawdzie ma wiele niedostatków. Z pełnym uzasadnieniem można go nazwać utopistą. Ale

nazwać go „mieszczaninem” może tylko ktoś, komu, jak Dubrowinowi, socjalizm pomylił się z postawą

mieszczańską. I bardzo błądzi pan I., gdy mówi: „Gorki zarzuca innym mieszczaństwo; inni zarzucają to

samo jemu; wszystko przebiega pomyślnie. To widać taka dziecinna zabawa”.

Czyż można powiedzieć, że wszystko wypada pomyślnie – w literaturze, w której odbywa się „gra”

tak poważnymi pojęciami, jak „mieszczańskość” i „antymieszczańskość”? I czy obowiązkiem każdego, kto

I w a n o w - R a z u m n i k , właśc. Razumnik Wasiljewicz Iwanow (1878-1946) – rosyjski krytyk literacki i socjolog, z

wykształcenia matematyk; po 1917 r. związany z lewicowym odłamem eserowców, w czasie II wojny światowej na emigracji

w Niemczech, gdzie wydał szereg publikacji o charakterze antyradzieckim; historię rozwoju rosyjskiej myśli społecznej

rozpatrywał z pozycji subiektywnego idealizmu, zawężając ją do historii walki inteligencji z szeroko pojętym mieszczaństwem

w imię wolności jednostki. – Red.

© Studenckie Koło Filozofii Marksistowskiej (UW)

- 5 -

www.skfm-uw.w.pl

Jerzy Plechanow – Przedmowa do trzeciego wydania zbioru „Poprzez dwudziestolecie” (1908 rok)

poważnie odnosi się do zadań literatury, nie jest dążenie do położenia kresu takiej zabawie? Ażeby jednak

rzeczywiście położyć kres dziecinnej zabawie poważnymi pojęciami, trzeba mieć możność określenia jej

ekwiwalentu socjologicznego, tj. umieć ujawnić nastawienie społeczne, które do niej prowadzi. A tego z

kolei nie sposób dokonać, nie uchwyciwszy się obiema rękami bezspornego twierdzenia, że świadomość

społeczna określana jest przez byt społeczny, czyli tej myśli, którą starałem się położyć u podstaw swoich

artykułów krytycznych.

Wcale nie każdy „antymieszczanin” może pretendować do miana ideologa proletariatu. Jest to jasne

dla wszystkich obznajomionych z historią prądów literackich na Zachodzie. Ale niestety, historia ta znana

jest u nas bynajmniej nie wszystkim zainteresowanym zagadnieniami społecznymi, a to właśnie stwarza

możliwość owej szkodliwej zabawy wskazanej przez pana I.

Jeszcze całkiem niedawno, można powiedzieć, że wręcz w tych dniach, w płaszcze „proletariackich

ideologów” odziewali się ludzie nie mający na sumieniu nic prócz romantycznej, tj. par excellence

mieszczańskiej, nienawiści ku mieszczaństwu. Niemało takich figurowało na liście współpracowników

gazety „Nowe Życie”. Jeden z nich, pan Miński, w parę miesięcy po zamknięciu wymienionej gazety ze

zwycięską miną oznajmił fakt, że poeci-dekadenci przyłączyli się w większości do skrajnych nurtów

naszego ruchu wyzwoleńczego, podczas gdy znacznie mniejsze skłonności ku temu ruchowi wykazywali

jako obrońcy realizmu w s z t u c e . Fakt skonstatowano prawidłowo. Tyle że wcale nie dowodzi on tego,

czego pan Miński chciałby dowieść. Toż i we Francji liczni spośród przeciwników „mieszczaństwa”, sami

na wskroś przeniknięci duchem mieszczaństwa – jak na przykład Baudelaire – bardzo się entuzjazmowali

ruchem 1848 roku, co nie przeszkadzało im odwrócić się od niego, skoro tylko został zwyciężony. Ludzie

tej kategorii, mieniący się potężnymi „nadludźmi”, są w istocie skrajnie słabi i, jak wszystko co słabe, w

naturalny sposób garną się ku sile. Nie stanowią jednak nowych elementów siły; prezentują w i e l k o ś ć

u j e m n ą , której opłaca się pozbyć, aby nie osłabiać rzeczywistej siły ruchu. I wielki zaiste grzech wzięli

na swoje sumienie obrońcy interesów robotniczych, którzy bratali się z takimi panami.

Wróćmy wszelako do zadań krytyki literackiej. Powiedziałem, że krytycy idealistyczni ze szkoły

Hegla uważali za swą powinność pracę nad przekładem idei utworów artystycznych z języka sztuki na

język filozofii. Rozumieli oni jednak bardzo dobrze, iż spełnienie tej powinności sprawy bynajmniej nie

kończy. Nazwany tu przekład stanowił w ich oczach jedynie p i e r w s z y a k t procesu krytyki

filozoficznej; zadanie a k t u d r u g i e g o polegało w ich mniemaniu na tym, aby – jak to pisał Bieliński

– „ukazać ideę świadomości artystycznej w jej konkretnych przejawach, prześledzić ją w obrazach, znaleźć

jej całościowość i jedność w szczegółach”. Oznacza to, że za o c e n ą i d e i utworu winna postępować

analiza jego w a r t o ś c i a r t y s t y c z n y c h . Filozofia nie usuwała estetyki, wręcz przeciwnie –

torowała jej drogę, starając się znaleźć dla niej trwałą podstawę.

To samo trzeba powiedzieć o krytyce materialistycznej. Krytyka ta – zmierzająca do znalezienia

socjologicznego ekwiwalentu danego zjawiska literackiego – sprzeniewierza się swej własnej naturze, jeżeli

nie rozumie, że sprawa nie może ograniczać się tylko do wykrycia tego ekwiwalentu, że socjologia nie

powinna zamykać drzwi przed estetyką, lecz przeciwnie – otwierać je przed nią na oścież.

Drugi akt wiernej sobie krytyki materialistycznej winna stanowić – podobnie jak to się działo i u

krytyków-idealistów – ocena w a r t o ś c i e s t e t y c z n y c h analizowanego utworu. Gdyby krytyk-

materialista zrzekł się takiej oceny pod pozorem, że znalazł już ekwiwalent socjologiczny dzieła, ujawniłby

tylko w ten sposób, że nie rozumie stanowiska, jakie właśnie pragnie zajmować. Osobliwości twórczości

artystycznej każdej konkretnej epoki pozostawały zawsze w najściślejszym związku przyczynowym z

wyrażającym się poprzez nie nastrojem społecznym. Nastroje społeczne każdej konkretnej epoki są zaś

zawsze uwarunkowane jej stosunkami społecznymi. Trudno o lepsze tego świadectwo niż cała historia

sztuki i literatury. Oto dlaczego określenie ekwiwalentu socjologicznego dla każdego utworu literackiego

pozostawałoby niepełne, a zatem i niedokładne, gdyby krytyk uchylił się od oceny jego wartości

artystycznej. Innymi słowy, p i e r w s z y a k t k r y t y k i m a t e r i a l i s t y c z n e j n i e t y l k o

n i e u s u w a p o t r z e b y a k t u d r u g i e g o , a l e i m p l i k u j e g o j a k o s w o j e

k o n i e c z n e d o p e ł n i e n i e .

© Studenckie Koło Filozofii Marksistowskiej (UW)

- 6 -

www.skfm-uw.w.pl

Jerzy Plechanow – Przedmowa do trzeciego wydania zbioru „Poprzez dwudziestolecie” (1908 rok)

Powtarzam: możliwość nadużycia metody materialistycznej nie starcza za żaden dowód przeciwko

samej metodzie; z tej prostej przyczyny, że nie istnieje i istnieć nie może metoda, która nie pozwalałaby na

nadużycia.

W swojej książce Przyczynek do zagadnienia rozwoju monistycznego pojmowania dziejów, w toku

polemiki z Michajłowskim, pisałem:

Niełatwa to sprawa wyjaśnić proces historyczny, trzymając się konsekwentnie jednej zasady. Ale cóż
chcecie? Nauka w ogóle jest niełatwą sprawą, o ile nie jest to nauka „subiektywna”, bo tutaj wszystko się
wyjaśnia zadziwiająco prosto. A skoro już się to rzekło, to powiedzmy też panu Michajłowskiemu, że, być
może, w odniesieniu do zagadnień ideologii nawet najlepsi znawcy „struny”

mogą okazać się niekiedy

bezsilni, jeżeli nie posiądą pewnej szczególnej zdolności, a mianowicie

w y c z u c i a

a r t y s t y c z n e g o . Psychologia dostosowuje się do ekonomii. Lecz dostosowanie takie stanowi proces
złożony i na to, aby zrozumieć cały jego przebieg, aby sobie i innym uświadomić, jak on się właściwie
odbywa – niejeden raz może się przydać talent artysty. Tak więc na przykład już Balzak wiele zdziałał dla
wyjaśnienia psychologii rozmaitych klas współczesnego mu społeczeństwa. Dużo moglibyśmy nauczyć się
od Ibsena. Ale od kogo jeszcze? Miejmy nadzieję, że z czasem pojawi się wielu artystów, którzy z jednej
strony będą rozumieli „żelazne zasady” ruchu „struny”, z drugiej zaś potrafią zrozumieć i przedstawić, w
jaki sposób na owej „strunie”, i dzięki jej ruchowi właśnie, narasta „żywa nawierzchnia ideologii”

Podobnie myślę i teraz. Ażeby zorientować się w sprawach, które nazwałem wówczas „żywą

nawierzchnią ideologii”, trzeba czasem posiadać talent, lub przynajmniej z m y s ł artystyczny. Zmysł taki

przydaje się zwłaszcza wtedy, kiedy toczymy walkę o określenie ekwiwalentu socjologicznego dzieł sztuki.

To zaś jest sprawą i bardzo trudną, i bardzo skomplikowaną. Nic więc dziwnego, że wcale nierzadko

(choćby i w tym właśnie zbiorze Rozpad literatury, który dostarczył cytowanemu wyżej I. powodu do

napisania felietonu dla „Wiadomości Rosyjskich”) stykamy się z sądami krytyki wykazującymi, że do

realizacji tej sprawy nie wszyscy chętni są akurat zdolni. Tutaj również wielu jest powołanych, lecz mało

wybranych.

Mówię to teraz nie po to, aby usprawiedliwiać metodę materialistyczną – powiedziałem już przecież,

iż możliwość nadużywania danej metody nie daje jeszcze prawa do jej osądzania – mówię to, aby jej

zwolenników przestrzec przed błędami. W sferze zagadnień taktyki wiele błędów popełnili u nas ci, którzy

w sposób mniej lub bardziej uprawniony uważali się za kontynuatorów Marksa. Stałaby się wielka szkoda,

gdyby podobne błędy zaistniały również na terytorium krytyki literackiej. Nie ma zaś innego sposobu ich

uniknięcia, jak tylko przez stałe ponawianie studiów nad podstawowymi zasadami marksizmu. Studia takie

byłyby szczególnie pożyteczne właśnie w czasach obecnych, kiedy pod wpływem wydarzeń ostatnich lat

rozpoczyna się u nas „weryfikacja” „wartości” teoretycznych.

Jeszcze Goethe powiedział, że wszystkie epoki reakcyjne wykazują skłonność do subiektywizmu.

Epokę o takiej skłonności przeżywamy właśnie teraz i najprawdopodobniej przyjdzie nam jeszcze

obserwować orgie subiektywizmu. Coś w tym rodzaju obserwujemy już w tej chwili: mistyczny anarchizm

pana Czułkowa, „bogotwórstwo” pana Łunaczarskiego

, obłąkańczy erotyzm pana Arcybaszewa; są to

wszystko rozmaite, lecz wyraziste symptomy jednej i tej samej choroby. Nie zamierzam bynajmniej leczyć

tych, którzy ulegli już zakażeniu; chciałbym atoli przestrzec tych, co jeszcze na razie pozostają zdrowi.

W jednym ze swych artykułów polemicznych wymierzonych przeciwko mnie Michajłowski nadał miano „struny”

ekonomicznej strukturze społecznej.

G. W. Plechanow, K woprosu o razwitii monisticzeskogo wzglada na istoriju (1895, izd. 2, St.-Pietierburg 1905, s. 192-193).

Ros. „bogostroitielstwo” – rosyjski nurt filozoficzno-religijny powstały po rewolucji 1905 pod znacznym wpływem filozofii

empiriokrytyka Bogdanowa; należeli tu Bazarow, Juszkiewicz, Łunaczarski (np. traktat tego ostatniego Religia i socjalizm).

Była to próba zespolenia postawy religijnej z ideą społeczną „naukowego socjalizmu”; określano rdzeń tego ruchu jako próbę

stworzenia „religii bez Boga”, jako „religijny ateizm”. Świadectwem wyraźnej sympatii Gorkiego dla „bogotwórców” jest nie

tylko wzmiankowana niżej przez Plechanowa Spowiedź, lecz także eseistyczny traktat Zniszczenie indywidualności, powstały

po niniejszym szkicu Plechanowa (1909). „Bogotwórstwo” było przedmiotem niezwykle ostrego, frontalnego ataku Lenina w

dziele Materializm a empiriokrytycyzm, 1909. – Red.

- 7 -

www.skfm-uw.w.pl

Jerzy Plechanow – Przedmowa do trzeciego wydania zbioru „Poprzez dwudziestolecie” (1908 rok)

Mikroby subiektywizmu bardzo szybko giną w zdrowej atmosferze teorii Marksa. Toteż i marksizm

stanowi najlepszy środek zapobiegawczy na tę chorobę. Na to jednak, aby jako taki właśnie środek

zadziałał, trzeba go rzeczywiście z r o z u m i e ć , nie poprzestając na lekkomyślnym stosowaniu

marksistowskiej terminologii. Pan Łunaczarski, jeśli się nie mylę, do tej pory uważa się za marksistę. Ale

też i dlatego, że nie przyswoił sobie teorii Marksa, a ograniczył się do wyłącznego powtarzania terminów

marksizmu, doszedł on właśnie do swego nader komicznego „bogotwórstwa”. „Ten przykład innym niech

posłuży...”

Łunaczarski dawno już nosił w sobie zarodki obecnej choroby. Pierwszym jej symptomem było

zafascynowanie filozofią Avenariusa i chęć „uzasadnienia” przy jej pomocy marksizmu. Dla każdego

zorientowanego już wtedy było sprawą jasną, że owa próba „uzasadniania” Marksa świadczy jedynie o

bezzasadności działań Łunaczarskiego. Toteż nikogo ze zorientowanych żaden nowy symptom jego

choroby ani już nie zadziwi, ani nie speszy. Ludzi rozumiejących, w czym rzecz, nie speszy żaden

subiektywizm.

Ale czyż wielu u nas takich rozumiejących? Niestety, bardzo ich mało; przyszło nam – jak powiada

Bieliński – prowadzić wojnę z żabami. I prowadzić poważne polemiki z wesołkami literackimi, którzy w

najlepszym razie zasługują na pogodną kpinę. I jedynie dlatego, że brak nam ludzi zorientowanych w

problematyce, mogły u nas zaistnieć tak żałosne zjawiska literackie, jak Spowiedź pana Gorkiego, utwór,

który wszystkich prawdziwych wielbicieli wielkiego talentu autora zmusi zapewne do postawienia sobie

pełnego niepokoju pytania: Czyżby to już rzeczywiście był koniec jego pieśni?

Nie decyduję się – a i zresztą bardzo nie mam ochoty – udzielić twierdzącej odpowiedzi na to

pytanie. Powiem tylko, że Gorki w Spowiedzi stanął na tej samej równi pochyłej, po której stoczyli się tacy

giganci, jak Gogol, Dostojewski, Tołstoj. Czy Gorki uchroni się od upadku? Czy potrafi porzucić tę

niebezpieczną płaszczyznę? Tego nie wiem. Wiem wszakże znakomicie, że porzucić ją zdoła jedynie pod

warunkiem gruntownego opanowania marksizmu.

Słowa te mogą dostarczyć powodu do szeregu mniej lub bardziej dowcipnych żartów na temat mojej

„jednostronności”. A zatem już z góry przyklaskuję udanym żartom, lecz nadal trzymam się swego. Tylko

marksizm mógłby pana Gorkiego wyleczyć. Ten mój upór winien być tym bardziej zrozumiały, że całkiem

na miejscu byłoby tu przysłowie: „Czymeś się pokaleczył, tym się lecz”. Toż przecież Gorki j u ż uważa

się za marksistę; przecież już w powieści Matka wystąpił jako głosiciel poglądów Marksa. Aliści ta sama

powieść pokazała, że do roli głosiciela takich poglądów pan Gorki wcale się nie nadaje, jako że poglądów

Marksa zupełnie nie rozumie. Spowiedź stała się właśnie nowym i, jak się zdaje, jeszcze bardziej

przekonywającym świadectwem tego niezrozumienia. Tak więc powiadam: jeśli pan Gorki chce głosić

marksizm, niechże wpierw zada sobie trud jego zrozumienia. Zrozumienie marksizmu to zresztą połączenie

przyjemnego z pożytecznym. A Gorkiemu przyniesie to jeszcze i ten niezastąpiony pożytek, że uświadomi

sobie jasno, jak mało do roli kaznodziei (tj. człowieka wyrażającego się przeważnie w j ę z y k u

l o g i k i ) nadaje się artysta (tj. człowiek wyrażający się przeważnie w j ę z y k u o b r a z ó w ). A

kiedy pan Gorki już się o tym przekona, wtenczas dostąpi zbawienia.

A. Puszkin, Eugeniusz Oniegin, tłum. A. Ważyk, w: Dzieła wybrane, Warszawa 1953, t. 3, s. 8. – Red.

- 8 -

www.skfm-uw.w.pl