plik

MAX DVORAK

(1874 – 1921)

●

drugi po Rieglu przedstawiciel szkoły wiedeńskiej, związany z Uniwersytetem
Wiedeńskim, jego spadkobierca

●

nauczyciel Detloffa (sztuka Wita Stwosza)

●

publikacje książkowe:

○

1901

Iluminatorzy Jana ze Środy (o malarstwie miniaturowym)

○

1904

Zagadka sztuki braci van Eycków (Das Rätsel der Kunst der Brüder

van Eyck)

○

1918

Idealismus und Naturalismus in der gothischen Skulptur und Malerei

○

sztuka wczesnochrześcijańska, katakumbowa

○

El Greco

○

1924 (pośmiertnie) Historia sztuki jako historia ducha (Kunstgeschichte als
Geistesgeschichte)

●

1927, 1929

ukazują się kolejno dwa tomy Historii sztuki jako historii ducha

●

Lech Kalinowski podjął się opracowania Dvoraka dwie książki

○

podział na wczesnego i późnego Dvoraka

●

logiczne konsekwencje w myśleniu Dvoraka

●

analiza dzieła pod kątem jego wpisania w ciągłość

●

akcent na związek między formami sztuki a aktualnym światopoglądem danej epoki

historia sztuki jako historia ducha

●

problematyka ciągłości tradycji artystycznych

●

nurt naturalistyczny a nurt idealistyczny; nurt materialistyczny a nurt spirytualistyczny

●

opozycje pojęciowe

●

problematyzował mimetyczną funkcję sztuki

●

projekcja światopoglądu w wizji natury

●

esencja istnieje ponad tym, co zmysłowo osiągalne, dotykalne, namacalne

●

mimesis wchodzi w dialektyczne relacje z kierunkiem przeciwnym – spirytualizmem

●

formy opisują pewien model widzenia świata, tendencje postrzegania świata, które
odzwierciedlają się w filozofii i sztuce

●

historia estetyki, pojęcie piękna

●

różne formy idealizmu i naturalizmu

●

dwa zasadnicze kierunki widzenia

●

dwa opozycyjne, antytetyczne pierwiastki w sztuce – ścierają się

●

opozycje: powierzchnie zjawisk lub ich istota

●

z tej dialektyki wynika rozwój sztuki

●

Heglowska opozycja ducha i materii

●

Antyk: obserwacja natury zmierza w kierunku uogólnienia piękna, synteza piękna
rozproszonego w naturze, naturalizm idealizowany w postaci typu idealnego ciała
człowieka, kanony i ideał piękna (nawiązanie do myśli J.J. Winckelmanna)

●

Sztuka wczesnochrześcijańska:

○

zjawiska nie biorą się z nikąd może zmieniać się tematyka przedstawień w
sztuce, ale ciągłość plastycznych wyobrażeń zostaje zachowana

○

kategorie myślenia wypracowane w antyku

○

Platon

dwoistość świata; filozofia Platona obecna we wczesnym

chrześcijaństwie jako dziedzictwo myśli starożytnej

○

ciągłość zachodząca między filozofią starożytna a chrześcijańską

○

Dvorak przesunął datowanie malarstwa katakumbowego w Rzymie z
domniemanego I w n.e. na III wiek

○

początkowo forma oddaje haptyczność rzeczy, później wrażenie naturalizmu
słabnie – w późnym malarstwie rzymskim forma staje się bardziej ulotna,
impresjonistyczna

○

forma płaszczyznowa, idealna przestrzeń

○

musi istnieć paralelność między myślą a sztuką

○

wyraz antynomii ciała i ducha w malarstwie katakumbowym musiał mieć
swoje podłoże w filozofii, co wytworzyło się dopiero w wieku III

○

zainteresowanie sztuką podziemną wczesnego chrześcijaństwa

●

Dvorak odchodzi od myśli o jednorodności stylu w ramach jednej epoki

●

współistnieją różne style w ramach jednej epoki

●

pogańskie, naturalistyczne formy sztuki wczesnochrześcijańskiej

●

reakcja antyczna w IV w.

●

później powstaje język bardziej dematerializujący, a więc bardziej spirytualistyczny,
co swoje apogeum osiąga w sztuce raweńskiej VI w. (mozaiki)

●

podobne chwyty formalne kierujące uwagę w stronę duchowości

●

płaszczyznowość

●

sfera przestrzeni idealnej, niedookreślonej

●

wysmuklenie figur – sugestia duchowości

●

sztuka zawsze jest wyrazem woli twórczej, która wynika ze światopoglądu

●

nie istnieją okresy upadki sztuki

●

apologia średniowiecza: sztukę trzeba pojmować jako przejaw kultury i filozofii
świata epoki

●

chrześcijański spirytualizm

●

w miarę jak chrześcijaństwo się umacnia, tworzy się wizja natury i integracja materii i
ducha

●

sztuka operuje znakami (zmysłowymi, poznawalnymi, namacalnymi)
symbolizującymi to, co duchowe

●

postacie nie mają skupiać uwagi na sobie, lecz odwoływać do tego, co symbolizują

●

ich zadaniem jest ilustrowanie treści duchowej

●

gotyk

przejście od naturalizmu przeciwstawionemu duchowości do nowego

naturalizmu

●

klasyczny styl antyczny jest naturalistyczny – jasny podział na elementy dźwigające i
dźwigane, sposób oddania realnych stosunków materialnych

●

gotyk

uwznioślenie materii, zwycięstwo duchowości, negacja siły ciążenia,

idealizm w stosunku do materii, jaką jest kamień

●

rzeźba gotycka

●

język duchowy – strzelistość form artystycznych

●

z czasem następuje naturalizacja

○

figury zaczynają w coraz większym stopniu skupiać uwagę na sobie, zamiast
odwoływać do wartości duchowych, wyższych

●

wczesnochrześcijańska filozofia: antyteza między materią a ideą

●

późniejsza filozofia: próba integracji ciała i ducha, harmonii – filozofia św. Tomasza z
Akwinu

●

piękno cielesne miało być wyrazem piękna duchowego

●

u progu renesansu:

●

obszar włoski:

○

wyodrębnienie tradycji niderlandzkich i włoskich

○

czysto artystyczne piękno

○

piękno jako autonomiczny obraz

○

od Giotta szuka się pięknej formy

●

obszar niderlandzki (północny)

○

styl Jana van Eycka – czysty naturalizm – produkt obserwacji

○

ugruntowanie w gotyku

○

wyłączny pierwiastek naturalizmu w sztuce

○

zmysłowość, empiryczność

○

pogodzenie ducha i natury

○

chwała Boża objawia się we wszystkim (Deus absconditus)

○

ciągłość między gotykiem a van Eyckiem

●

manieryzm:

○

podobnie jak w przypadku średniowiecza, Dvorak rozważą manieryzm jako
wyraz koncepcji świata

○

autonomiczna wartość epoki

○

późna twórczość Michała Anioła i El Greco

○

epoka rozumiana przez pryzmat zwrotu w sztuce ku idealizmowi (przełom
religijny, reformacje

niepokój duchowy)

○

tendencje mistyczne – antidotum na zeświecczenie religii

○

wizyjność

○

forma w manieryzmie przybiera charakter wizyjny

●

bardziej szczegółowe analizy sztuki Dvorak doprowadził tylko do baroku

●

impresjonizm pojmował jako doprowadzony do ostatecznego punktu naturalizm

●

rozumienie przeszłości na podstawie myślenia o sztuce współczesnej:

○

w sztuce współczesnej Dvorakowi można dostrzec tendencje idealistyczne –
ekspresjonizm, postimpresjonizm, symbolizm, abstrakcjonizm stanowią
tendencje odwrotu od impresjonizmu i naturalizmu, rekonstrukcja tradycji
spirytualistycznej (zapoczątkowanej od malarstwa katakumbowego)

○

1912 – O duchowości w sztuce – traktat V. Kandinskiego

●

wcześniej myślano o różnych formach przedstawiania rzeczywistości – Dvorak
wskazywał na różnice w widzeniu człowieka i świata

●

Dvorak nawiązywał do Riegla

●

szukał bezpośredniego wyrażenia pomiędzy ideą (filozofią) a sztuką

●

wola kształtowania formy (Kunstwolle) związana była z wizją świata wyrażonego w
konkretnych pismach filozoficznych

●

inna wersja historii sztuki bez nazwisk (historia sztuki bez dzieł sztuki)

●

Dvorak usunął z pola widzenia autora-jednostkę indywidualną, ukazując proces
tworzenia sztuki przez bezpośredni pryzmat filozofii

●

paralelność między Dvorakiem a Panofskym

○

korespondencja między sferą plastyczną a ideą – myśl Dvoraka skupiająca się
na formie

○

zespół motywów widziany przez pryzmat filozofii – myśl Erwina Panfoskyego
skupiająca się na motywach

MAX DVORAK

(1874 – 1921)

Przedstaw kluczowe kategorie porządkujące koncepcję historii sztuki
w ujęciu Maxa Dvoraka.

■

Zeitgeist

■

Kunstgeschichte als Geistesgeschichte

■

światopoglądowy rdzeń epoki emanujący na wytwory kulturowe

■

forma zależna od światopoglądu, postawy człowieka i jego widzenia w świecie

■

negacja linearnego postępu znaczonego coraz doskonalszym oddaniem natury

■

ciąg antyczny i ciąg chrześcijański

■

kryzysy w manieryzmie i ekspresjonizmie

■

kategorie naturalizmu, idealizmu, materializmu i spirytualizmu

■

dialektyczny dyskurs fundujący rozwój

Omów pojęcie naturalizmu i idealizmu, materializmu i spirytualizmu
w ujęciu dziejów sztuki zaproponowanym przez Maxa Dvoraka.

■

Idealizm i naturalizm w rzeźbie i malarstwie gotyckim

■

dwa bieguny przedstawienia artystycznego: naturalizm i idealizm

■

Dvorak zgodnie ze swoją koncepcją duchowego rozwoju sztuki, ustanawia
podstawowe antytetyczne opozycje binarne związane z postawą człowieka
wobec natury i przedstawianiem naturalistycznym lub idealistycznym

■

u Riegla funkcjonowała na podobnej zasadzie Heglowskiej
reminiscencji myślenia opozycja haptyczność-optyczność

■

dzieło sztuki zawsze balansuje między dwoma biegunami: naturalizmem i
idealizmem

■

różne epoki nasycały sztukę bądź jednym, bądź drugim składnikiem

■

ujęcie dzieła w takiej a nie innej formie warunkowane było podłożem
filozoficznym

■

antyteza bardziej materialnego, dotykowego, zmysłowego podejścia do świata
lub doszukiwania się wartości duchowych, widzenia materii w połączeniu z
duchem

■

w jednym dziele zachodził dyskurs naturalizmu i idealizmu, zmieniały się
proporcje ujęcia

■

każda sztuka (przynajmniej dawna) ma poniekąd funkcję przedstawieniową –
naturalizm musiał więc być obecny w dziele

■

w różnych epokach, w zależności od rozwoju filozofii w różnym stopniu
napełniano natomiast sztukę pierwiastkiem duchowym

■

spirytualizm jako jakość, którą nasączona była dopiero sztuka chrześcijańska

■

sztuka wczesnochrześcijańska – naturalistyczna

■

idealistyczne podstawy, nowy naturalizm średniowieczny

■

średniowiecze idealistyczno-spirytualistyczne

■

natura w średniowieczu: ujęcie człowieka jako duchowej osobowości (św.
Augustyn; in interiore homine habitat veritas; wyższa idea człowieczeństwa

■

renesansowy nurt naśladowania natury

■

gotyk

przejście od naturalizmu przeciwstawionemu duchowości do nowego

naturalizmu; ujęcie integrujące materię i ducha w gotyku

■

gotyk

uwznioślenie materii, zwycięstwo duchowości, negacja siły ciążenia,

idealizm w stosunku do materii, jaką jest kamień

■

język duchowy – strzelistość form artystycznych

■

z czasem następuje naturalizacja

■

figury zaczynają w coraz większym stopniu skupiać uwagę na sobie, zamiast
odwoływać do wartości duchowych, wyższych

■

renesans: we Włoszech idealizm, na północy naturalizm gotycki (van
Eyckowie) – forma nośnikiem ducha, Deus absconditus

■

manieryzm – autonomiczna epoka, kryzys porenesansowy, idealizm,
mistyczna wizja w odpowiedzi na zeświecczenie religii

■

impresjonizm – naturalizm

■

ekspresjonizm – zwrot ku idealizmowi

Omów koncepcję historii sztuki jako historii idei w ujęciu Maxa
Dvoraka.

Działalność  naukowa  Maxa  Dvoraka  podzielić  można  na  dwa  okresy,  których  wewnętrzną
cezurą  jest  sformułowanie  koncepcji  historii  sztuki  jako  historii  idei.  Pierwszy  trwał  do
początku I wojny światowej i przypadają na niego dwa najważniejsze dzieła z początku XX
w. Iluminatorzy Jana ze Środy oraz Zagadka sztuki braci van Eycków (Das Rätsel der Kunst
der  Brüder  van  Eyck).  Kontynuował  on  w  tej  fazie  badań  analizę  stylistyczną,  której
prekursorem  był  Riegl,  ujmował  sztukę  w  kategoriach  formalno-genetycznych.  Sprzeciwial
się metodzie biograficznej i skłaniał się ku nowoczesnemu nurtowi metodologicznemu szkoły
wiedeńskiej,  który  a  w  analizie  formalno-stylistycznej  widział  podstawowe  narzędzie
badawcze  historyka  sztuki.  Głównym  pojęciem  metodologicznych  młodego  Dvoraka  był
historyczny  rozwój  dostrzegający  istnienie  wewnętrznych  związków  między  następującymi
po  sobie  w  czasie  zjawiskami  stylowymi  o  pokrewnych  cechach.  Początkowo  Dvorak  był
zwolennikiem tezy o stałym postępie sposobu doskonalenia naturalistycznego przedstawienia
natury,  ponieważ  takie  cele  w  ramach  idealistycznego  spirytualizmu  stawiała  sobie  sztuka
średniowieczna. W pierwszym etapie działalności Dvoraka można mówić o Kunstgeschichte
ohne  Kunstwerke,  czyli  historii  sztuki  bez  dzieł  sztuki,  co  miało  oznaczać  ujęcie  dziejów
sztuki jako rozwoju formalnych problemów obrazowania.
Od  roku  1915  zainteresowania  Dvoraka  zaczęły  podążać  w  kierunku  historii  idei.
Podstawowym  założeniem  koncepcji  dziejów  sztuki,  jaką  przejął  jeszcze  od  Riegla  i
Wickhoffa,  było  przeświadczenie  o  ciągłości  rozwoju  bez  możliwości  dopuszczenia  do
mówienia  o  okresach  upadku  sztuki.  Przejął  również  od  Riegla  koncepcję  woli  twórczej.
Początkowo, podobnie jak Karl Schnaase, Dvorak pojmował historię sztuki i historię innych
dziedzin  kultury  paralelnie  i  zewnętrznie.  W  końcu  jednak  stworzył  jednolity,  organiczny  i
wewnętrznie  scalony  obraz  zależności  i  powiązań,  który  wynikał  z  przeświadczenia  o
jednolitości  życia  duchowego  epoki.  Sztuka  miała  być  natomiast  pierwszoplanowym
środkiem  wyrazu  tego  życia  duchowego  i  jego  wyjaśniania.  W  wyjaśnianiu  dziejów  sztuki
Dvorak  posługiwał  się  pojęciem  Zeitgeista,  ducha  czasu,  który  miałby  być  podstawą
wszelkich  dziedzin  myśli  i  twórczości  człowieka  danej  epoki.  W  poezji,  religii  czy  sztuce
człowiek tej samej epoki nie mógł odczuwać lub wyrażać czegoś innego. Kulturę danej epoki
zawsze  spajał  duch  czasu.  Między  poszczególnymi  dziedzinami  życia  duchowego  nie
zachodzi  związek  zależności  lecz  pokrewieństwo,  ponieważ  wyrastają  z  tej  samej  postawy
filozoficznej.  Sztuka  nie  jest  jednak  determinowana  sensu  stricto  przez  inne  dziedziny,
pozostaje  wciąż  fenomenem  formalnym,  posiadającym  indywidualny  cel  i  sens.  Rozwój
sztuki  nie  jest  już  jednak  w  ujęciu  Dvoraka  jednokierunkowy  i  linearny,  tak  jak  zmiany
stylów  i  postaw  światopoglądowych  w  toku  historii  nie  przyjmują  określonego  całokształtu
jednolitego. W historii następują zwroty, skrzyżowania i więzi z innymi dziedzinami, co nie

pozwala  wyodrębnić  zbyt  naiwnie  konsekwentnej  linii  postępowej.  Dvorak  mówił  zatem  o
przerywanych genetycznych ciągach, podobnie jak ujmie to później George Kubleer.
Dvorak,  jak  pisze  Kalinowski,  czuł  się  w  moralnym  obowiązku  dowartościować  sztukę
średniowieczną  i  włączyć  ją  w  problem  rozwoju  sztuki  po  zasługach,  jakie  w  kierunku
zarzucenia dogmatyzmu estetycznego poczynił Riegl.
Skoro wola kształtowania (Kunstwolle) doskonale wyrażała postawę człowieka wobec świata,
nie  można  było  mówić  o  upadkach  sztuki.  Dvorak  często  szukał  wizji  świata  wyrażonej  w
konkretnych pismach filozoficznych.
Studia nad sztuką starochrześcijańską doprowadziły Dvoraka do przekonania, że w rozwoju
sztuki  zachodnioeuropejskiej  nie  należy  mówić  o  jednej  nieprzerwanej  linii  rozwojowej  od
starożytności  przez  średniowiecze  po  renesans,  ale  o  dwóch  wielkich  ciągach:  antycznym  i
chrześcijańskim.  Sztuka  chrześcijańska  miała  zapoczątkować  całkiem  nowe  kategorie
spirytualizmu i być doskonalsza w hierarchii wartości duchowych.

Wyjaśnij pojęcie „ducha czasu” w ujęciu Max Dvoraka.

Zeitgeist

■

po 1915 roku drugi etap twórczości naukowej Dvoraka

■

dziedzictwo Hegla

■

historia sztuki jako historia idei

■

wspólny rdzeń światopoglądowy

■

ten sam typ odczuwania świata w poezji, religii, sztuce danej epoki

■

pokrewieństwo duchowe różnych dziedzin sztuki

■

rozwiniecie Kunstwolle – światopogląd i postawa życiowa podpowiadają artyście taki
a nie inny kształt

■

inna wersja historii sztuki bez nazwisk

■

fenomen dzieła sztuki w ujęciu formalnym

■

sztuka mówi o duchu czasu

■

dialektyczny ruch

■

opozycje idealizmu i naturalizmu, materializmu i spirytualizmu