background image

C Z E G O  N I E  W I E M Y O  W A R T O Ś C I A C H * 

W  l a t a c h  p o w o j e n n y c h  w y r a ź n i e  w z m o g ł o się  z a i n t e r e s o w a n i e 

r o z m a i t y m i  z a g a d n i e n i a m i  d o t y c z ą c y m i  w a r t o ś c i .  W y d a j e się też, że 
p o c z y n i o n o w  t y m - k i e r u n k u  p e w n e  p o s t ę p y .  M i m o  t o nie  u d a ł o się 
d o t y c h c z a s  u z y s k a ć  z a d o w a l a j ą c e j  o d p o w i e d z i  n a  s z e r e g  d o n i o s ł y c h 
p y t a ń i  t r u d n o ś c i , na  j a k i e  n a t r a f i a  t e o r i a  w a r t o ś c i .  U s i ł u j e się 
t r a k t o w a ć  r ó ż n e  s z c z e g ó ł o w e  z a g a d n i e n i a ,  g ł ó w n i e w poszczegól­

n y c h  d z i e d z i n a c h  w a r t o ś c i ,  n a t o m i a s t  p o d s t a w o w e  o g ó l n e  z a g a d n i e ­

n i a leżą  o d ł o g i e m .  G r o z i  n i e b e z p i e c z e ń s t w o , że  z a t r a c i się  ś w i a d o ­
m o ś ć ich doniosłości  d l a  b a d a ń  b a r d z i e j  s z c z e g ó ł o w y c h i że  p r z e z 

to te  o s t a t n i e zostaną  z a h a m o w a n e , a  p r z y n a j m n i e j , że na  t y m 
u c i e r p i ich  r o z w a ż a n i e .  B ę d z i e  t e d y  m o ż e rzeczą  p o ż y t e c z n ą  z w r ó ­
cić  u w a g ę na  k i l k a  p o d s t a w o w y c h  p y t a ń z ogólnej teorii  w a r t o ś c i 
i  u ś w i a d o m i ć sobie  w y r a ź n i e j , że  o n e są wciąż nie  r o z w i ą z a n e i dla­
czego  t a k jest  w ł a ś c i w i e . 

W s k a z u j ą c tu na  s z e r e g  t r u d n o ś c i i  l u k w  n a s z e j  w i e d z y o  w a r ­

t o ś c i a c h ,  m u s z ę  o d  r a z u  p o d k r e ś l i ć ,  ż e nie  k i e r u j ą  m n ą  t e n d e n c j e  d o 
o d r z u c e n i a  i s t n i e n i a  w a r t o ś c i .  D a l e k i też  j e s t e m  o d  s c e p t y c k i e j  w y ­
niosłości, z jaką  w a r t o ś c i  b y w a j ą  t r a k t o w a n e , i obce mi są  w i e l o ­
k r o t n i e  p o j a w i a j ą c e się  u s i ł o w a n i a  „ s p r o w a d z a n i a "  w a r t o ś c i  d o 

j a k i c h ś  s u b i e k t y w n y c h  z a c h o w a ń się  c z ł o w i e k a  l u b  c a ł y c h społecz­
n o ś c i  l u d z k i c h ,  t a k  j a k b y  w a r t o ś c i  s a m y c h nie  b y ł o , a  p o j a w i a ł o 
się  j e d y n i e  p e w n e  z ł u d z e n i e  l u b  u r o j e n i e  p ł y n ą c e z  i n d y w i d u a l ­
n y c h  l u b w  p e w n y c h  s p o ł e c z n o ś c i a c h  r o z p o w s z e c h n i o n y c h  p o s t a w 

czy  z a p o t r z e b o w a ń .  P r z e c i w n i e ,  i n t e n c j ą moją jest  u ś w i a d o m i ć sobie 
t r u d n o ś c i ,  n a  j a k i e  n a t r a f i a  t e o r i a  w a r t o ś c i ,  p o to, żeby  s z u k a ć  d r ó g 
i  s p o s o b ó w ich  u s u n i ę c i a i  u z y s k a n i a  r z e t e l n y c h  p o d s t a w dla zasad­
n e g o  u z n a n i a  i s t n i e n i a  w a r t o ś c i  j a k o  p r z e d m i o t o w y c h  d e t e r m i n a c j i 
s z c z e g ó l n e g o  r o d z a j u .  N a w e t ,  c h o ć b y w  p e w n y c h  p r z y p a d k a c h 
m i a ł y  o n e w  s w y m  i s t n i e n i u  b y ć  w s p ó ł u w a r u n k o w a n e  p r z e z czlo-

* Odczyt wygłoszony na posiedzeniu  n a u k o w y m  K r a k o w s k i e g o Oddziału 

Polskiego  T o w a r z y s t w a Filozoficznego 18 stycznia V.)CA r., następnie w czerwcu 

r. 1965 w  u n i w e r s y t e t a c h w Belgradzie i w Sarajewie. 

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h 

221 

w i e k a  o b c u j ą c e g o z  p r z e d m i o t a m i  w a r t o ś ć  p o s i a d a j ą c y m i , to  p r z e ­
cież i  w ó w c z a s mają oiie w  p r z e d m i o c i e ,  k t ó r y  z n a m i o n u j ą ,  j a k i ś 
f u n d a m e n t  i s t o t n y dla  s w e g o istnienia i  s w e g o  j a k o ś c i o w e g o  u p o ­
sażenia. 

Z a g a d n i e n i a ,  k t ó r y m  p r a g n ę tu  p o ś w i ę c i ć nieco uwagi, są  n a s t ę ­

p u j ą c e : 

1. Na  j a k i e j  p o d s t a w i e  r o z g r a n i c z a się  p o d s t a w o w e  t y p y , 

a w  p a r z e z  t y m i  d z i e d z i n y  w a r t o ś c i ? 

2.  J a k a  j e s t  f o r m a l n a  s t r u k t u r a  w a r t o ś c i i jej  s t o s u n e k do tego, 

co  w a r t o ś ć  „ p o s i a d a " (do  „ n o s i c i e l a "  w a r t o ś c i ) ? 

3. W  j a k i  s p o s ó b  w a r t o ś c i istnieją, o ile w ogóle istnieją? 
4. Co  s t a n o w i  p o d s t a w ę różnic  m i ę d z y  w a r t o ś c i a m i co do ich 

„ w y s o k o ś c i " i czy da się ustalić ogólna  h i e r a r c h i a  m i ę d z y nimi? 

5. Czy istnieją  w a r t o ś c i  „ a u t o n o m i c z n e " ? 
6.  J a k się  r z e c z mi. z tak  z w a n ą  „ o b i e k t y w n o ś c i ą "  w a r t o ś c i ?

 1 

dd

 1.  W y d a j e się obecnie, że nie jest  j u ż  s p r a w ą wątpliwą, iż 

n a l e ż y  o d r ó ż n i ć  w i e l e dziedzin tak  r ó ż n i ą c y c h się od siebie  w a r t o ś c i , 
że nie  m o ż n a  s p r o w a d z i ć ich  w s z y s t k i c h do jakiejś  j e d n e j  t y l k o 
k a t e g o r i i .  W y d a j e się też, że  s t a n o w i to  w ł a ś n i e  j e d n ą z  c e n n y c h 

z d o b y c z y  n o w o c z e s n e j teorii  w a r t o ś c i ,  w i e l e  b o w i e m  b ł ę d ó w  p ł y ­
n ę ł o stąd, że  s t a r a n o się  r ó ż n e  z a g a d n i e n i a  r o z s t r z y g a ć od  r a z u dla 
w s z e l k i c h  m o ż l i w y c h  w a r t o ś c i . Ale czy  i s t o t n i e  w s z y s t k o tu jest 
w  p o r z ą d k u ? 

I d ą c za  t e n d e n c j a m i , jakie się  p o j a w i ł y m. in. w  l i t e r a t u r z e 

f e n o m e n o l o g i c z n e j ,  m o ż n a  o d r ó ż n i ć  n a s t ę p u j ą c e  d z i e d z i n y  w a r t o ś c i : 
a)  w a r t o ś c i  w i t a l n e , z  k t ó r y m i blisko są  s p o k r e w n i o n e  w a r t o ś c i  u ż y -
tecznościowe  ( u t y l i t a r n e ) , i.  w a r t o ś c i  p r z y j e m n o ś c i o w e , b)  w a r t o ś c i 

k u l t u r o w e , w szczególności 1.  p o z n a w c z e , 2.  e s t e t y c z n e , 3. socjalne 
(obyczajowe), a  w r e s z c i e c)  w a r t o ś c i  m o r a l n e w  w ę ż s z y m ,  p r e c y ­
z y j n y m tego  s ł o w a  z n a c z e n i u . W  o b r ę b i e  t y c h  p o s z c z e g ó l n y c h dzie­

dzin  w a r t o ś c i  r o z r ó ż n i a się wiele  o d m i a n  w a r t o ś c i ,  p r z e c i w s t a w i a ­
jąc je sobie i usiłując  p o d a ć ich bliższe  o k r e ś l e n i a , a  w r e s z c i e i  p o ­
szczególne  w a r t o ś c i  w y s t ę p u j ą c e w  i n d y w i d u a l n y c h  p r z y p a d k a c h . 
P r z e p r o w a d z a j ą c  t e  r o z r ó ż n i e n i a  m a się  p r z y  t y m  c o  n a j m n i e j  p o ­
czucie, że się nie  p o p e ł n i a  b ł ę d u , gdy się  n p .  p r z e c i w s t a w i a  p e w n ą 

w a r t o ś ć  e s t e t y c z n ą  j a k i e j ś  w a r t o ś c i  m o r a l n e j .  Z a c h o d z ą  j e d n a k — 
i to nie  t a k  r z a d k i e —  p r z y p a d k i , w  k t ó r y c h  p r z y  z e s t a w i e n i u  d w u 

1

  S p r a w a  l a k  z w a n e j  „ r e l a t y w n o ś c i "  w a r t o ś c i jest  o m a w i a n a w  o d r ę b n y m 

odczycie. Zob. wyżej s. 207. 

background image

222 

Dzieło sztuki i jego wartość 

r ó ż n y c h  w a r t o ś c i  n i e  m o ż e m y się  z d o b y ć  n a decyzję,  j a k a  m i ę d z y 
n i m i  z a c h o d z i  r ó ż n i c a i czy  i s t o t n i e  j e d n ą z  n i c h  n a l e ż y  u z n a ć za 
w a r t o ś ć  e s t e t y c z n ą , a  d r u g ą za  w a r t o ś ć  m o r a l n ą . 

P y t a m y  w ó w c z a s ,  c o o  t y m  r o z s t r z y g a .  J a k a  j e s t  w ł a ś c i w i e  p o d ­

s t a w a  o d r ó ż n i e n i a  w a r t o ś c i  j e d n e g o  t y p u (np.  e s t e t y c z n y c h )  o d  w a r ­
tości  d r u g i e g o  t y p u  ( n p .  m o r a l n y c h ) ?  N i e  o t r z y m u j e m y  w t e d y albo 
ż a d n e j  o d p o w i e d z i , albo też  o d p o w i e d ź ,  k t ó r a  n i e  w y d a j e się  d o s t a ­

t e c z n i e  j a s n a  a n i  u z a s a d n i o n a .  N i e  r o z p o r z ą d z a m y  b o w i e m  z a d o w a ­
l a j ą c y m i  o g ó l n y m i  o k r e ś l e n i a m i  p o s z c z e g ó l n y c h  r o d z a j ó w  w a r t o ś c i , 

a  n i e  r o z p o r z ą d z a m y  n i m i  d l a t e g o ,  ż e  n i e  u s t a l o n o  d o t y c h c z a s  w y ­

r a ź n e j ,  j e d n o z n a c z n i e  o k r e ś l o n e j  z a s a d y  p o d z i a ł u  w a r t o ś c i w ogóle 
n a  p o s z c z e g ó l n e ich  r o d z a j e czy  g a t u n k i .  U t r u d n i a jej  u z y s k a n i e 
m. in. dość  p o w s z e c h n e — i  c h y b a  s ł u s z n e —  m n i e m a n i e , że  d e c y ­

d u j ą c y m  m o m e n t e m , z  u w a g i  n a  k t ó r y odróżniają się  j e d n e  w a r ­
tości od  i n n y c h i  w a r t o ś c i  j e d n e g o  r o d z a j u od  w a r t o ś c i  i n n e g o 
r o d z a j u , jest ich  j a k o ś c i o w a  d e t e r m i n a c j a

2

.  W e d l e  t y c h jakości  n a ­

l e ż a ł o b y  t e d y podzielić  w a r t o ś c i na  r o d z a j e i  g a t u n k i . Lecz tu  w ł a ś ­
n i e  t k w i  ź r ó d ł o  t r u d n o ś c i .  G d y  z e s t a w i a m y z sobą  r ó ż n e jakości 

w  b e z p o ś r e d n i e j  n a o c z n o ś c i ,  r e s p .  p r z e d m i o t y  r ó ż n y m i  j a k o ś c i a m i 

u p o s a ż o n e ,  w t e d y  w p r a w d z i e  u d a j e się  n a m  j e  u p o r z ą d k o w a ć  w e d l e 

p o k r e w i e ń s t w a  j a k o ś c i o w e g o  ( p o k r e w n e z sobą  r a z e m ,  n i e p o k r e w n e 
w  r ó ż n y c h  g r u p a c h ) .  G d y  j e d n a k  m a m y  w y n i k  t e n ująć  p o j ę c i o w o 
i  p o w i e d z i e ć , co  p o k r e w n e sobie  j a k o ś c i  m a j ą w sobie  „ p o k r e w ­

n e g o " , tego, co o ich  p o k r e w i e ń s t w i e  r o z s t r z y g a ,  w ó w c z a s  z n a j d u ­
j e m y się w  w i e l k i m  k ł o p o c i e .  N i e p o d o b n a  b o w i e m —  j a k - w i a d o ­
mo — jakości  p o j ę c i o w o  o k r e ś l a ć , a zwłaszcza  w y z n a c z y ć ów  m o ­
m e n t  n i e s a m o d z i e l n y ,  r o z s t r z y g a j ą c y o  p o k r e w i e ń s t w i e  d w u  r ó ż ­
n y c h jakości, w  t y c h  j a k o ś c i a c h  p r z e c i e ż  j a k o ś  p a r t y c y p u j ą c y .  T e n 
n i e s a m o d z i e l n y  m o m e n t  j a k o ś c i o w y  n a l e ż a ł o b y  j e d n a k  u m i e ć  n i e 
t y l k o  w y p a t r z e ć w  j a k o ś c i o w y m  u p o s a ż e n i u  o d m i e n n y c h  w a r t o ś c i , 
ale  n a d t o  u m i e ć  g o  p r z y n a j m n i e j  j e d n o z n a c z n i e  n a z w a ć , jeżeli  j u ż 

nie  o k r e ś l i ć  p o j ę c i o w o

3

.  J a k ż e ż  b o w i e m  b e z tego  p o d a ć  z a s a d ę  p o ­

d z i a ł u  w a r t o ś c i  n a ich  p o d s t a w o w e  o d m i a n y ? 

2

 Niektórzy powiadają wprost, że  w a r t o ś c i są jakościami (por. np.  H e r ­

b e r t Wutz, Zur Theorie der literarischen Werlung, 1957). Jest to  j e d n a k nie­
w ł a ś c i w e uproszczenie sprawy. 

3

 Na innych terenach jakościowych tr ud ność tę nieraz się przezwycięża 

przez odwołanie się do  p r z y p o r z ą d k o w a n y c h wedle jakiejś zasady różnic iloś­
ciowych czy wielkościoweh, np. w dziedzinie  b a r w do ilości fal na  j e d n o s t k ę 
czasu.  J e s t to  j e d n a k raczej ominięcie trudności, niż jej przezwyciężenie. 
A nadto, jak to zrobić w  p r z y p a d k u różnic jakościowych między  w a r t o ś c i a m i ? 

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h 

223 

T r u d n o ś ć  w z m a g a się jeszcze  p r z e z to, że i  w a r t o ś c i  n a l e ż ą c e 

do —  e w e n t u a l n i e  c h o ć b y  t y l k o  p r z y g o t o w a w c z o —  o d g r a n i c z o n y c h 
g r u p różnią się z kolei  m i ę d z y sobą dość  g ł ę b o k o  s w y m  j a k o ś c i o ­
w y m  u p o s a ż e n i e m .  N p . w  g r u p i e  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n y c h nie  w y s t ę ­
p u j e  t y l k o wszędzie  j e d n o i  w s z ę d z i e  t a k i e  s a m o  „ p i ę k n o " — jak to 

n i e r a z  b ł ę d n i e głoszono — lecz obok niego  p o j a w i a się  n p .  w d z i ę k 
(la grace),

 wzniosłość albo też bliżej  p i ę k n u  p o k r e w n a  ł a d n o ś ć , 

a i  s a m a  p i ę k n o ś ć  w y s t ę p u j e jeszcze w  b a r d z o  w i e l u jakościowych 
o d m i a n a c h .  I n n e jest  p i ę k n o  s t a r e j  a r c h i t e k t u r y  r o m a ń s k i e j , a  i n n e 

c z y s t e g o  f r a n c u s k i e g o  g o t y k u  i t p .  N i e inaczej  r z e c z się  p r z e d s t a w i a 
w  o b r ę b i e  w a r t o ś c i  m o r a l n y c h .  N i e  j e s t to  w i ę c  s a m o  t y l k o —  n i e ­
r a z  w y m i e n i a n e —  „ d o b r o " , ale i  n p .  o d p o w i e d z i a l n o ś ć ,  s p r a w i e d l i ­
wość, ofiarność,  o d w a g a ,  s z l a c h e t n o ś ć itd.  P r z y  t y m w  k a ż d e j dzie­

d z i n i e  w a r t o ś c i  n a p o t y k a m y na  p r z e c i w i e ń s t w a .  O b o k  p i ę k n a — 
s z p e t o t a , obok  d o b r a — zlo, obok  o d w a g i —  t c h ó r z o s t w o (zwłasz­
cza w  c y w i l n y m życiu), obok  w a r t o ś c i  p r z e b a c z e n i a zła —  m ś c i ­
w o ś ć itp.  P r z y  t y m nie  j e s t  t o  w c a l e tak,  j a k o b y  w a r t o ś c i  n e g a ­
t y w n e  b y ł y  p o  p r o s t u  b r a k i e m  o d p o w i e d n i c h  w a r t o ś c i  p o z y t y w n y c h . 

P r z e c i w n i e , są to  w s z y s t k o  w a r t o ś c i w  s w o i s t y sposób  j a k o ś c i o w o 

background image

224 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

n e g o  c z y n u  m o r a l n i e  w a r t o ś c i o w e g o  l u b  u j e m n e g o ,  c h o ć b y  d z i a ł a ł 
z g o d n i e z  p r a w a m i  e t y k i .  J e d n a k ż e  s a m o  z d r o w i e  p s y c h i c z n e nie 
w y s t a r c z a ,  ż e b y  r e a l i z o w a ć  c z y n y  m o r a l n i e  w a r t o ś c i o w e . 

G d y b y ś m y  j e d n a k  n a w e t zdołali  p o d a ć w  p e w n y m  p r z y p a d k u 

z u p e ł n y zespół tego  r o d z a j u  w a r u n k ó w , nie  u z y s k a l i b y ś m y  n a tej 
d r o d z e  z r o z u m i e n i a  a n i  w y j a ś n i e n i a swoistej  n a t u r y  w a r t o ś c i  p e w ­
n e g o  r o d z a j u .  N a j w y ż e j  m o ż e m y  n a tej  d r o d z e  u z y s k a ć  z a k r e ś l e n i e 
z b i o r u tego  r o d z a j u  w a r t o ś c i .  J e s t  t o  j u ż  z a p e w n e  w a r t o ś c i o w y  w y ­
n i k w  z a k r e s i e  d o c i e k a ń  n a d  w a r t o ś c i a m i , ale  p r ó b a  „ s p r o w a d z e ­
n i a " — jak się to  n i e r a z  m ó w i — jakości  w a r t o ś c i  n p .  m o r a l n y c h 
d o  o w e g o  z e s p o ł u  w a r u n k ó w ich  w y s t ę p o w a n i a  n i e jest  t e o r e t y c z n i e 
z a d o w a l a j ą c a , lecz,  c o  w i ę c e j , jest  b ł ę d e m

4

.  W a r u n k i  t e  b o w i e m 

nie  s t a n o w i ą jakości  w a r t o ś c i  u w a r u n k o w a n e j  p r z e z nie  a n i jej też 
nie określają. 

d o p ó k i się to  n i e  s t a ł o ,  n i e jest  p e w n e , czy leżące u  p o d ł o ż a  i n t u i ­
c y j n e  o b c o w a n i e z  p r z e d m i o t e m (daną jakością) jest  r z e t e l n ą 
i n t u i c j ą w sposób  n i e z a w o d n y pouczającą  n a s o  t y m , co  j e s t w niej 
clane. Lecz jeżeli  n a w e t  u d a ł o się  j u ż  u z y s k a ć  t ę  r z e t e l n ą  i n t u i c j ę , 
to,  ż e  p e w n a  j a k o ś ć  l u b ich zespół jest  e f e k t y w n i e  d a n y , nie  w y ­
s t a r c z a jeszcze do tego,  ż e b y ś m y mogli  j a s n o i  j e d n o z n a c z n i e  p o ­

w i e d z i e ć , co to  j e s t  o w o coś swoiście  u j a k o ś c i o w a n e g o . 

P o w i e d z ą  n a m  n i e k t ó r z y : Oczywiście, to,  c o  j e s t jakością  d e t e r ­

m i n u j ą c ą  w a r t o ś ć  l u b  p e w i e n  g a t u n e k  w a r t o ś c i ,  j e s t  p e w n y m  m o ­
m e n t e m  a b s t r a k c y j n y m ,  k t ó r y  j ą  z n a m i o n u j e , jej  g a t u n e k lub jej 

n a t u r ę  s t a n o w i .  N i e  z a m i e r z a m  p o d a w a ć w  w ą t p l i w o ś ć tego  t w i e r ­
d z e n i a , lecz nie  w y j a ś n i a  o n o tego  m o m e n t u w  j e g o ąuale ani też 
nie  w y r ó ż n i a ,  a n i  w r e s z c i e  n i e  u s t a l a  j a k o ś c i o w e g o  u p o s a ż e n i a 

w a r t o ś c i .  T o zaś  w y d a w a ł o b y się  n i e z b ę d n e , jeżeli  r o z r ó ż n i e n i e 

1

 To  „ s p r o w a d z e n i e " A do B  z w y k l e się  r o z u m i e w ten sposób, że A —- B. 

Lecz to jest  w ł a ś n i e w  o m a w i a n y m przeze  m n i e  p r z y p a d k u fałsz. 

background image

Czego nie wiemy o wartościach 

p o d s t a w o w y c h  g a t u n k ó w  w a r t o ś c i  m i a ł o b y  b y ć  p r z e p r o w a d z o n e 
w sposób  z a d o w a l a j ą c y . 

P o d e j m o w a n o  n i e j e d n o k r o t n i e  p r ó b y  o k r e ś l e n i a  p o s z c z e g ó l n y c h 

t y p ó w  w a r t o ś c i  p r z e z  o d w o ł a n i e się  d o  p o s t a w y  o d b i o r c y  e w e n ­

t u a l n i e  w y t w ó r c y  w a r t o ś c i  p o s z c z e g ó l n y c h  t y p ó w .  T a k  n p .  m ó w f 

się nieraz, że  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e są (o  t a k i e  w a r t o ś c i ,  k t ó r e ujaw­
niają się w  p o s t a w i e  e s t e t y c z n e j lub leż  k t ó r e tego  r o d z a j u  p o s t a w ę 

w  o d b i o r c y  w y w o ł u j ą C h a r a k t e r y z u j e się  n i e r a z  w a r t o ś c i  e s t ę j 
t y c z n e  p r z e z  t z w .  „ b e z i n t e r e s o w n e  p o d o b a n i e  s i ę " (das interessen-
lose Gefallen).

 Ma ono je  o d r ó ż n i a ć od  „ z a a n g a ż o w a n i a " ,  k t ó r e ma 

w y s t ę p o w a ć  p r z y  o b c o w a n i u z  w a r t o ś c i a m i  u ż y t e c z n o ś c i o w y m i (do 
k t ó r y c h , jak  w i a d o m o ,  „ s p r o w a d z a  s i ę "  n i e r a z  w a r t o ś c i  m o r a l n e ) . 

O d w o ł a n i e się  d o  p o s t a w  l u b  c z y n n o ś c i  o d b i o r c ó w  p e w n y c h 

wartości,  m o ż e  n a m  b y ć  p o m o c n e  p r z y  w y z n a c z a n i u  z a k r e s u  p r z y ­
p a d k ó w , w  j a k i c h  p e w n e  w a r t o ś c i  w y s t ę p u j ą , nie  m o ż e  n a m  o n o 
j e d n a k zastąpić  b e z p o ś r e d n i e g o  p o z n a n i a i pojęciowego ujęcia sa­
m y c h  w a r t o ś c i , o  k t ó r e w  d a n y m  p r z y p a d k u chodzi. Co  w i ę c e j :  w y ­
s z u k a n i e  o w y c h  c h a r a k t e r y s t y c z n y c h  p o s t a w  l u b  c z y n n o ś c i  o d b i o r c y 
w a r t o ś c i  m o ż e się  p o m y ś l n i e  d o k o n a ć ty 1 ko  w t e d y , gdy  j u ż  u d a ł o 

się  n a m  u z y s k a ć  c o  n a j m n i e j  i n t u i c y j n e  p o z n a n i e  j a k o ś c i o w e j  d e t e r ­
m i n a c j i  d a n y c h  w a r t o ś c i . Z  w i e l u  r ó ż n y c h  p o s t a w  l u b czynności 
p s y c h i c z n y c h  m u s i m y  w s z a k  w y b r a ć  a k u r a t te,  k t ó r e wchodzą 
w  r a c h u b ę  w ł a ś n i e  p r z y  o d b i o r z e  w a r t o ś c i  p o s z u k i w a n e g o  r o d z a j u . 
N i e jest tedy  t o  p o s t ę p o w a n i e  o w o c n e  w s z ę d z i e  t a m , gdzie  p o z n a n i a 
j a k o ś c i o w e g o  u p o s a ż e n i a  w a r t o ś c i nie  u d a ł o się  n a m jeszcze 
u z y s k a ć . 

Z d a r z a się jeszcze — zwłaszcza u  n a s — że się  u t o ż s a m i a  w a r ­

tość i jej  j a k o ś ć z  p o s t a w ą , w  k t ó r e j ją  w y k r y w a m y ,  l u b z  p r z e ż y ­
ciami, w szczególności z tzw.  „ p o d o b a n i e m  s i ę " ,  j a k i e w tej  p o s t a ­
wie w nas się  r o z g r y w a j ą  P o g l ą d to  w i e l c e  p r z e s t a r z a ł y i  n i e p o -

|

 5

 Jeżeli przez te. „postawę estetyczną" rozumie się przy tym postawę, 

w której mogą się dokonać akty poznawcze szczególnego rodzaju, pozwalające 

nam owe wartości bezpośrednio ująć, to nie jest to jeszcze fałsz, z tym tylko, 
że teraz z kolei trzeba wyjaśnić, jakiego to rodzaju są te akty ujmujące war­
tości. Gorzej jest jednak, gdy powiada się, że np. wartości estetyczne to są 

takie wartości, które nam się „podobają" lub też sprawiają taką czy inną 
przyjemność. 

n

 Przyjęcie takiego stwierdzenia ma być wyrazem szczególnej ostrożności 

naukowej badaczy, przejawem logo, że nie dopuszczają, do siebie żadnej „mc-
laflzyki" „hiposlazującej" jakieś szczególne istności tam, gdzie nic takiego nie 

ma, a jest jedynie nasze subiektywne takie lub inne zachowanie się. 

15 —  S t u d i a z  e s t e t y k i , t.  I I I 

background image

226 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

d o b n a  r a z jeszcze  p r z y t a c z a ć  w s z e l k i c h  a r g u m e n t ó w  p r z e c i w  n i e m u . 

W y s t a r c z y  m o ż e  w s k a z a ć ,  j a k  t o  j u ż  n i e r a z  u c z y n i o n o ,  ż e  „ p o d o ­
b a n i e  s i ę " —  l u b  t a k i e albo  i n n e  „ p r z y j e m n o ś c i " — jest  p e w n y m 
s t a n e m czy  z a c h o w a n i e m się  c z ł o w i e k a  p a t r z ą c e g o  n p .  n a  j a k i ś 
o b r a z  l u b dzieło  a r c h i t e k t u r y ,  z a c h o w a n i e m się,  k t ó r o  m a swój 
c h a r a k t e r y s t y c z n y  p r z e b i e g i  p r z e m i j a dość szybko. I  t y l e jest  n a ­
szych  „ p o d o b a ń " , ile  r a z y  o b c u j e m y z  p e w n y m  d z i e ł e m  s z t u k i 
i ilu  j e s t ludzi,  k t ó r z y to czynią.  N a t o m i a s t  ł a g o d n e  p i ę k n o  o b r a z u 

V e r m e e r a  j e s t  j e d n o i to  s a m o i  s t a l e  t e m u  o b r a z o w i  p r z y s ł u g u j e 
b e z  w z g l ę d u na to,  k i e d y i ile osób ten  o b r a z  o g l ą d a i ile  r a z y to 
c z y n i .  N i e z a l e ż n i e więc  o d tego,  j a k  t r u d n ą rzeczą  m o ż e  b y ć  z d a n i e 
s p r a w y z jakości tego  p i ę k n a , jest ono w  k a ż d y m  r a z i e  c z y m ś 
i n n y m niż  p r z e ż y c i a  l u b  p o s t a w a  p s y c h i c z n a  o b s e r w a t o r a . I  t r z e b a 
p o d j ą ć  w y s i ł e k  u ś w i a d o m i e n i a sobie jakości  o w e g o szczególnego 

j a k o ś c i o w e g o  p i ę k n a  d a n e g o  o b r a z u i jego  o d m i e n n o ś c i  o d  n p .  p o ­

g o d n e g o  p i ę k n a  p o r t r e t ó w  R a f a e l a . 

N i e k t ó r z y  u w a ż a j ą

1

,  i ż  ż a d n a  w a r t o ś ć nie  d a się  p o j ę c i o w o 

o k r e ś l i ć , a w szczególności  z d e f i n i o w a ć .  B y ł o b y to  j e d n a k  t y l k o 
w t e d y  p r a w d ą ,  g d y b y  k a ż d a  w a r t o ś ć  b y ł a w swej  m a t e r i i  z d e t e r m i ­
n o w a n a  p r o s t ą ,  p i e r w o t n ą jakością.  B y ć  m o ż e ,  ż e jest  t o  p r a w d a 
w  o d n i e s i e n i u do  n i e k t ó r y c h  w a r t o ś c i , ale  c h y b a nie  m o ż n a lego 
p o w i e d z i e ć w sposób  u z a s a d n i o n y o  w s z y s t k i c h  w a r t o ś c i a c h .  B y ł o b y 
b o w i e m  w t e d y  n i e m o ż l i w e (a  j e s t to  p r z e c i e ż  f a k t nie  d a j ą c y się 

z a p r z e c z y ć )  t w o r z e n i e  g r u p  w a r t o ś c i sobie  p o k r e w n y c h  ( j e d n e g o 
r o d z a j u ) albo  p o r ó w n y w a n i e z sobą  w a r t o ś c i tego  s a m e g o  p o d s t a ­
w o w e g o  r o d z a j u co do tzw.  w y s o k o ś c i .  Ś w i a d c z y to, że jest  m o ż l i w e 
j u ż w  s a m y m  j a k o ś c i o w y m  u p o s a ż e n i u  ( w  m a t e r i i )  w a r t o ś c i  w y r ó ż ­

n i ć  p r z y n a j m n i e j w  n i e k t ó r y c h  p r z y p a d k a c h  p r o s t s z e  m o m e n t y 
j a k o ś c i o w e .  M o ż n a też zdać sobie  s p r a w ę , że  j e d n e z  n i c h  o d g r y ­

wają  r o l ę  m o m e n t ó w  r o d z a j o w y c h czy  g a t u n k o w y c h , a  i n n e są  m o ­

m e n t a m i  r ó ż n i c u j ą c y m i  n a j n i ż s z e  o d m i a n y  l u b  n a w e t  p e w n e  w a r ­
tości ściśle  i n d y w i d u a l n e .  N i e  j e s t lak oczywiście ze  w s z y s t k i m i 
w a r t o ś c i a m i , gdzie zaś to zachodzi,  n i e  m a m y do  c z y n i e n i a z ja­
k ą ś — że się  t a k  w y r a ż ę  — „ s k ł a d a n k ą " jakościową, w  k t ó r e j te 

w y r ó ż n i a j ą c e się  m o m e n t y  b y ł y b y w całości  m a t e r i i  w a r t o ś c i  p o 
p r o s t u  j a k i m i ś częściami obok siebie  o d r ę b n i e  w y s t ę p u j ą c y m i i  d a ­
j ą c y m i się  o d siebie oddzielić.  P r z e c i w n i e ,  t o  j u ż  c h y b a  d o t y c h c z a -

'  N p .  M a x  S c h e l e r w »Formalismus in der Ethik und materielle Wert­

ethik«,

  „ J a h r b u c h für  P h i l o s o p h i e " , t. I (1913), s. 41?. n. 

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h 

227 

s o w e  b a d a n i a  w y j a ś n i ł y ,  ż e  t a k  n i e jest.  O w e  d a j ą c e się  w y r ó ż n i ć 
m o m e n t y  j a k o ś c i o w e  s ą  j e d y n i e tzw.  m o m e n t a m i  „ a b s t r a k c y j n y m i " , 
czyli  w z a j e m n i e  l u b  t y l k o  j e d n o s t r o n n i e  n i e s a m o d z i e l n y m i . Jeżeli 
zaś są  j e d n o s t r o n n i e  n i e s a m o d z i e l n e , 1o mogą  z a c h o d z i ć  d w a  p r z y ­

p a d k i : albo A jest  j e d n o s t r o n n i e  n i e s a m o d z i e l n e w  s p o s ó b  j e d n o ­

z n a c z n y , albo  w i e l o z n a c z n y . W  p i e r w s z y m  p r z y p a d k u A  m u s i  s t a l e 

w s p ó l w y s t ę p o w a ć w  o b r ę b i e  j e d n e j całości ze ściśle w  s w e j  m a t e r i i 
o k r e ś l o n y m  m o m e n t e m B (więc  w ł a ś n i e z B i  t y l k o z B); w  d r u g i m 
n a t o m i a s t A  m o ż e współ  w y s t ę p o w a ć z  k t ó r y m k o l w i e k B z  o k r e ś l o ­

nej mnogości B„  r ó ż n i ą c y c h się  j e d n a k  j a k o ś c i o w o  m o m e n t ó w , ale 
z a w s z e z  k t ó r y m ś z  n i c h  m u s i  w s p ó l w y s t ę p o w a ć w  o b r ę b i e tej 

s a m e j całości. W  p i e r w s z y m  p r z y p a d k u B  j e s t  m o m e n t e m  u z u p e ł ­
n i a j ą c y m  l u b  d o p e ł n i a j ą c y m  m a t e r i ę tej całości, w  d r u g i m A jest 
m o m e n t e m  r o d z a j o w y m  w i e l u całości sobie  p o k r e w n y c h , jeżeli za­
r a z e m A jest  w i e l o z n a c z n i e  n i e s a m o d z i e l n e w  s t o s u n k u do B, zaś B 
jest  j e d n o z n a c z n i e  n i e s a m o d z i e l n e w  s t o s u n k u do A.  P o s z c z e ­
gólne B„  s t a n o w i ą  m o m e n t y  r ó ż n i c u j ą c e  o d m i a n y  r o d z a j u A.  T a ­

k i c h  t e d y  m o m e n t ó w  r o d z a j o w y c h  n a l e ż y  s z u k a ć w  m a t e r i i  w a r ­
tości, gdzie ona nie jest  b e z w z g l ę d n i e  p r o s t a .  R o d z a j o w e  m o m e n t y 
a b s t r a k c y j n e  m a t e r i i  w a r t o ś c i mogą  s ł u ż y ć  z a  z a s a d ę  p o g r u p o w a n i a 
w a r t o ś c i w  p o d s t a w o w e rodzaje.  P r z y  t y m pozostaje jeszcze  s p r a w ą 

o t w a r t ą ,  c o  m o ż e  s t a n o w i ć  z a s a d ę  p o d z i a ł u  w s z y s t k i c h  w a r t o ś c i  n a 
p o d s t a w o w e rodzaje. Do tego  m o ż e jeszcze  u d a się  p o w r ó c i ć . Nie 

n a l e ż y  j e d n a k  z a p o m i n a ć ,  ż e mogą istnieć  w a r t o ś c i ,  k t ó r y c h  m a ­
t e r i a  j e s t lak swoista,  p i e r w o t n a i  n i e p o w t a r z a l n a , że nie dadzą się 
z a s z e r e g o w a ć  d o  ż a d n e j  g r u p y czy  r o d z a j u  w a r t o ś c i . 

ad 'l.

 Z chwilą  j e d n a k ,  g d y  s p r a w a  p o d z i a ł u i  r o d z a j ó w  w a r ­

tości w ten sposób zaczęła się  z a r y s o w y w a ć ,  m u s i m y sobie zdać 

s p r a w ę z tego,  ż e  w k r a c z a m y  t y m  s a m y m  n a  n o w y  t e r e n  z a g a d n i e ń 
d o t y c z ą c y c h  w a r t o ś c i .  W y l a n i a się  m i a n o w i c i e  s p r a w a jej  f o r m y . 

Wiele tu kwestii nie  w y j a ś n i o n y c h . A że są  o n e  w ł a ś n i e takie, 

ś w i a d c z y o  t y m  n a j l e p i e j fakt, iż istnieje na len  t e m a t  w i e l e  n i e ­
z g o d n y c h z sobą  p o g l ą d ó w . W  c o d z i e n n y m  o b c o w a n i u z  w a r t o ś c i a m i 

p o s ł u g u j e m y sit; też  s z e r e g i e m  w y p o w i e d z i o nich,  k t ó r e  n i e j a k o 
facile przesądzają o ich formie, że jest  t a k a lub inna.  W y p o w i a d a m y 
n p .  r ó ż n e  s ą d y o  w a r t o ś c i a c h ,  p r z y p i s u j ą c im  r o z m a i t e  c e c h y czy 
w ł a s n o ś c i albo  o k r e ś l a j ą c ich  n a t u r ę tak,  j a k  g d y b y  w a r t o ś c i  b y ł y 

p e w n y m i  p r z e d m i o t a m i .  Z a p e w n e ,  n i k t nie  p o w i e ,  ż e  n p .  p i ę k n o 
l u b  d o b r o jest  j a k ą ś rzeczą,  j a k jest nią  n p .  d r z e w o lub  k a w a ł  s k a ł y . 
T r a k t u j e się  j e d n a k  w a r t o ś c i tak, jak  g d y b y  b y ł y  p o d m i o t a m i  w ł a s -

background image

226 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

d o b n a  r a z jeszcze  p r z y t a c z a ć  w s z e l k i c h  a r g u m e n t ó w  p r z e c i w  n i e m u . 

W y s t a r c z y  m o ż e  w s k a z a ć ,  j a k  t o  j u ż  n i e r a z  u c z y n i o n o ,  ż e  „ p o d o ­
b a n i e  s i ę " •—  l u b  t a k i e albo  i n n e  „ p r z y j e m n o ś c i " — jest  p e w n y m 
s t a n e m czy  z a c h o w a n i e m się  c z ł o w i e k a  p a t r z ą c e g o  n p .  n a  j a k i ś 
o b r a z  l u b dzieło  a r c h i t e k t u r y ,  z a c h o w a n i e m się,  k t ó r o  m a swój 
c h a r a k t e r y s t y c z n y  p r z e b i e g i  p r z e m i j a dość szybko. I  t y l e jest  n a ­
szych  „ p o d o b a ń " , ile  r a z y  o b c u j e m y z  p e w n y m  d z i e ł e m  s z t u k i 
i ilu  j e s t ludzi,  k t ó r z y to czynią.  N a t o m i a s t  ł a g o d n e  p i ę k n o  o b r a z u 
V e r m e e r a  j e s t  j e d n o i to  s a m o i  s t a l e  t e m u  o b r a z o w i  p r z y s ł u g u j e 
b e z  w z g l ę d u na to,  k i e d y i ile osób  t e n  o b r a z  o g l ą d a i ile  r a z y to 
c z y n i .  N i e z a l e ż n i e więc od tego,  j a k  t r u d n ą rzeczą  m o ż e  b y ć  z d a n i e 
s p r a w y z jakości tego  p i ę k n a , jest ono w  k a ż d y m  r a z i e  c z y m ś 

i n n y m niż  p r z e ż y c i a  l u b  p o s t a w a  p s y c h i c z n a  o b s e r w a t o r a . I  t r z e b a 
p o d j ą ć  w y s i ł e k  u ś w i a d o m i e n i a sobie jakości  o w e g o szczególnego 
j a k o ś c i o w e g o  p i ę k n a  d a n e g o  o b r a z u i jego  o d m i e n n o ś c i  o d  n p .  p o ­

g o d n e g o  p i ę k n a  p o r t r e t ó w  R a f a e l a . 

N i e k t ó r z y  u w a ż a j ą

7

,  i ż  ż a d n a  w a r t o ś ć nie  d a się  p o j ę c i o w o 

o k r e ś l i ć , a w szczególności  z d e f i n i o w a ć .  B y ł o b y to  j e d n a k  t y l k o 
w t e d y  p r a w d ą ,  g d y b y  k a ż d a  w a r t o ś ć  b y ł a w swej  m a t e r i i  z d e t e r m i ­
n o w a n a  p r o s t ą ,  p i e r w o t n ą jakością.  B y ć  m o ż e ,  ż e jest  t o  p r a w d a 
w  o d n i e s i e n i u do  n i e k t ó r y c h  w a r t o ś c i , ale  c h y b a nie  m o ż n a tego 
p o w i e d z i e ć w sposób  u z a s a d n i o n y o  w s z y s t k i c h  w a r t o ś c i a c h .  B y ł o b y 
b o w i e m  w t e d y  n i e m o ż l i w e  ( a  j e s t  t o  p r z e c i e ż  f a k t nie  d a j ą c y się 

z a p r z e c z y ć )  t w o r z e n i e  g r u p  w a r t o ś c i sobie  p o k r e w n y c h  ( j e d n e g o 
r o d z a j u ) albo  p o r ó w n y w a n i e z sobą  w a r t o ś c i tego  s a m e g o  p o d s t a ­
w o w e g o  r o d z a j u co do tzw.  w y s o k o ś c i .  Ś w i a d c z y to, że jest  m o ż l i w e 
j u ż w  s a m y m  j a k o ś c i o w y m  u p o s a ż e n i u  ( w  m a t e r i i )  w a r t o ś c i  w y r ó ż ­
n i ć  p r z y n a j m n i e j w  n i e k t ó r y c h  p r z y p a d k a c h  p r o s t s z e  m o m e n t y 
j a k o ś c i o w e .  M o ż n a też zdać sobie  s p r a w ę , że  j e d n e z  n i c h  o d g r y ­
wają  r o l ę  m o m e n t ó w  r o d z a j o w y c h czy  g a t u n k o w y c h , a  i n n e są  m o ­
m e n t a m i  r ó ż n i c u j ą c y m i  n a j n i ż s z e  o d m i a n y  l u b  n a w e t  p e w n e  w a r ­

tości ściśle  i n d y w i d u a l n e .  N i e  j e s t  t a k oczywiście  z e  w s z y s t k i m i 
w a r t o ś c i a m i , gdzie zaś to zachodzi,  n i e  m a m y do  c z y n i e n i a z ja­
kąś — że się  t a k  w y r a ż ę —  „ s k ł a d a n k ą " jakościową, w  k t ó r e j te 
w y r ó ż n i a j ą c e się  m o m e n t y  b y ł y b y w całości  m a t e r i i  w a r t o ś c i  p o 
p r o s t u  j a k i m i ś częściami obok siebie  o d r ę b n i e  w y s t ę p u j ą c y m i i  d a ­

j ą c y m i się od siebie oddzielić.  P r z e c i w n i e , to  j u ż  c h y b a  d o t y c h c z a -

1

  N p .  M a x  S c h e l e r w »Formalisvius in der Ethik und materiale Wert­

ethik«,

  „ J a h r b u c h für  P h i l o s o p h i e " , t. I (1913), s. 41?. n. 

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h 

227 

s o w e  b a d a n i a  w y j a ś n i ł y , że tale  n i e jest.  O w e dające się  w y r ó ż n i ć 
m o m e n t y  j a k o ś c i o w e  s ą  j e d y n i e tzw.  m o m e n t a m i  „ a b s t r a k c y j n y m i " , 

czyli  w z a j e m n i e  l u b  t y l k o  j e d n o s t r o n n i e  n i e s a m o d z i e l n y m i . Jeżeli 
znś są  j e d n o s t r o n n i e  n i e s a m o d z i e l n e , to mogą zachodzić  d w a  p r z y ­

p a d k i : albo A jest  j e d n o s t r o n n i e  n i e s a m o d z i e l n e w  s p o s ó b  j e d n o ­
z n a c z n y , albo  w i e l o z n a c z n y . W  p i e r w s z y m  p r z y p a d k u A  m u s i  s t a l e 
w s p ó l w y s t ę p o w a ć w  o b r ę b i e  j e d n e j całości ze ściśle w  s w e j  m a t e r i i 
o k r e ś l o n y m  m o m e n t e m B (więc  w ł a ś n i e z B i  t y l k o z C); w  d r u g i m 
n a l o m i a s t A  m o ż e współ  w y s t ę p o w a ć z  k t ó r y m k o l w i e k B z  o k r e ś l o ­

nej mnogości B

n

  r ó ż n i ą c y c h się  j e d n a k  j a k o ś c i o w o  m o m e n t ó w , ale 

z a w s z e z  k t ó r y m ś z nich  m u s i  w s p ó l w y s t ę p o w a ć w  o b r ę b i e tej 

s a m e j całości. W  p i e r w s z y m  p r z y p a d k u D  j e s t  m o m e n t e m  u z u p e ł ­
n i a j ą c y m  l u b  d o p e ł n i a j ą c y m  m a t e r i ę tej całości, w  d r u g i m A jest 
m o m e n t e m  r o d z a j o w y m  w i e l u całości sobie  p o k r e w n y c h , jeżeli za­
r a z e m A jest  w i e l o z n a c z n i e  n i e s a m o d z i e l n e w  s t o s u n k u do B, zaś B 
jest  j e d n o z n a c z n i e  n i e s a m o d z i e l n e w  s t o s u n k u do A.  P o s z c z e ­
g ó l n e B„  s t a n o w i ą  m o m e n t y  r ó ż n i c u j ą c e  o d m i a n y  r o d z a j u A.  T a ­

k i c h  ( e d y  m o m e n t ó w  r o d z a j o w y c h  n a l e ż y  s z u k a ć w  m a t e r i i  w a r ­
tości, gdzie ona nie jest  b e z w z g l ę d n i e  p r o s t a .  R o d z a j o w e  m o m e n t y 
a b s t r a k c y j n e  m a t e r i i  w a r t o ś c i mogą  s ł u ż y ć  z a  z a s a d ę  p o g r u p o w a n i a 
w a r t o ś c i w  p o d s t a w o w e rodzaje.  P r z y  t y m  p o z o s t a j e jeszcze  s p r a w ą 

o t w a r t ą ,  c o  m o ż e  s t a n o w i ć  z a s a d ę  p o d z i a ł u  w s z y s t k i c h  w a r t o ś c i  n a 
p o d s t a w o w e rodzaje. Do tego  m o ż e jeszcze  u d a się  p o w r ó c i ć . Nie 

n a l e ż y  j e d n a k  z a p o m i n a ć ,  ż e mogą istnieć  w a r t o ś c i ,  k t ó r y c h  m a ­
t e r i a jest lak swoista,  p i e r w o t n a i  n i e p o w t a r z a l n a , że nie dadzą się 
z a s z e r e g o w a ć  d o  ż a d n e j  g r u p y czy  r o d z a j u  w a r t o ś c i . 

ad 2.

 Z chwilą  j e d n a k ,  g d y  s p r a w a  p o d z i a ł u i  r o d z a j ó w  w a r ­

tości w ten sposób zaczęła się  z a r y s o w y w a ć ,  m u s i m y sobie zdać 
s p r a w ę z tego,  ż e  w k r a c z a m y  t y m  s a m y m  n a  n o w y  t e r e n  z a g a d n i e ń 

d o t y c z ą c y c h  w a r t o ś c i .  W y ł a n i a się  m i a n o w i c i e  s p r a w a jej  f o r m y . 

Wiele tu  k w e s t i i  n i e  w y j a ś n i o n y c h . A że są  o n e  w ł a ś n i e takie, 

ś w i a d c z y o  t y m  n a j l e p i e j fakt, iż istnieje na ten  t e m a t  w i e l e  n i e ­
z g o d n y c h z sobą  p o g l ą d ó w . W  c o d z i e n n y m  o b c o w a n i u z  w a r t o ś c i a m i 

p o s ł u g u j e m y się- też  s z e r e g i e m  w y p o w i e d z i o nich,  k t ó r e  n i e j a k o 
lacite

 przesądzają o ich formie, że jest  t a k a lub inna.  W y p o w i a d a m y 

n p .  r ó ż n e  s ą d y o  w a r t o ś c i a c h ,  p r z y p i s u j ą c im  r o z m a i t e cechy czy 
w ł a s n o ś c i albo  o k r e ś l a j ą c ich  n a t u r ę tak, jak  g d y b y  w a r t o ś c i  b y ł y 
p e w n y m i  p r z e d m i o t a m i .  Z a p e w n e ,  n i k t nie  p o w i e ,  ż e  n p .  p i ę k n o 
l u b  d o b r o jest  j a k ą ś rzeczą,  j a k jest nią  n p .  d r z e w o lub  k a w a ł  s k a ł y . 

T r a k t u j e się  j e d n a k  w a r t o ś c i lak,  j a k  g d y b y  b y ł y  p o d m i o t a m i  w ł a s -

15' 

background image

220 

Dzieło sztuki i jego wartość 

n o ś c i  t r w a j ą c y m i w czasie.  N i k t  n a t o m i a s t  n i e  b y ł b y  s k ł o n n y  p o ­
w i e d z i e ć ,  ż e  j a k a ś  w a r t o ś ć  j e s t  n p .  p r o c e s e m i  t o  n a w e t  w t e d y ,  g d y 
j e s t  w a r t o ś c i ą czegoś, co in concreto ma  f o r m ę ,  r o z w i j a j ą c e g o się 

w czasie  p r o c e s u , dzieła  m u z y k i .  T a k ż e w ogólnej  t e o r i i  w a r t o ś c i 

n i e r a z się  t a k  w y r a ż a m y ,  j a k  g d y b y  o n e  b y ł y  p r z e d m i o t a m i ,  p r z y ­

p i s u j ą c  i m takie  l u b  i n n e  c e c h y itp.  T y m c z a s e m  w y d a j e się  t b 

s p r z e c z n e z  f a k t e m , że  w a r t o ś c i nie są  n i g d y  c z y m ś  o s o b n o dla 
siebie  i s t n i e j ą c y m , lecz są  z a w s z e  w a r t o ś c i ą czegoś. Bez  w z g l ę d u 
n a  s w ó j  r o d z a j , czy  t o  j e s t  w a r t o ś ć  u ż y t e c z n o ś c i o w a ,  n a  p r z y k ł a d 
w a r t o ś ć  s p r a w n e g o  m o t o r u , czy jest  t o  w a r t o ś ć  m o r a l n a  c z ł o w i e k a 
l u b jego czynu, czy  w a r t o ś ć  p e w n e g o dzieła  s z t u k i , zawsze istnieje 
coś, w szczególności  j a k a ś rzecz,  k t ó r a  d a n ą  w a r t o ś ć  „ p o s i a d a " . 
I  n i e ma w ogóle  w a r t o ś c i ,  k t ó r e  i s t n i a ł y b y bez tego, czego są  w a r ­

t o ś c i a m i .  G d y  p e w n a  m a s z y n a  z o s t a n i e  r o z b i t a i  n i e  m a jej więcej, 

t o i jej  w a r t o ś ć  t y m  s a m y m  p r z e s t a j e istnieć

  8

.  T y m  s a m y m  w a r t o ś ć 

j e s t  z a w s z e  n i e s a m o d z i e l n a w  s t o s u n k u  d o  p r z e d m i o t u ,  k t ó r e m u 

p r z y s ł u g u j e , o ile w ogóle mu  „ p r z y s ł u g u j e " .  N i e  j e s t  t e d y  p r z e d ­
m i o t e m  s a m o d z i e l n i e  i s t n i e j ą c y m i  j a k o  t a k a nie  m o ż e , ściśle bio­

r ą c ,  b y ć  p o d m i o t e m cech, a więc w  t y m  z n a c z e n i u  p r z e d m i o t e m 

W  t a k i m  r a z i e  n a s u w a się  m y ś l , że  w a r t o ś ć czegoś jest cechą 

l u b własnością tego czegoś. I  w y d a j e się to  z g o d n e z  t y m , iż  m ó ­

w i m y o  p r z e d m i o c i e  p o s i a d a j ą c y m  n p .  w a r t o ś ć  p i ę k n a , że jest 
„ p i ę k n y " , czy też,  ż e jest  „ d o b r y "  i t p . 

N i e jest  t o  j e d n a k  k o n c e p c j a  p o z b a w i o n a  n i e b e z p i e c z e ń s t w

1 0

G d y b y  w a r t o ś c i  b y ł y  w ł a s n o ś c i a m i  r z e c z y  w a r t o ś c i o w y c h ,  m u s i e l i ­
b y ś m y  w i e l u  p r z e d m i o t o m  o d m ó w i ć  m o ż n o ś c i  p o s i a d a n i a  w a r t o ś c i . 
T a k  n p .  r z e c z y fizyczne  m o g ą  m i e ć i mają  j e d y n i e  w ł a s n o ś c i fizy­

c z n e ,  n p .  t a k i  l u b  i n n y  k s z t a ł t , gęstość  l u b  p r z e w o d n i c t w o ciepła 
a l b o  e l e k t r y c z n o ś c i . Ale czegoś  t a k i e g o  j a k  n p . to, że  p e w n e ziele 
j e s t  „ p o ż y w n e "  l u b  „ p i ę k n e " ,  l u b też,  ż e  k s z t a ł t  p e w n e g o  n a c z y n i a 
j e s t  „ w y t w o r n y " , nie  z n a j d u j e m y  w ś r ó d  f i z y c z n y c h  w ł a s n o ś c i  r z e ­
czy.  T o t e ż  n i e k t ó r z y  p r o p o n u j ą ,  ż e b y  o d r ó ż n i ć czysto  „ r z e c z o w e " 
w ł a s n o ś c i  r z e c z y  o d  w a r t o ś c i  j a k o  p e w n e j  z u p e ł n i e  s p e c j a l n e j  d e t e r -

8

  N a t u r a l n i e  m o w a tu o wartości in concreto i in individuo, a nie o  j a k i m ś 

i d e a l n y m przedmiocie lub idei — jak to chciał niegdyś  P l a t o n , a w XX w. Max 

Scheler. Do sprawy tej powrócę. 

0

 To formalno-ontologiczne twierdzenie  s t a r a ł e m się uzasadnić w I t.  S p o r u 

o istnienie świata, rozdział IX. 

1 0

 Wskazał na nie m. in. G. E. Moore uważając to za błąd tzw.  „ n a t u r a ­

l i z m u " w teorii wartości. Por. Principles of Ethics. 

background image

Czegn nie wiemy o wartościach 

229 

m i n a c j i  " .  N i c  w i a d o m o  j e d n a k , czy  n a l e ż y zgodzić się,  ż e  w a r t o ś ć 
jest szczególną  w ł a s n o ś c i ą rzeczy, czy też w ogóle  z r e z y g n o w a ć 
z tego, by ją za  w ł a s n o ś ć czegoś  u w a ż a ć . 

P i e r w s z ą  e w e n t u a l n o ś ć  m o ż n a  b y  p r ó b o w a ć bliżej  s p r e c y z o w a ć 

n a  d w u  d r o g a c h .  P o w i e d z i a ł o b y się  w t e d y ,  ż e  w a r t o ś ć  j e s t  w p r a w ­

dzie własnością  r z e c z y  w a r t o ś c i o w e j , ale  w ł a s n o ś c i ą  w t ó r n ą ,  p o ­
c h o d n ą od  i n n y c h jej  w ł a s n o ś c i ,  k t ó r e  s t a n o w i ą jej  n i e z b ę d n y , 
c h o ć  e w e n t u a l n i e  n i e w y s t a r c z a j ą c y  w a r u n e k .  T a k  n p .  p e w n a roślina 
jesl  . . p o ż y w n a " dla  p e w n y c h zwierząt, gdyż posiada  p e w i e n skład 
c h e m i c z n y .  P e w n a  r z e c z jest  „ p i ę k n a " ,  p o n i e w a ż  p o s i a d a  o k r e ś l o n y 
kszbajłt i  d o b ó r  b a r w .  I t p . Tę  d r o g ę obierają  n p . tzw. formaliśei 
w  e s t e t y c e , głosząc, że  j e d y n i e tzw.  „ f o r m a " w dziele  s z t u k i jest 

w a r t o ś c i o w a '-.  D r u g i m  s p o s o b e m  t a k i e g o  p o t r a k t o w a n i a  s p r a w y 
jesl. teza, że  w a r t o ś ć to  l a k a  w ł a ś c i w o ś ć rzeczy, dzięki  k t ó r e j rzecz 
d z i a ł a w  p e w i e n szczególny sposób na  o d b i o r c ę , w szczególności 
w y w o ł u j e w  c z ł o w i e k u  o b c u j ą c y m z rzeczą posiadającą  w a r t o ś ć 
p e w n e  u c z u c i a  ł u b też  z a s p o k a j a jego  p r a g n i e n i e .  T a k  m a się rzecz 
mieć, gdy chodzi o  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e . W  i n n y c h  w y p a d k a c h  m ó w i 

się, że rzecz jakaś  s ł u ż y  z d r o w i u  c z ł o w i e k a lub,  p r z e c i w n i e , jest 
t r u j ą c a i w  p i e r w s z y m  p r z y p a d k u jest  p o ż y t e c z n a , w  d r u g i m 
szkodliwa, więc  „ z ł a " . 

I s t o t n i e  d o b r z e jest  o d r ó ż n i ć to w  p r z e d m i o c i e , od czego zależy 

jego  w a r t o ś ć (co stanowi- jej  w a r u n e k  n i e z b ę d n y  l u b  t a k ż e  w y s t a r ­
czający), od  s a m e j  w a r t o ś c i . Ale czy  i s t o t n i e to, co od  j a k i c h ś  w ł a s ­
ności  p r z e d m i o t u zależy, jest  s a m o  w ł a s n o ś c i ą ? A po  w t ó r e ,  g d y b y 
n a w e t  t a k  b y ł o ,  t o  t r z e b a  b y jeszcze  u m i e ć  w ś r ó d  w i e l u  w ł a s n o ś c i 
p o c h o d n y c h  o d r ó ż n i ć te,  k t ó r e  w a r t o ś ć  s t a n o w i ą , i te,  k t ó r e są pod 
t y m  w z g l ę d e m  o b o j ę t n e .  T a k  n p .  o d  r ó ż n i c y  p o t e n c j a ł ó w  e l e k t r y c z ­
n y c h w  d w u miejscach  p e w n e g o  u r z ą d z e n i a i od właściwości  p r z e ­

w o d n i c t w a  e l e k t r y c z n e g o zależy, że w  p r z e w o d n i k u  p ł y n i e  p r ą d , 
k t ó r y po  p o d n i e s i e n i u  t e m p e r a t u r y  d r u c i k a w  ż a r ó w c e  s p r a w i a , iż 
d r u c i k żarząc się  „ ś w i e c i " . Ta  t e m p e r a t u r a , to  ż a r z e n i e się i świe­

cenie, to coraz dalsze  p o c h o d n e  p r o c e s y czy  s t a n y  u r z ą d z e n i a  w y ­
p ł y w a j ą c e z jego  w ł a s n o ś c i , ale  d o p i e r o  o w o  ś w i e c e n i e staje się 
w  p e w n y c h  w a r u n k a c h dla  c z ł o w i e k a  „ p o ż y t e c z n o " i la pożylocz-

1 1

 Tak wyraża sic np.  H e r b e r t  W u U , mówiąc o sachliclie Eioenschafleu 

des Gegenslandes,

  k t ó r y m przeciwstawia jego wartość. 

1 2

 Nieważne jest w lej chwili, co oni w tym przypadku rozumieją przez 

„formę", jesl to  s p r a w a wielce  s k o m p l i k o w a n a . Istotno jest jednak, że się 
formę traktuje jako własność danego przedmiot u. 

background image

230 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

n o ś ć  s t a n o w i  w a r t o ś ć  u r z ą d z e n i a , ale  n i e  d l a t e g o jest  w a r t o ś c i ą ,  ż e 
j e s t  „ p o c h o d n ą " właściwością  u r z ą d z e n i a . Czy  d o tego,  ż e jest  t a k ą 
w ł a s n o ś c i ą , nie  m u s i się — jeżeli  t a k  m o ż n a  p o w i e d z i e ć — dołą­
czyć jeszcze coś  n o w e g o , dzięki  c z e m u  d o p i e r o  w a r t o ś c i o w o ś c i  n a ­

b i e r a ?  O d p o w i e d z ą  m o ż e  n i e k t ó r z y , że oczywiście  t a k jest, że 
t r z e b a  d o p i e r o wziąć  p o d  u w a g ę  c z ł o w i e k a i jeszcze szczególne  p o ­
t r z e b y ,  n p .  u ł a t w i e n i e  p r a c y ,  k t ó r e j w  c i e m n o ś c i  n i e  d a ł o b y się 

p r z e p r o w a d z i ć , żeby owo  ś w i e c e n i e  s t a ł o się  „ p o ż y t e c z n e " i  t y m 
s a m y m  p o s i a d a ł o  t ę  w ł a ś n i e  w a r t o ś ć  „ u ż y t e c z n o ś c i " .  T a k  a r g u m e n ­
t u j ą c ,  p r z e c h o d z i się  j e d n a k  n a  d r u g i  p u n k t widzenia,  k t ó r y  w a r ­

tościowość  w i ą ż e z  p e w n y m  s p o s o b e m  o d d z i a ł y w a n i a  d a n e j  r z e c z y 

n a  o d b i o r c ę , w szczególności  c z ł o w i e k a .  T y m  s a m y m  j e d n a k  p o d ­
w a ż a się tezę, że  w a r t o ś ć  ( „ p o ż y t e c z n o ś ć " ) jest  w ł a s n o ś c i ą rzeczy, 

a l b o w i e m  p o j a w i a się  o n a  d o p i e r o  d z i ę k i  s p o t k a n i u się  z a p o t r z e ­
b o w a n i a  c z ł o w i e k a z  p r z y r z ą d e m ,  k t ó r y je zaspokaja. Z tego to 
z a s p o k a j a n i a  p o t r z e b  l u d z k i c h —  p o w i a d a się —  „ p ł y n i e "  d o p i e r o 

w a r t o ś ć  u ż y t e c z n o ś c i .  N i e  m o ż n a  b y  t e d y  p o w i e d z i e ć  a n i  ż e  j e s t 
w ł a s n o ś c i ą rzeczy,  a n i  w ł a s n o ś c i ą  c z ł o w i e k a ,  a n i  w r e s z c i e  w ł a s n o ­
ścią  s t o s u n k u  m i ę d z y rzeczą a  c z ł o w i e k i e m .  U w a ż a j ą c  „ u ż y t e c z n o ś ć " 
z a  w a r t o ś ć  p e w n e j rzeczy,  z a k ł a d a się  p r z y  t y m ,  ż e  o w o  z a s p o k a ­
j a n i e  p e w n y c h  p o t r z e b  c z ł o w i e k a  j e s t  s a m o  j a k o ś  w a r t o ś c i o w e . 
„ U ż y t e c z n o ś ć "  j e s t  t e d y  j a k o  w a r t o ś ć  c z y m ś  p o c h o d n y m  o d  i n n e j 

w a r t o ś c i , ale  z a r a z e m nie jest też  „ w ł a s n o ś c i ą " tej  i n n e j  w a r t o ś c i . 

N a s u w a się w tej  s y t u a c j i  c a ł k i e m  i n n a  k o n c e p c j a  f o r m y  w a r ­

tości, zresztą  t a k ż e  w i e l o k r o t n i e z  r ó ż n y c h  s t r o n  p r o p o n o w a n a . 

P o w i a d a się  m i a n o w i c i e :  w a r t o ś ć  n i e  j e s t  w c a l e  w ł a s n o ś c i ą  r z e c z y 
w a r t o ś c i o w e j , lecz  j e s t  p e w n ą  „ r e l a c j ą "  m i ę d z y rzeczą  w a r t o ś c i o w ą , 
a  i n n ą rzeczą, dla  k t ó r e j  p i e r w s z a  p e ł n i  j a k i e ś  u s ł u g i .  N a j p o p u l a r ­
niejsza  j e s t  t a  k o n c e p c j a  w t e d y ,  g d y  t ą  d r u g ą rzeczą  j e s t  c z ł o w i e k 
albo — co więcej —  j a k a ś  s p o ł e c z n o ś ć .  M ó w i się  p r z y  t y m  n i e r a z 

o  t z w .  „ s a n k c j i "  s p o ł e c z n e j ,  k t ó r a ma w ogóle  n a d a w a ć  w a r t o ś ć 
r z e c z y  b e z w a r t o ś c i o w e j .  S t ą d już  d r o g a  o t w a r t a  d o ogólnej  r e l a ­

t y w i s t y c z n e j teorii  w a r t o ś c i ,  k t ó r a w  g r a n i c z n y m  p r z y p a d k u za­
p r z e c z a w ogóle tzw.  „ o b i e k t y w n o ś c i "  w a r t o ś c i i głosi jej  „ s u b i e k ­
t y w n o ś ć "  b ą d ź to w  o d n i e s i e n i u do  p o s z c z e g ó l n e g o  c z ł o w i e k a ,  b ą d ź 
d o całej  g r u p y  s p o ł e c z n e j ,  „ d u ż e j "  l u b  „ m a ł e j " . 

N i e  p r z e c z ą c wcale, że  m o ż l i w e są  w a r t o ś c i ,  k t ó r e w istocie za 

p o d ł o ż e  s w e mają  p e w i e n  s t o s u n e k  m i ę d z y  o d p o w i e d n i o  d o b r a ­

n y m i  r z e c z a m i , a  n a w e t , że  m o ż l i w e są  w a r t o ś c i ,  k t ó r y c h  m a t e r i a 

j e s t  „ r e l a c j o n a l n a " , nie  m o ż n a się  j e d n a k zgodzić,  ż e b y  t o  b y ł a 

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h 

231 

p r a w d a o  w s z y s t k i c h  w a r t o ś c i a c h . Nie  w s z y s t k i e  w a r t o ś c i mają 
b o w i e m  m a t e r i ę  r e l a c j o n a l n ą —  n i e p o d o b n a tego  s t w i e r d z i ć  a n i 
o  w a r t o ś c i a c h  m o r a l n y c h , ani o  w a r t o ś c i a c h  e s t e t y c z n y c h — a co 
więcej,  n a w e t  t a m , gdzie u podłoża  w y s t ę p o w a n i a  p e w n e j  w a r t o ś c i 

d a się  s t w i e r d z i ć  z a c h o d z e n i e  p e w n e g o  s t o s u n k u  m i ę d z y rzeczą 
posiadającą  w a r t o ś ć a rzeczą, dla  k t ó r e j  p i e r w s z a rzecz  w a r t o ś ć 
posiada, nie  z n a c z y to, żeby  t a  s a m a  w a r t o ś ć  b y ł a  s t o s u n k i e m .  S t o ­
s u n e k •—  j a k to  s t a r a ł e m się gdzie indziej  p o k a z a ć " — ma  p e w n ą 

szczególną  s t r u k t u r ę ,  k t ó r e j  n i e p o d o b n a  p r z y p i s a ć  w a r t o ś c i o m (na­

w e t  t y m ,  k t ó r e mają  m a t e r i ę  „ r e l a c j o n a l n ą " ) .  N i e  m o ż n a powiedzieć, 

ż e  n p . coś takiego  j a k  „ u r o k " czy  „ w d z i ę k " , czy  „ d o s k o n a ł o ś ć " , czy 
„ s z l a c h e t n o ś ć " jest  p e w n y m  s t o s u n k i e m , i  t o  n a w e t  w t e d y ,  g d y b y 
się  u d a ł o  p o k a z a ć , że to  w s z y s t k o  w y p ł y w a z  p e w n y c h  s t o s u n k ó w 

m i ę d z y  o d p o w i e d n i o  d o b r a n y m i  p r z e d m i o t a m i . Wielce też niejasną 
s p r a w ą jest owo  s a m o  ( r z e k o m e )  „ w y p ł y w a n i e "  w a r t o ś c i z  p e w ­
n y c h  s t o s u n k ó w . Nie  w y d a j e się ono  b o w i e m ani  w y n i k a n i e m logicz­
n y m , ani też  c z y m ś  t a k i m jak  w y w o ł y w a n i e  s k u t k u  p r z e z  p r z y ­

c z y n ę . 

T a k  w i ę c  w s z y s t k i e  n a s u w a j ą c e się  p r z y p u s z c z e n i a co do tego, 

j a k a jest w swej  f o r m i e  w a r t o ś ć ,  n a s u w a j ą  i s t o t n e  w ą t p l i w o ś c i i nie 
m o ż n a powiedzieć,  ż e b y ś m y  n a  t e n  t e m a t coś  n a p r a w d ę wiedzieli. 
W e  w s z y s t k i c h  t y c h  p r o p o z y c j a c h nie  u w z g l ę d n i a się  p r z y  t y m 
tego  w s z y s t k i e g o , co dla  w a r t o ś c i  w y d a j e się  i s t o t n e czy  c h a r a k t e ­

r y s t y c z n e , a więc  p r z e d e  w s z y s t k i m  w ł a ś n i e jej  „ w a r t o ś c i o w o ś c i "

 H 

i ściśle z  t y m  z w i ą z a n e j  s p r a w y , że  w a r t o ś c i o w o ś ć ta  d o p u s z c z a 
jeszcze  r ó ż n e wysokości.  I n a c z e j  p o w i e d z i a w s z y : o  w a r t o ś c i a c h nie 
m o ż n a  s e n s o w n i e  m ó w i ć  n i e godząc się, że do ich  i s t o t y  n a l e ż y , iż 

j e d n e są  „ w y ż s z e " a  i n n e  „ n i ż s z e " , w  n a s t ę p s t w i e zaś tego, że  j e d n e 
są  b a r d z i e j  g o d n e tego, żeby je  r e a l i z o w a ć , a  i n n e  m n i e j . Ich  r e a l i ­

zacja  m o ż e  b y ć  p r z e t o w  p e w n y c h  w a r u n k a c h  p o ś w i ę c o n a  n a rzecz 
z r e a l i z o w a n i a  i n n e j ,  w y ż s z e j  w a r t o ś c i .  D o  i s t o t y  w a r t o ś c i  n a l e ż y 
w  z w i ą z k u z  t y m , że coś w nich  s k ł a n i a  n a s do  w y b o r u , którą 
z  n i c h  „ n a l e ż y "  r e a l i z o w a ć ,  g d y nie  j e s t  m o ż l i w a  r e a l i z a c j a  n p .  d w u 

r ó ż n y c h  w a r t o ś c i ,  k t ó r y c h  w a r u n k i  z a i s t n i e n i a się  w y k l u c z a j ą . 

To i  s z e r e g  i n n y c h okoliczności, o  k t ó r y c h  z a r a z będzie  m o w a , 

s k ł a n i a  n i e k t ó r y c h  a u t o r ó w  d o  p o g l ą d u ,  ż e  w a r t o ś ć czegoś  n i e jest 
w p r a w d z i e  s a m o d z i e l n y m  p r z e d m i o t e m , a w szczególności rzeczą, 
ale  s t a n o w i  p e w n ą istność (enlitas) o  c a ł k i e m szczególnej  s t r u k t u r z e , 

" for. Spór o istnienie świata, t. II, rozdział XIII. 

1 4

 Po  n i e m i e c k u  p o w i e d z i a ł o b y się Werlhajtigkeit  l u b Werligkeit. 

background image

232 

Dzieło sztuki i jego wartość 

k t ó r ą  n a l e ż y  o d r ó ż n i ć  o d  w s z y s t k i c h  w z i ę t y c h  t u  p o d  r o z w a g ę  f o r m , 

a w szczególności od  f o r m y  p o d s t a w o w e j  p r z e d m i o t u dla  n i e g o 
c h a r a k t e r y s t y c z n e j  n a w e t  w t e d y ,  g d y  o n  p e w n ą  w a r t o ś ć  p o s i a d a , 

a l e  s a m nie jest  w a r t o ś c i ą .  S t r u k t u r a  w a r t o ś c i  t y m  r ó ż n i się  o d 
f o r m y  p r z e d m i o t ó w ,  k t ó r e  s a m e nie są  w a r t o ś c i a m i , iż w  w a r t o ś c i 
w y s t ę p u j ą  t a k i e  m o m e n t y ,  j a k i e  n i e pojawiają się  a n i nie  m o g ą się 
p o j a w i ć w  p r z e d m i o t a c h ,  k t ó r e  s a m e nie są  w a r t o ś c i a m i . 

I  t a k : w  w a r t o ś c i a c h ,  j a k w ogóle we  w s z y s t k i m , co istnieje, 

d a się  w y r ó ż n i ć  p e w n a  „ f o r m a "  ( k a t e g o r i a l n a ) i  p e w n a  „ m a t e ­
r i a "

  1 5

  t u d z i e ż sposób  i s t n i e n i a , w  j a k i  t a  u f o r m o w a n a  m a t e r i a 

i s t n i e j e .  A l e  j u ż  s a m a  „ w a r t o ś c i o w o ś ć " jest  c z y m ś ,  c o jest  n i e ­
z b ę d n e  d l a  k a ż d e j  w a r t o ś c i , ale  s a m o  n i e  j e s t  a n i formą,  a n i  m a ­
terią,  a n i  s p o s o b e m  i s t n i e n i a , choć  w y s t ę p u j ą c w  w a r t o ś c i , pociąga 
z a sobą  o d m i e n n o ś ć  f o r m y  w a r t o ś c i  o d  f o r m y  p r z e d m i o t u ,  k t ó r y 
s a m  w a r t o ś c i ą nie jest.  P o c i ą g a też  z a sobą  p e w n ą szczególną  m o ­

d y f i k a c j ę  s p o s o b u  i s t n i e n i a  w a r t o ś c i

, 0

. Z  w a r t o ś c i o w o ś c i ą zaś  j e s t 

z  j e d n e j  s t r o n y ściśle  z w i ą z a n a  p e w n a  „ w y s o k o ś ć "  r o z m a i t a w  r ó ż ­
n y c h  p r z y p a d k a c h , z  d r u g i e j zaś  p r z y n a l e ż y do niej albo szczególna 
„ p o z y t y w n o ś ć "  p e w n y c h  w a r t o ś c i , albo też  r ó w n i e  s z c z e g ó l n a  „ n e -
g a t y w n o ś ć "  i n n y c h  w a r t o ś c i .  N i e k t ó r z y ,  n p . Nicolai  H a r t m a n n ,  w y ­
r ó ż n i a j ą jeszcze tzw.  „ s i ł ę "  w a r t o ś c i (Wertkraft

l7

),  k t ó r a ma  b y ć 

r o z m a i t a w  w a r t o ś c i a c h  r ó ż n e g o  r o d z a j u ,  n p .  w i ę k s z a w  w a r t o ś c i a c h 
m o r a l n y c h niż w  e s t e t y c z n y c h . 

R ó ż n i  a u t o r o w i e  p r ó b u j ą  w y j a ś n i ć bliżej  t e  r o z m a i t e  m o m e n t y 

w  b u d o w i e  w a r t o ś c i się  z a z n a c z a j ą c e ,  j a k k o l w i e k  n i e  m o ż n a  p o w i e ­
dzieć,  ż e b y te analizy  b y ł y  d a l e k o  p o s u n i ę t e , co z  u w a g i na  t r u d n o ś ć 
s p r a w ,  k t ó r e się  t u  n a s u w a j ą ,  j e s t dość  z r o z u m i a ł e .  T a k  n p .  H e r ­
m a n n  L o t z e ,  m a j ą c zdaje się  „ w a r t o ś c i o w o ś ć "  w a r t o ś c i  n a  m y ś l i , 

1 5

  „ F o r m ę " i  „ m a t e r i ę " w znaczeniu, o  k t ó r e tu chodzi,  s t a r a ł e m się wy­

jaśnić w rozdziale VIII Sporu o istnienie świata i  n a z w a ł e m je dla odróżnie­
nia od innych rozumień tych  t e r m i n ó w „formą I" i „materią I".  P o s ł u g i w a ł e m 
się też  t e r m i n e m „forma analityczna", który  w p r o w a d z i ł E. Husserl. Nie od­
różnił on  w p r a w d z i e wielu różnych znaczeń  t e r m i n u „forma", ale przez  w s k a ­
zanie na poszczególne  p r z y p a d k i tej  „ f o r m y " umożliwił czytelnikom zoriento­
w a n i e się, o jakie to znaczenie chodzi, gdy mówi o „formie analitycznej". 

1 0

 O tym sposobie istnienia wartości powiedzieliśmy na razie tylko, że 

jest ona bytowo niesamodzielna w stosunku do tego, co ją posiada, a  n a d t o , 
że jest bytowo pochodna bądź to tylko od  p e w n y c h własności tego, co posiada 
w a r t o ś ć , bądź leż jeszcze od własności jakichś innych przedmiotów. Ale to nie 
w y c z e r p u j e jeszcze sposobu, w jaki wartości istnieją. Do tego powrócę. 

» Por. N.  H a r t m a n n , Ethik, s. 251. 

background image

233 

m ó w i ł o  t y m , iż one nie  t y l e istnieją, co są  „ d o n i o s ł e " lub  j a k o ś 

„ w a ż n e " .  P o s ł u g i w a ł się  p r z y  t y m  t r u d n y m  d o  p r z e t ł u m a c z e n i a 
s ł o w e m gellen czy GeAtung.  P r z e d s t a w i c i e l e  p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i e j 
s z k o ł y  n e o k a n t o w s k i e j (H.  R i c k e r t , W.  W i n d e ł b a n d i in.), a później 

l a k ż e  M a x SciieJcr i Nicolai Ilarl.niann, głosili, iż  k a ż d a  w a r t o ś ć 

k r y j e w sobie  j a k b y  p o s t u l a t  s w e j realizacji, co  m o d y f i k u j e w szcze­
g ó l n y sposób jej  i s t n i e n i e .  M ó w i ł o się tedy o  t y m , że  d l a  w a r t o ś c i 

c h a r a k t e r y s t y c z n a jest  p e w n a  p o w i n n n o ś c i o w o ś ć istnienia, co po 
n i e m i e c k u  f o r m u ł o w a n o , że jest to nie Sein, lecz Seinsollen.  P r z y 
l y m la  „ p o w i n n o ś c i o w o ś ć "  i s t n i e n i a ma być jeszcze  r o z m a i t a w za­
leżności od  p o d s t a w o w e g o  r o d z a j u  w a r t o ś c i . Jesl;  o n a — jeżeli  t a k 
m o ż n a  p o w i e d z i e ć —  b e z w z g l ę d n a  p r z y  w a r t o ś c i a c h  m o r a l n y c h , co 
pociąga za sobą to, że  n i e z r e a l i z o w a n i e  w a r t o ś c i  m o r a l n e j ,  g d y 
istnieje  m o ż l i w o ś ć jej realizacji, jest realizacją  n e g a t y w n e j  w a r ­
tości  m o r a l n e j („zla"). Natomiast,  w y d a j e się, że tego  r o d z a j u  „ p o ­
w i n n o ś c i o w o ś ć "  i s t n i e n i a nie zachodzi  j u ż  n p .  p r z y  w a r t o ś c i a c h 
e s t e t y c z n y c h . Ich  n i e z r e a l i z o w a n i e , gdy zachodzi  m o ż l i w o ś ć ich  r e a ­
lizacji, nie  w y d a j e się jeszcze  s a m o  p r z e z sic; ziem, a w szczegól­
ności  z ł e m  m o r a l n y m

 IH

.  N i e da się  w s z a k ż e  z a p r z e c z y ć , że i  p r z y 

w a r t o ś c i a c h  e s t e t y c z n y c h  p o j a w i a się  p e w n e g o  r o d z a j u  p o s t u l a t ich 
r e a l i z o w a n i a ,  a l e  o n e  r a c z e j „proszą się",  b y  b y ł y  z r e a l i z o w a n e , niż 

d o m a g a j ą się w sposób obciążający  n a s winą, gdy tej  „ p r o ś b y " nie 
w y s ł u c h a m y .  M ó w i m y też, nie bez racji, że jeżeli coś ma  b y ć  p o ż y ­
w i e n i e m , to  p o w i n n o  b y ć  „ p o ż y w n e " , a nie  p o w i n n o być  „ t r u j ą c e " . 
1 jeżeli coś ma  b y ć  n a r z ę d z i e m do czegoś, to  p o w i n n o być  s p r a w n e 
do  r e a l i z o w a n i a tego celu i — co więcej — jeżeli  z a r a z e m len cel 

j e s t  s a m w sobie  p o z y t y w n i e  w a r t o ś c i o w y , to  n a r z ę d z i e to  „ p o ­
w i n n o " być  z b u d o w a n e , a  g d y b y cel  b y ł  „ z ł y " , to i ono  „ n i e  p o w i n n o " 
b y ć  z b u d o w a n e .  Z a r ó w n o  s a m a  w a r t o ś ć ,  j a k i  p o s t u l a t jej realizacji 
j e s t  t u  u w a r u n k o w a n y  p r z e z  j a k ą ś  i n n ą  w a r t o ś ć ,  n i e jest więc  w a r ­
tość w swej  w a r t o ś c i o w o ś c i  n i e z a w i s ł a od  w a r t o ś c i o w o ś c i  i n n y c h 
w a r t o ś c i .  T a  e w e n t u a l n a  z a w i s ł o ś ć  l u b  n i e z a w i s ł o ś ć  w a r t o ś c i o w o ś c i 

,s

  M a x Schcler (por. Formalismus in der Ethik mul materiale Wertethik, 

s. 4R3) wygłasza w odniesieniu do wszystkich wartości szereg praw, jak sądzi, 
apriorycznych tego typu: „Realizowanie (istnienie?) wartości pozytywnej jest 

wartością pozytywną" lub „Niezrealizowanie wartości pozytywnej jest  w a r ­

tością  n e g a t y w n ą " ii cl. Pomijając już to, że tak ogólnie  s f o r m u ł o w a n e twier­
dzenia prowadzą do reflressus in infinitum,  w y d a j e mi sie, iż twierdzenia te 

nie dadzą sie stosować do wszystkich wartości właśnie dlatoKo, że powinnoś­
ciowość ich istnienia nic jest we wszystkich taka sama. 

background image

234 

Dzieło sztuki i jego wartość 

w a r t o ś c i  o d  i n n y c h  w a r t o ś c i  t o  z n ó w  p e w i e n  r y s  c h a r a k t e r y s t y c z n y 
t y l k o  d l a  s t r u k t u r y  w a r t o ś c i .  N i e  n a l e ż y go  m i e s z a ć z  t z w .  „ w z g l ę d ­
nością"  w a r t o ś c i w  r o z m a i t y c h gdzie indziej  o d r ó ż n i o n y c h  z n a c z e ­

n i a c h .  A l e i ta-  e w e n t u a l n a  w z g l ę d n o ś ć  w a r t o ś c i w  t y m  l u b  o w y m 
z n a c z e n i u  j e s t  t a m , gdzie się w  w a r t o ś c i pojawia,  p e w n y m  r y s e m , 

k t ó r y  p o z a dziedziną  w a r t o ś c i w ogóle nie  w y s t ę p u j e ,  j a k k o l w i e k 
w  p o s z c z e g ó l n y c h  z n a c z e n i a c h  n i e  o b e j m u j e całej tej  d z i e d z i n y . 

J a k  w i d z i m y  t e d y ,  w a r t o ś ć czegoś  w y d a j e się  t w o r e m  w i e l c e 

s k o m p l i k o w a n y m , jeżeli  s ł u s z n e  s ą  r o z r ó ż n i e n i a  w y m i e n i o n y c h 
r y s ó w czy  m o m e n t ó w  d o  i s t o t y  w a r t o ś c i  n a l e ż ą c y c h .  P o c i ą g a  t o  z a 
sobą  s z c z e g ó l n e  u k s z t a ł t o w a n i e  f o r m y  w a r t o ś c i ,  j a k i e g o  n i e  m o ż n a 
w y k r y ć  a n i w  p o d s t a w o w e j  f o r m i e  s a m o d z i e l n e g o  p r z e d m i o t u ,  a n i 
w  f o r m i e własności,  a n i  w r e s z c i e w  f o r m i e  s t o s u n k u .  P r z y  t y m 

w  f o r m i e  w a r t o ś c i szczególną  r o l ę  o d g r y w a to, że  o n a  j e s t  z a w s z e 
p e w n e g o  r o d z a j u  n a d b u d o w ą  n a  p o d ł o ż u tego, czego jest wartością, 
ale  n a d b u d o w ą ,  k t ó r a — jeżeli  t y l k o  w a r t o ś ć jest  r z e t e l n a — nie 
jest  p a s o ż y t n i c z a w  s t o s u n k u do  p r z e d m i o t u  w a r t o ś c i o w e g o , nie jest 
mu 7.  z e w n ą t r z  n a r z u c o n a  l u b  p r z y d a n a , lecz  w y r a s t a z  s a m e j  i s t o t y 

d a n e g o  p r z e d m i o t u . Ale  w ł a ś n i e  d l a t e g o ,  ż e  m o ż e  t y l k o  t a k  w y ­
r a s t a ć ze  s w e g o  p o d ł o ż a ,  j e s t i w  f o r m i e  s w e j , i w sposobie  i s t n i e ­
nia  n i e s a m o d z i e l n a i  p o c h o d n a .  P o w i a d a m y , że  „ p r z y s ł u g u j e " 

p r z e d m i o t o w i , ale  t o jej  p r z y s ł u g i w a n i e jest  m o m e n t e m  f o r m a l n y m , 
i n n y m niż ten,  k t ó r y  w y s t ę p u j e w  k a ż d e j  w ł a s n o ś c i (cesze) czegoś. 
R o l a też jej w  p r z e d m i o c i e  j e s t  i n n a , niż rola  j a k i e j k o l w i e k jego 
w ł a s n o ś c i  l u b jego  n a t u r y .  W ł a s n o ś ć dzięki swej  f o r m i e  m a t e r i ą 

swą  d e t e r m i n u j e (określa i  d o p e ł n i a )  p o d  p e w n y m  w z g l ę d e m  s w ó j 
p r z e d m i o t ,  j a k k o l w i e k  m o ż e  b y ć ściśle  z w i ą z a n a z jego  n a t u r ą .  N a ­
t o m i a s t  w a r t o ś ć  p r z e d m i o t u  j e s t  d e t e r m i n o w a n a w swej  m a t e r i i 
i  w a r t o ś c i o w o ś c i  p r z e z  w ł a s n o ś c i ,  e w e n t u a l n i e  p r z e z  n a t u r ę  p r z e d ­
m i o t u , ale  z a r a z e m ,  s k o r o  t y l k o  t a k zostaje  z d e t e r m i n o w a n a  j a k o 
w a r t o ś ć  d o d a t n i a ,  n a d a j e  p r z e d m i o t o w i  p e w n ą dignitas,  p e w i e n 

z u p e ł n i e  n o w y  a s p e k t  j e g o  i s t n i e n i a ,  j a k i e g o  b y bez  n i e j  n i g d y nie 
z d o ł a ł osiągnąć.  W y n o s i go w  b y c i e  p o n a d  w s z y s t k i e  p r z e d m i o t y 
w a r t o ś c i  p o z b a w i o n e ,  k t ó r e  t y l k o są, istnieją, lecz nic  n i e  „ z n a ­
czą"

  1 9

W  t e n sposób  z a c z y n a m y  u z y s k i w a ć  p e w i e n  w g l ą d w szczególną 

1 0

 Wchodzi tu w grę ten sens „znaczenia", który jest niezmiernie  t r u d n o 

określić, nie odwołując się z  p o w r o t e m do wartości i jej wartościowości. Mają 
je na myśli np. francuscy egzystencjaliścl, mówiąc o sifjnification, przy czym 
nie chodzi o „znaczenie",  j a k i m odznacza się każde słowo  p e ł n e „sensu". 

background image

235 

s t r u k t u r ę  w a r t o ś c i , ale  z a r a z e m  m u s i m y sobie zdać  s p r a w ę z tego, 
że na  s a m y m  w y r ó ż n i e n i u i  w y l i c z e n i u  t y c h  w s z y s t k i c h  m o m e n t ó w 
p o p r z e s t a ć nie  m o ż n a .  K a ż d y  b o w i e m z  n i c h  s t a n o w i  ź r ó d ł o  n o w y c h 

z a g a d n i e ń i  d o m a g a ł b y się  s k r u p u l a t n e j  a n a l i z y  d l a  w y j a ś n i e n i a 
czy  u ś w i a d o m i e n i a sobie,  c z y m  w ł a ś c i w i e jest.  D o p i e r o  w y n i k i lego 
r o d z a j u  a n a l i z y  p o z w o l i ł y b y  n a m  z d a ć sobie  s p r a w ę z całości  b u d o ­

w y  w a r t o ś c i w jej  n a j r o z m a i t s z y c h  m o ż l i w y c h  o d m i a n a c h .  P o z w o ­
liłyby leż  w y s u n ą ć i  s p r e c y z o w a ć dalsze  z a g a d n i e n i e , jakie to zależ­

ności i  u w a r u n k o w a n i a zachodzą  m i ę d z y  r ó ż n y m i  m o m e n t a m i  w a r ­
tości.  J u ż u  w s t ę p u tych  r o z w a ż a ń  w y d a j e się, że  m o m e n t y te nie 
s t a n o w i ą  j a k i e g o ś  p r z y p a d k o w e g o zlepka czy  r o z s i a n e j wielości 
o d r ę b n y c h ,  n i e z a l e ż n y c h od siebie  m o m e n t ó w , lecz pozostają z sobą 

w  r o z m a i t y c h związkach, w  k t ó r y c h  j e d n e z nich  o d g r y w a j ą  j a k b y 
r o l ę kierowniczą,  i n n e zaś są od  t a m t y c h zależne i zmieniają się 

w  p o s z c z e g ó l n y c h  p r z y p a d k a c h  ( o d m i a n a c h  w a r t o ś c i ) w zależności 
o d  t a m t y c h .  P o w s t a j e  t u  c a ł a sieć  s k o m p l i k o w a n y c h  z a g a d n i e ń ,  k t ó ­
r y c h  m o ż l i w y c h  r o z w i ą z a ń nie  m o ż e m y w  o b e c n y m  s t a n i e  n i e w i e ­
dzy  n a w e t  p r z e w i d y w a ć i  k t ó r y c h też nie będzie  m o ż n a tu bli­
żej  r o z w a ż y ć . Ale m. in.  w y d a j e się  p r a w d o p o d o b n e , że  m o m e n t e m 

k i e r o w n i c z y m i  w y z n a c z a j ą c y m  i n n e  j e s t  w ł a ś n i e  m a t e r i a  w a r t o ś c i 

(to, co gdzie indziej  n a z w a ł e m „jakością  w a r t o ś c i " ) i że od niej to 

zależy  n p .  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i , sposób jej  i s t n i e n i a i  u w a r u n k o w a n i a 
p r z e z  p r z e d m i o t ,  k t ó r e m u  p r z y s ł u g u j e itp.  N i e k t ó r e z  t y m  z w i ą z a n e 

s p r a w y  p o s t a r a m się  n a s z k i c o w a ć . 

ad

 3.  Z a n i m  p r z y s t ą p i ę do  z a g a d n i e n i a  s p o s o b u  i s t n i e n i a  w a r ­

tości,  t r z e b a  p e w n ą  s p r a w ę  u p o r z ą d k o w a ć .  J a k  w i a d o m o ,  P l a t o n 
u w a ż a ł  w a r t o ś c i za  t a k  z w a n e  „ i d e e " , a więc za  p e w n e istności poza-

czasowe,  n i e z m i e n n e ,  j a k się dziś  z w y k l e  m ó w i  „ i d e a l n e " . 
W XX  w i e k u  M a x  S c h e l e r sądził, że  w a r t o ś c i są  i d e a m i  r e s p .  p r z e d ­
m i o t a m i  i d e a l n y m i i głosił, że  m o ż n a o nich  u z y s k a ć  w i e d z ę  a p r i o ­

ryczną tego  t y p u  c o  m a t e m a t y k a .  O b o k  „ w a r t o ś c i "  u z n a w a ł  t a k ż e 
„ d o b r a " (Giiier), tzn.  p e w n e  p r z e d m i o t y  i n d y w i d u a l n e , w szczegól­

ności  r e a l n e ,  k t ó r y m  „ w a r t o ś c i " jakoś  m i a ł y  p r z y s ł u g i w a ć .  S c h e l e r 
nie  w y j a ś n i a ł  j e d n a k ,  j a k  t o  p e w n e  p r z e d m i o t y  i d e a l n e  m i a ł y poja­
wiać się  j a k o szczególnego  r o d z a j u  d e t e r m i n a c j e  p e w n y c h  p r z e d ­

m i o t ó w  r e a l n y c h ,  i n d y w i d u a l n y c h . Nie  m o g ą c  t u ani  o b s z e r n i e 
p r z e d s t a w i a ć  p o g l ą d ó w  S c h e l e r a w tej  s p r a w i e , ani też  p r z e p r o ­
w a d z a ć ich  k r y t y k i ,  m u s z ę  z a z n a c z y ć , że  j a k k o l w i e k  m o g ę się zgo­

dzić, iż istnieją ogólne idee  w a r t o ś c i ,  k t ó r y c h  z a w a r t o ś ć  m o ż e m y 
a n a l i z o w a ć i  u z y s k i w a ć  p e w n e  o g ó l n e  t w i e r d z e n i a o  w a r t o ś c i a c h , 

background image

236 

to  j e d n a k nie o  t y c h  i d e a c h  b y ł a  m o w a w  t y m odczycie,  g d y  p o s ł u ­

g i w a ł e m się  s ł o w e m  „ w a r t o ś ć " .  C h o d z i ł o mi tu  z a w s z e o te  j a k i e ś 
s z c z e g ó l n e  n i e s a m o d z i e l n e istności,  j a k i e  p o j a w i a j ą się  n a  n i e k t ó ­
r y c h  i n d y w i d u a l n y c h , a w szczególności  t a k ż e  r e a l n y c h  p r z e d m i o ­
t a c h , istności  r ó w n i e  i n d y w i d u a l n e , jak  t e  p r z e d m i o t y .  N a w i ą z u j ą c 

do  t e r m i n o l o g i i  S c h e l e r a  m o ż n a by powiedzieć, że  „ w a r t o ś ć " w  s t o ­
s o w a n y m w  t y m  o d c z y c i e  z r o z u m i e n i u , to ten zespół  m o m e n t ó w , 
k t ó r e ,  w y s t ę p u j ą c  n a  p e w n y m  „ d o b r u " , sprawiają,  i ż  o n o nic jest 
po  p r o s t u  j a k ą ś rzeczą  t y l k o , lecz że  j e s t  w ł a ś n i e  „ d o b r e m " w  r o z u ­
m i e n i u  S c h e l e r a .  M o m e n t y te są  i n d y w i d u a l n e i mają  e w e n t u a l n i e 
t y l k o  p e w n e  o d p o w i e d n i k i w  i d e a c h lub w  j a k o ś c i a c h  i d e a l n y c h , 

lecz  j a k o istności są od  n i c h  r ó w n i e  r ó ż n e , jak  r ó ż n y jest  n p .  p e ­

w i e n  k o n k r e t n i e  n a  p e w n e j  r z e c z y  w y s t ę p u j ą c y  k s z t a ł t  k w a d r a t u 
o d  g e o m e t r y c z n e j  „ i d e i "  k w a d r a t u  l u b  o d  i d e a l n e j jakości  „ k w a d r a -
t o w o ś ć " .  M ó w i ą c ,  ż e  ó w  d o b ó r  m o m e n t ó w ,  d z i ę k i  k t ó r e m u  p e w n a 
r z e c z jest  „ d o b r e m " ,  j e s t  d o b o / e m  m o m e n t ó w  i n d y w i d u a l n y c h , nie 
t w i e r d z ę jeszcze wcale, że te  m o m e n t y są  l u b  m u s z ą  b y ć zawsze 
r e a l n e , lub też że  t y l k o na  r e a l n y c h  p r z e d m i o t a c h mogą sic; poja­

w i a ć . Mogą  w s z a k  b y ć  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e ,  j a k i e  w y s t ę p u j ą  n a  p r z e d ­
m i o t a c h  e s t e t y c z n y c h ,  k t ó r e  w c a l e  r e a l n e nie są (są  w y t w o r a m i in­
t e n c j o n a l n y m i  s z c z e g ó l n y c h  o p e r a c j i  ś w i a d o m o ś c i o w y c h : tzw.  p r z e ­
ż y c i a  e s t e t y c z n e g o ) , a  n a w e t  t a m , gdzie  w y s t ę p u j ą  j a k o  w a r t o ś ć  p e w ­
n e g o  p r z e d m i o t u  r e a l n e g o  ( p e w n e j rzeczy lub człowieka,  l u b  c z y n u 
l u d z k i e g o ) , nie  m u s z ą  b y ć jeszcze dzięki  t e m u  s a m e  r e a l n e .  N a 
t y m  w ł a ś n i e polega  z a g a d n i e n i e  d o t y c z ą c e  s p o s o b u  i s t n i e n i a  w a r ­

tości, że nie  p r z e s ą d z a m  w c a l e z góry, iż jeżeli  w a r t o ś ć jest  w a r ­

tością czegoś  r e a l n e g o , to  s a m a  m u s i  b y ć  r e a l n a , albo też jeżeli jest 
w a r t o ś c i ą  p e w n e g o  p r z e d m i o t u  c z y s t o  i n t e n c j o n a l n e g o ,  t o  s a m a też 
m u s i  b y ć czysto  i n t e n c j o n a l n a .  I s t o t n e w tej  c h w i l i jest  t y l k o to, 
ż e  s t a w i a j ą c  t o  p y t a n i e ,  n i e  m a m  n a  m y ś l i  ż a d n y c h  i d e a l n y c h  p r z e d ­

m i o t ó w  a n i idei, lecz  j e d y n i e coś, co  w y s t ę p u j ą c  e f e k t y w n i e  j a k o 
s z c z e g ó l n a  d e t e r m i n a c j a  p e w n e g o  i n d y w i d u a l n e g o  p r z e d m i o t u ,  s a m o 
jest  i n d y w i d u a l n e i  w y s t ę p u j ą c w szczególnej  ł ą c z n o ś c i z  t y m 
p r z e d m i o t e m  s p r a w i a , iż ten  j e s t  „ d o b r e m " w  r o z u m i e n i u  S c h e l e r a . 

M o ż n a  j e d n a k  z a r z u c i ć , że  p y t a n i e o sposób  i s t n i e n i a  w a r t o ś c i 

j e s t  s f o r m u ł o w a n e  z b y t ogólnie,  p r z e s ą d z a  b o w i e m ,  ż e  w s z y s t k i e 
w a r t o ś c i — bez  w z g l ę d u na ich  r o d z a j — istnieją w  t e n  s a m  s p o ­
sób.  T y m c z a s e m  j e s t  w i e l c e  p r a w d o p o d o b n e ,  ż e  n p .  w a r t o ś c i  m o ­
r a l n e  ( p e w n y c h  c z y n ó w  l u b  p e w n y c h osób) istnieją  ł u b  m o g ą  i s t n i e ć 
i n a c z e j niż  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e  l u b  a r t y s t y c z n e , a jeszcze inaczej 

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h  2 3 7 

niż  w a r t o ś c i  u ż y t c c z n o ś c i o w e .  P r z y p u s z c z e n i e to  n a s u w a się  d l a ­
tego,  ż e  w a r t o ś c i  m o r a l n e  p r z y s ł u g u j ą  r e a l n y m  o s o b o m lub ich 

r e a l n e m u  p o s t ę p o w a n i u ,  n a t o m i a s t  e s t e t y c z n e  p r z y s ł u g u j ą  p r z e d ­
m i o t o m  e s t e t y c z n y m ,  k t ó r e  s ą  w y t w o r a m i  i n t e n c j o n a l n y m i . Lecz 
n p .  n a r z ę d z i e  d o b r z e  s k o n s t r u o w a n e i  s ł u ż ą c e  s w e m u celowi jest 
u ż y t e c z n e , a  j e s t  z a r a z e m —  j a k się  w y d a j e —  p r z e d m i o t e m  r e a l ­
n y m .  W y d a w a ł o b y się więc, że  j e g o  w a r t o ś ć  u ż y t e c z n o ś c i istnieje 
w  t e n  s a m sposób jak.  w a r t o ś c i  m o r a l n e .  J e d n a k ż e  z a r ó w n o  w a r ­
tość  e s t e t y c z n a  p e w n e g o  p r z e d m i o t u estetyczneg.0,  j a k i  w a r t o ś ć 
u ż y t e c z n o ś c i  p e w n e g o  n a r z ę d z i a  j e s t  i n a c z e j  u w a r u n k o w a n a 

w  p r z y s ł u g i w a n i u  s w e m u  n o s i c i e l o w i niż  w a r t o ś ć  m o r a l n a . Obie 
m i a n o w i c i e  z a  p o d s t a w ę  s w e g o  b y t u mają  p o z a  w ł a s n o ś c i a m i  s w e g o 
nosiciela jeszcze  p e w i e n  i n n y  p r z e d m i o t , w  p i e r w s z y m  p r z y p a d k u 
p o d m i o t  p e r c y p u j ą e y w  p o s t a w i e  e s t e t y c z n e j  p e w n e dzieło  s z t u k i , 
w  d r u g i m zaś rzecz, na  k t ó r ą w  p e w n y m celu  d z i a ł a m y  d a n y m  n a ­
r z ę d z i e m :  S t ą d  w y d a j e się, że  u g r u n t o w a n i e  t y c h  w a r t o ś c i w  p r z e d ­
miocie,  k t ó r e m u  o n e  p r z y s ł u g u j ą ,  j e s t  j a k o ś  b a r d z i e j  l u ź n e niż 

w  p r z y p a d k u , gdy  w a r t o ś ć za  p o d s t a w ę  s w e g o istnienia ma  w y ł ą c z ­
n i e  p r z e d m i o t ,  k t ó r e m u  p r z y s ł u g u j e .  W y d a j e się więc,  ż e ich spo­
sób istnienia  j e s t  i n n y ,  n i ż  w a r t o ś c i  m o r a l n y c h . 

J a k  w i d a ć ,  d w a  r ó ż n e  w z g l ę d y  b i e r z e m y  t u pod  u w a g ę ,  p r ó b u j ą c 

zdać sobie  s p r a w ę ze sposobu istnienia  w a r t o ś c i .  P i e r w s z y to spo­
sób  i s t n i e n i a nosiciela  w a r t o ś c i ,  d r u g i to sposób, w jaki  w a r t o ś ć jest 
u g r u n t o w a n a w  p r z e d m i o c i e ,  k t ó r e m u  p r z y s ł u g u j e .  D o m y ś l n e  j e s t 
p r z y  t y m w  p i e r w s z y m  w y p a d k u  t w i e r d z e n i e , że  w a r t o ś ć istnieje 
w ten  s a m sposób, co jej nosiciel: jeżeli on jest  r e a l n y , to i  o n a 
j e s t  r e a l n a , jeżeli on nie  j e s l  r e a l n y , to i  o n a  r ó w n i e ż nie  j e s t 

r e a l n a . W  d r u g i m  n a t o m i a s t  d o m y ś l n e  w y d a j e się  t w i e r d z e n i e , że 
o s ł a b i e n i e związku  m i ę d z y  n o s i c i e l e m  w a r t o ś c i a  w a r t o ś c i ą  w p ł y ­
wa — że się tak  w y r a ż ę —  j a k o ś osłabiająco na sposób  i s t n i e n i a 
w a r t o ś c i .  T a k i e założenie zdaje się  k r y ć  p o z a —  w s p o m n i a n y m 

gdzie indziej —  a r g u m e n t e m  p r z e c i w  u z n a n i u  i s t n i e n i a  w a r t o ś c i , 
g d y się one  o k a z a ł y  „ r e l a t y w n e " , a więc  m n i e j  l u b więcej  u w a ­
r u n k o w a n e w  s w y m  i s t n i e n i u  p r z e z  j a k i ś  c z y n n i k  r ó ż n y od nosi­
ciela  w a r t o ś c i . 

Czy  j e d n a k  o b y d w a te  t w i e r d z e n i a są  s ł u s z n e i czy  z a r a z e m za­

s t o s o w a n i e  o b u  t w i e r d z e ń w  r o z w a ż a n i u  n a d  s p o s o b e m  i s t n i e n i a 
w a r t o ś c i nie  d o p r o w a d z a  d o  s p r z e c z n o ś c i ? 

Z  p i e r w s z e g o  w y n i k a ł o b y , że  n p .  p r z e d m i o t o w i  r e a l n e m u mogą 

p r z y s ł u g i w a ć  w y ł ą c z n i e  w a r t o ś c i  r e a l n e i że jeżeli mu  i s t o t n i e  p r z y -

background image

238 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

sługują, w  t a k i m  r a z i e o ich  s p o s o b i e  i s t n i e n i a  p r a w d ą  j e s t to 
w s z y s t k o , co jest  p r a w d ą w ogóle o  w s z e l k i c h  p r z e d m i o t a c h  r e a l ­
n y c h . Otóż  n a  p i e r w s z y  r z u t  o k a  p r z y n a j m n i e j  w y d a j e się,  ż e  j e d e n 
i ten  s a m  p r z e d m i o t  r e a l n y ,  n p .  p e w i e n człowiek, jest  p r z y s t o j n y m 

m ę ż c z y z n ą  ( p r z y s ł u g u j e  m u  w i ę c  p e w n a  w a r t o ś ć  e s t e t y c z n a ) ,  ż e jest 
u c z c i w y m i  m o r a l n i e  w a r t o ś c i o w y m  c z ł o w i e k i e m , jest  w r e s z c i e tzw. 
, , d o b r y m  o j c e m " ,  t o  z n a c z y  u m i e  c e l o w o  z e  s w y m i  d z i e ć m i  p o s t ę ­

p o w a ć ,  j e s t więc  j a k o ojciec  p o ż y t e c z n y m  c z ł o n k i e m swej  r o d z i n y . 
G d y b y ś m y się zgodzili,  ż e  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e  n o r m a l n i e  n i e j a k o 
p r z y s ł u g u j ą c e  p r z e d m i o t o m  e s t e t y c z n y m  ( n i e r e a l n y m ) nie  m o g ą 
i s t n i e ć  r e a l n i e ,  t o  m u s i e l i b y ś m y  o d m ó w i ć  d a n e m u  c z ł o w i e k o w i  p o ­

s i a d a n i a  w y m i e n i o n e j  w a r t o ś c i , a  n i e inaczej  t r z e b a  b y  j a k o ś  p o ­
w i e d z i e ć o jego  w a r t o ś c i  b y c i a  „ p o ż y t e c z n y m "  c z ł o n k i e m swej 
r o d z i n y ,  k t ó r a  j a k o  u w a r u n k o w a n a nie  t y l k o w  n i m  s a m y m , lecz 
t a k ż e w  c z ł o n k a c h jego  r o d z i n y , do  j a k i c h stosują się  j e g o  s p o s o b y 
p o s t ę p o w a n i a ,  m i a ł a b y  b y ć  j a k o ś  n i e tak  r e a l n a ,  j a k to,  ż e jest 

m o r a l n i e  w a r t o ś c i o w y m  c z ł o w i e k i e m . W  m y ś l  p r z y t o c z o n e j  z a s a d y 
n a l e ż a ł o b y w  t a k i m  r a z i e  o d m ó w i ć tej  w a r t o ś c i  d a n e m u czło­

w i e k o w i . 

W y ł a n i a j ą się  j e d n a k jeszcze  i n n e  k ł o p o t y z  p r z y j ę c i e m  p r z y ­

t o c z o n e g o  t w i e r d z e n i a o sposobie  i s t n i e n i a  w a r t o ś c i .  M i a n o w i c i e 
w s z y s t k i e  p r z e d m i o t y  r e a l n e istnieją w czasie: są albo  p r z e d m i o t a ­

mi  t r w a j ą c y m i w czasie, albo  z d a r z e n i a m i  c h w i l o w y m i , albo  w r e s z ­
cie  p r o c e s a m i w czasie się  s t a j ą c y m i . Czy  m o ż n a o  j a k i e j k o l w i e k 

w a r t o ś c i  p r z y s ł u g u j ą c e j  p r z e d m i o t o w i  r e a l n e m u  p o w i e d z i e ć ,  ż e  j e s t 
b ą d ź to  z d a r z e n i e m ,  b ą d ź  p r z e d m i o t e m  t r w a j ą c y m w czasie,  b ą d ź 
w r e s z c i e  p e w n y m  p r o c e s e m ?  Z a p e w n e ,  m o ż n a się zgodzić,  ż e  w a r ­
tości  m o g ą zacząć  p r z y s ł u g i w a ć  p e w n e m u  p r z e d m i o t o w i i że za­
c h o d z i  p r z e t o  p e w n e  z d a r z e n i e :  p o w s t a n i e  d a n e j  w a r t o ś c i czy  p o ­
c z ą t e k jej  p r z y s ł u g i w a n i a  c z e m u ś .  B ę d z i e m y się  c h y b a godzić  n a 
to, że  c z ł o w i e k w  t r a k c i e  s w e g o życia  n a b y w a  p e w n y c h  w a r t o ś c i 

p r z e z to, iż  n p .  u c z y się  p e w n y c h  s p r a w n o ś c i , że —  j a k  p o w i a ­
d a m y — w  p r z e c i w n o ś c i a c h życia  „ w y r a b i a  s i ę "  j a k o  m o r a l n y  c h a ­
r a k t e r  i t p .  M o g l i b y ś m y  m o ż e  t e d y  m ó w i ć ,  ż e istnieje  p r o c e s  r e a l i ­
z o w a n i a się  p e w n y c ł i  w a r t o ś c i .  N i e  m o ż n a  b y się  j e d n a k zgodzić 

na to, że to, iż  k t o ś  j e s t  „ u c z c i w y " czy  „ b e z i n t e r e s o w n y " , czy  „ o d ­
w a ż n y  t a k  d a l e c e , że aż  z d o l n y do  b o h a t e r s t w a " itp., to są  p e w n e 
z d a r z e n i a  l u b  p e w n e  p r o c e s y  r e a l n e  z a c h o d z ą c e w świecie, czy 
w  d a n y m  c z ł o w i e k u . Ale czy  m o ż n a by powiedzieć, że te  w a r t o ś c i 
c h a r a k t e r u  d a n e g o  c z ł o w i e k a są  p r z e d m i o t a m i  t r w a j ą c y m i w cza-

background image

239 

sie, że  w i ę c  t a k  j a k  s a m  c z ł o w i e k czy  j a k a k o l w i e k rzecz w czasie 
się zmieniają,  n a b y w a j ą w teraźniejszości szczególnej  a k t u a l n o ś c i 

i s t n i e n i a , a  p o t e m zapadają się w przeszłość? 

P o w i e d z i e l i ś m y  p r z e d t e m , że  w a r t o ś c i są  b y t o w o  n i e s a m o d z i e l n e 

w  s t o s u n k u do togo, czego są  w a r t o ś c i a m i , a więc do  s w y c h nosi­
cieli, a  t a k ż e , że są  b y t o w o  p o c h o d n e od  w ł a s n o ś c i  s w e g o nosiciela 
albo od  u k ł a d u  w ł a s n o ś c i  k i l k u  p r z e d m i o t ó w (np.  n a r z ę d z i a i  r z e ­

czy, do  k t ó r e j się je stosuje,  p o k a r m u i  z w i e r z ę c i a itp.)^  P o d  t y m 
w z g l ę d e m więc różnią się od  p r z e d m i o t ó w  t r w a j ą c y c h w czasie 
(w szczególności rzeczy  l u b ludzi).  R ó ż n i c e te  j e d n a k ż e  s a n i e  p r z e z 

się  n i e pociągają jeszcze za sobą tego, iż ich sposób  i s t n i e n i a ma 
b y ć  i n n y niż ich nosiciela, a więc, że  n p . dzięki  t e m u  n i e  m o g ą  b y ć 
r e a l n e .  A l b o w i e m i rzeczy  r e a l n e są  b y t o w o  p o c h o d n e od  i n n y c h 
rzeczy, z  k t ó r y c h  p o w s t a ł y . I wiele  j e s t w  p r z e d m i o t a c h  r e a l n y c h 

ich  n i e s a m o d z i e l n y c h  m o m e n t ó w ,  n p .  k a ż d a z  w ł a s n o ś c i  t a k i e g o 
p r z e d m i o t u ,  k t ó r y m w  n a s t ę p s t w i e ich  b y t o w e j  n i e s a m o d z i e l n o ś c i 
nie  m o ż e m y  o d m ó w i ć  r e a l n o ś c i  i s t n i e n i a . I  w a r t o ś c i o m  t e d y z tego 
w z g l ę d u nie  m o ż e m y  o d m ó w i ć  r e a l n o ś c i  i s t n i e n i a , o ile —  p r z y ­
n a j m n i e j  p r z y  n i e k t ó r y c h z  n i c h —  b y l i b y ś m y  z m u s z e n i  p r z y z n a ć 
i m  t e n  s p o s ó b istnienia. 

P o m i ń m y  n a razie  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e , o  k t ó r y c h  „ r e a l n o ś ć " 

może nie  w s z y s c y  c h c i e l i b y ś m y walczyć, jako że okoliczność, iż 

w y s t ę p u j ą one  n a podłożu  p e w n y c h  n i e r e a l n y c h  p r z e d m i o t ó w , od­
g r y w a  t u  j a k ą ś istotną  r o l ę .  C h c i a ł o b y się  m o ż e  t w i e r d z i ć  p r z y n a j ­
m n i e j to, iż  w a r t o ś ć  p e w n e g o  p r z e d m i o t u nie  m o ż e istnieć, że się 
tak  w y r a ż ę , w  j a k i ś  „ m o c n i e j s z y " sposób, niż  t e n  s a m  p r z e d m i o t 

istnieje. Ale  z a r a z e m  s p r a w a  e w e n t u a l n e j  n i e r e a l n o ś c i  i s t n i e n i a 

w a r t o ś c i  e s t e t y c z n y c h  n i e  w y d a j e się  c z y m ś ,  n a  c o  z e  w z g l ę d u  n a 

doniosłość  t y c h  w a r t o ś c i i ich  r o l ę w życiu  c z ł o w i e k a  t r u d n o  p r z y -
szłoby się zgodzić.  J e d n a k  s p r a w a  s p o s o b u  i s t n i e n i a  w a r t o ś c i  m o r a l ­
n y c h , a  t a k ż e  u ż y t e c z n o ś c i o w y c h ,  w y d a j e się  z n a c z n i e  b a r d z i e j  d o ­
niosła i  b y ł a b y z  r ó ż n y c h  w z g l ę d ó w  t r u d n a do  p r z y j ę c i a ,  g d y b y 
m i a ł o się ich sposób  i s t n i e n i a  n i e j a k o  z r ó w n a ć ze  s p o s o b e m  i s t n i e ­

nia  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n y c h .  C h c i a ł o b y się ich  i s t n i e n i e  j a k o ś zbliżyć do 
rzeczywistości  c z ł o w i e k a  r e s p . do tej rzeczywistości, w  j a k i e j czło­
w i e k  c z y n y  s w e  s p e ł n i a .  N i e m o ż l i w e  w y d a j e się chcieć  u z n a ć  w a r ­
tości  m o r a l n e za coś, co  z n a j d u j e się  p o z a czasem,  j a k  t a k i e lub 

i n n e  p r z e d m i o t y  i d e a l n e czy idee.  N i e w ą t p l i w e  w y d a j e się, że 
w a r t o ś ć  m o r a l n a  p e w n e g o  c z y n u (np.  w y r z e c z e n i a się  p e w n e g o 
d o b r a na rzecz  i n n e g o  c z ł o w i e k a ,  o d d a n i a życia w  o b r o n i e  i n n e g o 

background image

240 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

c z ł o w i e k a  l u b w  o b r o n i e  p e w n e g o  i d e a ł u  k u l t u r a l n e g o itp.)  p o ­
w s t a j e w chwili  d o k o n a n i a  t e g o  i n d y w i d u a l n e g o  c z y n u . I człowiek, 
k t ó r y tego  c z y n u  d o k o n a ł ,  z d o b y w a  d o p i e r o w  t y m  m o m e n c i e  p e w ­
ną  z a s ł u g ę , jeżeli  c z y n ten nie  b y ł po  p r o s t u  m e c h a n i c z n y m 

r e f l e k s e m jego  o r g a n i z m u . I nie da się  r ó w n i e ż  c h y b a  z a p r z e c z y ć , 
ż e  r ó ż n e g o  r o d z a j u  w a r t o ś c i ,  k t ó r e  p e w i e n człowiek  „ r e p r e z e n t u j e " 
d z i ę k i  s w e m u  m o r a l n e m u  c h a r a k t e r o w i , dzięki  t a l e n t o m i  s p r a w ­
n o ś c i o m ,  j a k i e posiada,  d z i ę k i  w i e d z y i  d o ś w i a d c z e n i u itd. —  j a k o ś 
z  c h w i l ą jego  ś m i e r c i  l u b  c h o c i a ż b y  z a ł a m a n i a się  w e w n ę t r z n e g o 

(bo  n a w e t silni i  s z l a c h e t n i  l u d z i e w  p e w n y c h  w a r u n k a c h  b y w a j ą 

ł a m a n i  w e w n ę t r z n i e ) zostają  u n i c e s t w i o n e ,  u s u n i ę t e z  b y t u ,  j a k k o l ­

w i e k „liczą" mu się jeszcze i po  ś m i e r c i . 

N i e p o d o b n a też  u s u n ą ć z czasu  w a r t o ś c i  p o ż y t e c z n o ś c i o w y c h  r o z ­

m a i t e g o  r o d z a j u i doniosłości.  W s z y s t k i e tzw.  z d o b y c z e  t e c h n i k i 
p o l e g a j ą c e  n a  b u d o w a n i u  c o r a z  t o  i n n y c h  p r z y r z ą d ó w ,  n o w e  s p r a w ­
ności w sobie  n o s z ą c y c h ,  p r z y n o s z ą  „ r e a l i z a c j ę "  n o w y c h  w a r t o ś c i 
u ż y t e c z n o ś c i o w y c h ,  c z a s e m  b a r d z o obosiecznych,  t z n .  p r z y n o s z ą ­
c y c h z sobą  z a r ó w n o  p o z y t y w n e ,  j a k i  n e g a t y w n e  p o ż y t e c z n o ś c i czy 
s z k o d l i w o ś c i . O  w s z y s t k i c h  t y c h  „ p o ż y t k a c h " czy  „ s z k o d a c h "  n a ­
l e ż y  s t w i e r d z i ć , iż  p o w s t a j ą  o n e w chwili  z r e a l i z o w a n i a  o d p o w i e d ­
n i c h  p r z y r z ą d ó w i zostają  z a r a z e m  u n i c e s t w i o n e  p r z e z zniszczenie 
t y c l i  p r z y r z ą d ó w czy też  c h o c i a ż b y  p r z e z  u n i e m o ż l i w i e n i e ich za­
s t o s o w a n i a .  G d y  d a n e  n a r z ę d z i e się  „ p s u j e " ,  t r a c i  w a r t o ś ć .  G d y 

b u d o w a  j e g o zostaje  „ u d o s k o n a l o n a " ,  c h o ć b y  p r z e z  t r w a l s z y  m a ­

t e r i a ł , z  k t ó r e g o  p r z y r z ą d  d a n e g o  t y p u zostaje  z b u d o w a n y ,  w a r t o ś ć 

u ż y t e c z n o ś c i o w a , caeteris paribus,  „ r o ś n i e "  d o k ł a d n i e j  m ó w i ą c : 

n o w a  w a r t o ś ć zostaje  z r e a l i z o w a n a . 

T o  s ą zdaje się  f a k t y ,  k t ó r y m  t r u d n o  z a p r z e c z y ć .  T r u d n o ś ć jed­

n a k ż e  s p r a w i a  p y t a n i e ,  j a k i  s t o s u n e k  d o czasu i  d o  p r z e d m i o t u 
r z e c z y w i s t e g o ,  n a  k t ó r y m  d a n a  w a r t o ś ć jest  n i e j a k o  o s a d z o n a ,  n a ­
l e ż y  p r z y p i s a ć  w a r t o ś c i  m o r a l n e j  l u b  u ż y t e c z n o ś c i o w e j w  o k r e s i e 

c z a s u  m i ę d z y jej  „ z r e a l i z o w a n i e m " a  u n i c e s t w i e n i e m .  C z y  n a l e ż y 
im  p r z y p i s a ć  z m i e n n o ś ć i  p r z e m i j a l n o ś ć w czasie  j a k  w s z y s t k i e m u , 

co  r e a l n e , czy też zgodzić się, że  j a k o ś  w y r a s t a j ą  p o n a d tę  k o n i e c z ­
ną w czasie  p r z e m i a n ę  c z a s o w ą w sposobie b)'cia?  C z y  w a r t o ś ć 
c z y n u  p r z e m i j a  t a k  s a m o  j a k czyn,  k t ó r y się  d o k o n u j e i  p o  d o k o ­
n a n i u  w i ę c e j nie istnieje? Czy też  t r w a ona, pozostaje  p o  p r z e m i ­
n i ę c i u  s a m e g o  c z y n u ?  C z y  n i e  j e s t to w ogóle  f a ł s z y w y sposób 

p y t a n i a ,  k t ó r y  i m p u t u j e  w a r t o ś c i o m ,  ż e  w o l n o  s t o s o w a ć  d o  n i c h 
te  k r y t e r i a , jakie są  w ł a ś c i w e dla  r e a l n y c h  p r z e d m i o t ó w czaso-

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h 241 

w y c h , w szczególności  t r w a j ą c y c h w czasie, gdy  n a t o m i a s t  w a r t o ś c i 
(w szczególności  m o r a l n e )  m i m o  c z a s o w e g o  c h a r a k t e r u w  p o w s t a ­

w a n i u i  u n i c e s t w i a n i u  s w y m ,  c z a s o w e sensu stricto nie są,  j a k o ś 
p o n a d c z a s o w o jakby trwają. 

S p r a w a jesl:  w a ż n a nie  t y l k o z czysto  t e o r e t y c z n e g o  p u n k t u wi­

d z e n i a , nie jest  t a k  z w a n ą  k w e s t i ą  a k a d e m i c k ą . Bo  t a k i e lub  i n n e 
jej  r o z w i ą z a n i e pociąga za sobą  p e w n e  p o s t ę p o w a n i e i decyzje 

l u d z k i e . Wiąże sie  o n a ze  s p r a w ą  o d p o w i e d z i a l n o ś c i  c z ł o w i e k a za 
c z y n y  p r z e z e ń  p o p e ł n i o n e ,  o d p o w i e d z i a l n o ś c i ą w chwili,  g d y  c z y n y 
te  j u ż  d o k o n a ł y się i  p r z e s z ł y — czy  w r a z ze swą  p o z y t y w n ą lub 
n e g a t y w n ą  w a r t o ś c i ą ?  J a k  m o ż n a być  k a r a n y m  l u b  n a g r a d z a n y m 
za to, czogo  j u ż nie  m a ? Ale ktoś  p o w i e :  C z y n ó w i ich wartości 

j u ż nie  m a , ale  d o k o n a n y czyn  d o b r y lub zly  p o z o s t a w i a  n a czło­
w i e k u ,  k t ó r y  g o  d o k o n a ł , ślad  z b r o d n i (więc czegoś  n e g a t y w n i e 
w a r t o ś c i o w e g o ) lub tzw. zasługi, więc  p e w n e j  a k t u a l n e j  p o z y t y w ­
nej  w a r t o ś c i  m o r a l n e j tego  c z ł o w i e k a .  C z ł o w i e k  p o z o s t a j e  z b r o d n i a ­
r z e m  l u b  b o h a t e r e m ;  t y l k o  w t e d y  k a r a n i e  g o luh  n a g r a d z a n i e  m a 
sens.  T y l k o  w t e d y , jeżeli jest  i d e n t y c z n y z  t y m ,  k t ó r y  n i e g d y ś 
c z y n u  d o k o n a ł i jeżeli nosi jeszcze w chwili  o b e c n e j w sobie  s a m y m 
w a r t o ś ć  s w e j  z b r o d n i  l u b cnotliwości,  m o ż e ponosić  o d p o w i e d z i a l ­

ność. W  p r z e c i w n y m razie ma  p r a w o  p o w i e d z i e ć : ja nie  j e s t e m 
t y m ,  k t ó r y  c z y n u  d o k o n a ł ; albo leż: ja  j e s t e m dziś  w o l n y od winy, 
nie noszę w sobie  u j e m n e j  w a r t o ś c i siebie  s a m e g o z  ó w c z e s n e g o 

czasu. Ta  n e g a t y w n a  w a r t o ś ć  m i n ę ł a  w r a z z chwilą, w  k t ó r e j  d o ­
k o n a ł się  m ó j czyn.  I s t n i e j e  n p . idea spowiedzi,  w e d l e  k t ó r e j spo­
wiedź  s t a n o w i sposób  „ z m y c i a " win, zniszczenia  w a r t o ś c i  n e g a t y w ­
n y c h , o  k t ó r y c h  t r z e b a w  t a k i m razie powiedzieć, że  m i m o  u p ł y w u 
czasu,  m i m o  z m i a n  z a s z ł y c h od tego czasu w  c z ł o w i e k u jakoś pozo­

s t a ł y ,  n a d a l  i s t n i a ł y , jeżeli  p o t r z e b a było je  „ z m y w a ć " i jeżeli to 

„ z m y c i e " , to  „ o d p u s z c z e n i e "  m i a ł o się w ogóle  m ó c  d o k o n a ć . W  t y m 

aspekcie  m u s i a ł o b y się  w a r t o ś c i o m  m o r a l n y m  p r z y z n a ć nie tylko 
m o ż n o ś ć  p r z e t r w a n i a  u p ł y w u czasu, ale  n a d t o  m o ż n o ś ć  n i e u l e g a n i a 
w toku czasu  ż a d n y m  z m i a n o m co do  n a t u r y  w a r t o ś c i i jej wy­
sokości. 

W y d a j e się, że  ż a d n a  p o s t a ć czy  o d m i a n a  s p o s o b u  i s t n i e n i a , jaką 

z n a m y — a więc ani  b y t  i d e a l n y , ani  b y t  r e a l n y ,  a n i  b y t czysto 

i n t e n c j o n a l n y  ( h e t e r o n o m i c z n y ) — nie  n a d a j e się do tego, by ją 
p r z y z n a ć sposobowi, w jaki  p r z y n a j m n i e j  n i e k t ó r e  w a r t o ś c i , 
a w szczególności  w a r t o ś c i  m o r a l n e , istnieją, o ile istnieją  w a r u n k i 
ich  „ r e a l i z a c j i " . 

U —  S t u d i n z  r s l c l y t t i , l. III 

background image

242 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

K t o ś  p o w i e : to  n a t u r a l n e i  j a s n e i  n i e r a z to  j u ż  p o w i e d z i a n o 

głosząc albo tak,  j a k  L o t z e , że  w a r t o ś c i  n i e istnieją, lecz są  „ w a ż n e " 
(gelte7i),

 posiadają swoistą  „ w a g ę " (Geltung), albo też tak,  j a k  R i c k e r t 

i  i n n i  c z ł o n k o w i e  p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i e j  s z k o ł y  n e o k a n t y z m u , że 
m i a n o w i c i e  w a r t o ś c i  n i e istnieją  p o  p r o s t u , lecz  c h a r a k t e r y z u j ą się 
„ p o w i n n o ś c i ą  i s t n i e n i a " (Seinsollen).  N i e jest to  j e d n a k  r o z w i ą z a ­

n i e  z a d o w o l a j ą c e .  A l b o w i e m  „ b y ć  w a ż n y m " ,  „ o b o w i ą z y w a ć "  l u b 
m i e ć  „ w a g ę "  ( G e l t u n g )  m o ż n a  w ó w c z a s i  t y l k o  w ó w c z a s ,  g d y 

się  j a k k o l w i e k istnieje.  N i e i s t n i e n i e  t o  p o  p r o s t u  u n i e m o ż l i w i a . 

M o ż n a  t e d y oczywiście  p o w i e d z i e ć :  w a r t o ś c i  ( w szczególności  m o ­
r a l n e )  n i e  t y l k o istnieją,  a l e  i s t n i e j ą c  n a d t o mają ową  „ w a g ę " ,  d o ­
niosłość itp. Ale czy ta  „ w a g a "  j e s t bliższą  d e t e r m i n a c j ą (jeżeli  t a k 
m o ż n a powiedzieć) ich  i s t n i e n i a czy też jest to coś, co najściślej 
jest  z w i ą z a n e z  w a r t o ś c i o w o ś c i ą  w a r t o ś c i ?  B a r d z i e j  s k o m p l i k o w a n a 
j e s t  s p r a w a  o w e g o Seinsollen. O  t y m , że  p e w n e  w a r t o ś c i  „ p o w i n n y " 

i s t n i e ć ,  m o ż n a  s e n s o w n i e  m ó w i ć w  d w u  r ó ż n y c h  s y t u a c j a c h : 

a)  w t e d y ,  g d y te  w a r t o ś c i jeszcze nie  z o s t a ł y  „ z r e a l i z o w a n e " 
i b)  w t e d y ,  g d y się to  j u ż  d o k o n a ł o . W  p r z y p a d k u a)  c h o d z i o  „ p o -
w i n n o ś c i o w o ś ć "  i s t n i e n i a ,  j a k ą  n i e j a k o  w y c z y t a ć  m o ż e m y z  z a w a r ­
tości idei  d a n e j  w a r t o ś c i  ( n p .  s p r a w i e d l i w o ś c i  l u b  c y w i l n e j  o d w a g i ) : 

w  r a z i e  e w e n t u a l n e j  k o n k r e t y z a c j i  w a r t o ś c i  ( z w y k l e  m ó w i m y nie 
c a ł k i e m ściśle:  „ r e a l i z a c j i " ) z  j e d n e j  s t r o n y  w p r a w d z i e  n i e musi. 
do  n i e j w  p e w n y c h  o k r e ś l o n y c h  w a r u n k a c h dojść, ale z  d r u g i e j — 
m a t e r i a  w a r t o ś c i  p o s t u l u j e ,  m o ż n a  b y  t a k ż e  p o w i e d z i e ć :  „ d o m a g a 

s i ę " tej  k o n k r e t y z a c j i od  t y c h , w  k t ó r y c h  m o c y leży do niej  d o p r o ­
w a d z i ć .  T o  „ p o w i n n o  b y ć "  m a  z a  s w e założenie,  ż e „jeszcze  n i e 
j e s t " , a znaczy w  p r z y b l i ż e n i u tyle, że  d o p i e r o  w t e d y ,  g d y dojdzie 
d o tej  k o n k r e t y z a c j i ,  b ę d z i e  w s z y s t k o  „ w  p o r z ą d k u " .  T o  „ p o w i n n o 
b y ć " znaczy w  t y m  p r z y p a d k u coś  w i ę c e j , niż że  o c z e k u j e m y  l u b 

p r z e w i d u j e m y taką  k o n k r e t y z a c j ę .  T a k  n p .  j a k gdy  p r z y  p r z y g o t o ­
w y w a n i u  p e w n e g o  e k s p e r y m e n t u fizykalnego,  p r z y  u s t a l a n i u ,  j a k i e 
m a j ą  b y ć  w a r u n k i zajścia  p e w n e g o  z d a r z e n i a czy  p r o c e s u i  p r z y 

p r ó b a c h  s t w o r z e n i a  t y c h  w a r u n k ó w ,  p o w i a d a m y :  p r o c e s  l u b  z d a ­
r z e n i e X  „ p o w i n n o " w  t y c h  w a r u n k a c h zajść.  Z n a c z y to  t y l k o tyle, 
iż  p r z e w i d u j e m y i  o c z e k u j e m y , że do tego dojdzie, gdy tylko  u s t a ­
lone  p r z e z  n a s  w a r u n k i zostaną  z r e a l i z o w a n e . W  p r z y p a d k u  p e w n e j 
w a r t o ś c i  m o r a l n e j ,  k t ó r a  „ p o w i n n a "  b y ć  z r e a l i z o w a n a w  p e w n e j 

s y t u a c j i , nie  t y l k o  o c z e k u j e m y  l u b  p r z e w i d u j e m y ,  i ż  z o s t a n i e  s p e ł ­
n i o n y  c z y n  t ę  w a r t o ś ć  „ r e a l i z u j ą c y " , ale  n a d t o coś  w i ę c e j ,  ż e  m i a ­
n o w i c i e  t y l k o  w t e d y ,  g d y dojdzie  d o tej realizacji,  b ę d z i e  w s z y s t k o 

background image

243 

,,w  p o r z ą d k u " , a w szczególności, że ,,vv  p o r z ą d k u " będzie człowiek, 

k t ó r y tego  c z y n u  d o k o n a ,  ż e  w y p e ł n i ,  j a k  m ó w i m y , ciążący  n a  n i m 
obowiązek, choć  z a r a z e m  t a k jest, że go nie  m u s i  w y p e ł n i ć .  T e n 
„ o b o w i ą z e k "  w y p ł y w a  w ł a ś n i e z owego  c h a r a k t e r u  „ p o w i n n o ś c i o -

wo.ści"  z a i s t n i e n i a (realizacji)  d a n e j wartości w  o k r e ś l o n e j  s y t u a c j i . 
„ P o w i n n o ś c i o w o ś ć "  w y z n a c z o n a  p r z e z  z a w a r t o ś ć idei  d a n e j  w a r ­

tości nie zachodzi już,  g d y  w a r t o ś ć zostanie  e f e k t y w n i e  „ z r e a l i z o ­

w a n a " ,  s k o r o  w i ę c  z o s t a n i e  „ w y p e ł n i o n e "  d o m a g a n i e się jej  r e a l i ­
zacji. Czy wobec tego trzeba powiedzieć, że gdy  w a r t o ś ć (lego  t y p u , 
a  w i ę c  n p .  w a r t o ś ć  m o r a l n a )  j u ż została  z r e a l i z o w a n a ,  j u ż istnieje, 
to  i s t n i e n i e jej nie nosi  j u ż na sobie  ż a d n e g o  p i ę t n a ,  k t ó r e  b y ł o b y 
n i e j a k o  o d p o w i e d n i k i e m owej  „ p o w i n n o ś c i o w o ś c i " i pod  t y m  w z g l ę ­

d e m nie  r ó ż n i się w  s w y m  i s t n i e n i u od  i s t n i e n i a  p r z e d m i o t ó w po­
z b a w i o n y c h wszelkiej  w a r t o ś c i , a więc  w a r t o ś c i o w o  o b o j ę t n y c h ? 
W y d a j e się, że  j e d n a k zachodzi tu  p e w n a  r ó ż n i c a w  s a m y m  i s t n i e ­

n i u  w a r t o ś c i  m o r a l n e j w  s t o s u n k u do  p r z e d m i o t ó w  w a r t o ś c i o w o 
o b o j ę t n y c h .  R ó ż n i c ę tę zechce być może  k t o ś widzieć w  t y m , że 
fakt, iż  w a r t o ś ć  p e w n a  z o s t a ł a w  o k r e ś l o n e j  s y t u a c j i  z r e a l i z o w a n a , 
zostaje  s a m  p o z y t y w n i e  o c e n i o n y ,  „ z a a k c e p t o w a n y "  j a k o fakt  „ p o ­

r z ą d k u " czy  j a k o  „ p o p r a w n y " ,  g d y  n a t o m i a s t  p r o s t e  i s t n i e n i e  p r z e d ­
m i o t ó w  w a r t o ś c i o w o  o b o j ę t n y c h takiej  o c e n y  l u b  u z n a n i a nie  w y ­
w o ł u j e .  B y ł o b y  t o  j e d n a k  p r z e s u n i ę c i e  z a g a d n i e n i a .  D o  t a k i e j  a k c e p ­
tacji  m o ż e oczywiście dojść, ale  w c a l e nie  m u s i , a  p o t e m nie w niej 

s a m e j  n a l e ż y widzieć  r ó ż n i c ę ,  k t ó r e j tu  s z u k a m y . Że o co  i n n e g o 
idzie,  w y c h o d z i na jaw, gdy  z d a m y sobie  s p r a w ę , iż  o w a  a k c e p t a c j a 
czy  u z n a n i e może być  „ s ł u s z n e " albo i  n i e s ł u s z n e .  S ł u s z n o ś ć swoją 
zaś  m o ż e  c z e r p a ć  j e d y n i e z tego  w ł a ś n i e , że  s a m o  e f e k t y w n e  i s t n i e ­

nie  w a r t o ś c i ,  k t ó r a  „ p o w i n n a "  b y ć  z r e a l i z o w a n a ,  j e s t  j a k o  w y p e ł ­
n i e n i e lej  p o w i n n o ś c i w sobie  p o z y t y w n i e  w a r t o ś c i o w e :  „ d o b r z e " 
jest tedy, że do realizacji  d a n e j  w a r t o ś c i  d o c h o d z i . To  z a p e w n e 
miał na  m y ś l i  M a x  S c h e l e r ,  g d y —  j a k już  w s p o m n i a ł e m —  t w i e r ­

dził, iż  i s t n i e n i e  w a r t o ś c i  p o z y t y w n e j jest  s a m o  w a r t o ś c i ą pozy­
t y w n ą .  A l e  w y d a j e się, że to  s t w i e r d z e n i e  p o s u w a się o  k r o k za 

d a l e k o . Nie  n o w a  w a r t o ś ć w  t y c h  w a r u n k a c h  p o w s t a j e ,  t y l k o  w a r ­
tościowość  w a r t o ś c i  z r e a l i z o w a n e j  o b e j m u j e  n i e j a k o sobą istnienie; 
w a r t o ś c i  l u b lepiej  p o w i e d z i a w s z y , w  t y m  i s t n i e n i u ma  j e d e n ze 

s w y c h  f u n d a m e n t ó w ,  p ł y n i e więc nie  t y l k o z  s a m e j  m a t e r i i  w a r ­
tości, lecz  t a k ż e z  e f e k t y w n o ś c i jej realizacji.  N i e  s a m o Sollen 

c h a r a k t e r y z u j e w  t y m  p r z y p a d k u  i s t n i e n i e  w a r t o ś c i tego  t y p u , lecz 
w ł a ś n i e  w y p e ł n i e n i e tego Sollen. 

background image

244 

Dzieło sztuki i jego  w a r t o ś ć 

M o ż e  ł a t w i e j będzie sobie  m o ż n a  u ś w i a d o m i ć  ó w szczególny  m o ­

m e n t  s p o s o b u  i s t n i e n i a  w a r t o ś c i  m o r a l n y c h ,  g d y  j e  z e s t a w i m y 
z  w a r t o ś c i a m i  e s t e t y c z n y m i . Że te  o s t a t n i e  n i g d y nie  m o g ą osiągnąć 
tej  e f e k t y w n o ś c i  i s t n i e n i a , co  r e a l i z o w a n e w  c z y n a c h  w a r t o ś c i  m o ­
r a l n e ,  g d y ż pozostają  z a w s z e  j e d y n i e w sferze  b y t u czysto  i n t e n ­
c j o n a l n e g o ,  t o  j u ż  p o p r z e d n i o  s t w i e r d z i ł e m . Czy  j e d n a k  t y l k o  n a 

t y m  p o l e g a ł b y błąd,  g d y b y ś m y  w a r t o ś c i o m  e s t e t y c z n y m  p r z y p i s a l i 
taką  e f e k t y w n o ś ć  i s t n i e n i a ,  j a k ą  t r z e b a , zdaje się,  p r z y p i s a ć  w a r ­
t o ś c i o m  m o r a l n y m , a  j a k a  p r z e z  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e nie jest osią­
g a l n a ?  B ł ą d  s i ę g a ł b y  c h y b a  d a l e j .  Z o s t a ł y b y one — że się tale  w y ­
r a ż ę —  z r ó w n a n e z  w a r t o ś c i a m i  m o r a l n y m i co do dignitas  t y c h 

o s t a t n i c h ,  z o s t a ł y b y one z  n i m i  z r ó w n a n e co do  w a r t o ś c i o w o ś c i ,  k t ó r a 
im  w c a l e nie  p r z y s ł u g u j e . Dignitas  w a r t o ś c i  m o r a l n y c h  s p r z e c i w i a ­
ł a b y się  z a r ó w n o ich  z r ó w n a n i u z  w a r t o ś c i a m i  e s t e t y c z n y m i ,  j a k 
i z  w a r t o ś c i a m i  u ż y t e c z n o ś c i o w y m i .  P o d o b n i e ,  j a k —  z a p e w n e — 
nie  z g o d z o n o  b y się  n a to,  ż e b y  w a r t o ś c i o m  p r a w d z i w o ś c i o w y m 
p r z y p i s a ć  t a k i  s a m sposób  i s t n i e n i a ,  c o  w a r t o ś c i o m  m o r a l n y m ,  l u b 

t e ż taki, jaki jest  w ł a ś c i w y  w a r t o ś c i o m  e s t e t y c z n y m . W  p i e r w ­
s z y m  p r z y p a d k u  b y ł o b y  t o  n i e j a k o  p o d w y ż s z e n i e ich  w a r t o ś c i , 
w  d r u g i m  n a t o m i a s t jej  o b n i ż e n i e .  N a s u w a się  p r z y p u s z c z e n i e , że 
s p o s ó b  i s t n i e n i a  w a r t o ś c i  w i ą ż e się  j a k o ś z  r ó ż n y m i  w z g l ę d a m i , 
a  w i ę c i z ich  w ł a s n ą  m a t e r i ą , i z  t y p e m ich  w a r t o ś c i o w o ś c i ,  j a k 
w r e s z c i e  z e  s p o s o b e m  i s t n i e n i a  p r z e d m i o t ó w ,  k t ó r y m  m o g ą  p r z y ­

s ł u g i w a ć . Nie  u m i e m y  j e d n a k  w y j a ś n i ć tych  s p r a w w sposób  d o ­
s t a t e c z n y i  s f o r m u ł o w a ć  t w i e r d z e ń  z a d o w a l a j ą c o  u z a s a d n i o n y c h . 

W y d a j e się też, że w  r o z m a i t y c h  s p o s o b a c h  i s t n i e n i a ,  j a k i e  n a t r a f i a ­
my w dziedzinie  w a r t o ś c i ,  m a m y do  c z y n i e n i a z  j a k i m i ś  n o w y m i 
s p o s o b a m i  i s t n i e n i a w  p o r ó w n a n i u z  t y m i ,  k t ó r e  s t a r a ł e m się 
o k r e ś l i ć w I  t o m i e Sporu o istnienie świata. 

N a  z a k o ń c z e n i e  t r z e b a jeszcze zaznaczyć,  ż e  r o z w a ż a ł e m  t u t a j 

j e d y n i e  s p r a w ę , w  j a k i  s p o s ó b  m o g ą istnieć  w a r t o ś c i  p e w n e g o za­
s a d n i c z e g o rodzaju,  s p o s ó b  w y z n a c z o n y , czy  p r z y p o r z ą d k o w a n y 
d a n e m u  r o d z a j o w i  w a r t o ś c i .  P o m i n i ę t a  t u  n a t o m i a s t została  s p r a ­
wa, czy  p e w n a ,  d a n a  n a m in individuo w  d o ś w i a d c z e n i u  w a r t o ś ć , 
n a l e ż ą c a do  p e w n e g o  z a s a d n i c z e g o rodzaju,  n a p r a w d ę  i s t n i e j e w  d a ­
n y m  p r z y p a d k u , czy  j e s t  d o s t a t e c z n i e  u g r u n t o w a n a w  p r z e d m i o c i e , 
k t ó r y  w y d a j e się jej  n o s i c i e l e m , czy też zachodzi  j e d y n i e  m n i e j  l u b 

w i ę c e j  u z a s a d n i o n y  p o z ó r jej  p r z y s ł u g i w a n i a  t e m u  p r z e d m i o t o w i . 

M u s i m y się zgodzić,  ż e  n i e zawsze  w t e d y , gdy  n p .  p e w i e n  o k r e ś l o n y 

c z y n  c z ł o w i e k a jest  n a m  d a n y jako  „ b e z i n t e r e s o w n y " albo  g d y 

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h 

245 

jakieś dzieło jest  n a m  d a n e  j a k o  „ d o s k o n a ł e "  l u b  j a k o  „ p e ł n e 
u r o k u " — jest  t a k w rzeczywistości, i że w  n a s t ę p s t w i e tego  t r z e b a 
p r z e d s i ę w z i ą ć  o s o b n e  r o z w a ż a n i a co do sposobu  u g r u n t o w a n i a od­
p o w i e d n i e j  w a r t o ś c i w  p r z e d m i o c i e czy też w okolicznościach, w ja­
kich się on znajduje, czy  w r e s z c i e w  w a r u n k a c h , w  j a k i c h jest 

ona  p e r c y p o w a n a . •lest to sfera  z u p e ł n i e  n o w y c h  z a g a d n i e ń tudzież 
sfera  n o w y c h  s p o s o b ó w  d o c i e k a n i a  i s t n i e n i a  p e w n e j  i n d y w i d u a l ­
nej  w a r t o ś c i , dla  k t ó r e j  j e d y n i e  p o m o c n i c z e  z n a c z e n i e  m o g ą  m i e ć 
n a s z k i c o w a n e  w y ż e j  u w a g i  d o t y c z ą c e  j e d y n i e  s p r a w y ogólnego 
p r z y p o r z ą d k o w a n i a  m o ż l i w e g o sposobu  i s t n i e n i a i  p e w n e g o  p o d ­
s t a w o w e g o  r o d z a j u  w a r t o ś c i . O te  s p r a w y toczy się spór  n p .  t a m , 

gdzie  k r y t y c y  a r t y s t y c z n i  d o m a g a j ą się tzw.  „ k r y t e r i u m " oceny, 
albo  t a m , gdzie  n p . w  d o c h o d z e n i a c h  s ą d o w y c h chodzi o  u s t a l e n i e 
w i n y  p o d s ą d n e g p w  p e w n y m  o k r e ś l o n y m  p r z y p a d k u i zachodzi 
p y t a n i e , czy istniejące poszlaki  s t a n o w i ą  w y s t a r c z a j ą c ą  p o d s t a w ę 
d o  z a s ą d z e n i a  o b w i n i o n e g o . 

ad 4.

  N i e m n i e j s z e  t r u d n o ś c i  n a s u w a  s p r a w a tak  z w a n e j  „ w y s o ­

k o ś c i "  w a r t o ś c i .  J e s t ona dla teorii  w a r t o ś c i  r ó w n i e zasadnicza  j a k 
k w e s t i e  j u ż  p o r u s z o n e .  „ W y s o k o ś ć "  w y d a j e się też  t a k oczywiście 
z w i ą z a n a z istotą  w s z e l k i c h  w a r t o ś c i , że nie jest  m o ż l i w e  p o m i n ą ć 
n a s u w a j ą c e się w związku z nią  z a g a d n i e n i a ,  j a k k o l w i e k  m o ż e  n i e ­

j e d n e m u z  n a s z y c h  s ł u c h a c z y  s p r a w a ta  w y d a się  t a k  „ o c z y w i s t a " 
i  „ n a t u r a l n a " , iż  n i e ma  p o t r z e b y się nią tu  z a j m o w a ć . 

„ O c z y w i s t e "  w y d a j e się  w ł a ś n i e to, iż  k a ż d a  w a r t o ś ć posiada 

j a k ą ś  o k r e ś l o n ą  „ w y s o k o ś ć " swej  w a r t o ś c i o w o ś c i , jest ona  b o w i e m 
z a w s z e  n i e z b ę d n y m  z n a m i e n i e m  w a r t o ś c i o w o ś c i .  M n i e j  o c z y w i s t e 
n a t o m i a s t  w y d a j e się, że  g d y  m a m y do  c z y n i e n i a z  d w i e m a  w a r ­

tościami, to  w y s o k o ś ć ich albo jest  r ó w n a , albo różna, a to znaczy 
w t e d y , iż  j e d n a z  w a r t o ś c i jest  „ w y ż s z a " , a  d r u g a  „ n i ż s z a " . Nie­

k t ó r z y  b o w i e m sądzą, ze  m o ż e to zachodzić  t y l k o  w t e d y , gdy obie 
p o r ó w n y w a n e z sobą  w a r t o ś c i są tego  s a m e g o  p o d s t a w o w e g o  r o ­
dzaju.  J e ż e l i ten  w a r u n e k nie jest  s p e ł n i o n y ,  w ó w c z a s  m i ę d z y  w a r ­
tościami nie zachodzi  ż a d n a z  w y m i e n i o n y c h relacji.  S a m o  p y t a n i e 
o to, czy  k t ó r a ś z nich jest  w y ż s z a od  d r u g i e j , czy też są sobie 
„ r ó w n e " ,  j e s t  w t e d y  p o z b a w i o n e  r o z u m n e g o  s e n s u -".  P o n i e w a ż  p o ­

jęcie  „ r o d z a j u "  w a r t o ś c i  m o ż e być  r o z u m i a n e w  r o z m a i t y sposób, 
zachodzi  n i e b e z p i e c z e ń s t w o , że za  w a r t o ś c i  r ó ż n e g o  r o d z a j u będzie 
się  u w a ż a ć  w a r t o ś c i ,  k t ó r y c h  m a t e r i a jest.  r ó ż n a , lak że  w t e d y nic 

•* Tego zdania jest np. fieardslay w swej książce Acsthelics. 

background image

246 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

b y ł o b y  m o ż l i w e  p o r ó w n a ć z sobą co do  w y s o k o ś c i  ż a d n y c h  d w u 

w a r t o ś c i  r ó ż n e j  m a t e r i i (różnej  „ j a k o ś c i " ) . Ale  g d y b y ś m y  n a w e t 
byli ostrożniejsi i  o g r a n i c z y l i się do  o d r ó ż n i e n i a  t y l k o  k i l k u  p o d ­
s t a w o w y c h  r o d z a j ó w  w a r t o ś c i —  j a k to  u c z y n i l i ś m y w  n i n i e j s z y m 
odczycie na  p o c z ą t k u — to i  w t e d y  t r z e b a  s t w i e r d z i ć , iż istnieje 

ż y w a  t e n d e n c j a do  p o r ó w n y w a n i a z sobą co do  w y s o k o ś c i  n a w e t 
w a r t o ś c i  z a s a d n i c z o  o d m i e n n y c h  r o d z a j ó w .  S t a r a m y się  t e d y  z a ­
r ó w n o w  p r a k t y c e ,  j a k i w teorii w  o b r ę b i e  j e d n e g o  r o d z a j u  w a r ­
tości  u s t a l a ć całe  s e r i e  w a r t o ś c i  u p o r z ą d k o w a n y c h  w e d l e  w y s o k o ś c i . 
Ale i  w t e d y ,  g d y  n p .  m a m y do  c z y n i e n i a z  w a r t o ś c i ą  m o r a l n ą 

i z  j a k ą ś  w a r t o ś c i ą  e s t e t y c z n ą ,  n i e r a z  p y t a m y ,  k t ó r a z  n i c h  j e s t 
„ w y ż s z a " .  Z a c h o d z i  b o w i e m  c z a s e m  t a k a  s y t u a c j a ,  ż e  r e a l i z a c j a 

j e d n e j z  n i c h  u t r u d n i a  l u b  n a w e t  u n i e m o ż l i w i a  r e a l i z a c j ę  d r u g i e j 
i  m u s i m y  w y b i e r a ć ,  k t ó r ą z nicli  m a m y  r e a l i z o w a ć .  W ó w c z a s  c h c e ­
m y  t e ż wiedzieć,  k t ó r a z  n i c h jest  „ w y ż s z a " ,  b y jej  o d d a ć  p i e r w ­

s z e ń s t w o  p r z y realizacji. Wiąże się to z  n i e r a z  w y p o w i a d a n y m 
p o s t u l a t e m ,  ż e jeżeli  n i e  m o ż n a  r e a l i z o w a ć  z a r a z e m  d w u  j a k i c h ś 
w a r t o ś c i ,  w ó w c z a s  n a l e ż y  p o ś w i ę c i ć  w a r t o ś ć niższą  n a  r z e c z  r e a l i ­
zacji  w a r t o ś c i  w y ż s z e j , o ile w ogóle istnieje  m o ż l i w o ś ć  w y b o r u , 
k t ó r ą z  n i c h  r e a l i z o w a ć .  I s t n i e j e też dość  r o z p o w s z e c h n i o n e  m n i e ­

m a n i e , że  w a r t o ś c i  m o r a l n e są generaliler  w y ż s z e od  w a r t o ś c i  e s t e ­
t y c z n y c h  i t p .  P r z e n i e s i e n i e  t e d y  j a k i e j ś  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e j  n a d 

j a k ą ś  w a r t o ś ć  m o r a l n ą i  r e a l i z o w a n i e  p i e r w s z e j za  c e n ę zniszcze­
nia  l u b  n i e z r e a l i z o w a n i a  d r u g i e j  b ę d z i e w  m y ś l tego  p r z e ś w i a d c z e ­
nia  o b c i ą ż o n e  w a r t o ś c i ą  n e g a t y w n ą ,  b ę d z i e w  j a k i m ś sensie  „ z ł e m " . 

N i e  w i a d o m o  j e d n a k , czy  t e z ę o  z a s a d n i c z e j wyższości  w a r t o ś c i 

t y p u A od  w a r t o ś c i  t y p u B  n a l e ż y  r o z u m i e ć w  t e n sposób, że  n a w e t 
s t o s u n k o w o  n i e w y s o k a  w a r t o ś ć  t y p u A jest zawsze  w y ż s z a od  k a ż ­

d e j ,  n a w e t  s t o s u n k o w o  w y s o k i e j  w a r t o ś c i  t y p u  B , czy też  d o t y c z y ć 
m a  o n a -jedynie  w a r t o ś c i ,  k t ó r y c h  m i e j s c e w  o b u  s e r i a c h  w a r t o ś c i 
u p o r z ą d k o w a n y c h  w e d l e swej  w y s o k o ś c i jest  ( w  p r z y b l i ż e n i u  p r z y ­
n a j m n i e j )  t a k i e  s a m o .  N i e  w i a d o m o  p r z e t o , czy  w s p o m n i a n y  p o s t u ­

lat  d a się  s t o s o w a ć  d o  k a ż d e j  d o w o l n e j  p a r y  w a r t o ś c i  w z i ę t y c h 
z  d w u  r ó ż n y c h serii, czy też  d o t y c z y  j e d y n i e  o d p o w i e d n i o  d o b r a ­
n y c h  w a r t o ś c i . W  p i e r w s z y m  p r z y p a d k u  p o s t u l a t tego  r o d z a j u  w y ­
daje się co  n a j m n i e j  t r o c h ę  w ą t p l i w y , w  d r u g i m  n a t o m i a s t  m o ż l i ­

w o ś ć jego  s t o s o w a n i a  z a k ł a d a ł a b y  i s t n i e n i e  r e s p .  z n a j o m o ś ć ścisłego 
u p o r z ą d k o w a n i a  w a r t o ś c i  p o s z c z e g ó l n y c h  p o d s t a w o w y c h  r o d z a j ó w 
w e d l e ich  w y s o k o ś c i . A i  w ó w c z a s  b y ł o b y  t r u d n e  z n a l e z i e n i e  o d p o ­
w i a d a j ą c y c h sobie miejsc  r ó w n i e  n p . bliskich  w a r t o ś c i  „ n a j w y ż -

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h 

247 

s z e j " .  T y m c z a s e m  t r u d n o  b y  c h y b a  b y ł o  w s k a z a ć  n a  c h o ć b y  j e d n ą 
taką  u p o r z ą d k o w a n ą  s e r i ę  w a r t o ś c i , choć w  r ó ż n y c h  k o d e k s a c h  k a r ­
n y c h  u s t a l o n e  s ą  w y m i a r y  k a r  z a  p o s z c z e g ó l n e  „ p r z e s t ę p s t w a " . Nie 

w y d a j e się  j e d n a k ,  b y  n a ten  w y m i a r  w p ł y w a ł a  w y ł ą c z n i e  w y s o ­
kość  p r z e w i n i e n i a resp.  d o k o n a n e g o zła. W  w i e l u  p r z y p a d k a c h  p r z y 
p r z e d ł o ż e n i u  d w u  w a r t o ś c i tego  s a m e g o  p o d s t a w o w e g o  r o d z a j u 

(np.  w a r t o ś c i  m o r a l n y c h ) , a  t y m  b a r d z i e j  w a r t o ś c i  n a l e ż ą c y c h  d o 

d w u  r ó ż n y c h  r o d z a j ó w  p o d s t a w o w y c h ,  n i e  u m i e m y dać  o d p o w i e d z i , 
k t ó r a z nich jesi; wyższa, a  k t ó r a niższa,  j a k k o l w i e k  p e w n e  w y c z u ­
cia w  t y m względzie  p o s i a d a m y .  B r a k i te  p ł y n ą stąd, że  n i e  w i e m y 

w sposób  d o s t a t e c z n i e  j a s n y i  s p r e c y z o w a n y , co to  w ł a ś c i w i e jest 
o w a  „ w y s o k o ś ć "  w a r t o ś c i ,  t a k  n i e u c h r o n n i e  z w i ą z a n a z  w a r t o ś c i o ­
wością  w a r t o ś c i . Nie  w i e m y  r ó w n i e ż , co tę  w y s o k o ś ć  w y z n a c z a , czy 

m a t e r i a  w a r t o ś c i , czy jej sposób  i s t n i e n i a , czy jej  „ s i ł a " , czy  w r e s z ­

cie  „ p o w i n n o ś c i o w o ś ć jej  i s t n i e n i a " .  B y ć  m o ż e , że la  p o w i n n o ś c i o -
wość  j e s t  f u n k c j o n a l n i e  z a l e ż n a od  w y s o k o ś c i  w a r t o ś c i , a  w y s o k o ś ć 
j e s l  f u n k c j o n a l n i e  z a l e ż n a od  m a t e r i i  w a r t o ś c i . Ale co  ś w i a d c z y 

o  t y m , że  t a k jest.  i s t o t n i e ? Dość  r o z p o w s z e c h n i o n e jest  w s z a k 
m n i e m a n i e , iż  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i  w c a l e nie zależy od jej  m a t e r i i 
a n i od niczego, co w  n i e j  s a m e j da się  w y r ó ż n i ć i  i m m a n e n t n i e ją 

c h a r a k t e r y z u j e , lecz że  z a l e ż n a  j e s l od okoliczności  p o s t r o n n y c h , 
m. in. —-jak to  n i e r a z głoszono — od  u z n a n i a  p r z e z  c z ł o w i e k a ,  k t ó r y 
chce się  p o s ł u ż y ć  d a n y m  p r z e d m i o t e m  w a r t o ś c i o w y m ,  l u b  o d opinii 

s p o ł e c z n e j  p a n u j ą c e j w  p e w n y m  o k r e s i e czasu i w  p e w n y m  k r ę g u 

k u l t u r a l n y m .  R ó w n i e ż ilość  p r z e d m i o t ó w ,  k t ó r e  w a r t o ś ć  p o d o b n ą 
m o g ą  p o s i a d a ć (np. ilość tzw.  t o w a r u  n a  r y n k u ) ,  t u d z i e ż  w i e l k o ś ć 
z a p o t r z e b o w a n i a w  p e w n e j  c h w i l i  m a  w p ł y w a ć  n a  w y s o k o ś ć  w a r ­
tości. W  t y c h  r o z m a i t y c h  p o g l ą d a c h na to, co  o k r e ś l a  w y s o k o ś ć 

w a r t o ś c i ,  p r z e j a w i a się  p r z e c i w i e ń s t w o  m i ę d z y  a b s o l u t y s t y c z n y m i 

a  r e l a t y w i s t y c z n y m i  t e o r i a m i  w a r t o ś c i , a raczej  t y l k o  j e d n a z  p o ­

staci tego  p r z e c i w i e ń s t w a . 

Z d a n i e m  „ a b s o l u t y s t ó w "  n a l e ż y  p r z e d e  w s z y s t k i m  o d r ó ż n i ć wy­

sokość  w a r t o ś c i i  s a m ą  w a r t o ś ć od  „ c e n y " ,  j a k ą się  n a d a j e  p e w n e m u 

p r z e d m i o t o w i  w a r t o ś c i o w e m u w  p e w n y c h okolicznościach. To ta 
c e n a  w ł a ś n i e , a nie  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i  p e w n e g o  p r z e d m i o t u , jest 
zależna od  w s p o m n i a n y c h  p r z e d chwilą okoliczności i  z m i e n i a się 

p r z y ich  z m i a n i e .  N a t o m i a s t  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i  j e s t  j e d n o z n a c z n i e 
1  n i e z m i e n n i e  w y z n a c z o n a  p r z e z jej  m a t e r i ę i  t y l k o  p r z e z nią i  p o ­
zostaje  t a k a sarna  p r z y  z m i a n i e ceny.  C e n a —  p o w i a d a m y w  w i e l u 
w y p a d k a c h —  „ o d p o w i a d a "  w a r t o ś c i ; jeżeli  j e s t w  s t o s u n k u do niej 

background image

248 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

n i e p r o p o r c j o n a l n i e wyższa,  p o w i a d a m y ,  ż e  d a n y  p r z e d m i o t został 
„ p r z e c e n i o n y "

  2 I

, jeżeli niższa,  p o w i a d a m y ,  ż e został  „ n i e d o c e n i o n y " . 

P o  w t ó r e ,  n a l e ż y  o d r ó ż n i ć  b e z w z g l ę d n ą  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i ,  o k r e ­

śloną  p r z e z jej  m a t e r i ę , od  w y s o k o ś c i  w z g l ę d n e j ,  p ł y n ą c e j z  p o r ó w ­
n a n i a  p r z e d m i o t ó w  w a r t o ś c i o w y c h w  p e w i e n  s p o s ó b .  D o t y c z y to 
z w ł a s z c z a  w a r t o ś c i  u ż y t k o w y c h  r ó ż n e g o  r o d z a j u  w y t w o r ó w  t e c h ­
n i k i ,  g d y  w s k u t e k  p o j a w i e n i a się towaru o wyższej jakości  t o w a r 
d o t y c h c z a s o w y , tej  j a k o ś c i jeszcze nie posiadający,  o k a z u j e się  „ g o r ­
s z y " w  p o r ó w n a n i u z  n o w y m  p r o d u k t e m .  J e g o  w a r t o ś ć  w z g l ę d n a 
o b n i ż a się w  s t o s u n k u do  j e g o  w a r t o ś c i  b e z w z g l ę d n e j .  J e s t on 
z  p u n k t u  w i d z e n i a  u ż y t k o w o ś c i w  d a l s z y m 'ciągu  t a k  s a m o  w a r ­
t o ś c i o w y ,  z a s p o k a j a  b o w i e m  t e  s a m e  p o t r z e b y ,  c o  p o p r z e d n i o , ale 
j e s t gorszy,  b o  n i e  z a s p o k a j a  n o w y c h ,  w y ż s z e  w y m o g i stawiają­
c y c h  p o t r z e b .  W z g l ę d n a  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i  p e w n e g o  p r z e d m i o t u 
j e s t  z m i e n n a w zależności od tego, jakie  i n n e  p r z e d m i o t y  w a r t o ­
ś c i o w e  p e w n e g o  t y p u  z o s t a ł y  z r e a l i z o w a n e , ale  t a  z m i e n n a  w z g l ę d n a 

w y s o k o ś ć  w c h o d z i w  r a c h u b ę  p r z e d e  w s z y s t k i m  p r z y  w a r t o ś c i a c h 
u ż y t e c z n o ś c i i  j e s t co  n a j m n i e j  w ą t p l i w e , czy  p o j a w i a się  w ś r ó d 

w a r t o ś c i  i n n e g o  p o d s t a w o w e g o  r o d z a j u ,  m . in.  w ś r ó d  w a r t o ś c i  m o ­

r a l n y c h .  W r e s z c i e —  p o w i e d z ą  a b s o l u t y ś c i —  z a r ó w n o  w z g l ę d n a 
p o r ó w n a w c z a  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i ,  j a k i  c e n a  ( „ c e n n o ś ć " )  w a r t o ś c i o ­
w e g o  p r z e d m i o t u  z a k ł a d a  i s t n i e n i e  b e z w z g l ę d n e j  w y s o k o ś c i  w a r ­
tości,  w y z n a c z o n e j  w y ł ą c z n i e  p r z e z jej  m a t e r i ę .  T a  j e s t  n i e z a l e ż n a 
od  u z n a n i a , od  m o d y , od  z a p o t r z e b o w a n i a i jego  s t o s u n k u do ilości 
p r z e d m i o t ó w  p o s i a d a j ą c y c h  w a r t o ś ć tego  s a m e g o  r o d z a j u itd. 

L e c z  r e l a t y w i ś c i  o m a w i a n e j  p o s t a c i powiedzą,  ż e nie  m a niczego 

t a k i e g o ,  j a k  b e z w z g l ę d n a  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i ,  ż e  r ó ż n i c e  m i ę d z y 
w a r t o ś c i a m i  c o  d o  w y s o k o ś c i  d o t y c z ą  w y ł ą c z n i e  w y s o k o ś c i  w z g l ę d ­
n e j ,  p o r ó w n a w c z e j albo też  s p r o w a d z a j ą się  d o  r ó ż n i c y  „ c e n y " , 
k t ó r ą określają  w y ł ą c z n i e  w s p o m n i a n e  j u ż okoliczności. 

S p ó r  t e n nie jest  ł a t w y  d o  r o z s t r z y g n i ę c i a  w ł a ś n i e  d l a t e g o ,  ż e 

n i e  j e s t  d o s t a t e c z n i e  w y j a ś n i o n e ,  c o  t o jest  o w a  „ w y s o k o ś ć "  w a r ­
tości,  k t ó r a w sposób  t a k — na  p i e r w s z y  r z u t  o k a —  o c z y w i s t y 
j e s t  j a k b y  t y l k o bliższą i to  k o n i e c z n ą  d e t e r m i n a c j ą  w a r t o ś c i o w o ś c i 
w a r t o ś c i .  K o n i e c z n ą w  t y m  z n a c z e n i u ,  ż e  b e z niej  n i e  b y ł a b y  m o ż ­
l i w a ta — że się  t a k  w y r a ż ę —  „ o g ó l n a "  w a r t o ś c i o w o ś ć , ogólna, bo 

w  k a ż d e j  w a r t o ś c i  j a k i e g o k o l w i e k bądź  r o d z a j u  m u s i  w y s t ę p o w a ć , 
ale  z a r a z e m  d o m a g a j ą c a się w  p o s z c z e g ó l n y c h  g a t u n k a c h  w a r t o ś c i 

21 We  w ł a ś c i w y m w  p o p r a w n e j polszczyźnie  r o z u m i e n i u , a nie w znacze­

niu,  k t ó r e  t e m u  w y r a z o w i  n a r z u c i l i  „ r e s o r t o w i "  b i u r o k r a c i . 

background image

249 

d o p e ł n i e n i a  p r z e z  „ w y s o k o ś ć " , i to inną w  p o s z c z e g ó l n y c h  g a t u n ­

k a c h , a  n a w e t  i n n ą w  p o s z c z e g ó l n y c h  w a r t o ś c i a c h .  W a r t o ś c i o w o ś ć 

„ o g ó l n a ' ' jest  t u  j a k b y  m o m e n t e m  r o d z a j o w y m ,  g d y  „ w y s o k o ś ć " 

jest  m o m e n t e m  r ó ż n i c u j ą c y m w  p e w n y c h  g r a n i c a c h  g a t u n k i  w a r ­
tości, a  o s t a t e c z n i e i poszczególne  w a r t o ś c i lego  s a m e g o  g a t u n k u . 

N i e k t ó r z y  p r ó b u j ą  t e  s p r a w ę  w y ś w i e t l i ć  p r z e z  u s t a l e n i e  k r y t e ­

r i ó w  w y s o k o ś c i  w a r t o ś c i ' -

2

. Lecz  s a m o  p o s z u k i w a n i e  t a k i c h  k r y t e ­

riów  ś w i a d c z y o  t y m , że  s p r a w a ,  c z y m jest  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i ,  n i e 
w y d a j e się  n a m  i n t u i c y j n i e  r e s p . w jakiejś  p o s t a c i  d o ś w i a d c z e n i a 

d o s t a t e c z n i e  w y ś w i e t l o n a .  D l a t e g o  t r z e b a  p o s z u k i w a ć  w s k a ź n i k ó w 
poza samą wysokością  w a r t o ś c i leżących,  k t ó r e  p o z w o l i ł y b y  n a m ją 
r o z p o z n a ć .  C h a r a k t e r y s t y c z n e jest leż, że  n p .  S c h e l e r w  p o d a n y c h 
p r z e z siebie  k r y t e r i a c h nie  o d w o ł u j e się  w c a l e do  m a t e r i i wartości, 
k t ó r y c h wysokość za  p o m o c ą  k r y t e r i ó w chce ustalić, lecz do  c a ł k i e m 
i n n y c h  s p r a w , jak-  s t o s u n e k  u g r u n t o w a n i a  j e d n y c h  w a r t o ś c i w  d r u ­
gich —  p r z y  c z y m niższe  w a r t o ś c i mają  b y ć  u g r u n t o w a n e w  w y ż ­
szych — a  n a w e t do czegoś  t a k i e g o  j a k głębokość  z a d o w o l e n i a , 
k t ó r a  t o w a r z y s z y realizacji  p e w n e j  w a r t o ś c i (!). Nie  w i a d o m o też, 
czy  t e  k r y t e r i a mają  b y ć  j e d y n i e  ś r o d k i e m  d o  r o z p o z n a n i a  w y s o ­
kości  w a r t o ś c i , czy też  c z y n n i k i e m , od  k t ó r e g o  w y s o k o ś ć  w a r t o ś c i 

f u n k c j o n a l n i e zależy.  T o  o s t a t n i e  o t w i e r a ł o b y  c h y b a  d r o g ę  d o  r e l a ­
t y w i s t y c z n e g o  r o z s t r z y g n i ę c i a  z a g a d n i e n i a  w y s o k o ś c i  w a r t o ś c i .  J a k ­
k o l w i e k  j e d n a k  n a l e ż a ł o b y  r o z u m i e ć  „ k r y t e r i a "  p o d a n e  p r z e z  S c h e -
lera, są  o n e w  k a ż d y m razie  c z y m ś  i n n y m niż  s a m a  w y s o k o ś ć  w a r ­
tości, o  k t ó r e j  w y j a ś n i e n i e mi  t u t a j chodzi.  P o w o ł y w a n i e się na  n i e 

nie może  b y ć  p o m o c n e w  r o z w i ą z y w a n i u  z a g a d n i e n i a obecnie roz­
w a ż a n e g o . 

ad

 f>.  N a s t ę p n y m  z a g a d n i e n i e m , Ictóre tu jeszcze  c h c ę  p o r u s z y ć , 

jest  s p r a w a tak  z w a n e j  „ a u t o n o m i i "  w a r t o ś c i .  B ę d z i e się ona ina­
czej  p r z e d s t a w i a ł a w  r ó ż n y c h  r o d z a j a c h  w a r t o ś c i . 

W s z y s t k i e  w a r t o ś c i są —  j a k  w s p o m n i a ł e m —  b y t o w o niesa­

m o d z i e l n e w  s t o s u n k u do  p r z e d m i o t u ,  k t ó r e m u  p r z y s ł u g u j ą . W tej 
chwili chodzi  j e d n a k o  i n n e g o  r o d z a j u  s a m o d z i e l n o ś ć tub  n i e s a m o -
dzielność  p e w n y c h  w a r t o ś c i ,  m i a n o w i c i e  w a r t o ś c i  j e d n e j  w o b e c 
d r u g i e j lub  w a r t o ś c i  j e d n e g o  r o d z a j u  w o b e c  w a r t o ś c i  d r u g i e g o  r o ­
dzaju.  Z a c h o d z i  p y t a n i e , czy istnieją takie  w a r t o ś c i , iż mogą wy-

z

- Czyni to np.  M a x  S c h e l e r w swej książce Fonnalismus in der Elhik und 

materiale Wertethik.

  P r z y  t y m nie należy  z a p o m i n a ć , że  S c h e l e r  p r z y n a j m n i e j 

w odniesieniu do wartości  m o r a l n y c h należy do  „ a b s o l u l y s t ó w " . Por. 1. c. 

s. 4U8 n. 

background image

250 

Dzieło sztuki i jego wartość 

s t ę p o w a ć w  p r z e d m i o c i e ,  k t ó r e g o  w a r t o ś ć  s t a n o w i ą ,  b e z  r ó w n o ­
c z e s n e g o i  k o n i e c z n e g o  w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a w  t y m ż e  p r z e d m i o c i e 
j a k i c h ś  i n n y c h  w a r t o ś c i tego  s a m e g o  l u b  i n n e g o  p o d s t a w o w e g o 
r o d z a j u .  W a r t o ś ć — jeżeli  i s t n i e j e  t a k a —  k t ó r a  t y m się  o d z n a c z a , 

n a z y w a m  w a r t o ś c i ą  „ a u t o n o m i c z n ą " ,  n a t o m i a s t  w a r t o ś ć ,  k t ó r a 
w t e d y i  t y l k o  w t e d y  p o j a w i a się w  p r z e d m i o c i e , jeżeli w  n i m  z a r a ­
zem  w y s t ę p u j e  j a k a ś  i n n a  w a r t o ś ć  t e g o  s a m e g o  l u b  i n n e g o  r o d z a j u 
p o d s t a w o w e g o ,  p r a g n ę  n a z w a ć  w a r t o ś c i ą  „ n i e a u t o n o m i c z n ą "

2 3

T r z e b a  p r z y  t y m  p o d k r e ś l i ć ,  ż e o  a u t o n o m i c z n o ś c i  l u b  n i e a u t o n o -
m i c z n o ś c i  p e w n e j  w a r t o ś c i  r o z s t r z y g a w  p o d a n y m  r o z u m i e n i u  w y ­
ł ą c z n i e  j a k o ś ć  ( m a t e r i a )  w a r t o ś c i . To  o n a albo  d o m a g a się z  k o ­
niecznością  w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a w  t y m  s a m y m  p r z e d m i o c i e  j a k i e j ś 
i n n e j w  s w e j  m a t e r i i  l u b  p r z y n a j m n i e j w  t y p i e tej  m a t e r i i ściśle 

o k r e ś l o n e j  w a r t o ś c i . Mogą  j e d n a k  b y ć jeszcze  i n n e  p o d s t a w y tego, 
że  j a k i e ś  d w i e  w a r t o ś c i  m u s z ą  w s p ó l w y s t ę p o w a ć z sobą w  j e d n y m 
p r z e d m i o c i e ,  j a k k o l w i e k nie  w y p ł y w a  t o z  m a t e r i i  t y c h  w a r t o ś c i . 

M o ż e się  m i a n o w i c i e  z d a r z y ć ,  ż e  w a r u n k i realizacji  p e w n e j  w a r ­

tości Wi w  p r z e d m i o c i e P są tego  r o d z a j u , iż  m o g ą  z a c h o d z i ć w  n i m 

w t e d y i  t y l k o  w t e d y , gdy zajdą jeszcze  i n n e  w a r u n k i ,  k t ó r y c h  n a ­
s t ę p s t w e m  b ę d z i e  p o j a w i e n i e się w P  w a r t o ś c i W

2

.  P o w i e d z i a ł b y m 

w ó w c z a s , że Wj i W

2

 są  p o c h o d n i e  n i e a u t o n o m i c z n e . 

D o czego  j e d n a k jest  p o t r z e b n e tego  r o d z a j u  r o z r ó ż n i e n i e ?  O t ó ż 

n i e j e d n o k r o t n i e w dziejach  t e o r i i  s z t u k i ,  r e s p .  e s t e t y k i  e u r o p e j ­
skiej —  p o c z ą w s z y od  P l a t o n a —  w y s u w a n o  p o d  a d r e s e m  p e w n y c h 
w a r t o ś c i  p y t a n i e  c o  d o  „ a u t o n o m i c z n o ś c i "  ł u b  „ n i e a u t o n o m i c z n o ś c i " . 

P l a t o n  t w i e r d z i ł  n p . ,  ż e  i s t n i e j e  n a j w y ż s z a  „ i d e a " ,  k t ó r a  b y ł a  w e d l e 
n i e g o  z a r a z e m  n a j w y ż s z y m  „ d o b r e m " (wartością),  b y ł a  t o  i d e a 
„ p i ę k n o - c ł o b r a " (kalokagathia),  p r z y  c z y m  j e d n o bez  d r u g i e g o  n i e 
m o ż e się  p o j a w i ć .  A l e i  z n a c z n i e  p ó ź n i e j ,  j u ż w wiele  z m i e n i o n y c h 
w a r u n k a c h  k u l t u r a l n y c h i  p r z y  o d m i e n n y c h  p o g l ą d a c h filozoficz­
n y c h ,  n i e  m a j ą c y c h nic  w s p ó l n e g o z  p l a t o n i z m e m ,  w y s u w a n o  n i e r a z 
t w i e r d z e n i a  b a r d z o  p o d o b n e .  C z y n i l i  t o najczęściej  k r y t y c y  s z t u k i , 

w szczególności  k r y t y c y  l i t e r a c c y ,  k t ó r z y toczyli  s p o r y o to, czy 

w dziele  s z t u k i  m o ż e  w y s t ę p o w a ć  „ p i ę k n o " , jeżeli  z a r a z e m  n i e  w y -

5 3

  T e r m i n y te w mojej ontologicznej terminologii mają zupełnie inne zna­

czenie. Ale posługuję się nimi w odniesieniu do określonych właśnie  o d m i a n 

wartości dlatego, że  u t a r ł o się w teorii wartości, a także w teorii sztuki, lymi 

słowami się posługiwać na oznaczenie zaznaczonych różnic między wartościa­

mi. Stosuje się je zresztą zwyczajowo bez należylego wyjaśnienia, o co  w ł a ś ­

ciwie chodzi. 

background image

251 

stępują w  n i m  j a k i e ś  w a r t o ś c i  i n n e g o  r o d z a j u .  P r z y  t y m  t e n  i n n y 

r o d z a j  w a r t o ś c i ,  o d  k t ó r y c h  u z a l e ż n i a n o  „ p i ę k n o "  d z i e ł a  s z t u k i , 
z m i e n i a ł się zależnie od okoliczności. Najczęściej  d o m a g a n o się, 
żeby dzieło  s z t u k i  z a w i e r a ł o  j a k i e ś  w a r t o ś c i  m o r a l n e ,  p o k a z y w a ł o 
w  ś w i e c i e  p r z e d s t a w i o n y m ludzi  t a k i m i  w a r t o ś c i a m i  w y p o s a ż o n y c h 
lub  p r z e d s t a w i a ł o  s p o r y o  r e a l i z a c j ę  t a k i c h  w a r t o ś c i ,  p r z y  t y m 

u w a ż a n o dzieło za  „ p i ę k n e " , jeżeli  t r y u m f o w a ł a w  s p o r z e  j a k a ś  w y ­
soka  w a r t o ś ć  m o r a l n a . Byli  p r z e c i w n i e i tacy,  k t ó r z y  u w a ż a l i , że 

dzieło  n p .  l i t e r a c k i e  j e s t  d o p i e r o  w t e d y  „ p i ę k n e " , jeżeli  u k a z u j e 
w świecie  p r z e d s t a w i o n y m  w ł a ś n i e  w a r t o ś c i  m o r a l n e  n e g a t y w n e , zło, 

z b r o d n i e ,  o k r u c i e ń s t w o . To się  n a z y w a ł o , że dzieło jest  „ r e a l i s t y ­
c z n e " i ten tzw.  „ r e a l i z m "  n a j w y ż e j sobie  c e n i o n o z  p u n k t u wi­

d z e n i a  a r t y s t y c z n e g o , głosząc,  ż e  d o p i e r o  t a k i e dzieło  j e s t  „ p r a w ­
d z i w e " .  W i d a ć  t a  „ p r a w d z i w o ś ć "  b y ł a  n i e z b ę d n y m  w a r u n k i e m 
„ p i ę k n a " dzieła. W  i n n y c h  p r z y p a d k a c h głoszono, że dzieło  j e s t 

d o p i e r o  w t e d y  „ w a r t o ś c i o w e " , i to w  z r o z u m i e n i u  p e w n e j  w a r t o ś c i 
e s t e t y c z n e j , gdy  u k a z u j e w  ś w i e c i e  p r z e d s t a w i o n y m  p e w n e  i d e a ł y 

s p o ł e c z n e czy  p o l i t y c z n e ,  u k a z u j ą c  n a  p r z y k ł a d  p a t r i o t y z m  s w y c h 
b o h a t e r ó w itp.  Z a r z u t tzw.  „ f o r m a l i z m u " ,  k t ó r y w  o s t a t n i c h  k i l k u ­
dziesięciu  l a t a c h  n i e j e d n o k r o t n i e  w y s u w a n o —  z a r z u t  k r y j ą c y 
zresztą  b a r d z o  r ó ż n e  m o t y w y w sobie — polegał  w ł a ś n i e na  t y m , 

ż e nie  c h c i a n o  p r z y z n a ć  „ a u t o n o m i i "  w a r t o ś c i o m ściśle  e s t e t y c z n y m . 
N a t o m i a s t  h a s ł o tzw.  „ s z t u k i dla  s z t u k i " —  z n ó w  n a  w i e l e  r ó ż n y c h 

s p o s o b ó w  r o z u m i a n e i z  r ó ż n y c h  m o t y w ó w  p ł y n ą c e —  m i a ł o 
u  s w e g o podłoża nie  u ś w i a d o m i o n e  w y r a ź n i e  p r z e ś w i a d c z e n i e , że 

w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e są genernliter  „ a u t o n o m i c z n e " w  p o d a n y m tu 
r o z u m i e n i u i że  n i e u z n a w a n i e ich  a u t o n o m i c z n o ś c i  p r o w a d z i w  p r a k ­
t y c e  a r t y s t y c z n e j najczęściej do tego, że  z u p e ł n i e  i n n e  w a r t o ś c i , ze 

s z t u k ą i  p i ę k n e m nie  m a j ą c e nic  w s p ó l n e g o ,  u w a ż a się za  j e d y n i e 
w a ż n e w dziele sztuki i że ono  t y l k o  w t e d y  s p e ł n i a swą  f u n k c j ę , 
jeżeli  „ s ł u ż y "  t y m  i n n y m  w a r t o ś c i o m .  Z w ł a s z c z a  t a k  z w a n a  „ p r a w ­

d a " ,  p r a w d a  h i s t o r y c z n a ,  p r a w d a życiowa ild.  u c h o d z i ł a u  p r z e ­
c i w n i k ó w  h a s ł a  „ s z t u k a cha  s z t u k i " nie  t y l k o za  n i e z b ę d n ą , ale i za 
właściwą  w a r t o ś ć  e s t e t y c z n ą dzieła  s z t u k i ,  t a k że  d o c h o d z i ł o tu nie 

t y l k o  d o  o d r z u c e n i a  „ a u t o n o m i c z n o ś c i "  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n y c h , ale 
n a w e t  - -  z d a n i e m  w y z n a w c ó w  h a s ł a  „ s z t u k a dla  s z t u k i " —  d o 

f a ł s z y w e g o  p o d s t a w i a n i a  w a r t o ś c i  j e d n e g o  r o d z a j u  n a miejsce 
w a r t o ś c i  i n n e g o  r o d z a j u .  W ó w c z a s  j u ż  w a l k ę toczono nie o  a u t o n o -
miczno.ść  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n y c h ,  t y l k o o to, co  w ł a ś c i w i e  j e s l  „ p r a w ­
d z i w ą "  w a r t o ś c i ą  e s t e t y c z n ą . 

background image

252 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

P o d s t a w ą  t y c h  s p o r ó w ,  t a k często w dziejach się  p o j a w i a j ą c y c h , 

a  o d z n a c z a j ą c y c h się  z a z w y c z a j  t y m , że  ż a d n a ze  s t r o n  n i e daje się 

d r u g i e j  p r z e k o n a ć —  j e s t  p r z e d e  w s z y s t k i m  n i e d o s t a t e c z n e  u ś w i a ­
d o m i e n i e sobie  s p e c y f i c z n e g o  c h a r a k t e r u  r o d z a j o w e j  m a t e r i i  w a r ­

tości  e s t e t y c z n y c h z  j e d n e j  s t r o n y , n  m o r a l n y c h (czy  j a k i c h k o l w i e k 

i n n y c h ) z  d r u g i e j .  B r a k  d o p r o w a d z e n i a  s w o i s t y c h jakości  w a r t o ś c i 
do  j a s n e g o  i n t u i c y j n e g o  u c h w y c e n i a i  z w i ą z a n e g o z  t y m  u s t a l e n i a 
p o j ę c i o w e g o jest  ź r ó d ł e m tego, że w  t o c z o n y c h  s p o r a c h  u ż y w a się 
s ł ó w  p o z b a w i o n y c h  s p r e c y z o w a n e g o i  u s t a l o n e g o  z n a c z e n i a i że 

w s k u t e k  t e g o nie  w i a d o m o , o co  w ł a ś c i w i e spór się toczy. Ale  s a m o 

u j a ś n i e n i e w  n i e z a w o d n e j  i n t u i c j i  s p e c y f i c z n y c h jakości  w a r t o ś c i 
jeszcze nie  w y s t a r c z a ,  n i e z b ę d n e  j e s t  n a d t o  d o j r z e ć  n i e s a m o d z i e l -

n o ś ć  p e w n y c h  m a t e r i i  w a r t o ś c i ,  u ś w i a d o m i ć sobie  k o n i e c z n ą 
w s p ó ł ł ą c z n o ś ć ich z sobą w  o b r ę b i e  j e d n e j całości — a  w i ę c uzys­
k a ć  p e w i e n  w g l ą d w  a p r i o r y c z n e związki  m i ę d z y  t y m i  j a k o ś -
c i a m i .  D o p i e r o  s y s t e m a t y c z n e —  n a  b o g a t y m  m a t e r i a l e  p r z e p r o ­

w a d z o n e —  b a d a n i a  n a d  r ó ż n o r o d n y m i  j a k o ś c i a m i  w a r t o ś c i mogą 
t u  d o p r o w a d z i ć  d o  w y j a ś n i e n i a  s p r a w y . 

Ale jeszcze  j e d n o  m o ż e  b y ć  ź r ó d ł e m tego, że w  t o c z o n y c h spo­

r a c h  t a k  t r u d n o  u z y s k a ć zgodę. W  c o d z i e n n e j  p r a k t y c e  o b c o w a n i a 
z  w a r t o ś c i a m i tego  l u b  o w e g o  r o d z a j u , w  w a l k a c h  t o c z o n y c h o ich 
r e a l i z a c j ę  l u b  u s u n i ę c i e z życia  l u d z k i e g o dochodzi  n i e r a z do  p e w ­
n e g o  s f a ł s z o w a n i a  s a m e g o  d o ś w i a d c z e n i a  w a r t o ś c i .  N i e  t y l k o  m a m y 
n i e r a z  b ł ę d n e  p o g l ą d y  n a  t e  l u b  i n n e  w a r t o ś c i , nie  t y l k o  p o s ł u g u ­
j e m y się  n i e j a s n y m i i  w i e l o z n a c z n y m i pojęciami, lecz — co gorsza — 

o d c z u w a m y  b ł ę d n i e  w a r t o ś c i ;  n a s z e  r e a k c j e  e m o c j o n a l n e  n a nie 
są  n i e w ł a ś c i w e ,  r e a g u j e m y  n p . emocją  e s t e t y c z n ą  t a m , gdzie się 
p o j a w i a j ą  w a r t o ś c i  m o r a l n e ,  l u b  o d w r o t n i e ,  r e a g u j e m y  o b u r z e n i e m 
w ł a ś c i w y m  p r z y  o b c o w a n i u z  n e g a t y w n y m i  w a r t o ś c i a m i  m o r a l n y m i 
na  w y s t ę p u j ą c e w dziele  s z t u k i  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e ,  k t ó r e w ich 
w ł a s n y m  c h a r a k t e r z e nie zostają  r o z p o z n a n e .  G d z i e  d o lego  d o ­
chodzi,  t a m  j u ż  n i e z m i e r n i e  t r u d n o  p o r o z u m i e ć się z  w y z n a w c ą 
i n n e g o  p o g l ą d u ,  b r a k  b o w i e m  w s p ó l n e g o  g r u n t u  d o ś w i a d c z e n i a . 
T r z e b a  d o p i e r o  u s i ł o w a ć  j a k o ś  z r e s t y t u o w a ć  w ł a ś c i w e  d o ś w i a d c z e ­
nie,  u n i e s z k o d l i w i ć  z ł u d z e n i e ze  s f a ł s z o w a n i a  p ł y n ą c e , co oczy­
wiście często nie da się osiągnąć. 

O d  s p r a w y  a u t o n o m i i  l u b  n i e a u t o n o m i i  w a r t o ś c i  n a l e ż y  o d r ó ż ­

nić  n i e r a z z nią  m i e s z a n ą  s p r a w ę zależności  r e s p . niezależności  w a r ­
tości od  i n n y c h  w a r t o ś c i w  t y m  s a m y m  p r z e d m i o c i e się pojawiają­
cych, a  c z a s e m  t y l k o  w y s t ę p u j ą c y c h w  t y m  s a m y m  p o l u  d o ś w i a d -

background image

253 

czenia  l u b w  c z a s o w y m  s ą s i e d z t w i e .  C h o d z i tu o to, że w  n i e k t ó ­
r y c h  p r z y p a d k a c h  m a t e r i a  w a r t o ś c i A ulega  p e w n y m  s z c z e g ó l n y m 
m o d y f i k a c j o m w  n a s t ę p s t w i e  w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a w  p r z e d m i o c i e P 
z  j a k ą ś inną  w a r t o ś c i ą R.  M ó w i m y wówczas, że  w a r t o ś ć A jest za­
leżna w  s w e j  m a t e r i i od  w a r t o ś c i Fi.  Z a c h o d z i tu coś  p o d o b n e g o do 

z n a n e g o faktu  k o n t r a s t u  w s p ó ł c z e s n e g o  l u b  n a s t ę p c z e g o  w ś r ó d 
b a r w .  M o d y f i k a c j a  m a t e r i i  m o ż e  t u być  o b u s t r o n n a , czyli  ż e  m a ­
t e r i e obu  w s p ó l w y s t ę p u j ą c y c h  w a r t o ś c i z  l e k k a się modyfikują, 
nie niszcząc się  w z a j e m n i e . Ale  m o ż e też tak być, że  m a t e r i a jed­

n e j  w a r t o ś c i  w y s t ą p i z  t y m większą żywością i  w y r a ź n o ś c i ą , gdy 

r ó w n o c z e ś n i e  p o j a w i się  j a k a ś  i n n a  k o n t r a s t u j ą c a z nią  w a r t o ś ć . 
T a k  n p . w  p e w n y c h  d z i e ł a c h  a r c h i t e k t u r y  s y m e t r y c z n o ś ć  r o z m i e s z ­
czenia  m a s  m o ż e  s t a n o w i ć  p e w n ą  w a r t o ś ć  e s t e t y c z n ą , ale poja­
w i e n i e się jakiegoś  n i e s y m e t r y c z n i e  u m i e s z c z o n e g o szczegółu jeszcze 

d o b i t n i e j  p o d k r e ś l a  p a n u j ą c ą w dziele  s y m e t r i ę .  M o ż e też być, że 
nie  m a t e r i a  w a r t o ś c i , lecz jej  w a r t o ś c i o w o ś ć czy  w y s o k o ś ć tej  w a r ­
tości zostaje  z m o d y f i k o w a n a  p r z e z  p o j a w i e n i e się  i n n e j  w a r t o ś c i 
z  t a m t ą  h a r m o n i z u j ą c e j  l u b  d y s h a r m o n i z u j ą c e j .  M o ż n a by też wi­
dzieć  s p r a w ę w  t e n sposób, że to nic  w y s o k o ś ć tej  w a r t o ś c i ulega 
p e w n e j modyfikacji, lecz  w a r t o ś c i o w o ś ć la  t r a c i na sile  n a r z u c e n i a 

się  w i d z o w i , że —  j a k się  c z a s a m i  w y r a ż a m y —  „ n i e  p r z e m a w i a " 
do  o d b i o r c y z  w ł a ś c i w ą sobie siłą.  N p . po  j a k i e j ś  b a r d z o  t r a g i c z n e j 
scenie  p o j a w i a j ą c y się  ł a g o d n y  l i r y z m  n o w e j  s y t u a c j i nie  d o c h o d z i 
do tej ekpresji, do  u j a w n i e n i a się w swej szczególnej  w a r t o ś c i , gdyż 
siła  n a r z u c a n i a się  t r a g i z m u i jej pogłos gasi  w d z i ę k cichego szczę­
ścia itp.  M o ż e  b y ć oczywiście i  w r ę c z  o d w r o t n i e i  w y m a g a ł o b y to 
s p e c j a l n y c h  s t u d i ó w , by  p o k a z a ć , w  j a k i sposób jest  j e d n o i  d r u g i e 

m o ż l i w e — oczywiście  p r z y  z m i a n i e szczegółów często  d r o b n y c h 
i  t r u d n o  z a u w a ż a l n y c h , a  j e d n a k  m a j ą c y c h  w i e l k i e  z n a c z e n i e  p r z y 
z a c h o d z ą c y c h  m o d y f i k a c j a c h  z a l e ż n y c h od siebie  w a r t o ś c i . 

M o d y f i k a c j e ,  k t ó r y m podlegają  w a r t o ś c i dzięki  w s p ó l w y s t ę p o -

w a n i u , mogą nie  t y l k o współzależeć, ale i  p r z e b i e g a ć w  w y r a ź ­
nej  f u n k c j o n a l n e j zależności  o d siebie.  P r z y  t y m  o t w i e r a j ą się 

tu  r ó ż n e możliwości  e w e n t u a l n y c h  p r z e m i a n w  o b r ę b i e  s t r u k t u r y 

s a m e j  w a r t o ś c i . Możliwości,  k t ó r e  n a l e ż a ł o b y  d o p i e r o  p r z e b a d a ć , 
by sobie zdać  s p r a w ę z ich  r o z m a i t o ś c i i  g r a n i c . Chodzi w  t y m 
p r z y p a d k u o zależności w  o b r ę b i e  j e d n e j  w a r t o ś c i  m i ę d z y  r ó ż n y m i 
m o m e n t a m i jej  s t r u k t u r y .  K t o  n p .  u w a ż a ,  ż e  p o d s t a w o w y m czyn­
n i k i e m w  b u d o w i e  w a r t o ś c i jest jej  m a t e r i a , ten  z a p e w n e będzie 
oczekiwał, iż  p e w n e  z m o d y f i k o w a n i e tej  m a t e r i i  m u s i pociągać za 

background image

254 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

sobą  o d p o w i e d n i e  m o d y f i k a c j e w  w a r t o ś c i o w o ś c i  w a r t o ś c i , w jej 
w y s o k o ś c i , w  c h a r a k t e r z e  p o w i n n o ś c i o w o ś c i jej  i s t n i e n i a itp. Mogą 

to  j e d n a k  b y ć ' o c z e k i w a n i a  p r z e d w c z e s n e i  z b y t  s c h e m a t y c z n e czy 

ogólne. Bo  m o ż e  j e s t tak, że w  r ó ż n e g o  r o d z a j u  w a r t o ś c i a c h te 
s p r a w y  m a j ą sie  r o z m a i c i e i że  i s t n i e j e  w i ę k s z a  n i e z a l e ż n o ś ć  r ó ż n y c h 
m o m e n t ó w  b u d o w y  w a r t o ś c i ,  ż e  t e d y  n p . nie  k a ż d a  m o d y f i k a c j a 

m a t e r i i  w a r t o ś c i pociąga  z a sobą  p e w n ą ,  c h o ć b y  d r o b n ą  z m i a n ę 
w  w y s o k o ś c i tej  w a r t o ś c i . Mogą tu  p o j a w i ć się  r ó ż n e  n i e s p o d z i a n k i 
i  j e d y n i e  p r ó b n e  n i e j a k o  e k s p e r y m e n t o w a n i e  r ó ż n y m i  d o b o r a m i 
w a r t o ś c i w  j e d n y m dziele  w y s t ę p u j ą c y m i —•  e k s p e r y m e n t o w a n i e , 
k t ó r e g o  i s t o t n i e  p o d e j m u j ą się  t w ó r c z y  a r t y ś c i w  s w e j  p r a k t y c e 
a r t y s t y c z n e j —  m o ż e  n a s  p o s u n ą ć  d a l e j w  w y ś w i e t l e n i u  t y c h  w a ż ­
n y c h  w e  w s z e l k i c h  d z i e d z i n a c h  w a r t o ś c i  s p r a w a c h zależności i  n i e ­
zależności  w a r t o ś c i od siebie. W  c h w i l i  o b e c n e j  w s z y s t k i e te  s p r a ­

w y stoją  p r z e d  n a m i  j e d y n i e  j a k o  p e w n e ,  n a  r a z i e  t y l k o  p r z y g o t o ­
w a w c z o  z a r y s o w u j ą c e się  z a d a n i a ,  d l a  k t ó r y c h  r o z w i ą z a n i a  w i e d z a 
nasza  d o t y c h c z a s o w a nie  w y s t a r c z a . 

A u t o n o m i a i  n i e z a l e ż n o ś ć  w a r t o ś c i  m o g ł a b y iść tale  d a l e k o 

w  p e w n y c h  p r z y p a d k a c h ,  ż e  w a r t o ś ć  j a k a ś  m o g ł a b y dzięki  s w e j 
m a t e r i i  n i e  t y l k o  i s t n i e ć  j a k o  j e d y n a  w a r t o ś ć  d a n e g o  p r z e d m i o t u , 
a l e  n a d t o ,  ż e  n i e  d o p u s z c z a ł a b y  a l b o  ż a d n e j  i n n e j  w a r t o ś c i  d o  r e a l i ­
zacji w  t y m  s a m y m  p r z e d m i o c i e  l u b zespole  p r z e d m i o t o w y m , albo 
też  p r z y n a j m n i e j  n i e k t ó r y c h z  n i c h .  Z a c h o d z i ł b y  w ó w c z a s  m i ę d z y 

n i m i  s t o s u n e k  a b s o l u t n e g o  w y k l u c z a n i a się  w a r t o ś c i A z  w a r t o ś ­
cią B albo ze  w s z y s t k i m i  i n n y m i  w a r t o ś c i a m i .  B y ł b y to —  m o ż n a 
by z  i n n e g o  p u n k t u  w i d z e n i a  p o w i e d z i e ć —  w y p a d e k szczególnej 
n i e t o l e r a n c j i  d a n e j  w a r t o ś c i  a u t o n o m i c z n e j  w o b e c  i n n y c h  w a r t o ś c i . 
N i e t o l e r a n c j a  t a k a  m o g ł a b y  b y ć  j a k b y  „ u m i a r k o w a n a " ,  g d y b y  w a r ­
tość A  w p r a w d z i e  d o p u s z c z a ł a do  p o j a w i e n i a się w  p r z e d m i o c i e P 
i n n e j  w a r t o ś c i B, ale  p o j a w i e n i e się A i B w  t y m  s a m y m  p r z e d m i o ­

cie  p o c i ą g a ł o b y za sobą zjawisko  r o z d ź w i ę k u —  t a k  z w a n e j w  m u ­
zyce  „ f a ł s z y w o ś c i " — a więc  p o j a w i e n i e się  j a k i e j ś  w a r t o ś c i  n e g a ­

t y w n e j . I ta  s p r a w a  n i e t o l e r a n c j i i jej  r ó ż n o r o d n y c h postaci i  n a ­

s t ę p s t w  m u s i  d o p i e r o  s t a n o w i ć  p r z e d m i o t  o s o b n y c h  d o c i e k a ń . 

o d  6 .  N a  z a k o ń c z e n i e  p o z o s t a j e jeszcze  p r z y n a j m n i e j  p o r u s z y ć 

s p r a w ę  s t o s u n k u czy  z w i ą z k u  m i ę d z y  w a r t o ś c i ą a  p r z e d m i o t e m , 
k t ó r e m u  o n a  p r z y s ł u g u j e , w szczególności  s p r a w ę jej  „ u g r u n t o w a ­
n i a " w  t y m  p r z e d m i o c i e .  J e s t to  m o ż e  n a j w a ż n i e j s z a ,  a l e i  n a j ­
t r u d n i e j s z a  z e  s p r a w ,  j a k i e  w a r t o ś c i  n a m  n a s u w a j ą .  D o k ł a d n i e j s z e 

background image

Czego nie  w i e m y o  w a r t o ś c i a c h 

255 

jej  o m ó w i e n i e  w y m a g a ł o b y  o s o b n e j  r o z p r a w y ,  t u więc  o g r a n i c z ę 
się do  k i l k u  u w a g , a  r o z w a ż a n i a  p r z e p r o w a d z o n e w  i n n y c h  m y c h 
odczytacli będą  m o g ł y  s t a n o w i ć  p e w n e  u z u p e ł n i e n i e  d o tego,  c o 

tu  p o w i e m .  Z a g a d n i e n i e to —  z w a n e często  z a g a d n i e n i e m obiek­
t y w n o ś c i —  p r z e d s t a w i a się w szczegółach z  p e w n o ś c i ą  r o z m a i c i e 

p r z y  r ó ż n y c h  p o d s t a w o w y c h  r o d z a j a c h  w a r t o ś c i i nie  p o w i n n o być od 
r a z u  r o z w i ą z y w a n e  c a ł k i e m ogólnie dla wszelkich  w a r t o ś c i , lecz od­
n o ś n i e do  w a r t o ś c i  p o s z c z e g ó l n y c h  p o d s t a w o w y c h  r o d z a j ó w . W tego 
r o d z a j u  j e d n a k  o g ó l n y c h  r o z w a ż a n i a c h może chodzić  j e d y n i e o  m o ż ­
liwe sposoby, w  j a k i c h  w a r t o ś c i  p o s z c z e g ó l n y c h  r o d z a j ó w mogą 
b y ć  u g r u n t o w a n e w  p r z e d m i o t a c h ,  k t ó r y m zdają się  p r z y s ł u g i w a ć . 

N a t o m i a s t  z b a d a n i e , czy w  p e w n y m  i n d y w i d u a l n y m  p r z y p a d k u 

p e w n a  w a r t o ś ć  j e s t rzeczy wiście  t a k czy inaczej  u g r u n t o w a n a 
w  p r z e d m i o c i e , za  k t ó r e g o  w a r t o ś ć uchodzi, nie  m o ż e  o g r a n i c z y ć 

się  d o  w y n i k ó w  t a m t y c h  o g ó l n y c h  b a d a ń , lecz  m u s i  s i ę g n ą ć  d o fak­
t y c z n y c h  w ł a ś c i w o ś c i  d a n e g o  p r z e d m i o t u i  u w z g l ę d n i ć  w s z y s t k i e 

okoliczności, w  j a k i c h w  d a n y m  k o n k r e t n y m  p r z y p a d k u  w a r t o ś ć 
się  p o j a w i a . 

W s p o m n i a ł e m  p o p r z e d n i o ,  ż e  k a ż d a  w a r t o ś ć jest  b y t o w o niesa­

m o d z i e l n a  w o b e c  p r z e d m i o t u ,  k t ó r e g o  w a r t o ś ć  s t a n o w i i że jest 
b y t o w o  p o c h o d n a od jego  w ł a s n o ś c i .  T a k jest oczywiście, jeżeli 
w a r t o ś ć  e f e k t y w n i e istnieje. Ale  p o j a w i a n i e się jej na  p o d ł o ż u 
p r z e d m i o t u  m o ż e być  p o z b a w i o n e jundamentum in re,  m o ż e  b y ć 

t y l k o  u ł u d n y m  p o z o r e m ,  ż e ona  t e m u  p r z e d m i o t o w i  n a p r a w d ę 
p r z y s ł u g u j e .  W a r t o ś ć w  s w e j ogólnej  s t r u k t u r z e jest  n i e s a m o d z i e l ­
na, czyli  d o m a g a się  p e w n e j  p o d s t a w y  s w e g o  b y t u .  I s t n i e j e , jeżeli 

znajdzie się  p r z e d m i o t ,  k t ó r y  t ę  n i e s a m o d z i e l n o ś ć  w a r t o ś c i jest 
z d o l n y  z a s p o k o i ć  p r z e z  d o s t a r c z e n i e jej za  p o d ł o ż e  t a k i c h  w ł a s n o ś c i , 

j a k i e  b y ł y b y  w y s t a r c z a j ą c e dla  u k o n k r e t y z o w a n i a  p e w n e j  j a k o ś c i 
w a r t o ś c i .  J a k o  c z y n n i k  d o p e ł n i a j ą c y ,  u s u w a j ą c y jej  n i e s a m o d z i e l ­
n o ś ć  b y t o w ą  j e s t  o n  z a r a z e m  t y m ,  c o  d o s t a r c z a  w a r u n k u  n i e z b ę d ­
n e g o dla  k o n k r e t n e g o  z a i s t n i e n i a  w a r t o ś c i o  d a n e j  m a t e r i i (jakości). 
Ż e b y się  t e d y  u p e w n i ć , czy  w a r t o ś ć  p e w n e g o  r o d z a j u (np.  o k r e ś ­

lony wdzięk)  p o s i a d a  w y s t a r c z a j ą c e , a  z a r a z e m  n i e z b ę d n e  u g r u n ­

t o w a n i e w  p e w n y m  p r z e d m i o c i e ,  t r z e b a  w y n a l e ź ć w  n i m te 

w ł a s n o ś c i ,  k t ó r e  w y s t ę p u j ą c w  t y m  p r z e d m i o c i e pociągają za sobą 
p o j a w i e n i e się in concrelo  d a n e j  j a k o ś c i w  d a n y m  p r z e d m i o c i e . 
S p r a w a  m a ,  ż e się tak  w y r a ż ę ,  d w a  a s p e k t y albo, jeżeli  k t o woli, 

d w i e fazy  r o z w a ż a n i a . W  p i e r w s z e j ,  z a s a d n i c z e j i  o g ó l n e j chodzi 

background image

256 

Dzieło  s z t u k i i jego  w a r t o ś ć 

o  p y t a n i e ,  j a k i e to  w ł a s n o ś c i  p r z e d m i o t u ,  k t ó r y by w ogóle się  n a d a ­

w a ł  n a nosiciela  w a r t o ś c i  p e w n e g o  p o d s t a w o w e g o  r o d z a j u ,  m u s z ą 
w  n i m  b y ć  z r e a l i z o w a n e ,  ż e b y  m o g ł y  s ł u ż y ć za  w y s t a r c z a j ą c y fun­
d a m e n t dla  p o j a w i e n i a się  ( w y s t ą p i e n i a )  w a r t o ś c i o  p e w n e j  o k r e ś ­
l o n e j  m a t e r i i (jakości), a więc  n p . z  d z i e d z i n y  w a r t o ś c i  e s t e t y c z ­
n y c h ,  w a r t o ś c i  „ w d z i ę k u " (la grace) lub  „ ł a d n o ś c i " ,  l u b  „ p i ę k n a " 
o k r e ś l o n e j  o d m i a n y .  T r z e b a ,  i n n y m i  s ł o w y ,  p o s z u k i w a ć  k o n i e c z n e g o , 
a  z a r a z e m  w y s t a r c z a j ą c e g o  p r z y p o r z ą d k o w a n i a  p e w n e g o  d o b o r u 
w ł a s n o ś c i  m o ż l i w e g o nosiciela  w a r t o ś c i o m o  d a n e j  o k r e ś l o n e j ja­
kości.  K t o  n i e  w i e r z y ,  ż e  t e g o  r o d z a j u  i s t o t n o ś c i o w e  p r z y p o r z ą d k o ­
w a n i a  m i ę d z y  j a k o ś c i a m i (resp. ich  d o b o r a m i ) istnieją i dadzą się 

w  s p o s ó b  d o s t a t e c z n i e  p e w n y  w y k r y ć , ten z góry  p r z e s ą d z a , iż ja­
kości  w a r t o ś c i pojawiają się na  p r z e d m i o t a c h , że się  t a k  w y r a ż ę , 
na  c h y b i ł - t r a f i ł , że więc  n i e ma i nie  m o ż e  b y ć  ż a d n e g o  e f e k t y w ­
n e g o  „ u g r u n t o w a n i a "  w a r t o ś c i  ( p e w n e j  o k r e ś l o n e j  l u b w ogóle) 
w  p r z e d m i o c i e , na  k t ó r e g o  p o d ł o ż u  w a r t o ś ć się  j a w i .  W y r a ż e n i e 
z g o d y na tego  r o d z a j u z  g ó r y  p o w z i ę t e  p r z e ś w i a d c z e n i e  b y ł o b y tak 

s a m o  b e z p o d s t a w n y m  d o g m a t y c z n y m  r o z s t r z y g n i ę c i e m  z a g a d n i e n i a , 
j a k zajęcie  p r z e c i w n e g o  s t a n o w i s k a , że w  k a ż d y m  p r z y p a d k u za­
c h o d z ą  j a k i e ś  t a k i e  k o n i e c z n e związki  m i ę d z y  m a t e r i ą  w a r t o ś c i 
a  m o ż l i w y m  d o b o r e m  w ł a s n o ś c i  p e w n y c h  p r z e d m i o t ó w .  T y l k o  p r z e z 
s z c z e g ó ł o w e  p r z e a n a l i z o w a n i e  p r z y p a d k ó w , w  k t ó r y c h  w a r t o ś ć 
o  o k r e ś l o n e j  m a t e r i i się  p o j a w i a , co do tego, czy i  j a k i e  w ł a s n o ś c i 

p r z e d m i o t u , na  k t ó r y m  o n a  w y s t ę p u j e , „pociągają" ją za sobą,  p o ­
zostają z nią w  k o n i e c z n y m  z w i ą z k u  i s t o t n o ś c i o w y m ,  p r z e z  z b a d a ­
nie  s p r a w y , czy i w  j a k i e j  m i e r z e  e w e n t u a l n e  z m i a n y w  t y m  d o b o ­
r z e  w ł a s n o ś c i  z m i e n i a j ą  n a s t ę p c z o  m a t e r i ę  w a r t o ś c i  l u b w ogóle 
u n i c e s t w i a j ą  d a n ą  w a r t o ś ć ,  m o ż n a  u z y s k a ć  o d p o w i e d ź , czy i  j a k i e ­
m u  u p o s a ż e n i u  p r z e d m i o t u  o d p o w i a d a  d a n a  w a r t o ś ć ,  j a k i e g o  n i e ­
z b ę d n e g o i  d o s t a t e c z n e g o  u w a r u n k o w a n i a w  t y c h  w ł a s n o ś c i a c h się 

d o m a g a i  m o ż e  b y ć w  d o m a g a n i u  s w y m  z a s p o k o j o n a .  B a d a n i a te 
są na  p e w n o  ż m u d n e i  m u s z ą  b y ć  p r z e p r o w a d z o n e na wielu, i to 
r ó ż n o r o d n y c h  p r z y k ł a d a c h , i  j e d y n i e z  b i e g i e m czasu mogą  d o p r o ­

w a d z i ć  d o  u z y s k a n i a  p e w n y c h  p o z y t y w n y c h  w y n i k ó w . Bez  n i c h 
w s z e l k i e  p o z y t y w n e  l u b  n e g a t y w n e  r o z s t r z y g n i ę c i a o możliwości 
l u b  n i e m o ż l i w o ś c i  u g r u n t o w a n i a  w a r t o ś c i w  p r z e d m i o t a c h są  p o z b a ­
w i o n e  n a u k o w e j  w a r t o ś c i .  S ą  d o g m a t a m i  s c e p t y k ó w lub  d o g m a t a m i 
o p t y m i s t ó w . Ale jeżeli  p o s t a w i mi  k t o  p y t a n i e , jak dziś w  b a d a n i a c h 
się ta  s p r a w a  p r z e d s t a w i a ,  k t o tu  w ł a ś c i w i e  m o ż e  m i e ć  r a c j ę — 
o d p o w i e m : to  w ł a ś n i e  j e d n a z  t y c h  s p r a w , o  k t ó r y c h dziś jeszcze 

background image

257 

nic  n i e  w i e m y . W  p o s z c z e g ó l n y c h  d z i e d z i n a c h (etyce,  e s t e t y c e , teorii 

w a r t o ś c i  e k o n o m i c z n y c h itd.)  z a l e d w i e zaczątki  b a d a ń tego  r o d z a j u 

m o ż n a  b y  w s k a z a ć . 

Oczywiście la ogólna  s p r a w a jest  p o d s t a w o w a i najważniejsza, 

alo nie  z a ł a t w i a ona  w s z y s t k i e g o . Jeżeli nas  k t o  z a p y t a ,  j a k ą  w a r ­
tość czy  w a r t o ś c i  e s t e t y c z n e  u k a z u j ą się  n a m  p r z y  e s t e t y c z n e j  p e r ­

cepcji  p e w n e g o  o k r e ś l o n e g o  a u t o p o r t r e t u  R e m b r a n d t a  ( n p . tego, 
k t ó r y  j e s t w  N o w y m  J o r k u  w e  F r i c k - G a l l e r y ) albo  n p .  S o n a t y 
h - m o l l  C h o p i n a i czy  w y n a l e z i o n e  n p . przez  n a s  w a r t o ś c i  e s t e ­
t y c z n e ,  n a  t y c h  d z i e ł a c h się  u k a z u j ą c e ,  s ą  e f e k t y w n i e  u g r u n t o w a n e 
w  t y c h  d z i e ł a c h  s z t u k i —  w ó w c z a s  w p r a w d z i e  o w e  o g ó l n e  r o z w a ­

żania  m o g ł y b y  n a m  b y ć  w i e l c e  p o m o c n e , ale nie  z w o l n i ł o b y to nas 
od szczegółowego  z b a d a n i a ,  j a k się rzecz ma  a k u r a t w  d a n y m dziele 

i w  p r z e d m i o t a c h  e s t e t y c z n y c h ,  j a k i e na jego podłożu się  k o n s t y t u u j ą 

lub  m o g ą  u k o n s t y t u o w a ć .  T o  d o p i e r o  s p r a w a ,  k t ó r a  i n t e r e s u j e tzw, 
„ k r y t y k ó w " sztuki, ale  s p r a w a ,  k t ó r e j oni na ogół nie umieją roz­
w i ą z y w a ć , poza  t y m , że będąc  e w e n t u a l n i e  w y p o s a ż e n i szczególną 

w r a ż l i w o ś c i ą na  p o j a w i a j ą c e • się  w a r t o ś c i , mogą w sposób  z n a ­
cznie  d o j r z a l s z y i  s u b t e l n i e j s z y  w s k a z a ć na jakości  w a r t o ś c i , jakie 
im się  p r z y  o b c o w a n i u w  d a n y m dziele ujawniają, ale nie umieją 
na ogół zbadać, czy te  j a k o ś c i są cum fundamento in re, czy też 
w  u k a z a n i u  s w y m są  j e d y n i e  u w a r u n k o w a n e  p r z e z  s u b i e k t y w n e 

s p o s o b y  z a c h o w a n i a się  o b s e r w a t o r ó w ,  j a k k o l w i e k  n i e w ą t p l i w i e 
u k a z u j ą się na  „ o b l i c z u "  d a n e g o dzieła. Tu leży dziedzina możli­
wości  u z a s a d n i e n i a oceny  w a r t o ś c i poszczególnego dzieła. Tu też 
już  o p u s z c z a m y  t e r e n  o g ó l n y c h  r o z w a ż a ń  n a l e ż ą c y c h  d o teorii  w a r ­
tości w ogóle czy  w a r t o ś c i  p e w n e g o  s p e c j a l n e g o  r o d z a j u , a  p r z e ­

c h o d z i m y do szczegółowej  w i e d z y o  s z t u c e  l u b  w i e d z y o  m o r a l ­
ności itp.  D o  t y c h  s p r a w nie  m a m  j u ż  z a m i a r u się mieszać.  Z a m i a ­
r e m  m o i m było  j e d y n i e  w s k a z a ć  n a  t e o r e t y c z n e  p o d s t a w y tego 
r o d z a j u  p o z y t y w n e j  w i e d z y o sztuce  l u b o  m o r a l n o ś c i i na rolę, 

jaką  t e o r i a  w a r t o ś c i w ogóle lub  w a r t o ś c i  p e w n e g o  r o d z a j u dla tej 

p o z y t y w n e j  w i e d z y o  s z t u c e czy o  m o r a l n o ś c i  m o ż e  o d e g r a ć . I  c h c i a ­
łem sobie choć w  p r z y b l i ż e n i u  u ś w i a d o m i ć , jakie to  i s t o t n e  b r a k i , 

luki w  n i e w i e d z y ta  o g ó l n a  t e o r i a  w a r t o ś c i dziś jeszcze w sobie 
z a w i e r a . 

17 —  S l u d i a z  c s l e l y k i , l. III