plik

Krzysztof Michalski

Czas —

oczywisty i

tajemniczy

Heidegger: filozof i czas*

Gdy filozof pyta: co to jest

czas?  chodzi  m u  nie  o  jak iś  k o n k retn y ,  określony
czas  —  np.  czas  fizyczny,  czy  czas  te a tra ln y   —   lecz
o  czas  po  prostu,  czas  w  ogóle,  bez  żadnego  okreś

lonego  przym iotnika.  Zadanie  filozofa  je st  przeto
o  w iele  tru d n iejsze  niż  zadanie  np.  naukow ca  —
pojęcie  czasu,  k tóre  filozof  m a  znaleźć,  w inn o  być

pojęciem   uniw ersalnym ;  m a  oddaw ać  sp ra w ie d li
wość  całej  w ieloaspektow ości  naszego  dośw iadczenia
czasu  —   podczas  gdy  naukow iec  z  gó ry   ogranicza  się

do pew n y ch tylko aspektów dośw iadczenia, u z n a
n ych za podlegające naukow em u opisowi.

K iedy jed n a k postaw im y ta k u n iw ersalnie p o jęte

p y tan ie o czas, spotyka nas dziw na przygoda: „Czym

jest czas? Je śli m nie n ik t o to nie pyta, w iem ; gdy

zaś chcę w yjaśnić p y tającem u, nie w iem ”. Z auw a
żył to już św. A ugustyn. P y ta ją c o czas „po p ro s tu ”,

p y tam y o coś oczywistego, o coś, z czym jeste śm y

na co dzień dobrze obeznani — a jed n a k w m om en

cie, w k tó ry m sta ra m y się to uchw ycić, ów oczy

w isty, zw y k ły czas w ym yka się nam . Oto dlaczego
czas nie p rze staje być problem em .

* Podstawą przedstawionej

interpretacji

czasu

jest

Sein und Zeit ujęty w perspektywie później szych prac

Heideggera.

H E ID E G G E R : FIL O Z O F I C Z A S

Zaw sze  w ięc  rozum iem y  czas  w  pew ien  sposób  —
jednakże  rozum ienie  to  w ym yka  się  nam ,  gdy  chce
m y  je  sform ułow ać,  ująć  w  pojęcie.  Choć  więc  n a j
częściej  m am y  także  jakieś  pojęcie  czasu,  zdajem y
sobie  jednocześnie  spraw ę,  że  pojęcie  to  niezupełnie

p a su je do naszych różnorodnych dośw iadczeń czasu,

do naszego nie sform ułow anego ro zum ienia czasu.

J a k ie jest to potoczne pojęcie czasu? P o sta ra m się
je tu zrekonstruow ać, biorąc za nić przew odnią po

św ięcone  czasowi  rozw ażania  A ry stotelesa.  A ry sto
telesa  w y b rałem   nie  przy p adk iem   —   jest  on  bo
w iem ,  ja k   sądzę,  ty m   m yślicielem ,  k tó re m u   w   n a j
b ard ziej  g enialny  sposób  udało  się  sform ułow ać  to,
co  zw ykliśm y  nazyw ać  „zdrow ym   ro zsądkiem ”.

„Gdy  myślowo  odróżniamy  dwa  krańce  różniące  się  od
środka  —  powiada  Arystoteles  —  a  rozum  oznajmia,  że
istnieją  dwa  «teraz»,  jedno  «przed»,  a  drugie  «po»,  to

wtedy  mówimy,  że  istnieje  czas.  Albowiem  to,  co  jest  ogra
niczone  przez  «teraz»,  wydaje  się  czasem  (...)  czas  jest
właśnie  ilością  ruchu  ze  względu  na  «przed»  i  «po»”  (Fizyka,

219 a—b).

Co zaw iera się w ty m określeniu? Czas jest tu pew

n ym środkiem liczenia ruch u . M ożem y liczyć ru ch
ze w zględu n a czas, podobnie jak m ożem y go liczyć

ze  w zględu  na  zm ianę  m iejsca.  G dy  zaś  liczym y  go
ze  w zględu  na  czas,  liczym y  poszczególne  „ te ra z ” ;
gdy  coś  się  porusza,  a  chcem y  określić  je  co  do  cza

su,  m ów im y  „ te raz   tu ,  teraz  t u ”  itd .  Czas  je st  więc
tu   p rzedstaw io n y  jako  ciąg  „ te ra z ” .  Nie  jest  to  oczy
w iście  jedno  i  to  samo  „ te ra z ” ,  bo  w te d y   nie  byfło-

b y   w   ogóle  żadnego  ru ch u .  „ T e ra z ”  —   pow iada
A ry sto teles  —   „określa  czas  jak o   «przed»  i  «po»” .
Każde  „ te raz ”  je st  z  jed n ej  s tro n y   „ z a ra z —już—

nie—te ra z ”,  z  d ru g iej  zaś  —   „w— te j— chw ili— je
szcze— nie— te ra z ”.  K rótk o   m ów iąc  —   każde  teraz
je s t  zarazem   „w cześniej”  i  „pó źn iej”.
Czas  w   u jęciu   A ry stotelesa,  k tó re   uznaję  za  m odel
„zdrow o-rozsądkow ego”  ujęcia  czasu,  jest  zatem   n a
stępstw em   „ te ra z ” ,  p rzem ijający m   i  nadchodzącym

Rzeka

teraźniejszości

K R Z Y S Z T O F M IC H A L SK I

„Ruchomy

obraz

wieczności”

zarazem .  W  o p arciu   o  tak ie  w łaśnie  ujęcie  określa
się  czas  jako  ,,rze k ę ”,  jak o   „bieg  czasu”,  p rzy   czym
to,  co  płynie,  co  biegnie  —   to  n astęp u jące  po  sobie

„ te ra z ”.
Choć poszczególne „ te ra z ” n a stę p u ją po sobie, zaw

sze jed n a k są „w łaśnie te ra z ” , są „w łaśnie obecne” .

Czas jako n astęp stw o poszczególnych „ te ra z ” jest

więc „stale o b ecn y” — P la to n tak w łaśnie p o jęty

czas  m iał  n a  m yśli,  m ówiąc  (w  Tim ajosie),  że  „czas
je s t  ru ch o m ym   obrazem   w ieczności”.
Czas  w   ty m   u jęc iu   jest  oczywiście  ciągły.  W  jak i

kolw iek sposób dzielić każde poszczególne „ te ra z ”,

każda jego część też będzie tak im „ te ra z ” .
Czas w w yłożonym w yżej sensie je st także n iesk o ń 

czony. J e st przecież ciągłym , n iep rz erw an y m n a

stęp stw em „ te ra z ” , p rzy czym każde „ te ra z ” je st już

także,  ja k   w spom niałem ,  „w cześniej”  i  „p óźniej”.
W  tej  sy tu a c ji  n astęp stw o   n ie   może  m ieć  ani  po
czątku,  ani  końca.  K ażde  „ te ra z ”,  k tó re   uznaliśm y
za  o statnie,  byłoby;  także  —   w łaśnie  jako  „ te ra z ”  —

,,zaraz— już—n ie — te ra z ” , a w ięc jak im ś „w cześ

n ie j” — k ażde zaś „ te ra z ”;, k tó re chcielibyśm y u

znać za pierw sze, byłoby też p ew n ym „w— te j—chw i

li— jeszcze—nie— te ra z ” , p ew n y m „później” . S tąd

też czas jest nieskończony w obie strony}.

„R zeka czasu” je st więc ciągła i nieskończona.
I trw ale, n iep rzerw an ie obecna.

P rz y   tak im   pojm ow aniu  czasu  nie  ty lk o   „rzeczy
w   czasie”  są  obecne,  istnieją,  lecz  o becny  je st  także
sam   czas,  sam o  „ te ra z ” .  Czas  w zięty  sam   w   sobie
istn ieje

więc

„obok”

rzeczy,

je st

p u s ty

(por.

H. G. G adam er: Ü ber leere und e rfü llte Z eit. W:

K lein e  S c h rifte n .  III.  T übingen  1971).  D ośw iadcze
nie  codzienne  zd aje  się  potw ierdzać  tę   w izję  czasu:
gd y   np.  oczekujem y  czegoś  in tensyw n ie,  i  odsuw am y

na bok w szystko, co m ogłoby n am w ypełnić czas
dzielący nas od oczekiw anej przyszłej sy tu a c ji, sam

czas jaw i się n a m jako trw a nie. W te n sposób z p er

sp e k ty w y tego, n a co czekam y, z p e rsp e k ty w y p rzy

H E ID E G G E R : FILO ZO F I C Z AS

szłego w ypełnienia, czas okazuje się p u sty .

Także w tedy , gdy w yobrażam y sobie człowieka jako

kogoś, kto jest w stan ie ham ow ać w łasne n a m ię t

ności,  czas  jest  dla  nas  czymś,  czym   m ożna  w   pew
n ej  m ierze  dysponow ać,  co  m ożna  w ypełnić  ta k   lub
inaczej  —  a  więc  jest  pusty.
Z w ykliśm y  jed n a k   tak że  porów nyw ać  czas  do  p rze
m ijania.  M ówimy:  m ija  czas.  Dlaczego  nie  m ówim y:
czas  pow staje?  Z  p u n k tu   w idzenia  czasu  jako  cią
głego  i  nieskończonego  n astęp stw a  „ te ra z ”  m ożna

przecież  pow iedzieć  z  ró w n y m   p raw e m   jedno  i  d ru
gie!  Co  w ięcej  —   zw ykliśm y  przecież  łączyć  z  cza
sem   także  cechę  nieodw racalności.  Dlaczego  jednak

czas m iałb y być n ieodw racalny? G dy pojm ujem y

czas jed y n ie jako rzekę „ te ra z ”, k ieru n ek , w jakim

ta rzek a płynie, jest obojętny. Czas może „biec” —

p a trz ąc z tego p u n k tu w idzenia — rów nie dobrze

w od w ro tn ą stro n ę niż biegnie w rzeczyw istości.

G dy więc po jm u jem y czas jako istn iejącą obok rze

czy,  czy  w espół  z  rzeczam i  nieskończoną  i  ciągłą
rzek ę  „ te ra z ”,  nie  jesteśm y   w   sta n ie   odpowiedzieć
n a   p y tan ia:  dlaczego  czas  m ija?  Dlaczego  czas  jest
n ieo d w racaln y ?  A  przecież  te   dw ie  ostatnie  cechy
zw ykliśm y  um ieszczać  w   pojęciu  czasu  n a   rów ni

z  poprzednim i.
T rzeba  przeto  znaleźć  w a ru n k i  m ożliwości  n ieo d
w racalności  i  p rzem ijan ia   czasu  —   a  także  zbadać,

dlaczego potoczna w y k ład n ia pojęcia czasu nie jest
w sta n ie w yszukać ty ch w arunków .

Czas p rzem ija — to znaczy: co było, już nie będzie,

było  —   i  ju ż   go  nie  m a.  Żeby  pojąć  to   p rzem ija
nie,  nie  w y starczy   pom yśleć  czas  ty lk o   jak o   po rzą
d e k   w zględem   „w cześniej”  i  „p ó źn iej”  —   dla  czasu,
który,  przem ija,  isto tn a  jest  nie  ty lk o   re la c ja   czaso
wego  następ stw a,  lecz  także  re la c ja   było— będzie,  od

różn ienie przeszłości od przyszłości. Czyli innym i
słow y — w yróżnienie w biegu czasu jakiegoś p u n

k tu , k tó ry pozwoli ująć sam czas nie tylko ilościo
w o , lecz także jakościowo: jako p rze s

)łość i przysz

łość w łaśnie. K ró tk o m ówiąc: „p rzem ijalność” cza

Mija czy

powstaje?

Przemijanie

z naszego

punktu

widzenia

K R Z Y SZ T O F M IC H A L SK I

Wieloaspekto-

wość czasu

u Heideggera

su zakłada p u n k t w idzenia, z którego przeszłość róż
ni się od przyszłości. S tąd np. w k u ltu rz e, w któ rej

nie m a takiego rozróżnienia — a w ięc w k u ltu rz e

nie obdarzonej „św iadom ością h isto ry czn ą” — nic
nie przem ija, w szystko „ trw a ” . „Czas uciek a” tylko

tem u,  dla  kogo  istn ieje  różnica  m iędzy  przeszłością
a  przyszłością.
Czas  p rzem ijający ,  czas,  gdzie  nie  będzie  już  tego,

co było, zak ład a więc jak iś p u n k t w idzenia, dzięki

k tó rem u obok różnicy „w cześniej—p ó źn iej”, p oja

wia  się  różnica  „byfło—będzie” .  Dlaczego  jed n a k   nie
będzie  już  tego,  co  było?  Innym i  siłowy  —   dlaczego
czas  nie  jest  o d w racalny?

W ynika to ze specyfiki tego p u n k tu w idzenia, bez

którego, ja k w idzieliśm y, czasu nie m ożna pom yś

leć adekw atnie. Taką p rzy n a jm n ie j odpow iedź p ro

p onuje M artin H eidegger. P od staw ą czasu „w k tó
rymi ży jem y ” — pow iada — jest bow iem swoistość

naszego  w łasnego  p u n k tu   w idzenia,  naszej  p r z y to m
ności  św iatu.  P rzytom ność  ta   je st  z  isto ty   skończo
na,  je s t  z  isto ty   odniesiona  stale  do  sw ego  kresu   —
stąd   też   k ie ru n e k   czasu,  któ reg o   p rzytom ność  ta   jest

podstaw ą.

P odsum ow ując: Potoczne pojęcie czasu, k tó re s ta ra

łem   się  zrek o nstruo w ać  opierając  się  na  określeniu
czasu  przez  A rystotelesa,  u jm u je   czas  jak o  istn ie
jącą  obok  rzeczy  rzekę  „ te ra z ”.  U jęciu  tem u   w y

m y k ają  się  jed n ak   cechy,  k tóre  także  n a  co  dzień
zw ykliśm y  przypisyw ać  czasowi  —  a  m ianow icie
jego  przem ijalności,  nieodw racalności.  P e rsp e k ty
wę,  k tó ra   m a  n am   pozwolić  na  zrozum ienie  także
i  ty ch   w łasności  czasu,  p ro p o n u je  n a m   M a rtin   H ei

degger.  Sądzi  on,  że  czas  m ożna  ująć  w   jego  pełnej
w ieloaspektow ości,  o  ile  odrzucim y  potoczne  poję
cie  czasu  i  p o sta ra m y   się  ująć  czas  jak o   w y p ły w a
jący   ze  specyfiki  naszej  przytom ności  św iatu,  p rzy r

tom ności, k tó re j sens H eidegger nazyw a w łaśnie

c zasowością.

Na czym polega proponow ana przez H eideggera

p ersp ek tyw a? P rz ed e w szy stkim n a odw róceniu

H E ID E G G E R : FIL O Z O F I C Z AS

uw agi  od  tego,  co  jest,  od  b y tu   i  zw róceniu  jej  na
samo  bycie.  H eidegger  szuka  przede  w szystkim   od
pow iedzi  n a  pytan ie:  co  to  jest  bycie?  N a  czym   po
lega  to,  że  byt  —  je st,  że  wobec  tego  tu   Krzesła  m o

żem y powiedzieć: oto jest! P ró b ą odpowiedzi n a te
p y ta n ia jest w łaśnie w skazanie na zjaw isko p r z y 

tom ności (używ am tego słow a w ty m nieco a rc h a

icznym   ju ż  znaczeniu,  w   k tó ry m   znaczy  ono:  z n a j
dow anie  się  gdzie,  przy  czym,  obecność.  T ak  po
ję ta   przytom ność  to   „przytom ność  czem uś”  —
w   ty m   też  znaczeniu  używ am y  tego  słow a  mówiąc:
„w   czyjejś  przytom ności”).  B yt  jest,  jest  obecny,
ty lk o   o  ty le   —   pow iada  H eidegger  —  o  ile  jest
uprzy tom n ion y,  tylko   dla  jak iejś  przytom ności.  To
przytom ność  k o n sty tu u je   b y t  jako  b y t,  k o n sty tu u je
bycie  b ytu ,  pozw ala  powiedzieć  o  czym ś  w łaśnie:
oto  jest!  M ożna  też  powiedzieć:  bycie  to  jawność

b y tu   jako  b y tu .  Jaw ność  ta  k o n sty tu o w an a  jest
przez  przytom ność
P rz y jrz y jm y   się  bliżej  tej  przytom ności.  M etafo
rycznie  m ówiąc  przytom ność  z  gó ry  zakreśla  pole,
w   k tó ry m   to,  co  jest,  może  się  pojaw ić.  U żyw ając
w y rażeń   H eideggera  —  przytom ność  p ro je k tu je   b y
cie  tego,  co  jest  (a  więc  także  i  w łasne).  Spójrzm y

na przykładzie, jak to w ygląda. Oto siedzę na k rześ

le. To, co pozw ala mi „ sp o tk ać” to, n a czym siedzę,

ja ko   krzesło,  a  więc  jak o   przedm iot  służący  do  sie
dzenia  —  to,  co  pozw ala  u jaw n ić  się  krzesłu  jako
tak iem u   —   to   jego  poręczność.  Ten  oto  przedm iot,

na k tó ry m siedzę, je st w ięc jako p o rę c zn y ; je st jako

krzesło. J e s t rzeczą do czegoś. Jeg o bycie określone

jest jak o bycie czegoś, poręczność w łaśnie. In ne rze
czy też są m i przede w szystkim ta k dane. W szystkie

one są po to, by..., są w celu... itp. Odnoszą się

jed n e do drugich i to odniesienie jest ich byciem ,
o kreśla ich „ je s t” ; m łotek p o trzeb n y jest do w bicia

gwoździa, gwóźdź, b y powiesić obraz na ścianie,

obraz n a ścianie zaś p o trzeb n y jest, by m i się podo

bało. Czy je st kres tego łańcucha odniesień? Ow

szem — ostatecznym odniesieniem w szystkich rze

Byt jest

zawsze

uprzytomniony

K R Z Y SZ T O F M IC H A L S K I

Przytomność

projektuje
bycie w ogóle

Przytomność

zastaje byt

(i siebie)

czy— do— czegoś  je st  bow iem   „coś”,  co  odnosi  się
do  sam ego  siebie.  T ym   „czym ś”  jest  w łaśnie  p rzy
tom ność  —   je s t  ona  bow iem   z  isto ty   odniesieniem
(konstytuującym )  do  bycia  w   ogóle,  a  w ięc  także
i  do  bycia  w łasnego.

Przytom ność p ro je k tu je w ięc bycie w szystkiego, co
może się pojaw ić — lub inaczej m ówiąc, o rien tu je

n a siebie bycie w szelkiego m ożliw ego by tu, czy
niąc je z góry( byciem —ze w zględu—n a —p rzyto m

ność.  I  to   w łaśnie  dzięki  tej  u p rzed niej  orientacji
b y t  może  być  w   ogóle  nap o ty k an y ,  m oże  się  iv  ogó
le  u ja w n ić  —   jako   krzesło,  pióro  czy  lam pa.  To
a  priori  zorientow ane  n a  przytom ność  bycie  w szyst

kiego,  co  jest,  H eidegger  nazyw a  św ia tem .  Św iat
jest  więc  całością  u k ład u   odniesień,  k tó re   określają
bycie  czegoś.  Ś w iat  nie  je st  zatem   —   jak   su geruje
to  potoczne  rozum ienie  tego  pojęcia  —   zbiorem   (ta

kim, ja k k u p a kam ieni) wszyjstkich rzeczy, któ re

są, lecz jest ich byciem , tym , co um ożliw ia w ogóle

to, że są. S to su n ek m iędzy czymś, co je s t „w św ie-

cie”, a św iatem jest u H eideggera po dobny raczej
do sto su nk u m iędzy elem entem a zbiorem w sensie

d y stry b u ty w n y m : w szystkie e lem en ty razem w zięte
nie są ty m sam ym , co zbiór — a dzięki przy n ależ

ności do zbioru elem entów jest w ogóle elem en

tem .

Przytom ność  to   p rze to   ty le,  co  p ro jek to w an ie  bycia
czegoś  —   p rzyto m n o ść  byciu.  Jed nak że  p ro jek to w a
nie  to  —   k o n sty tu c ja   bycia  bytu,  jaw ności  b y tu   jako

b y tu — m a pew n e z góry zakreślone granice. Je st
skończone — i skończoność ta stanow i jego specy

fikę.  P rzytom ność  bowiem   nie  może  zaprojektow ać
sam ej  siebie  ja k o   p ro je k tu ją c ej  lub  nie  —   inaczej
m ówiąc,  fak t,  że  p ro je k tu je ,  nie  leży  w   jej  mocyj.
P rzytom ność  nie  może  p rzestać  być  przytom nością.
Nie  m a  więc  przytom ności  w yizolow anej,  p rzy to m
ność  jest  zawsze  przytom nością  czegoś,  nigdy  nie

z n ajd u je się dopiero przed k o n sty tu c ją bycia ja k ie
goś bytu, lecz zawsze już po. M ożna w ięc pow ie

dzieć, że przytom ność zastaje siebie sam ą, a więc

H E ID E G G E R : FIL O Z O F I C Z A S

zastaje  także  u k o n sty tuo w an e  już  w  pew nej  m ierze
bycie  tego,  co  jest.  To  znaczy  zastaje  b y t  jak o  byt,
b y t  jako  będący.  Przytom ność  nie  pow ołuje  do  b y
cia  tego,  co  jest,  lecz  zastaje  je  jako  już  będące.

Nie p otrzeba zatem żadnego dodatkow ego św iade

ctw a, by stw ierdzić, że coś je s t „poza” p rzy tom
nością.

Przyto m no ść ze w zględu n a to, że p ro je k tu je bycie

w szelkiego  m ożliw ego  b y tu   H eidegger  nazyw a  ro
zu m ie n ie m   (projektow aniem ).  Przy tom n ość  u ję ta   od
tej  stro n y   je s t  m ożliw ością  (możliwością  w szelkiego
m ożliw ego  bytu).  P rzytom ność  zaś  ze  w zględu  na
to,  że  je st  skończona,  ze  w zględu  n a   fak t,  że  zas
ta je   w  pew n ej  m ierze  sam ą  siebie,  nazyw ana  jest

przez  H eideggera  n a stro jen iem   (rzuceniem ).  U jęta
od  tej  s tro n y   przytom ność  jest  faktyczna.  Ja k o   fa k
tyczna  p rzytom ność  zastaje  sam ą  siebie,  a  ty m   sa
m ym   zastaje  też zap ro jek to w an y  przez  siebie  w  pew

nej m ierze by t. S tą d też przytom ność jest zawsze
przytom nością jak iem u ś bytow i.

D zięki  czem u  przytom ność  jest  tak ą   w łaśnie,  jak ą
je st?   Ja k i  je st  w a ru n e k   jej  możliwości?  Co  pozw ala
przytom ności  być  zarów no  m ożliw ością,  jak   i  fak -
tycznością,  a  w reszcie  i  przytom nością  jakiem uś  b y
tow i  zarazem ?

P rzytom ność czem uś — pow iada H eidegger — m oż
liw a jest ty lk o o tyle, o ile m a czasową s tru k tu rę .

Czasowość je s t w aru n k iem przytom ności. J a k w y
gląda, zd aniem H eideggera, ta s tru k tu ra ?

P rzy to m no ść  jest  —   ja k   już  w spom niałem   —  moż
liw ością.  P ro je k tu je   bycie  w szelkiego  m ożliwego  by
tu ,  także  i  tego,  k tó ry   jest  p rzytom ny.  Nie  zastaje
gotowego  św iata,  lecz  dopiero  k o n sty tu u je   go.  P rz y
tom ność  zaw sze  jest  więc  o tw a rta ,  jest  m ożliw oś
cią  tak że  w   ty m   sensie  w  jak im   m ów im y  „to  je

szcze m ożliw e” . W aru n kiem n a to jest, w edle H ei

deggera,

p rzyszło ścio w y c h a ra k te r

przytom ności.

F o rm a ln ie rzecz biorąc tak po jęta „przyszłość” ozna
cza, że przytom ność jest zawsze „przed sobą”, ,,Przy

Przyszłość

fundamentem
przytomności

K R Z Y S Z T O F M IC H A L SK I

Przeszłość i
przyszłość

szłość” nie jest więc tak im „ te ra z ”, k tó re jeszcze się

nie urzeczyw istniło, lecz jest fu n d am e n ta ln ą ch a

ra k te ry s ty k ą   sam ej  przytom ności  —   dzięki  tem u,
że  przytom ność  ta k   w łaśnie  jest  sch arak tery zo w a
na,  może  ona  projektow ać,  m ożliw a  jest  ta   jej  s tro
na,  k tó rą   H eidegger  nazyw a  p ro jekto w a n iem   (rozu
m ieniem ).  „Przyszłość”  w  pierw o tn y m   sensie  słow a
nie  jest  ted y   —   w edle  H eideggera  —   frag m en tem

czasu, stro n ą (w tyjm sensie, w jakim m ów im y „ stro

n a S w an n a ”) czasu, — to sam a przytom ność jest

u sw ych p o dstaw „przyszłością” i dzięki tem u może

być sobą. Inaczej m ówiąc: przytom ność m usi być

także przyszłością, by być m ożliw ą i o tw artą, a nie

gotow ą i zam kniętą. W ym iar przyszłości jest ko
niecznym w aru n k iem otw artego c h a ra k te ru p rz y

tom ności.

A le „o tw arcie” przytom ności, jej „m ożliw ościow y”

c h a ra k te r  m ają,  zgodnie  z  tym ,  co  dotąd  pow ie
dziane,  pew ne  granice.  P rzytom ność  przecież  nie
ty lk o   p ro je k tu je   siebie,  ale  i  zastaje  ju ż  siebie  jako
przytom ność.  Z astaje  siebie  jako  już  będącą.  J e d
nakże  może  ta k   siebie  zastać  —  tw ierd zi  H eideg
ger  —   tylko  w ted y?  gdy  je st  także  jako  b yła ,  gdy
je s t  przeszłością.  Tak  p o jęta  przeszłość  nie  je s t  tym ,
co  było  i  czego  już  nie  ma,  lecz  podobnie  jak   p rzy

szłość je st fu n d am e n ta ln ą c h a ra k te ry sty k ą p rzy to m
ności — dzięki niej przytom ność może byc także

faktycznością. Przeszłość jest w ięc d la H eideggera

w a ru n k ie m tej stro n y przytom ności, k tó rą o patrzy ł
nazw ą n a stro je n ia (rzucenia).

Przeszłość i przyszłość nie są niezależne od siebie,
lecz w a ru n k u ją się naw zajem . Obie n a ró w ni są

w y ra z em tego, że czasowość, k tó rą w spółtw orzą, jest

skończo n a ; ty lk o o ty le przecież, o ile przytom ność

jest fak ty czn a, ograniczona, a więc o ile je st p rze 

szłością, może być jeszcze nie— gotowa, może być
m ożliw ością, może m ieć przed sobą jeszcze jakieś

„ d a le j”, a więc — może być przyszłością. I o d w ro t

nie: przytom ność jest przeszłością — znaczy to, że

H E ID E G G E R : FIL O Z O F I C Z A S

przytom ność  zastaje  siebie,  rozum ie  (projektuje)  sie
bie  jako  zastaną,  obciążoną  pew n y m   dziedzictw em .
Ale  jest  to  m ożliw e  ty lk o   o  tyle,  o  ile  przytom ność
w  ogóle  jakoś  siebie  p ro je k tu je ,  k o n sty tu u je,  a  więc
0  ile  jest  o tw a rtą   jeszcze  m ożliwością  —   w aru n k iem
na  to  je st  zaś  jej  przyszłościow a  s tru k tu ra .  Tak  te

dy,  ja k   nie  może  być  przyszłości  bez  przeszłości,
tak   też  i  przeszłość  bez  przyszłości  jest  niem oż
liwa.
W zajem na  zależność  przyszłości  i  przeszłości  nie  jest
obca  tak że  naszem u  codziennem u  dośw iadczeniu  —
nic  dziw nego  zresztą,  to  człow iek  jest  przecież  b y
tem   p rzyto m ny m ,  przytom ność  jest  jego  sposobem

bycia. N asze w łasne dośw iadczenie uczy nas ted y,

że ty lk o ten, dla kogo istn ieje przeszłość jak o

przeszłość w łaśnie, jako w spom nienie, coś, co m a się

za sobą — otóż tylk o tak i ktoś o tw a rty { je s t na to,
co now e i nieokreślone. Tylko ten, kto oderw ał się

od tego, co było, o tw a rty jest na to, co będzie.

N ad zieja je st m ożliw a tam tylko, gdzie m ożna od
w rócić się od beznadziejności D aw nego (por. H. G.

G adam er: Ü ber leere und e rfü llte Zeit).

Z czym ś podobnym m am y do czynienia w dośw iad

czeniu m owy:

„(...)  ten,  kto  mówi  i  chce  być  zrozumiany,  musi  znaleźć
mowę,  której  jeszcze  nie  ma...  Słowo  mówione  do  kogoś
zakłada  gotowość  do  pozostawienia  za  sobą  wszystkiego,  co
się  w ie  dotąd  i  otwarcia  się  na  wskazówkę  w  nieokreśloną
1  otwartą  przyszłość,  wskazówkę,  którą  zawiera  każde  słowo

do nas kierowane”

(ibidem).

Skoro w ięc przeszłość i przyszłość istn ieją tylko we

w zajem n y m napięciu, przyjście Nowego zależy od

siły, z jak ą odepchniem y S tare. Czy to nie ta w łaśnie

w izja przeszłości — jako odepchnięcia, a więc przesz

łości re la ty w n e j do odpychającego, do człow ieka;

H eidegger pow iedziałby: rela ty w n ej do b y tu p rz y
tom nego — k ry je się w w ierszu N orw ida P rzeszłość?

Nie Bóg stworzył przeszłość, i śmierć, i cierpienia,

Lecz ów, co prawa rwie;
Więc — nieznośne mu dnie;

Zdanie

o nadziei

Stare i nowe

Norwida

Więc, czuje złe, chciał odepchnąć spomnienia!

K R Z Y S Z T O F M IC H A L SK I

Trzy wymiary

czasowości

Przeszłość  —  jest  to  dziś,  tylko  cokolwiek  dalej
Za  kołami  to  wieś
Nie  jakieś  tam  coś,  gdzieś,
Gdzie  nigdy  ludzie  nie  bywali!...

Przeszłość i przyszłość w y rażają ted y w ró w n y m

sto p n iu skończoność przytom ności. Skończoność ta

zaś  pociąga  za  sobą  to,  że,  jak   p am iętam y,  zastając
siebie  zastaje  ona  także  to,  co  jest,  zastaje  byt.
Przytom ność  nie  je st  nigdy  przy to m n a  sobie  i  b y
ciu  w  ogóle  bezpośrednio,  lecz  zawsze  tylk o  pośred
nio  —   a  m ianow icie  za  pośredn ictw em   tego,  co  jest.

Przytom ność,  jako  skończona,  z  istoty   k ie ru je   się
więc  k u   bytow i,  k u   tem u ,  co  jest  —  a  jest  to
m ożliwe,  pow iada  H eidegger,  dzięki  tem u,  że  p rz y
tom ność  jest  także  uo becnianiem .  W  ty m   sensie

m ożna powiedzieć, że u podstaw przytom ności leży
także współczesność, teraźniejszość. T ylko dzięki tak

pojętej współczesności, w znaczeniu uobecniania,
przytom ność może być przytom nością jak ie m u ś b y

towi.

J a k   łatw o   zauw ażyć,  ten   trzeci  aspek t  czasow ej
s tr u k tu ry   przytom ności  —  współczesność  —  w y
pływ a  z  dwóch  pierw szych,  jest  ich  pochodną.  „Być
w spółczesnym   czem uś,  co  je s t”  znaczy  tu   bow iem  —

napotkać coś jako będące. To zaś m ożliw e jest z jed

nej  stro n y   dzięki  tem u,  że  przytom ność  p ro je k tu je
bycie  tego  czegoś  (a  więc  ostatecznie,  że  m a  s tru k
tu rę   przyszłościową),  z  d rug iej  stro n y   zaś  —  dzięki
tem u,  że  już  z  gó ry  w rażliw a  jest  ona  n a  bycie,

że zastaje sw oją w rażliw ość na bycie, że zawsze

ju ż zapro jekto w ała bycie czegoś (a w ięc ostatecznie,

że  m a  s tru k tu rę   przeszłości)  —  co  pozw ala  jej
w łaśnie  zastać  coś  jak o   już  będące.  Przeszłość
i  przyszłość  są  w ym iaram i  ty lko   skończonej  czaso

wości; współczesność jest tej skończoności pochodną.

Przeszłość, przyszłość i współczesność są te d y trz e
m a różnym i asp ek tam i tej sam ej czasowości. N ie są

H E ID E G G E R : FIL O Z O F I C Z A S

następ u jący m i jed n a po dru g iej częściam i czasu. Są
jednością — trzem a w ym iaram i tej sam ej czaso-

wości. Nie „ p ły n ą ” jed n a po d ru g iej albo jed n a

obok  d ru g ie j.  Są  m ożliwe  jedynie  w e  w zajem nym
związku.
Tak  pojęta  czasowość  nie  jest  s tru k tu rą   ani  obiek
tyw ną,  ani  subiektyw n ą.  Bo  przecież  przytom ność
nie  jest  podm iotem   ani  jego  cechą,  a  ty m   bard ziej

przedm iotem — lecz tw orzy, m etaforycznie m ówiąc,
„ p rzestrzeń ” , w k tó rej podm iot i p rzedm iot są do

piero  m ożliwe.  Przytom ność  jest  zawsze  p rzy to m
nością  św iatu,  k o n sty tu u je   jak b y   w olną  p rzestrzeń ,
w  k tó re j  to,  co  jest,  może  się  dopiero  pojaw ić.  Two
rzy   zaś  ją  dzięki  tem u,  że  jest  czasowością  —
jednością  przyszłości,  przeszłości  i  współczesności.

Jeżeli tak , to w szystko, co się może pojaw ić w św ie-

cie, pojaw ia się od razu w p ersp ek ty w ie czasow ej,

jako w te d y — gdy, w cześniej— niż... itd. Ś w iat — jak

p am iętam y  —   je st  układem   odniesień,  z  góry  zo
rien to w an y ch   na  przytom ność.  K ażdy  byt,  k tó ry   się
pojaw ia,  pojaw ia  się  w  zw iązku  z  ty m   od  raz u

jako rzecz—do..., jako to a to. Teraz zaś w iem y, że

pojaw ia się, poniew aż go uobecniam y w horyzon
cie przeszłościow o-przyszłościow ym . B yt, k tó ry n a

potykam y, pojaw ia się stąd zawsze jako pew ne „ te

ra z ” — przyj czym to „ te raz ” może znaczyć zarów no

„k iedy ś”, jak „w tej chw ili” i „zaraz” . Tak p o jęte

„ te ra z ” nie je st czym ś pierw otnie p ustym , w co
dopiero w chodzi byt, k tó ry w te n sposób sta je się

nam w spółczesny. O dw rotnie — „ te ra z ” jest zawsze

tylko w ynikiem uobecnienia jakiegoś bytu, nigdy,
nie jest puste. D latego „ te ra z ” jest zawsze „teraz,

gdy” ... „T eraz” jest zawsze jakoś zartykułow ane.

To,  co  z arty k u ło w an e  w  „ te ra z ”,  zw ykliśm y,  po
w iada  H eidegger,  nazyw ać  czasem.
Czas  w  ty^m  u jęc iu   nie  jest  już  „ rzek ą”  n a stę p u ją
cych  po  sobie  „ te ra z ”,  k tó re   istn ieją  „obok”  tego,

co jest. Czas nie je st już pusty. Czas jest ustanow io

n ym przez czasowość porządkiem , w jak im rzeczy

Teraz gdy...

K R Z Y SZ T O F M IC H A L SK I

6 8

p o jaw iają się w świecie. D latego w łaśnie, że pocho

dzi z czasowości, z uobecniania, jest zawsze pełny;
zróżnicow any. Ja k o tak i — a więc jako „czas, gdy

to   a  to ”  —   czas  jest  zawsze  „czasem   n a...” ,  „cza
sem   po trzeb ny m   do...”,  a  więc  zawsze  odnosi  się  do
jakiegoś  celu.  Czas  jest  więc  w łączony  w   układ
odniesień  zorien tow an y  ostatecznie  na  przytom ność,
układ,  k tó ry   H eidegger  nazyw a  św iatem .  O to  d la

czego m ożna nazw ać czas „czasem św ia ta ” — nie
d latego b y n ajm n iej, że św iat jest rzeką, w której

cały  św iat  jest  zanurzony.
„Czas  św ia ta ”  jest  zatem   pochodny  w  sto su n k u   do
czasu  pierw otnego  —   tzn.  w   stosunku  do  czaso

wości,  k tó ra  k o n sty tu u je   przytom ność  św iatu.  To
ów   czas  p ierw o tn y   —   jak   się  okazało  —   tw orzy
ostatecznie  jaw ność  b y tu   jako  takiego,  k o n sty tu u je

obecność tego, co jest w świecie. B yt w ew nątrzśw ia-

tow y pojaw ia się, bo jest uobecniany. S tą d rzeczy

w ew n ątrzśw iato w e p o jaw iają się zawsze jako pew

ne „ te ra z ” , zawsze w p orządk u czasowym. W łaśnie

ów czasow y porządek św iata nazyw a H eidegger
czasem św iata, czasem w sensie pochodnym . Nie

je st  on,  ja k   już  w spom niałem ,  p u sty ,  nie  jest  też
ciągły  w   tak i  sam   sposób,  w  jak i  ciągłe  je st  to,  co
istn ieje   —   czas  bowiem,  podobnie  jak   św iat,  sam

nie  jest  „czym ś”,  co  istnieje.  Pochodzenie  czasu
św iata  od  czasowości  pozw ala  też,  zdaniem   H eideg
gera,  ująć  w  bardziej  w łaściw y  sposób  problem
nieskończoności  czasu;  czasowość  bowiem ,  czyli  czas

pierw o tn y , jest skończona, jej istotą jest skończo-

ność. W tej sy tu acji problem nieskończoności czasu
to problem : w jak i sposób m ożliw a jest niesk oń-

Czasowość jest

czoność czasu, skoro pierw otnie czas jest w łaśnie

skończona

skończony? Pochodzenie czasu św iata od skończo

nej czasowości pozw ala też pojąć te cechy dośw iad
czanego przez nas czasu, k tó re w potocznym p oję

ciu, jako „rzek i”, ująć się nie dały: jego p rze m ija

nie, nieodw racalność.

H E ID E G G E R : FIL O Z O F I C Z A S

Jednakże  potoczne  pojęcie  czasu  nie  jest  zupełnie
pozbawione  podstaw .  Je st  ono  pró b ą  pojęcia  sam e
go  czasu  przez  p ry zm a t  tego,  co  je st  „w  czasie”  —
czas  w idziany  jest  tu ta j  w  p ersp ek ty w ie  b y tu ,  po
jętego  jako  coś,  co  stale  obecne.  U jęcie  to  nie  jest

przypadkow ym błędem . Czasowość przecież — a w ięc

ów  czas  p ierw o tn y   w edle  H eideggera  —  je st  zawsze
uobecnianiem   sobie  czegoś,  jest  zawsze  czasem   cze
goś,  a  więc  —  ma,  m etaforycznie  m ówiąc,  te n d e n
cję  do  u k ry w an ia  się  za  tym ,  co  uobecniane.  Oto
p rzyczyna  tego  dziwnego  zjaw iska,  o  k tó ry m   w spo
m ina  św.  Augusty;n  w  przytoczonym   na  w stępie
cytacie  —  że  ja k   p y tam   o  czas,  odpowiedź,  k tó rą

zdaw ałoby  się  posiadam ,  stale  się  w ym yka.  Nie
dzieje  się  to,  ja k   widać,  przypadkiem ;  to  w y m y k a
nie  się,  sk ry w an ie  się  należy  przecież  do  isto ty

samego czasu.

Dośw iadczenie  w ym ykania  się  isto ty   czasu  m ożna
znaleźć  w  większości  filozoficznych  prób  całościo
w ego  ujęcia  czasu.  Istotę  czasu,  pozw alającą  go  zro
zum ieć,  z n ajd u ją  one  przew ażnie  w  jak im ś  stale
obecnym ,  a  więc  nie-dziejącym   się,  nie-czasow ym

układzie odniesienia. H eidegger u siłu je pokazać, że
są to próby zrozum ienia czasu za p ośrednictw em

tego, co obecne, tego, co jest w czasie — nic więc

dziw nego,  że  w ym yka  im  się  czasowość  sam a.  Ro
zum ienie  czasu  osiągają  kosztem   jego  sparaliżow a
nia.  Takiej  w ykładni  czasu  —   H eidegger  nazyw a  ją
m etafizyczną  —   nie  da  się  jed n a k   przezw yciężyć
ra z   n a  zawsze;  płynie  ona  bow iem   z  sam ej  istoty
sk ryw ającego  się  czasu.

Koncepcja

metafizyczna