Spis dogmatów i zarządzeń Kościoła 

katolickiego

Definicja dogmatu wg I Soboru Watykańskiego z Konstytucji „Dei Filius”: Wiarą boską i katolicką 
(fide   divina   et   catholica)   należy   wierzyć   w   to   wszystko,   co   zawiera   się   w   słowie   Bożym 

spisanym lub przekazanym i jest do wierzenia przedkładane przez Kościół - albo uroczystym 
orzeczeniem, albo zwyczajnym i powszechnym nauczaniem - jako objawione przez Boga.

325 – O Trójcy Świętej
Dogmat,   który   twierdzi,   iż   Jezus   jest   współistotny   (ομοούσιος)   Ojcu.  Ogłoszony   na   Soborze 

Nicejskim pod przewodnictwem cesarza Konstantyna (uczestnikami było ok. 250-300 biskupów
). Dogmat został potwierdzony Dekretem Soboru Konstantynopolskiego II w 381 roku.

325 – Zmiana daty Wielkanocy

Podczas   Soboru   Nicejskiego   zmieniono   datę   obchodzenia   Wielkanocy   z   dnia   14   Nisan   na 
pierwszą niedzielę po 14 Nisan.

431 – O Bożym Macierzyństwie Maryi

Ogłoszony na Synodzie w Efezie  (Sobór Efeski)  w 431 r. n.e.  dogmat o nadaniu Maryi tytułu 
Bogarodzicy (Θεοτόκος). Dogmat został wprowadzony przez Cyryla, patriarchy Aleksandrii przy 

wyraźnym   sprzeciwie   Nestoriusza,   patriarchy   Konstantynopola.  W   wyniku   sporu   doszło   do 
dwuletniej schizmy. W roku 433 cesarz poparł Cyryla i uznał ekskomunikę Nestoriusza. Dogmat 

został potwierdzony przez  Piusa  XI  w  encyklice  „Lux Veritas; O macierzyństwie NMP”, Rzym 
25.XII 1931.

543 – O karze wiecznej (piekle)

Ogłoszony przez Sobór Konstantynopolitański II.

553 – Potępienie teorii o preegzystencji dusz
Ogłoszono   na   Soborze   Konstantynopolitańskim   II   dnia   3   maja   553   roku   (przeciw   teorii 

Orygenesa).

649 – O Maryi zawsze Dziewicy
Ogłoszony przez papieża Marcina I na Synodzie Laterańskim w Rzymie w 649 r.  Potwierdzony 

dekretem Soboru Trydenckiego w 1555 roku oraz przez Katechizm Kościoła Katolickiego punkty: 
496-511.

787 – O Bożym wcieleniu

Ogłoszony na Siódmym Soborze Powszechnym w Nicei w 787 roku.

1215 – O Transsubstancjacji
Papież Innocenty III wydaje dekret o tym, że Chrystus jest obecny w Eucharystii realnie pod 

postacią   chleba   i   wina   przez   przeistoczenie:   „Kan.   1.   Jeśli   ktoś   przeczy   temu,   że   w   Najśw.  
Sakramencie Eucharystii zawarte są prawdziwie, rzeczywiście i substancjalnie ciało i krew wraz  

z duszą i Bóstwem Pana naszego Jezusa Chrystusa, a więc cały Chrystus, i twierdzi, że tam jest  
tylko jako w znaku, obrazie lub poprzez swoją moc - niech będzie wyłączony ze społeczności  

wiernych”.

1215 – Zobowiązanie władz świeckich do zwalczania herezji
Ogłoszone przez Innocentego III na Soborze Laterańskim IV.

1215 – O oznaczaniu żydów i muzułmanów

Ogłoszone przez Innocentego III na Soborze Laterańskim IV. Żydzi i muzułmanie, mieszkający 
wśród chrześcijan, zobowiązani zostali do noszenia wyróżniających ich oznak (żółte naszywki i 

żółte czapki).

1215 – O zakazie praktyk chirurgicznych

1

Ogłoszone  przez Innocentego  III  na  Soborze Laterańskim IV; chirurgia  została  wykluczona  z 
obrębu medycyny i zakazana.

1252 – O torturach i głodzeniu heretyków

Zgoda na stosowanie wobec heretyków tortur i głodzenia; zawarta w bulli „Ad extirpanda”.

1302 – Poza Kościołem nie ma zbawienia
Bonifacy   VIII   ogłosił   dnia   18   listopada   1302   bullę   „Unam   Sanctam”,  w   które   zawarte   jest 

twierdzenie, że poza Kościołem nie ma zbawienia: „(...) Wiara nas składnia do utrzymywania i  
wyznawania, że jest jeden Kościół, święty, katolicki i apostolski. My w niego wierzymy mocno i  

tę wiarę bez zastrzeżenia wyznajemy. Poza nim nie ma zbawienia ani odpuszczenia grzechów  
(…)   Toteż   oznajmiamy,   twierdzimy,   określamy   i   ogłaszamy,   że   posłuszeństwo   Biskupowi  

Rzymskiemu jest konieczne dla osiągnięcia zbawienia”.

1414 – Wyłączenie wina z komunii świętej
Podjęte na Soborze w Konstancji.

1439-1443 – O Czyśćcu

Nieformalnie   koncepcja   rozwinięta   w   VI   wieku,   oficjalnie   przyjęta   na   Soborze   Florenckim   w 
1439-1443 oraz na Soborze Trydenckim dnia 4 grudnia 1563 (zapoczątkował kontrreformację).

1441 – Zakaz świętowania soboty

Podjęte na Soborze Florenckim.

1513 – O nieśmiertelności duszy
Ogłoszona na Soborze Laterańskim V w 1513 roku bulla papieska Leona X „Apostolici regiminis” 

(VIII sesja Soboru). Greccy „Ojcowie Kościoła” jak Justyn (100-165 n.e.) i Ireneusz (140-202 n.e.) 
twierdzili, że dusza jest śmiertelna, a Tertulian (155-220 n.e.) sądził wręcz, że jest tożsama z 

ciałem.

1513 – Zakaz druku książek bez zezwolenia
Papież Leon  IX  na  Soborze  Laterańskim  V  wydał  dekret   zakazujący  wydawania   książek  bez 

zezwolenia władzy duchownej swojej diecezji pod karą ekskomuniki.

1545–1563 – O rycie Mszy Świętej
Podczas Soboru Trydenckiego orzeczono, że Msza Święta powinna być odprawiana po łacinie w 

niezmienionej formie, po wsze czasy  (tzw. ryt trydencki).  Papież Pius V wydaje 12 lipca 1570 
roku konstytucję apostolską „Quo Primum”, w której pisze: „Przez niniejszy nasz dekret, który 

ma być ważny nieskończenie, określamy i rozkazujemy, że nic nie może być dodane, ominięte  
lub   zmienione   w   tym   Mszale.   Szczególnie   ostrzegamy   wszelkie   osoby   będące   u   władzy   w  

Kościele, jakiejkolwiek godności czy rangi, nie wyłączając Kardynałów, im polecając jako sprawę  
ścisłego   posłuszeństwa,   nigdy   nie   używać   lub   też   zezwalać,   na   jakiekolwiek   ceremonie   lub  

modlitwy mszalne inne niż te zawarte w tym Mszale ustanowionym przez Sobór Trydencki i  
zawierającym wszystko, co jest potrzebne dla zachowania czystego i powszechnie jednolitego  

sposobu oddawania czci Panu Bogu. W  żadnym czasie w przyszłości nie może ksiądz, czy to  
świecki   czy   zakonny,   być   zmuszony   do   innego   odprawiania   Mszy.   I   żeby   wykluczyć   raz   na  

zawsze wszelkie skrupuły i obawy kościelnych kar czy cenzur, niniejszym stwierdzamy, że na  
mocy   naszej   apostolskiej   władzy   zarządzamy   i   określamy,   że   ten  nasz   obecny   rozkaz   i 

dekret jest nieodwołalny i wydany raz na zawsze i nie może być prawnie odwołany  
lub poprawiony w przyszłości. Jeżeli ktokolwiek mimo to ośmieliłby się spróbować działania  

sprzecznego   z   naszym   powyższym   rozkazem   wydanym   raz   na   zawsze,   niech   będzie   mu  
wiadomo, że narazi się na gniew Wszechmogącego Boga i świętych Apostołów Piotra i Pawła”. 

Od tego zakazu odszedł Paweł VI w konstytucji apostolskiej „Missale Romanum” z 1969 roku 
zezwalając na odprawianie mszy w językach narodowych, gdzie kapłan jest zwrócony przodem 

do wiernych (tzw. ryt rzymski). Papież Benedykt XVI pozostawia kapłanowi wybór, co do wyboru 
rytu.

1546 – O przyjęciu świętych ksiąg i Tradycji

Dekret przyjęty 8 kwietnia 1546 roku na Soborze Trydenckim,  na  którym uznano Tradycję za 
równorzędne źródło wiary w stosunku do Biblii: „(...) prawda i zasady postępowania znajdują się  

2

w   księga   spisanych   i   tradycjach   niepisanych,   które   Apostołowie   otrzymali   z   ust   samego  
Chrystusa lub sami pod natchnieniem Ducha Świętego przejęli i tak je przekazali niejako z rąk  

do rąk, aż do naszych czasów”.

1546 – O grzechu pierworodnym
Ogłoszony przez Sobór Trydencki w 1546.

1559 – Utworzenie Indeksu Ksiąg Zakazanych

Indeks (Index Librorum prohibitorum) został ostatecznie zatwierdzony przez papieża Piusa IV 
podczas Soboru Trydenckiego w latach 1562-1564.

1564 – Potępienie teorii predystynacji

Podczas Soboru Trydenckiego potępiono kalwińską teorię predystynacji.

1791 – Potępienie rewolucyjnej Konstytucji Francuskiej
Pius VI w liście z 10 marca 1791 roku pt. „Quod aliquantulum” skierowanego do francuskich 

biskupów   potępia   Konstytucję   Francuską   za   wprowadzenie   wolności   religijnej:   „Koniecznym 
skutkiem Konstytucji uchwalonej przez zgromadzenie jest unicestwienie religii katolickiej, a,  

wraz z nią, posłuszeństwa należnego królom. W tym celu ustanowiono, jako prawo człowieka w  
społeczeństwie, tę wolność absolutną, która nie tylko zapewnia prawo nieingerowania w czyjeś  

poglądy religijne, ale ponadto przyznaje swobodę bezkarnego myślenia, mówienia, pisania, a  
nawet   drukowania   w   sprawach   religijnych   wszystkiego,   co   najbardziej   nieskrępowana  

wyobraźnia   może   podsunąć.   Skandaliczne   prawo,   które   niemniej   jednak   zgromadzeniu  
wydawało się być skutkiem naturalnej równości i wolności wszystkich ludzi. Ale cóż może być  

bardziej   bezsensownego,   niż   ustanowienie   tej   równości   między   ludźmi   i   tej   nieskrępowanej  
wolności,   która   zdaje   się   hamować   działanie   rozumu,   najcenniejszego   daru   natury   danego  

człowiekowi, i jedynej rzeczy, która odróżnia go od zwierząt?”.

1846 – Potępienie idei rozdziału Kościoła od państwa
Zawarty w encyklice „Mirari Vos”.

1854 - O Niepokalanym Poczęciu Maryi

Dogmat ten (łac. Immaculata Conceptio Beatae Virginis Mariae) głosi, iż Maryja była wolna od 
grzechu   pierworodnego   już   od   chwili   poczęcia   dzięki   cudownej   łasce   uświęcającej.  Jako 

pierwszy twierdził tak Augustyn z Hippony podczas swojego sporu z pelagianami  w dziele „O 
naturze   i   łasce”   („De   natura   et   gratia”,   36.42).   Formalnie   dogmat   został   ogłoszony   przez 

papieża   Piusa   IX    (Giovani   Ferretti)  dnia   8   grudnia  1854   roku  w   Konstytucji   Apostolskiej 
„Ineffabilis   Deus”:   „...ogłaszamy,   orzekamy   i   określamy,   że   nauka,   która   utrzymuje,   iż  

Najświętsza   Maryja   Panna   od   pierwszej   chwili   swego   poczęcia   -   mocą   szczególnej   łaski   i  
przywileju wszechmogącego Boga, mocą przewidzianych zasług Jezusa Chrystusa, Zbawiciela  

rodzaju   ludzkiego   -   została   zachowana   jako   nietknięta   od   wszelkiej   zmazy   grzechu  
pierworodnego,   jest   prawdą  przez  Boga  objawioną,  i  dlatego   wszyscy   wierni  powinni  w  nią  

wytrwale i bez wahania wierzyć”. 

1864 – Potępienie rozdziału państwa od Kościoła i doktryn modernistycznych
Ogłoszone przez Piusa IX w encyklice „Quanta cura”, dnia 8 grudnia 1864. Pisze w niej m.in.: 

„ów   zbawienny   wpływ   [...]   Kościół   katolicki   z   postanowienia   i   nakazu   swego   Boskiego  
Założyciela   winien,   bez   żadnych   przeszkód,   wywierać   aż   do   skończenia   świata,   tak   na  

poszczególnych ludzi, jak też na narody, ludy i ich władców”. Dalej mówi: „szalonym pomysłem 
[jest], że wolność sumienia i kultu jest własnym prawem każdego człowieka, które powinno być  

ogłoszone i sformułowane w ustawie w każdym właściwie ukonstytuowanym społeczeństwie. A 
nadto że obywatele mają prawo do wolności w każdej dziedzinie życia, które nie może być  

ograniczane przez jakąkolwiek władzę,  czy  to świecką  czy  to kościelną. Dzięki temu  prawu  
mogą oni swoje poglądy jawnie i publicznie głosić, zarówno poprzez ustne wypowiedzi jak też  

za pośrednictwem publikacji, czy w jakikolwiek inny sposób. […] A przeto wszystkie i każda z  
osobna   przewrotną   opinię   i   naukę   oddzielnie   wymieniając   w   tym   Piśmie,   Naszą   powagą  

Apostolską   je   odrzucamy,   piętnujemy   i   potępiamy,   a   chcemy   oraz   polecamy,   by   one   przez  
wszystkich katolickiego Kościoła synów uznane były za odrzucone, napiętnowane i potępione.  

[…] Nie przestawajcie też nigdy głosić wiernym, że wszelkie prawdziwe szczęście, jakie staje  
się udziałem ludzi, pochodzi z naszej wspaniałej religii i wywodzącej się od niej nauki oraz z  

3

praktykowania  jej  zasad.  […]  Nie  omieszkajcie  też nauczać,  że  władza  królewska  udzielona  
została nie tylko po to, aby władać nad światem, ale szczególnie po to, aby bronić Kościoła”.

Papież   Pius   IX  załącza   do   encykliki   dodatek  „Syllabus   Errorum”,  w   którym  potępia   80 
modernistycznych   doktryn,   m.in.  panteizm   (1);   deizm   (2);   pogląd,   że   filozofia   nie   powinna 

opierać się o autorytety (10) i że powinna być oderwana od nadnaturalnego Objawienia (14, 57
);  swoboda   w   wyborze   religii  (15);   pogląd,   że   inne   religie   także   mogą   być   prawdziwe  i 

prowadzić   do   zbawienia  (16-18,   21);  pogląg,   że   osoby   duchowne   mogą   być   sądzone   przez 
władze   świeckie  (31);   że   szkoły   publiczne   powinny   być   kierowane   wyłącznie   przez   władze 

świeckie   (45);   że   królowie   i   książęta   są   wyłączeni   spod   jurysdykcji   Kościoła   (54);  rozdział 
państwa od Kościoła (55); socjalizm, komunizm, tajne stowarzyszenia i towarzystwa biblijne (IV

); możliwość buntu wobec legalnej władzy (63); świeckie zaręczyny i świecki ślub (74).

1870 – O nieomylności papieża
Ogłoszony na Soborze Watykańskim I w 1870

1

, zapisany w Konstytucji Dogmatycznej „Pastor 

aeternus” (Konstytucja o Kościele Chrystusowym). Dogmat należy rozumieć jako bezbłędność w 
sprawach wiary i obyczajów, nie zaś w sprawach codziennych: „(...) Za zgodą świętego Soboru 

nauczamy i definiujemy jako dogmat objawiony przez Boga, że Biskup Rzymski, gdy mówi ex  
cathedra - tzn. gdy sprawując urząd pasterza i nauczyciela wszystkich wiernych, swą najwyższą  

apostolską władzą określa zobowiązującą cały Kościół naukę w sprawach wiary i moralności -  
dzięki opiece Bożej przyrzeczonej mu w osobie św. Piotra Apostoła posiada tę nieomylność,  

jaką Boski Zbawiciel chciał wyposażyć swój Kościół w definiowaniu nauki wiary i moralności.  
Toteż takie definicje są niezmienne same z siebie, a nie na mocy zgody Kościoła. Jeśli zaś ktoś,  

co   nie   daj   Boże,   odważy   się   tej   naszej   definicji   przeciwstawić,   niech   będzie   wyłączony   ze  
społeczności wiernych”. Część biskupów nie przyjęła tego dogmatu, co doprowadziło  dnia 17 

kwietnia 1871 roku  do  ekskomuniki przywódcy opozycji tj. Johanna Döllingera i do  powstania 
Kościoła starokatolickiego.

1950 - O wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny

Dogmat dotyczy wniebowzięcia Maryi w ciele do Nieba (łac. Assumptio Beatae Mariae Virginis  
in   coelum).  Ogłoszony   przez   papieża   Piusa   XII  w   1950   w  Konstytucji  Apostolskiej 

„Munificentissimus Deus” („Najszczodrobliwszy Bóg”).

1950 – Potępienie poligeizmu
Pius XII w encyklice „Humani Generis” potępił poligenizm. Zgodnie z encykliką musimy więc 

wierzyć,   że   cała   ludzkość   pochodzi   od   Adama   i   Ewy:   „Jeśli   zaś   chodzi   o   inna   hipotezę,  
mianowicie poligenizm, to synowie Kościoła wcale już nie mają podobnej wolności. Nie wolno  

bowiem wiernym przyjmować opinii, której zwolennicy twierdzą, że po Adamie istnieli na ziemi  
ludzie nie pochodzący od niego, jako prarodzica, drogą naturalnego rozmnażania się, lub że  

Adam oznacza pewną liczbę prarodziców. Okaże się bowiem całkiem niemożliwe, jakby się dało  
pogodzić taką teorię z nauką źródeł prawdy Objawionej i dokumentów Kościoła Nauczającego o  

grzechu   pierworodnym,   który   pochodzi   z   grzechu   rzeczywiście   popełnionego   przez   jednego  
Adama i przeszczepiany rodzeniem na wszystkich jest zarazem wrodzonym grzechem własnym  

każdego człowieka”. Wcześniej tezę tę poparła Papieska Komisja Biblijna dnia 30 czerwca 1909 
roku w dokumencie „Orzeczenie o historyczności trzech pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju”.

1968 – O zakazie stosowania antykoncepcji

Papież Paweł VI ogłasza encyklikę „Humanae vitae” zakazującej używania prezerwatyw i innych 
środków antykoncepcyjnych. Dopuszczona jedynie jest wstrzemięźliwość i „kalendarzyk”.

1

Warto   podkreślić,   iż   był   to   okres   kiedy   ruchy   narodowowyzwoleńcze   odebrały   papieżowi   Państwo   Kościelne   (

Patrimonium   Sancti   Petri)   i   wcieliły   do 

Królestwa Italii (1870).

4