Wydarzenia w historii
Era
Mln lat
temu
geologicznej
świata roślin i zwierząt
Surowce mineralne pochodzące ze wskazanego
okresu
Powstanie Ziemi i Układu Słonecznego — ok. 4600 mln lat temu
ok. 4600
w ciągu paru milionów lat pierwotna mgławica się kurczy:
powstaje Słońce otoczone pyłowym dyskiem
-
-
4600-4500
w zderzeniach brył materii krążącej wokół Słońca
(planetozymali, a potem protoplanet) powstają planety
-
-
4500-4000
uderzenia ciał kosmicznych w formującą się Ziemię
wielokrotnie przetapiają jej materię, ułatwiając rozwarstwienie
na jądro, płaszcz i pierwotną skorupę; mogą już istnieć oceany
prawdopodobnie brak życia (wg niektórych hipotez mogło
kilkakrotnie powstać — lub zostać przyniesione z
Kosmosu — i kilkakrotnie zostać zniszczone)
(najstarsze ziarna minerału cyrkonu jako wtrącenia w
późniejszych skałach)
4000-3500
formują się zawiązki kontynentów, ok. 3,8 mld lat temu ustaje
„wielkie bombardowanie"; istnieją już oceany, są dowody
zachodzenia erozji
prawdopodobnie początki życia (bakterie; dowody ich
istnienia są pośrednie i niepewne)
najstarsze zachowane skały; niewielkie ilości rud
miedzi, żelaza i chromitów (Grenlandia, ok. 3,8-3,5
mld lat temu), Zimbabwe (3,5 mld lat temu)
Archaik
3500-2500
kontynenty rozrastają się, pierwsze fazy górotwórcze,
atmosfera Ziemi zapewne beztlenowa, oceany zawierają
zredukowane żelazo (jony Fe
2
+ )
przekonujące dowody istnienia życia: beztlenowe bakterie
dające początek pewnym skałom osadowym (stromatolity
liczące 3,5 mld lat)
złoto: RPA, Kanada, USA, Australia (gł. 2-3 mld lat
temu), baryty: Australia (3,4 mld lat temu) antymon:
RPA (2,9 mld lat temu)
Pr
ot
er
ozoi
k
wczesny
2500-1600
zmiany składu oceanów w związku z systematycznym
utlenianiem Fe
2
+ do osadów Fe(OH)3; pojawienie się złóż
gipsu dowodzi obecności wolnego tlenu (czerwone osady
tlenków żelaza na lądzie); prawdopodobnie padają już
deszcze; występują okresy zlodowaceń
wzbogacanie atmosfery w tlen przez organizmy
przypominające sinice (jeden z dowodów istnienia
fotosyntezy), ewolucja życia niesłychanie powolna i słabo
poznana
rudy żelaza (gł. 2-2,5 mld lat temu, większość
światowych zasobów): Szwecja, Norwegia, USA,
Meksyk, Chile, India, Kanada, Syberia rudy niklu:
Sudbury (Kanada, 1,8 mld lat temu, uderzenie
meteorytu) rudy miedzi: USA, Kanada maksimum
powstawania osadowych rud tytanu, cynku, ołow iu
środkowy
1600-1000
kolejne zlodowacenia, kilka dość dobrze udokumentowanych
okresów formowania się gór, niewątpliwy wzrost stężenia tlenu
w atmosferze
przypuszczalnie zachodzą ważne etapy ewolucji bakterii,
które poprzedzają pojawienie się eukariontów
(datowanie tego procesu jest niepewne)
miedź, kobalt, uran: Zair, Zambia (ok. 1 mld lat
temu) rudy żelaza i tytanu: Polska (Suwalskie, 1,3-
1,5 mld lat temu)
Pr
ot
er
ozoi
k
Górny
1000-545
pod koniec okresu lądy prawdopodobnie tworzą jeden
superkontynent (Rodinię), klimat zmienny (występują okresy
bardzo silnych zlodowaceń)
morskie organizmy wielokomórkowe (glony, pod koniec
okresu tzw. fauna ediakarska); w osadach dennych ślady
pełzania i grzebania
ropa naftowa: Kanada (Athabasca); sól kamienna:
Afryka Zach., Australia; najstarsze, niewielkie złoża
fosforytów
kambr
545-495
rozpad superkontynentu na liczne fragmenty, prawdopodobnie
rozmieszczone w strefie równikowej; liczne płytkie i ciepłe
morza; poziom morza się podnosi i pozostaje wysoki w całym
paleozoiku
„eksplozja kambryjska": różnorodne zwierzęta o
szkieletach dających łatwo rozpoznawalne
skamieniałości; pierwotne skorupiaki, małże, silny rozwój
trylobitów, pierwsze strunowce;
wielokomórkowe glony morskie
ropa naftowa: Irkuck (Rosja), Teksas (USA) rudy
miedzi: Zair, Tennessee (USA) rudy ołowiu: Missouri
(USA) rudy żelaza: Pensylwania (USA) piaskowce
kwarcytowe: Góry Świętokrzyskie wapienie
wojcieszowskie: Sudety
Ordowik
495-440
płyty Ameryki Pd., Afryki, Indii, Australii i Antarktydy
połączone w prakontynent południowy — Gondwanę; w Afryce
wielkie zlodowcenia; rozpoczyna się orogeneza kaledońska
rozwój i różnicowanie fauny kambryjskiej (m.in.
prymitywne ślimaki), w morzach rafy koralowe dość
podobne do współczesnych; na lądach być może pierwsze
rośliny (mszaki?)
rudy żelaza: Bretania, Płw. Iberyjski, Appalachy ropa
naftowa: obniżenie perybałtyckie i podlaskie
sylur
440-417
większa część Ameryki Pn. (z Grenlandią) i pn.-wsch. Europa
(Baltika) łączą się, tworząc jeden kontynent, tzw.
Euroamerykę
pierwsze rośliny lądowe z łodygami i liśćmi (psylofity), w
morzach graptolity, ramienionogi, szkarłupnie,
wielkoraki, ryby pancerne
ropa naftowa: Ameryka Pn. rudy niklu i cyny:
Dolny Śląsk
Dewon
417-354
dalsze łączenie się lądów — Syberia wraz z Mongolią i
Dżungarią (z Ałtajem) tworzy trzeci (po Gondwanie i
Euroameryce) wielki blok kontynentalny; znaczne części lądów
zalane płytkimi morzami
w morzach m.in. bezszczękowce, ryby pancerne i liczne
glony; ryby w wodach słodkowodnych; na lądach
pierwsze lasy (widłaki, skrzypy i paprocie); pierwsze
zwierzęta na lądzie (pająki i wije, pod koniec okresu takż
e płazy)
ropa naftowa, gaz ziemny: USA, Kanada, Algieria,
Australia sól kamienna: Kazachstan, Jakucja, Ameryka
Pn. rudy żelaza: Australia cynk i ołów: Niemcy
kwarcyty: G. Świętokrzyskie
wapienie: Krzeszowice, G. Świętokrzyskie
Pa
leo
zoik
Karbon
354-292
Gondwana łączy się z leżącą w pobliżu równika Euroameryką,
większość lądów skupia się w strefie międzyzwrotnikowej,
klimat bardzo ciepły (prócz niekt. obszarów półkuli
pd.)
lasy z drzewiastymi paprociami, widłakami, kordaitami,
skrzypami i mszakami, maksimum powstawania
pokładów węgla kamiennego; pierwsze gady i latające
owady na lądach
węgiel kamienny: Appalachy, Anglia, Westfalia, Zagł.
Donieckie, Górny Śląsk
ropa naftowa i gaz ziemny: wzdłuż Uralu rudy żelaza:
Górny i i Dolny Śląsk granity: Przedgórze Sudeckie
Perm
292-251
praktycznie wszystkie kontynenty połączone w jeden
superkontynent (Pangeę), co przyczynia się do osuszania
klimatu (rozległe obszary pustynne), pojawiają się wielkie
zlodowacenia, obejmujące znaczną część powierzchni planety
szybki rozwój roślin nagonasiennych (iglaste, sagowce,
miłorzębowe); trwa rozwój gadów (coraz liczniejsze gady
ssakokształtne); pod koniec permu wymiera ok. 90%
istniejących gatunków zwierząt (m.in. paleozoicznych
trylobitów)
sól kamienna i potasowa: Niż Środkowoeuropejski
(m.in. Kujawy), obszar przeduralski; Kansas i
Colorado (USA) sól potasowa: Teksas, Kłodawa
węgiel kamienny: Syberia, Indie, Kazachstan,
Mandżuria, Chiny,
