Fotografia w badaniu dzieł sztuki

10 czerwca 2010, 17:51

Autor: Odys J. Korczyński
czytano: 15862 razy

Celem   poszukiwań   sposobu   odzwierciedlania
obrazu   na   błonie   fotograficznej   było   przede
wszystkim   reprodukowanie   obrazów   malarskich.
Taki  cel  przyświecał  Wedgwood’owi, Niepce’owi  i
innym   twórcom   pierwszych   fotografii.   Ludzie
zafascynowani   malarstwem   i   rysunkiem   szukali
metody   mechanicznego   odzwierciedlania   np.
obrazu   twarzy.   Fotografia   rozwinęła   się   jednak
jako   sztuka   sama   w   sobie,   a   w   dzisiejszych
czasach   skomplikowane   metody   reprodukowania
obrazu służą tym razem nie do kopiowania dzieł
sztuki,   lecz   do   ich   zaawansowanego   badania   i
oceny autentyczności.

Cele fotografii badawczej

Fotografia to "malowanie światłem". Przyjęło się uważać, że jest to "malowanie" światłem, które mogą
zobaczyć ludzie, czyli światłem widzialnym. Fotografia jednak może być wykorzystywana do rejestracji
obrazów poza granicami widma światła widzialnego dla człowieka. To też będzie "malowanie światłem",
aczkolwiek jego efekty będą widoczne dopiero po specjalnej obróbce tak wykonanych fotogramów.

Fotografia   badawcza   jest   właśnie   tą   dziedziną   fotografii,   która   szeroko   wykorzystuje   możliwości
wykraczania fotografii poza zakres światła widzialnego dla człowieka. Dzieje się tak m.in. dlatego, że
analiza dzieł sztuki w świetle widzialnym jest aspektowa. Rejestrujemy obraz, do którego przywykliśmy
od dzieciństwa. Aspektowość takiego obrazu zależy od warunków tworzonych przez światło widzialne.
Wiele elementów w tym świetle znika obserwatorowi z pola widzenia lub jest po prostu niemożliwa do
dostrzeżenia.   Np.   fotografia   w   podczerwieni   umożliwia   ocenę   autentyczności   i   techniki   wykonania
obrazu.   Mikrofotografia   dzieł   sztuki   zapewnia   dokładniejszy   wgląd   np.   w   późniejsze   zmiany,
dokonywane   z   dziełem   na   przestrzeni   wielu   lat   jego   istnienia.   Makrofotografia   daje   możliwość
powiększania   obrazu   o   ok.   10x,   natomiast   mikrofotografia   dokonywana   za   pomocą   mikroskopu
umożliwia  oglądanie   i   fotografowanie   obrazów   w   powiększeniu   nawet   10   000   razy,   a  w   przypadku
mikroskopów elektronowych są to wielkości powiększenia rzędu 40 000 razy. Liczby te robią wrażenie.
Wciąż szybko zachodzący rozwój fotografii umożliwia powoli fotografowanie na poziomie atomowym i
aktualne   pozostaje   pytanie,   czy   to   jest   jeszcze   sztuka,   czy   już   zaawansowane   metody   nauki
empirycznej,   wykorzystujące   jedynie   fotografię   jako   jedną   z   wielu   metod   warsztatu   badawczego?
Przyjrzyjmy się zatem najważniejszym  technikom fotograficznym, wykorzystywanym  w badaniu dzieł
sztuki.

Fotografia w badaniu dzieł sztuki

http://www.swiatobrazu.pl/fotografia-w-badaniu-dziel-sztuki-20607.ht...

1 z 7

2015-08-15 17:08

2. Reflektogram w podczerwieni Portretu weneckiego admirała Tintoretta. Reflektogram ukazuje nakładające się na siebie, dwie

twarze. Widzimy jednak tylko zbroję, przez której czerń nie przechodzą promienie podczerwone

3. Chryzantemy, 1908, (Muzeum Okręgowe w Toruniu)

Makrofotografia

W makrofotograficznym fotografowaniu dzieł sztuki używa się zwykle aparatu z możliwością regulacji
wyciągu obiektywu o krótkiej ogniskowej. Źródłem światła może być oświetlenie dzienne lub sztuczne
białe   i   ultrafioletowe.   Plany   makrofotograficzne   w   fotogramach   przedstawiających   działa   sztuki,
wyodrębniają   zawsze   jakiś   ich   fragment.   Jest   to   pomocne   w   lepszym   poznaniu   techniki   dzieła.
Pomagają w ocenie jakości  poszczególnych fragmentów i ewentualnych fałszerstw. Makrofotografia w
badaniu dzieł sztuki służy głównie precyzyjnej ocenie spękań powierzchni farby malarskiej. Spękania w
obrazach   powstają   na   skutek   wzajemnego   oddziaływania   materiałów,   składających   sie   na   obraz,   a
posiadających   różne   współczynniki   rozszerzalności.   Wywoływane   są   temperaturą,   wilgotnością
otoczenia, mechanicznymi czynnikami, wpływającymi na obraz – np. częsta zmiana miejsca ekspozycji,
przechowywania, w toku wielu dziesiątek lat historii.

Fotografia w badaniu dzieł sztuki

http://www.swiatobrazu.pl/fotografia-w-badaniu-dziel-sztuki-20607.ht...

3 z 7

2015-08-15 17:08

4. Makrofotografia ust i nosa Mony Lizy Leonarda da Vinci

Czasami  fałszerstwo obrazu polega na sztucznym  postarzenia obrazu poprzez dodanie spękań. Takie
sztuczne   spękania   są   zwykle   pokrywane   dodatkowo   grubą   warstwą   werniksu.   Zwykłe   dokładne
przyglądanie się, nawet okiem uzbrojonym w szkło powiększające, nie jest zbytnio wystarczające do
prawidłowej   oceny   pochodzenia   zawerniksowanych   spękań.   Stosuje   się   więc   metodę
makrofotograficzną,   na   postawie   której   badacz   jest   w   stanie   rozpoznać   układy   spękań.   Spękania
sztuczne   są   bezwładne.   Spękania   naturalne   układają   się   zgodnie   z   kierunkiem   przebiegu   włókien
drewna i pociągnięć pędzla. Dodatkowo, makrofotografia jest pomocna w ocenie duktu pędzla, noża i
dłuta malarza i renowatora.

Mikrofotografia

Mikrofotografia   używa   jako   obiektywu   skomplikowanych   układów   soczewkowych   mikroskopu.
Uzyskiwane   w   taki   sposób   powiększenia   mogą   sięgać   poziomu   wiele   dziesiątek   tysięcy   razy
przekraczającego obserwacje gołym okiem. Mikrofotografia bada już nie samą powierzchnię obrazu, lecz
strukturę całego dzieła malarskiego. Jej sukces zależy wszelako od profesjonalnego  i trafnego wyboru
miejsca badania, a dopiero później od dobrania samych parametrów ekspozycji zdjęcia. Mikrofotografia
pozwala również na dokładną ocenę stanu powierzchni obrazu oraz określenie cech werniksu (niewielki
stopień   powiększenia).   Przy   powiększeniach   większych   niż   100x   można   oceniać   szczególne   cechy
pigmentów, wartość jego rozdrobnienia. Jest to przydatne, ponieważ wiedza o stopniu rozdrobnienia
pigmentu ma swoje odniesienie do zmian, jakie zachodziły w technice malarskiej wraz z rozwojem szkół
malarskich, okresów historycznych i warsztatów malarzy. Owo rozdrobnienie pigmentu jest podstawą do
określania wieku dzieła sztuki. Przypomnijmy, że do końca XIX w. pigmenty rozbijano ręcznie.

Fotografia w badaniu dzieł sztuki

http://www.swiatobrazu.pl/fotografia-w-badaniu-dziel-sztuki-20607.ht...

4 z 7

2015-08-15 17:08

5. Tadeo di Bartolo, Madonna. Mikrofotografia fragmentu obrazu, ukazująca jednorodną dla wszystkich plam barwnych, siatkę

spękań

Mikrofotografia jest niezbędna również przy ocenie autentyczności sygnatury działa malarskiego.
Sygnatura jest autentyczna, jeśli jest poprzecinana spękaniami, występującymi na powierzchni całego
działa malarskiego lub jeśli przynajmniej te spękania zachodzą w jakiejś swojej części na sygnaturę.
Natomiast jeśli farba sygnatury nawet częściowo wypełnia spękania, jest prawie pewne, że podpis
został dodany znacznie później niż czas jego powstawania.
Mikrofotografia jest więc niezbędna w badaniu dzieł sztuki, w określaniu kluczowych parametrów takich
jak: data powstania, autentyczność, stan złota na tłach malarstwa gotyckiego itd.

Podczerwień

Promieniowanie   elektromagnetyczne   o   długości   fali   od   780   nm   do   1   mm,   klasyfikowane   między
światłem widzialnym i falami radiowymi, nosi nazwę promieniowania podczerwonego. Zakres tych fal
jest  niezwykle szeroki, lecz w fotografii  częściej wykorzystuje się tzw. promieniowanie podczerwone
bliższe. Dzięki podczerwieni ujawnia się na fotografowanym obrazie to, co niewidzialne. Dzieje się tak,
ponieważ pewne substancje przepuszczają promieniowanie podczerwone, inne natomiast je odbijają.
Obrazy malarskie pokrywane są werniksem, mającym zabezpieczyć je przed niekorzystnym wpływem
środowiska   zewnętrznego.   Z   czasem,   pod   wpływem   starzenia   się   werniksu,   jego   stopień
przepuszczalności   światła  (transparentności)  w  wielu   miejscach  maleje,  co  uniemożliwia  obserwacje
szczegółów właściwego pokrycia farba obrazu. Z pomocą przychodzi tu podczerwień. Zanim konserwator
przystąpi do żmudnego procesu zdejmowania werniksu, zwykle fotografuje obraz w podczerwieni, aby
zobaczyć jak układają się szczegóły w ciemniejszych partiach obrazu.

Inne zastosowanie fotografii w podczerwieni polega na pomocy w ocenie czytelności sygnatur obrazów.
Gdy  np.  po  namalowaniu  obraz  został   pokryty  w   toku  dziejów   grubą warstwą  werniksu   bądź   farby
transparentnej,   by   uzyskać   przyjemniejszy   wygląd,   a   werniks   postarzał   się,   tracąc     właściwości
przepuszczalne   dla   światła   widzialnego,   to   jedynym   sposobem,   by   odczytać   sygnaturę   jest
sfotografowanie obrazu w promieniowaniu podczerwonym, które przeniknie bez warstwy nieczytelnego
werniksu na powierzchni płótna.
Dzięki   fotografii   w   podczerwieni   można   także   dokonywać   skomplikowanych   identyfikacji   samych
pigmentów obrazu bez czasochłonnych analiz chemicznych. Jest to niezbędne w ustalaniu chronologii
powstawania poszczególnych warstw dzieła. W promieniowaniu podczerwonym, zarejestrowanie obok
siebie paru rodzajów pigmentów niebieskich da wyraźne różnice np. jeśli  między nimi  będzie błękit
kobaltowy. Ta sama fotografia w świetle widzialnym nie pokazałaby żadnych różnic między barwnikami.
Metoda ta pozwala ustalić, czy obraz nie był przemalowywany i retuszowany. Istnieją specjalne tablice,
przedstawiające   wygląd   najważniejszych   pigmentów   w   świetle  podczerwonym,  co  umożliwia  szybką
identyfikację szukanych farb.

Fotografia w badaniu dzieł sztuki

http://www.swiatobrazu.pl/fotografia-w-badaniu-dziel-sztuki-20607.ht...

5 z 7

2015-08-15 17:08

7. Fotografia w podczerwieni odsłania to, co jest niewidoczne w zwykłym świetle widzialnym. W tym wypadku pozwala na

odczytanie zakrytego podpisu. Szkoła angielska, Portret mężczyzny M de Carcassone

Fotografia w podczerwieni nie jest zbyt skomplikowana technicznie. Trzeba pamiętać, aby, jeśli
używamy aparatu analogowego, założyć specjalnie uczulany cyjaninami film i filtr. Jeśli używamy
aparatu cyfrowego - stosować odpowiednie filtry, zakładane na obiektyw (np. Cokin - Hitech Infrared).

Fotografia w promieniowaniu ultrafioletowym

Promieniowanie ultrafioletowe jest klasyfikowane jako krótsze od promieniowania widzialnego i dłuższe
od   promieniowania   rentgenowskiego.   Zakres   długości   fali   to   10   nm   do   400   nm.   Ultrafiolet   jest
nazywany również światłem  pozafiolkowym  albo światłem  Wooda. To promieniowanie silnie wzbudza
luminescencję badanych obiektów (osobiście polecam oglądnięcie zdjęć plazmy słonecznej, wykonanych
w   technice   ultrafioletu),   co   umożliwia   ocenę   zmian   chemicznych   na   powierzchni   werniksu   i   farb
składających się na dzieło malarskie. Dzięki zjawisku fluorescencji stary werniks będzie miał  wygląd
mleczny   lub   przezroczysty.   Wszelkie,   najdrobniejsze   zmiany   (przemalowania,   usunięcia   werniksu),
ujawnią się w postaci zaciemnień. Jeśli w obrazie UV nie dostrzega się takich artefaktów, oznacza to, że
obraz   jest   w   dobrym   stanie   i   nie   było   dokonywanych   na   nim   zmian   przez   innych   malarzy   i
konserwatorów   w   późniejszym   okresie.   Fluorescencję   można   wzbudzać   w   dwojaki   sposób:   można
wykonywać fotografię w świetle ultrafioletowym, czy też obserwować obraz w tym świetle. Co jednak
zrobić,   gdy   na   obrazie   nie   ma   werniksu   bądź   jest   go  niewiele?   W   tym   wypadku   efekty   testów   w
promieniowaniu UV nie są już tak oczywiste. Każdy pigment ma swój własny współczynnik fluorescencji
w   promieniowaniu   UV.   Zmiany   w   obrazie   fluorescencyjnym   dzieła   nie   będą   już   spowodowane
ewentualnymi przemalowaniami, a różnicami w składzie chemicznym użytych barwników. Trzeba więc
zwracać uwagę na różnice we fluorescencji tych samych barw (np. biel ołowiowa w UV jest ciemniejsza
niż biel cynkowa).
Warto   jeszcze   dodać,   że   fotografia   w   promieniowaniu   ultrafioletowym   umożliwia   odtworzenie
prawdziwego   stanu   dzieła   sprzed   różnych   modyfikacji   konserwatorskich,   pomaga   odczytywać   stare
napisy papirusowe i rękopisy.
Technika   fotografii   UV   również   nie   jest   zbyt   skomplikowana.   Ważne,   aby   fotografowany   obiekt   był
oświetlony specjalnym światłem żarówki Wooda (zawiera ona filtr z krzemku baru z 9% tlenkiem niklu),
przepuszczającym promieniowanie o długości fali 365 mikrometrów. Dodatkowo, na obiektyw nakręcony
ma być filtr odcinający promieniowanie UV.

Fotografia w badaniu dzieł sztuki

http://www.swiatobrazu.pl/fotografia-w-badaniu-dziel-sztuki-20607.ht...

6 z 7

2015-08-15 17:08

6. Powiększenie 181-krotne mikropróbki, pobranej z obrazu Portret weneckiego admirała Tintoretta, ukazujące układ warstw

malarskich. Na zdjęciu widoczne są: 1. jaśniejsza warstwa zaprawy; 2. ciemniejsza warstwa zaprawy; 3. pojedyncze ziarna

czarnego pigmentu; 4. pierwsza warstwa bieli (szeroki kołnierz); 5. cieńsza warstwa bieli (mniejszy kołnierzyk); 6. mieszanina

pigmentów (broda admirała); 7. werniks.

www.swiatobrazu.pl

Fotografia w badaniu dzieł sztuki

http://www.swiatobrazu.pl/fotografia-w-badaniu-dziel-sztuki-20607.ht...

7 z 7

2015-08-15 17:08