Verne Juliusz - Pierre-Jean

Juliusz Verne

Pierre-Jean

od kilku miesi

cy działo alarmowe nie terroryzowało portu w Tulonie.

Galernicy – lepiej pilnowani – zatrzymywani byli podczas najmniejszych prób
ucieczki. Nawet ci najbardziej nieustraszeni cofali si

teraz przed trudnymi do

pokonania przeszkodami.

To nie miło

ść

do wolno

ci osłabła w sercach skaza

ców, ale jakie

niewytłumaczalne zniech

cenie zdawało si

obci

ąż

ich ła

cuchy. Sk

din

kilku stra

ników, którym udowodniono niedbalstwo albo zdrad

, odwołano z

galer, co spowodowało,

e ich nast

pcy byli bardziej surowi w pilnowaniu

ęź

niów i w prowadzeniu dochodze

Komisarz galer, przeczulony na punkcie zaniedba

bezpiecze

stwa, był

dumny z takich rezultatów. W Tulonie ucieczki zdarzały si

ęś

ciej i były

łatwiejsze ni

w innych portach, dlatego te

nale

ało obawia

nawet

pozornego bezruchu, który mógł skrywa

tajne zamiary.

Dla stra

ników prawa jest rzecz

naturaln

podejrzewa

zbrodni

nawet

wobec jej braku. W chwilach, kiedy nie

cigaj

przest

pców, ich zadaniem

jest czuwanie. Przy braku czynów podlegaj

cych ich represji czuj

zobowi

zani oskar

o zbrodniczo

ść

nawet cisz

We wrze

niu przed rezydencj

wiceadmirała zatrzymał si

bogaty powóz.

Wysiadł z niego m

ęż

czyzna w wieku około trzydziestu pi

ciu lat. Był nim pan

Bernardon, zamo

ny kupiec, który niedawno osiedlił si

w Marsylii.

Twarz m

ęż

czyzny była powa

na a on sam wydawał si

starszy ni

by to

wynikało z jego metryki urodzenia. Cierpienia, jakich doznał ju

w pierwszych

latach swego

ycia, zarysowały na jego czole kilka przedwczesnych

zmarszczek. Niegdy

jego odwaga zwyci

ęż

ała przeznaczenie, jego dusza

wzgardzała ludzkimi przes

dami, jego r

ka oddawała si

z jednakow

szczero

w r

ce małych i du

ych, je

li tylko wielko

ść

tych ostatnich i ich

pokora były uczciwe!

Pan Bernardon bez niczyjej pomocy dorobił si

fortuny – zaczynaj

c od

niczego zaszedł bardzo wysoko. W Marsylii otoczony był wielkim szacunkiem

i sław

, utrzymywał kontakty z najwa

niejszymi osobisto

ciami.

W młodo

ci walczył z nieszcz

ęś

ciem, bezduszno

i podejrzliwo

ludzk

, poszukiwał samotno

ci. Wraz z rodzin

trzymał si

na uboczu – tak

skutecznie,

e nigdy nie utrzymywał kontaktów handlowych z lud

mi go

otaczaj

cymi. Jego wyjazd odbył si

c bez specjalnego rozgłosu i bez

piechu. Do Tulonu przybył pod pretekstem załatwienia spraw rodzinnych.

liwie szybko wystosował listy polecaj

ce do wiceadmirała. Ten przyj

go chłodno, prosz

c o podanie przyczyn swojej wizyty.

– Panie admirale – rzekł Marsylczyk – mam do pana zwykł

pro

– Jak

– Chciałbym zobaczy

, z najdrobniejszymi szczegółami, galery w Tulonie.

– Panie Bernardon – odpowiedział wiceadmirał – listy polecaj

ce od

prefekta były zbyteczne. Człowiek tak warto

ciowy jak pan mógł si

naprawd

o nie nie troszczy

Pan Bernardon ukłonił si

i, dzi

kuj

c za łaskawo

ść

, zapytał, jakich

formalno

ci musi dopełni

– Nic prostszego – prosz

zgłosi

do szefa sztabu marynarki i pana

yczenia zostan

spełnione.

Pan Bernardon po

egnał si

i kazał si

zawie

źć

do szefa sztabu, gdzie

otrzymał pozwolenie wej

cia do arsenału. Chciał natychmiast wcieli

ycie

swoje plany. Obecny u komisarza wi

zienia ordynans uni

enie oddał si

jego dyspozycji. Marsylczyk jednak podzi

kował, daj

c do zrozumienia,

chce zosta

sam.

– Zrobi pan jak zechce – odpowiedział komisarz.

– Czy mog

rozmawia

ze skaza

cami?

– Oczywi

cie, moi adiutanci s

uprzedzeni. To z pewno

cele

filantropijne sprowadzaj

pana tutaj?

– Tak panie – odpowiedział bez wahania Bernardon.

– Jeste

my przyzwyczajeni do tego rodzaju wizyt – rzekł komisarz. – Rz

– nie bez racji – poszukiwał sposobów na złagodzenie rygorów wi

ziennych i

prosz

mi wierzy

e warunki, w jakich

skaza

cy, ju

uległy znacznej

poprawie.

Marsylczyk ukłonił si

– Istnieje sroga sprawiedliwo

ść

, jednak

e jest ona szczególnie trudna do

egzekwowania w tych warunkach, je

li mamy nie przesadza

w stosowaniu

rygorów prawa. Musimy mie

na baczno

ci wobec współczesnych

filantropów, którzy cz

sto zapominaj

o zbrodni w obliczu surowo

ci kary! W

dodatku wiemy,

e obiektywizm wymiaru sprawiedliwo

ci tak

e ulega ci

głej

poprawie.

– Jest pan obdarzony wyj

tkow

wra

liwo

– odpowiedział pan

Bernardon. – Je

li moje uwagi mogłyby pana zainteresowa

, to z prawdziw

przyjemno

przedyskutuj

je z panem.

Na tym obydwaj m

ęż

czy

ni zako

czyli rozmow

i rozstali si

, a

Marsylczyk udał si

w stron

galer.

Port wojskowy w Tulonie składał si

głównie z dwóch pot

ęż

nych

wieloboków opartych stron

północn

o brzeg basenu nazwanego Now

Dars

poło

onego na zachód od drugiego, zwanego Star

Dars

. Mury

obronne – przedłu

enie fortyfikacji miasta – były rodzajem tam wystarczaj

szerokich aby pomie

w sobie długie budynki, takie jak: warsztaty, koszary,

magazyny Marynarki. Ka

dy z basenów miał w cz

ęś

ci południowej rodzaj

wej

cia-zamkni

cia wystarczaj

cego do swobodnego przej

cia okr

liniowego. Te pi

kne sk

din

d mury obronne potworzyły baseny

eglowne z

kontrolowanymi wlotami – zdaj

cymi egzamin w przypadku stałego poziomu

wód Morza

ródziemnego, a które stałyby si

bezu

yteczne w przypadku

istnienia przypływów. Nowa Darsa była ograniczona od zachodu przez
magazyny i park artylerii a na południu, po prawej stronie od wej

cia poprzez

zienie – przez mał

red

Tutaj schodziły si

pod k

tem prostym dwie budowle: pierwsza, zwrócona

na południe, to warsztaty z maszynami parowymi; druga, zwrócona na Star

Dars

, obejmowała kolejno koszary i szpital. Niezale

nie od trzech sal-cel,

które zamykały budowl

, były jeszcze trzy wi

zienia pływaj

ce. W tych

ostatnich przebywali skaza

cy z wyrokami terminowymi, podczas gdy skazani

na do

ywocie zamykani byli we wspomnianych celach.

li gdziekolwiek nie powinna istnie

równo

ść

to wła

nie tutaj – na

galerach. System karny, wyznaczaj

c kar

, daj

c nam obraz wynaturzenia

ducha skaza

ca, powinien równie

rozró

nia

jego dotychczasow

pozycj

społeczn

i jego pochodzenie! Haniebnie wymieszani byli tu skaza

wszelkich gatunków, ró

nego wieku i przeró

nych kar. Z tego

ałosnego

skupiska nie mogło si

wyłoni

nic innego jak tylko obrzydliwe zepsucie.

Zaraza zbrodni dokonywała po

ród tych zgangreniałych mas

niebezpiecznego zniszczenia a wszelkie

rodki zaradcze zostały zniweczone

gdy raz zło przeszło do krwi i strawiło inteligencj

zienia były odizolowane, wida

je było z najdalszych stron arsenału i z

najodleglejszych punktów miasta.

W wi

zieniu w Tulonie przebywało około cztery tysi

ce skaza

ców.

Zarz

dy portu, budownictwo okr

towe, artyleri

, magazyn główny, konstrukcje

hydrauliczne i budynki cywilne obsługiwało około trzech tysi

cy skazanych

przeznaczonych do fatygi.

Inni, którzy nie znale

li miejsca w tych pi

ciu

głównych oddziałach, słu

yli w porcie do załadowywania i rozładowywania

balastu, holowania statków, odmulania, transportu błota, wyładunku drewna
na maszty, wykonywania konstrukcji, itp. Reszt

wreszcie stanowili

piel

gniarze albo chorzy, pracownicy specjalni, czy w ko

cu skazani na

podwójne ła

cuchy – na przykład za prób

ucieczki.

Zegar arsenału wybił wpół do pierwszej kiedy pan Bernardon skierował si

w stron

basenów. Port był pusty. Skaza

cy, którzy opu

cili swoje cele o

wschodzie sło

ca, pracowali do wpół do dwunastej, kiedy to dzwon przywołał

ich do pomieszcze

. Ka

dy dostał 917 gramów chleba albo 300 gramów

sucharów morskich oraz 48 centylitrów wina. Skazani na do

ywocie weszli na

ławki a zbir

natychmiast zakuł ich w ła

cuchy, natomiast skazani z

łagodniejszymi wyrokami mogli porusza

swobodnie wzdłu

całego

pomieszczenia. Na gwizdek adiutanta wszyscy siedli w kucki wokół mena

zawieraj

cych, przez cały rok tak

sam

, zup

z suszonego bobu. Taki był

ich dzie

powszedni, a co gorsze, prawo do swojej porcji wina mieli tylko w

wyznaczone dni.

Roboty musiały by

wznowione o godzinie pierwszej, by móc je zako

czy

o ósmej wieczorem, kiedy to prowadzono skaza

ców do ich wi

zie

, gdzie

znajdowali miejsce spoczynku na lawetach dział – w wi

zieniach pływaj

cych,

albo na łó

kach polowych – w celach naziemnych, bez dodatkowej ochrony

przed zimnem czy twardo

posłania, oprócz strz

pu zgrzebnej, szarej

wełny.

Skaza

cy nie powinni byli powróci

do robót przed upływem pół godziny.

Pan Bernardon skorzystał z ich nieobecno

ci aby przej

ść

po nabrze

ach,

badaj

c rozkład portu, statki z przykrytymi dla ochrony ładowniami, pot

ęż

szkielety uwi

zione w basenach warsztatów okr

towych, ci

ęż

kie odlewy

zgromadzone pod d

wigami. Jednak nie zwracał zbytnio uwagi na te

wspaniało

ci przemysłu. Bez w

tpienia potrzebował pozna

kilka detali z

ycia prywatnego skaza

ców, poniewa

zbli

ył si

do jednego z adiutantów i

rzekł:

– O której godzinie wi

ęź

niowie powinni wróci

do portu?

– O pierwszej – odpowiedział mu stra

nik.

– Czy wszyscy, bez ró

nicy, wykonuj

te same prace?

– Nie, s

tacy, którzy pod nadzorem podmajstrów uprawiaj

rzemiosła

szczególne: udaj

do warsztatów

lusarskich, powro

niczych,

odlewniczych, a tam wymaga si

praktycznych umiej

tno

ci i, prosz

wierzy

spotyka si

tu wspaniałych fachowców.

– Ile mog

zarobi

– To zale

y. Pracuj

albo na dniówki albo na akord. Dzie

pracy mo

e im

przynie

ść

od pi

ciu do dwudziestu centymów. Akord, w zale

ci od ich

wydajno

ci i szybko

ci, pozwala czasami osi

ąć

trzydzie

ci.

– Ta nieznaczna suma – skwapliwie spytał Marsylczyk – mo

e poprawi

ich byt?

– Wystarcza na zakup tytoniu, gdy

, mimo zakazów, tolerujemy palenie.

Tak

e, za kilka centymów, mog

czasem otrzyma

porcj

ragoût

lub jarzyn.

– Czy skazani na do

ywocie i wi

ęź

niowie z terminowymi wyrokami

otrzymuj

tak

sam

zapłat

– Płaca jest taka sama dla wszystkich ale tym ostatnim przysługuje

dodatkowo jedna trzecia zarobku, któr

zatrzymuje si

im do zako

czenia

kary, kiedy to otrzymuj

cał

uzbieran

sum

, aby nie byli kompletnymi

dzarzami w chwili opuszczania wi

zienia.

– Tak, wiem – rzekł pan Bernardon, gł

boko wzdychaj

– Prosz

mi wierzy

– podj

ł podoficer – oni nie s

tacy nieszcz

ęś

liwi i

li z własnej winy albo z powodu prób ucieczki nie podwoj

swojej kary, to

pod wzgl

dem warunków bytu nie maj

na co uskar

, w porównaniu z

wieloma robotnikami w miastach!

Ten człowiek, graj

cy rol

zatroskanego, nazywa to wr

cz dobrobytem!

– Przedłu

enie kary wi

zienia – spytał Marsylczyk nieco zmienionym

głosem – nie jest jedynym rodzajem kary, jaka spotyka ich za prób

ucieczki?

– Nie! Jest tak

e kara chłosty, albo zakucie w podwójne ła

cuchy!

– Chłosty? – powtórzył pan Bernardon.

– Obejmuje ona od 15 do 60 razów smolistym sznurem przez plecy!

– Czy wykluczona jest jakakolwiek ucieczka skaza

ca zakutego w

podwójne ła

cuchy?

– Prawie – odpowiedział podoficer. – Skaza

cy s

przykuci do nóg ławek i

nigdy nie wychodz

, st

d ucieczka jest wła

ciwie niemo

liwa!

– To znaczy,

e podejmuj

próby ucieczki najcz

ęś

ciej podczas robót?

– Bez w

tpienia! Pary, które tworz

, mimo ci

głego nadzoru, maj

pewien

rodzaj wolno

ci, niezb

dnej do wykonywania robót. Ci ludzie s

tak zr

czni,

e w przeci

gu pi

ciu minut przetn

najmocniejszy ła

cuch. Je

li dybel –

przynitowany do ruchomej

ruby – jest za twardy, zostawiaj

obr

cz wokół

nogi i przecinaj

pierwsze ogniwo ła

cucha. Du

o skaza

ców pracuje w

warsztatach

lusarskich a tam znajduj

materiały, których im potrzeba.

sto wystarcza im blaszka białego

elaza, na której wyryto ich numer. Je

uda im si

zdoby

spr

ęż

z zegara – nie trzeba długo czeka

na wystrzał

alarmowej armaty! Ostatecznie maj

tysi

ce sposobów na to, by si

wyrwa

. Raz jeden skazaniec – aby uchroni

przed chłost

– sprzedał

nam dwadzie

cia dwa sposoby uwolnienia si

– A gdzie mog

chowa

swoje narz

dzia?

– Wsz

dzie i nigdzie. Jeden ze skaza

ców ponacinał sobie szczeliny pod

pachami i wsun

ł pomi

dzy skór

i ciało małe kawałki stali. Ostatnio

zatrzymałem jednemu skaza

cowi słomiany kosz, w którym ka

de włókno

zawierało niedostrzegalne pilniczki i piłki. Nie ma rzeczy niemo

liwych dla

ludzi, którzy nazywaj

Mały, Collogne albo hrabia

tej Heleny!

W tym momencie wybiła godzina pierwsza. Podoficer zasalutował panu

Bernardonowi i udał si

na swój posterunek.

– Nadzieja i sprawiedliwo

ść

! – powiedział do siebie kupiec. – A je

li mi si

nie powiedzie?! Wielki Bo

e! Chłosta! Podwójne ła

cuchy!

***

Skaza

cy, pod nadzorem stra

nika, wychodzili z wi

zienia – jedni sami,

inni poł

czeni w pary.

Port rozbrzmiewał gwarem głosów, d

kami

elaza, pogró

kami

argusów.

Pan Bernardon, gł

boko przej

ty, uwa

c, by podczas odwiedzin

tych nieszcz

ęś

ników nie okaza

zbytniego po

piechu, skierował si

w stron

parku artylerii.

Tam znalazł obwieszczenie zawieraj

ce – jak we wszystkich tego rodzaju

placówkach – kodeks kar wi

zienia:

dzie skazany na

mier

– ka

dy wi

zie

, który uderzy urz

dnika, zabije

swojego towarzysza, zbuntuje si

lub bunt sprowokuje.

dzie skazany na trzy lata podwójnych ła

cuchów – ka

dy “skazany na

ywocie”, który podejmie prób

ucieczki; i na kar

do trzech lat

przedłu

enia kary – ka

dy “skazany na czas okre

lony", który popełni to samo

przest

pstwo; i na przedłu

enie kary na do

ywotni

– ka

dy skazaniec, który

ukradnie sum

5 franków.

dzie skazany na chłost

– ka

dy skazany, który b

dzie piłował swoje

ła

cuchy lub spróbuje uciec przy pomocy jakiegokolwiek innego

rodka; ten,

u którego znajdzie si

przebranie; ten, który ukradnie poni

ej 5 franków; który

upije; który uprawiał b

dzie hazard; który b

dzie palił w porcie lub w

pomieszczeniach; który sprzeda lub zniszczy swoje łachmany; który b

dzie

pisał bez pozwolenia; który b

dzie posiadał wi

cej ni

10 franków; który

dzie bił współwi

ęź

nia; który odmówi pracy; który odmówi posłusze

stwa;

który b

dzie niesubordynowany.

Marsylczyk, po przeczytaniu regulaminu, stał pogr

ąż

ony w zamy

leniu, z

którego wyrwało go nadej

cie galerników. Port dudnił aktywno

Przydzielano prace we wszystkich jego punktach. Dookoła dało si

słysze

pijackie głosy majstrów wydaj

cych komendy:

– Dziesi

ęć

par do Saint Mandrier!

– Pi

tna

cie skarpet do powrozowni!

– Dwadzie

cia par do masztów!

– Wsparcie sze

ciu czerwonych do basenu!

Wezwane pary kierowały si

do wyznaczonych miejsc, poganiane

obelgami adiutantów, albo jeszcze cz

ęś

ciej – budz

cymi strach kijami.

Marsylczyk przypatrywał si

im uwa

nie – szczególnie chciał rozpozna

ich

numery identyfikacyjne. Jedni stawali do załadowanych ci

ęż

ko wózków, inni

transportowali na ramionach ci

ęż

kie elementy konstrukcji i układali je w stosy,

pozostali uprz

tali drewniane belki albo ci

li linkami holowniczymi kadłuby

statków. Tymczasem sło

ce zalewało ich piek

cym

arem.

ęź

niowie byli jednakowo odziani w czerwone kaftany ze zgrzebnej

wełny, kamizelki tego samego koloru i spodnie z szarego grubego materiału.
Skazani na do

ywocie nosili czapki koloru zielonego i zatrudniani byli przy

najci

ęż

szych pracach, gdzie nie wymagano fachowców. Skazani, tak zwani

podejrzani, z powodu ich przebiegło

ci b

licznych prób ucieczek, nakrywali

głowy zielonymi czapkami z szerokim, czerwonym otokiem. Czapki całkowicie
czerwone wskazywały wi

ęź

niów z wyrokami terminowymi i tym ostatnim pan

Bernardon rzucał po

pieszne spojrzenia. Ka

da czapka miała przyczepiony

kawałek białej blaszki z numerem identyfikacyjnym skaza

ca.

Niektórzy galernicy, skuci parami, mieli na sobie od o

miu do dwudziestu

dwóch funtów

elaza. Ła

cuch wznosił si

od stopy jednego skaza

ca do

jego pasa a nast

pnie spadał do ziemi, by znów wznie

ść

do pasa i opa

ść

do stopy nast

pnego wi

ęź

nia. Ci nieszcz

ęś

nicy przezywali si

kawalerami

girlandy! Inni, którzy poruszali si

pojedynczo, nosili tylko jedn

obr

cz i

kawałek ła

cucha dziewi

cio- lub dziesi

ciofuntowego, albo tylko sam

obr

cz nazywan

skarpet

, wa

żą

od dwóch do czterech funtów. Kilku

podejrzanych miało jedn

stop

uwi

zion

w dyscyplinie – okuciu w formie

trójk

ta, nitowanym na szczytach i skonstruowanym tak,

e zaciskał si

przy

dej próbie uwolnienia si

Pan Bernardon wypytywał to galerników, to stra

ników, jednocze

nie

bacznie obserwuj

c wszystkie inne wykonywane prace. Czasami na jego usta

cisn

ło si

pytanie, którego nie

miał wypowiedzie

. Oczywi

cie chciał za

wszelk

cen

rozpozna

jednego wi

ęź

nia spo

ród tych nieszcz

ęś

ników,

dlatego nagle zawładn

ła nim gor

czka niecierpliwo

ci.

Oto rozpo

cierał si

przed nim rozdzieraj

cy dusz

obraz oprawiony w

ramy prawa i sprawiedliwo

ci, przedstawiaj

cy na tle smutnej codzienno

panoram

degradacji i ludzkich cierpie

! Namalowało go przeznaczenie, które

spotkało na palecie zbrodni tylko te najbardziej pos

pne kolory! Ale przej

tym widokiem odwiedzaj

cy nie zastanawiał si

dłu

ej nad cało

. Po

ród

tego tłumu szukał kogo

, kto go zupełnie nie oczekiwał!

Był to numer 2224. Z jego nazwiska i pochodzenia nie pozostawiono mu

nic. Tylko jeszcze tych kilka obel

ywych cyfr – n

dzne imi

chrzestne,

którym wi

zienie ozdabia swoje dzieci! – ł

czyło go ze

wiatem, lokuj

c go

jednak w tej jak

e haniebnej ka

cie skaza

ców.

Mimo poszukiwa

panu Bernardonowi nie udało si

odszuka

numeru

2224. Kupiec zwrócił si

c do stra

nika z zapytaniem, czy został on mo

z jakichkolwiek przyczyn zatrzymany w wi

zieniu.

– Och nie! – odpowiedział zagadni

ty. – Obraca kabestanem!

– Jakim jest człowiekiem?

– Prosz

mi wierzy

, jest bardzo uci

ąż

liwym wi

ęź

niem. To powracaj

Takie okre

lenie wskazywało,

e skazaniec znajdował si

po raz drugi na

galerach.

– Je

li chce pan z nim rozmawia

– podj

ł adiutant – znajdzie go pan przy

maszcie.

Pan Bernardon skierował si

tam szybko i zauwa

ył człowieka z numerem

2224, który przygotowywał wła

nie jeden z dr

gów. Marsylczyk nie spuszczał

z niego wzroku a wkrótce jego oczy zaszły łzami.

III

Numer 2224 był m

ęż

czyzn

około lat trzydziestu, solidnie zbudowanym.

Jego twarz była szczera i tchn

ła raczej inteligencj

człowieka honoru ni

kryminalisty. Na obliczu tego człowieka malowało si

gł

bokie zrezygnowanie;

nie było to jednak ogłupienie, gdy

od czasu do czasu w przygn

bionych

oczach zapalały si

jakby iskierki. Ta wewn

trzna energia winna by

skierowana ku czemu

ytecznemu. W regularno

ci rysów tego

nieszcz

ęś

nika nie mo

na si

było doczyta

powołania do zbrodni, a tylko

odpowiednie wykształcenie, które powinno nieuchronnie zaprowadzi

go ku

dobru.

zie

skuty był z du

o starszym od siebie skaza

cem, mocno z nim

kontrastuj

cym – bardziej zatwardziałym i bestialskim. Na twarzy

przygn

bionego, starego aresztanta odcisn

ła swe pi

tno

wiadomo

ść

winy!

Niegodny i obrzydliwy zwi

zek, który tworzy pot

ęż

solidarno

ść

winowajców!

d pochodzi to fatalne prawo, które dobre natury, stawiaj

c na równi ze

złymi, prowadzi je na stracenie? Dlaczego zło jest robakiem dr

ążą

cym dobro?

Pracuj

ce pary zaj

te były w tym momencie stawianiem grotmasztu nowo

powstaj

cego statku. Aby dopomóc swoim wysiłkom, wi

ęź

niowie

piewali

piosenk

Wdowa. Wdowa – to gilotyna, wdowa po tych wszystkich, których

zabija!

Och! och! och! Jean-Pierre, och!

Oporz

Oto! oto! Golibroda! och!

Och! och! och! Jean-Pierre, och!

Oto wózek!

Ach! ach! ach!

Czas kosi

szyje!

Jaka

egzystencja! Jakie my

li! Jaki horyzont – wypełniony przez galery i

szafot!

Pan Bernardon oczekiwał cierpliwie a

prace zostan

przerwane.

Wreszcie nadszedł moment, w którym pary, korzystaj

c z chwili przerwy, jak

im przyznano, udały si

na odpoczynek. Starszy z dwóch skaza

ców

rozci

ł si

na ziemi, młodszy za

– cichy i ponury – wsparł si

ramionach kotwicy.

Marsylczyk zbli

ył si

do niego.

– Mój przyjacielu – rzekł serdecznie – chciałbym z panem pomówi

Numer 2224 zbli

ył si

do pytaj

cego a ruch ła

cucha wyrwał starego

galernika z drzemki.

– Hej, no, zatrzymasz si

, czy pozwolisz, aby zacisn

ły nas lisy?!

– Zamknij si

Romain! Chc

porozmawia

z tym panem.

– Kiedy mówi

ci,

e nie!

– Daj troch

swojego ła

cucha!

– Nie! Trzymam swoj

połow

– Romain! Romain! – odparł numer 2224, zaczynaj

c si

zło

– Dobrze, zagrajmy – rzekł Romain i wyci

ł z kieszeni tali

kart.

– Zaczyna si

– mrukn

ł młody skazaniec.

Ła

cuch wi

ęź

niów składał si

z osiemnastu sze

ciocalowych ogniw.

dy miał ich po dziewi

ęć

i tylko w takim promieniu mógł si

cieszy

swobod

ruchów. Dwaj przeciwnicy byli w pułapce. Toczyła si

dzy nimi

gra o stawk

, która demaskowała rozpalon

chciwo

ść

jednego z nich. Do

swojej rozmowy wplatali niezrozumiałe słowa.

Pan Bernardon zbli

ył si

do Romaina.

– Chc

kupi

ęść

ła

cucha – rzekł do niego.

– B

dzie si

mi opłacało?

Kupiec wyj

ł z kieszeni pi

ęć

franków.

– Pi

ęć

okr

glaków! – krzykn

ł stary galernik. – Załatwione!

Rzucił si

na pieni

dze, które natychmiast znikn

ły nie wiadomo gdzie.

Rozwin

ł nast

pnie ła

cuchy, które poprzednio zwin

ł przed sob

, powrócił

na swoje miejsce i poło

ył si

, odwracaj

c si

plecami do sło

ca.

– Czego wi

c pan sobie

yczy? – spytał Marsylczyka młody skazaniec.

Ten przygl

dał mu si

przez chwil

uwa

nie i rzekł:

– Nazywa si

pan Pierre-Jean. Odsiedział pan pi

ęć

lat na galerach za

kradzie

. Trzy lata temu, po zako

czeniu kary, został pan zwolniony, ale

wkrótce został pan ponownie skazany na dziesi

ęć

lat zakucia w kajdany.

– To prawda! – odparł Pierre-Jean.

– Jest pan synem Jeanne Renaud.

– Moja biedna matka – rzekł skazany

ało

nie. – Prosz

, niech pan

o niej nie mówi! Ona nie

yje!

– Nie

yje od dwóch lat – dodał pan Bernardon.

– Tak, i b

pracowa

zawzi

cie, gdy

chc

mie

za co kupi

nagrobek

biednej Jeanne Renaud.

– Ona ma ju

na grobie pi

, marmurow

płyt

– odpowiedział kupiec.

– I otaczaj

zielone drzewa?

– Tak, Pierre-Jeanie!

– Och! Dzi

kuj

! Ale kim pan jest?

– Niech pan posłucha, musimy uwa

i nie rozmawia

zbyt długo.

Prosz

, niech si

pan przygotuje, za dzie

lub dwa, do ucieczki. Niech pan za

wszelk

cen

kupi milczenie swojego kompana. Prosz

mu obieca

wszystko, dotrzymam pa

skich obietnic. Jak b

dzie pan gotowy, otrzyma pan

narz

dzia potrzebne do uwolnienia si

, poniewa

tutejsze mogłyby pana

zawie

ść

egnaj, Pierre-Jeanie!

Marsylczyk zostawił skazanego, oszołomionego tym, co usłyszał, i

kontynuował spokojnie swoj

wizytacj

. Obszedł jeszcze kilka miejsc,

zobaczył dwa warsztaty, by nast

pnie powróci

do swojego powozu. Konie

zawiozły go prosto do hotelu.

Pierre-Jean natomiast nie otrz

ł si

jeszcze ze zdziwienia. Sk

pochodził ten m

ęż

czyzna, znaj

cy tak dobrze ró

ne okoliczno

ci jego

ycia?

A propos czego mówił o jego matce? Dlaczego Jeanne Renaud miała pi

kny

grób, otoczony drzewami? Jaki cel mógł mie

ten człowiek w uwolnieniu go?

Przypu

ść

my,

e zdecyduje si

na zaoferowan

propozycj

i podejmie

przygotowania do ucieczki. Najpierw musi poinformowa

swojego

współtowarzysza o swoich zamiarach – rzecz to niezb

dna, poniewa

zy,

jakie ich ł

, nie mog

zerwane bez wiedzy obydwu. Mo

e Romain

zechce skorzysta

z mo

liwo

ci ucieczki, a co za tym idzie – zmniejszy

szanse jej powodzenia?

Ten stary skazaniec – zakuty w kajdany – miał do odbycia jeszcze tylko

osiemna

cie miesi

cy kary. Pierre-Jean, informuj

c go o swych zamiarach,

usiłował wi

c udowodni

mu,

e w tak krótkim okresie i tak ryzykuje

zwi

kszeniem wyroku.

Romain, czuj

c pieni

dze, nie chciał przyj

ąć

do wiadomo

adnych

argumentów swego kolegi. Dopiero, jak ten zacz

ł mówi

o kilku tysi

cach

franków, których mógłby oczekiwa

po wyj

ciu z wi

zienia, stary stawał si

głuchy na szepty własnego ja i coraz ch

tniej przystawał na propozycje

Pierre-Jeana. Problemem jednak stał si

sposób zapłaty. Po licznych

naradach, w których Romain gardził wszystkimi obietnicami,
a nawet danym słowem honoru, dał si

wreszcie przekona

e dostanie w

formie zaliczki kilka diamentów. Pierre-Jean zobowi

zał si

tak

e podnie

ść

obiecan

wcze

niej sum

o ich warto

ść

Teraz zacz

ł si

zastanawia

nad sposobem ucieczki. Musiał opu

port, nie b

c przy tym zauwa

onym, a wi

c uciekaj

c wy

wiczonym

spojrzeniom funkcjonariuszy i stra

ników wi

ziennych. Powinien działa

brawurowo czy te

raczej u

podst

pu? A mo

e jednego i drugiego

jednocze

nie! Gdy znajdzie si

we wsi, zanim dotrze tam po

cig

andarmerii,

łatwo przekona do siebie wie

niaków, którzy, mimo

e w nadziei uzyskania

nagrody stan

bardziej podejrzliwi, nie opr

z pewno

urokowi du

sumy pieni

dzy, któr

im zaoferuje.

Pierre-Jean wybrał noc jako najlepsz

por

do realizacji swoich planów.

c skaza

cem z wyrokiem terminowym, zamiast by

uwi

zionym w

jednym ze starych statków, które tworzyły wi

zienia pływaj

ce, wyj

tkowo był

zamkni

ty w jednej z cel wi

ziennych. Wyj

ść

stamt

d było bardzo trudno,

najwa

niejszym wi

c było tam nie wróci

. Poniewa

nie mógł

opuszczeniu wi

zienia inn

drog

morsk

, pewn

szans

na powodzenie

ucieczki dawały prawie wymarłe redy. Gdy uda mu si

dobrn

ąć

do brzegu –

nale

dzie do swojego opiekuna, a ten wska

e mu dalsz

drog

Tak oto w swych rozwa

aniach Pierre-Jean postanowił liczy

nieznajomego. Zdecydowany był oczekiwa

jego rad. Przede wszystkim za

chciał si

dowiedzie

, czy dotrzyma on wszystkich obietnic danych

Romainowi. Bior

c pod uwag

zniecierpliwienie skaza

ca, czas jego płyn

bardzo wolno.

Nast

pnego dnia Marsylczyk przyszedł prosto do niego.

– I jak?

– Wszystko postanowione, panie, i je

yczy pan sobie by

pomocnym, wszystko pójdzie dobrze.

– Czego panu potrzeba?

– Obiecałem memu towarzyszowi, po wyj

ciu z galer, trzy tysi

franków.

– B

dzie je miał! Dalej?

– Ale on chce czego

bardziej pewnego ni

zwykła obietnica i domaga si

diamentów jako zadatku.

Pan Bernardon rozejrzał si

, czy nie jest obserwowany, i upu

cił

brylantow

szpilk

pod nogi starego skaza

ca, który błyskawicznie j

schował. W tym samym czasie rzucił mały woreczek Pierre-Jeanowi.

– Oto – rzekł – złoto i najlepszy, hartowany pilnik.

– Dzi

kuj

panie. Gdzie mam si

ukry

– W okolicy Notre-Dame-des-Maures,

w górach.

– Dobrze!

– Kiedy pan wyruszy?

– Dzi

wieczorem. Wpław!

– Dobrze! Prosz

postara

dotrze

najpierw do przyl

dka Garonne.

Tam znajdzie pan potrzebne przebranie. Odwagi i ostro

nie!

– I dobrej orientacji – dodał Pierre-Jean.

Skaza

cy wrócili do pracy. Pan Bernardon, zimny i niewzruszony,

przypatrywał si

uwa

nie wykonywanym robotom, rozmawiał długo

z dwoma sławnymi galernikami, którzy brali go za wielkiego filantropa.

Pierre-Jean starał si

za wszelk

cen

sprawia

wra

enie

najspokojniejszego z wi

ęź

niów, ale dobrego obserwatora uderzyłoby – wbrew

wszelkim staraniom – jego niezwykłe poruszenie. Miło

ść

do wolno

rozsadzała jego serce i co rusz zapalała nowe nadzieje, które starał si

ukrywa

, udaj

c pozorn

rezygnacj

. Do pracy przyst

pił z niebywałym

zapałem. Zdradził si

nieomal, wykazuj

c przy tym zbyt du

o dobrej woli.

Oboj

tno

ść

byłaby dla niego najlepsz

mask

Wymy

lił,

e aby ukry

swoj

nieobecno

ść

podczas wieczornego wej

cia

do celi, jego miejsce u boku kompana od ła

cucha zajmie inny wi

zie

Jeden z galerników, przezywanych przez obr

cz opasuj

jego nog

–

skarpet

, maj

cy zaledwie kilka dni do zako

czenia kary, i jako taki bez pary,

za trzy sztuki złota zgodzi si

na przypi

cie ła

cucha Pierre-Jeana, gdy tylko

ten ostatni si

z niego uwolni.

Około siódmej wieczorem Pierre-Jean skorzystał z chwili odpoczynku, aby

przepiłowa

swoje okucie. Dzi

ki doskonało

ci pilnika, b

specjalnemu

jego doborowi do rodzaju stopu, z którego wykonana była obr

cz, uwolnił si

bardzo szybko. Na chwil

przed wej

ciem do cel, po upewnieniu si

skarpeta zaj

ł jego miejsce, przycupn

ł za stosem drewna.

za nim znajdował si

pot

ęż

ny kocioł przeznaczony dla jednej z fregat

parowych. Wystawiono go przed warsztat, aby wyschn

ł. Ten obszerny

zbiornik usadowiony był na podstawie a otwory palenisk oferowały
skaza

cowi bezpieczne schronienie. Korzystaj

c z nadarzaj

cej si

okazji,

Pierre-Jean w

lizgn

ł si

bezszelestnie, zabieraj

c po drodze rodzaj

czapki z wydr

ąż

onymi otworami, wydłubanej z kawałka belki. Czekał.

Zapadła noc. Zegar wybił godzin

ósm

i skaza

cy, porzucaj

c roboty,

skierowali si

do swoich wi

zie

pod kontrol

stra

ników. Niebo zasnute

chmurami pot

gowało ciemno

ci i wspierało Pierre-Jeana. Kiedy arsenał

opustoszał, wyszedł on ze swojej kryjówki i, czołgaj

c si

po cichu, posuwał

wzdłu

basenów warsztatów okr

towych, gdy

nie mógł przej

ść

obok

budynków wi

zienia. Z drugiej strony redy pogr

ąż

ał si

w ciemno

ciach

półwysep Cepet.

Kilku adiutantów bł

kało si

jeszcze tu i ówdzie. Pierre-

Jean zatrzymywał si

co chwila i krył si

w ciemnych zagł

bieniach. Na szcz

ęś

cie mógł zerwa

z siebie całe to

elastwo i teraz jego ruchy były ciche i nieskr

powane.

W ko

cu dotarł do morza od strony Nowej Darsy, niedaleko od wej

cia,

które dawało dost

p do redy. Ze swego rodzaju czapk

z drewna w r

zsun

ł si

po długiej linie i znikn

ł bezgło

nie pod falami.

Kiedy wypłyn

ł z powrotem na powierzchni

, zr

cznie zało

ył swe dziwne

nakrycie głowy. W ten sposób znikn

ł pod nim całkowicie a przygotowane

otwory pozwalały mu na swobodn

orientacj

. Mo

na go było teraz wzi

ąć

dryfuj

boj

Nagle rozległ si

armatni wystrzał.

“To na zamkni

cie portu” – pomy

lał.

Po chwili dało si

słysze

drug

i trzeci

salw

“Działo alarmowe! Moja ucieczka została odkryta! Odwagi!” – pomy

lał

Pierre-Jean i, omijaj

c z wielk

ostro

statki i ła

cuchy kotwiczne,

zbli

ył si

od strony prochowni Millau do małej redy.

Morze było troch

wzburzone, ale dobry pływak, jakim si

czuł, mógł

płyn

ąć

bardzo daleko. Zrzucił z siebie gwałtownie kr

puj

ce ruchy ubranie.

Malutki woreczek ze złotem miał uwi

zany na szyi.

Dotarł bez przeszkód na

rodek małej redy i, wspieraj

c si

na jakim

przedmiocie – rodzaju metalowej boi, zdj

ł ostro

nie z głowy osłaniaj

czapk

– Uf! – westchn

ł. – Ten spacer był jedynie igraszk

w porównaniu

z tym, co mam jeszcze do pokonania. Na pełnym morzu nie musz

obawia

e kogo

spotkam, ale najpierw trzeba pokona

przesmyk, omijaj

niezliczon

ilo

ść

małych statków, udaj

cych si

do fortu Aiguillette.

dopiero b

dzie diabelski wyczyn, je

li im uciekn

. Na razie zorientujmy si

poło

eniu i nie mieszajmy do tego diabła, dopóki go tu nie ma.

Pierre-Jean, poprzez prochowni

Goubnin i fort Saint-Louis, namierzył

wła

ciwy kierunek. Powinien ucieka

w linii prostej.

eby nie zosta

zauwa

onym przez jedn

ani drug

stron

, musiał wybra

sam

rodek

przej

cia.

Z głow

osłoni

swym aparatem, płyn

ł bardzo cicho. Zerwał si

wiatr,

który zagłuszaj

c wszelkie gro

ne odgłosy, mógł zwie

ść

bystro

ść

jego słuchu.

Był bardzo czujny i miał na uwadze kilka wa

nych posuni

ęć

, które musiał

wykona

, aby opu

Mał

Red

. Posuwał si

powoli i ostro

nie, tak aby nie

straci

osłaniaj

cej go fałszywej boi.

Upłyn

ło pół godziny. Obliczył,

e zbli

ył si

do przej

cia, gdy nagle

wydało mu si

e po swojej lewej stronie słyszy plusk wioseł. Zatrzymał si

nastawił uszu i czekał.

– Hej! – krzykni

to z łodzi. – Macie co

nowego?

– Nic! – doleciało z szalupy przepływaj

cej z prawej strony uciekiniera.

– Nigdy go nie znajdziemy!

– Na pewno uciekł morzem?

– Bez w

tpienia! Wyłowiono jego ubranie.

– W ten sposób mo

emy dotrze

do Indii!

–

miało! Płyniemy dalej.

***

Łodzie rozdzieliły si

. Pierre-Jean był wi

cigany. Korzystaj

c z faktu,

e łodzie marynarki oddaliły si

, zaryzykował kilka s

ąż

ni gwałtownych i

wydłu

onych ruchów i uciekł szybko w stron

przesmyku, walcz

c z falami i

pot

guj

rozpacz

“Och! gdybym tak ju

był na pełnym morzu!” – my

lał.

Czy mo

na wyobrazi

sobie przera

ce poło

enie tego człowieka?

Pełne morze! Przecie

to pewna

mier

, a on j

wolał od galer. Jaki

upór!

Jak

ąż

to sił

charakteru mo

na znale

źć

czasami u takich nieszcz

ęś

ników!

Mówi si

zwykle,

e tak du

a energia poł

czona z dobrem potrafi dokona

wielkich rzeczy. Tak, ale jest to rodzaj siły nadprzyrodzonej. Aby j

wyzwoli

trzeba czego

niesamowitego, jak cho

by pragnienia odzyskania wolno

ci.

Ten sam człowiek, który w tak szczególnym momencie potrafił dawa

siebie tak wiele, w

yciu codziennym okazałby si

e słaby, bierny i

bezsilny. Społecze

stwo odepchn

ło tego nieszcz

ęś

nika. W wi

zieniu był

obra

any i poni

any. Szok, jaki prze

ył, zrodził teraz tryskaj

energi

pasj

Od czasu do czasu krzyki docierały do uszu Pierre-Jeana. Łodzie nasilały

poszukiwania na redzie i szczególnie koncentrowały swoj

uwag

przesmyku.

Pierre-Jean ci

gle płyn

ł!

– Raczej si

utopi

, ni

dam si

im złapa

! – mówił do siebie.

Wielka wie

a i fort Aiguillette rysowały si

przed jego oczami. Na

brzegu – jak gwiazdy złej przepowiedni – poruszały si

szybko pochodnie.

Postawiono wi

c na nogi brygady policji. Uciekinier zwolnił biegu i pozwolił si

pcha

wiatrowi ze wschodu i falom, które unosiły go w stron

morza.

Nagle błysk o

wietlił morze i Pierre-Jean dostrzegł wokół siebie trzy czy

cztery szalupy z zapalonymi pochodniami. Przestał si

porusza

. Jeden zły

ruch mógł go zgubi

– Hej, tam!

– Nic!

– Czy sprawdzano od strony Lazaret?

– I od strony baterii?

–

ołnierze marynarki s

uprzedzeni.

– W ten sposób nie mógł wyl

dowa

na wybrze

– Niemo

liwe!

– W drog

Pierre-Jean odetchn

ł. Łodzie były nie dalej ni

dziesi

ęć

ąż

ni od niego.

Był zmuszony płyn

ąć

w pozycji pionowej.

– Patrz! Co tam jest? – krzykn

ł jeden z marynarzy.

– Co?

– Ten czarny punkt, który płynie!

– Mi

dzy nami?

– Tak!

– To nic! To tylko dryfuj

ca boja.

– No dobra, złapcie j

Pierre-Jean był gotów nurkowa

, gdy w tej samej chwili rozległ si

gwizdek podmajstra.

– W drog

dzieci! Mamy co

lepszego do roboty ni

wyławianie boi.

Naprzód!

Łodzie kontynuowały poszukiwania. Nieszcz

ęś

nik odzyskał równowag

Jego wybieg nie został odkryty! Wróciły mu siły i odwaga.

W dali wznosiła si

czarna masa.

“Co to? – my

lał. – Wie

a Balaguier! B

uratowany je

li tam dotr

. Ale

gdzie ja jestem?”

Odwrócił si

i rozpoznał fort Saint-Louis.

– To naprawd

ta wie

a! Po mini

ciu stanowisk dział b

na wielkiej

redzie. Och! Wolno

ść

! Wolno

ść

Nagle znalazł si

w gł

bokich ciemno

ciach. Jaki

nieprzenikniony obiekt

zasłonił jego oczom widok fortu! Jedna z ostatnich szalup potr

ciła go i

wskutek uderzenia zatrzymała si

. Który

z marynarzy wychylił si

za burt

– To tylko boja – rzekł. – W drog

Łód

ruszyła. Lecz có

za pech! Jedno z wioseł uderzyło w fałszyw

boj

przewróciło j

i, zanim uciekinier zd

ąż

ył pomy

o ucieczce, jego ogolona

głowa ukazała si

na powierzchni wody!

– Mamy go! – krzykn

li marynarze. – Hej, tutaj!

Pierre-Jean zanurkował i, nim gwizdek wezwał porozrzucane łodzie,

płyn

ł ju

w stron

pla

y Lazaret. Oddalał si

tak

e od miejsca spotkania,

poniewa

pla

a ta usytuowana była po lewej stronie wej

cia do du

ej redy,

podczas gdy przyl

dek Garonne przesuwał si

z prawej strony. Ale on miał

nadziej

zmyli

cig, kieruj

c si

w stron

najmniej sprzyjaj

jego

ucieczce.

Tymczasem powinien był ju

dotrze

do miejsca, które wyznaczył mu

Marsylczyk. Po przepłyni

ciu kilku s

ąż

ni w przeciwn

stron

, powrócił na swój

kurs. Łodzie kr

ąż

yły wokół niego. Co chwila nurkował, aby nie zosta

zauwa

onym. W ko

cu jego udane manewry zdezorientowały po

cig. Trzeba

było nie lada wysiłków, aby to osi

ąć

! Pierre-Jean czuł si

bardzo

wyczerpany. Tracił siły, jego oczy zamykały si

wielokrotnie, doznawał

licznych zawrotów głowy. Jego r

ce słabły a oci

ęż

ałe nogi pogr

ąż

ały si

otchłani. Ale opatrzno

ść

i fale, lituj

c si

nad nim, wyrzuciły go zemdlonego

na brzeg przyl

dka Garonne.

Kiedy odzyskał przytomno

ść

, jaki

człowiek pochylał si

nad nim i dał mu

nast

pnie do wypicia kilka łyków wódki.

– Jest pan uratowany – rzekł do uciekiniera. – Odziany w to ubranie i

peruk

dotrze pan swobodnie do Notre-Dame-des-Maures i dalej, do gór Anti.

Niech pan rusza szybko! Ja zapal

pochodni

i b

pilnował pla

y. Nikt nie

dzie przypuszczał,

e dotarł pan tutaj.

Pierre-Jean rzucił si

we wskazanym kierunku. Po pewnym czasie padł na

kolana, pomodlił si

za swoj

matk

, i uciekł w po

piechu dalej.

Kraj poło

ony na wschód od Tulonu, nastroszony górami i pokryty

drzewami, porysowany w

wozami i strumykami, oferował uciekinierowi liczne

liwo

ci ocalenia. Te tereny, wcze

niej cz

sto przez niego przemierzane,

jak

e ró

niły si

od nieznanych i obcych, które był wła

nie pokonał. Ju

nie

rozpaczał nad beznadziejno

szans na ocalenie i rozmy

lał raczej o swym

wspaniałomy

lnym wybawcy, nie mog

c odgadn

ąć

celu jego post

powania.

Czy

by Marsylczyk, potrzebuj

c człowieka przedsi

biorczego,

zdecydowanego na wszystko, z sercem na dłoni, musiał szuka

go a

galerach? W ka

dym razie Pierre-Jean poprzysi

gł sobie na wszystko,

e tak

jak teraz umkn

ł galerom, tak w przyszło

ci nie przyjmie

adnych niegodnych

propozycji ani nie skala si

adnymi złymi czynami.

Była dziesi

ta wieczór, kiedy zapu

cił si

w góry Garonne. Omijał utarte

drogi, rzucaj

c si

do fos i zagajników za ka

dym razem, kiedy po

ród ciszy

słycha

było ludzkie kroki, b

jad

ce wozy. U

ywał wszystkich

rodków

ostro

ci, jakimi posługuj

zwykle złoczy

cy zamierzaj

cy zbrodni

Tyle

e jego ostro

ść

była przyzwoita. Chocia

przebranie czyniło go

nierozpoznawalnym, obawiał si

bli

szej kontroli oraz tego,

e jego miejscowy

ubiór mógł jednak zawiera

obce elementy. Co wi

cej, brygady

andarmerii

zostały postawione na nogi przez działo alarmowe. Zbiegły wi

zie

dostrzegał

c nieust

pliwego wroga nawet w osobie ka

dego wie

niaka, tym bardziej

e troska o własne bezpiecze

stwo i motywy finansowe dodaj

ostro

ci ich

spojrzeniom, szybko

ci ich nogom i siły ich r

kom. Je

li ktokolwiek dostrze

uciekiniera, natychmiast go rozpoznaje, gdy

jest on w pewnym sensie

kalek

, fizycznym lub moralnym: b

, przyzwyczajony do ci

ęż

aru kuli,

wlecze za sob

lew

nog

, b

na jego twarzy maluje si

zdradliwe

zmieszanie.

Tymczasem Pierre-Jean przybył cały i zdrowy do Grande-Bastide. W

ober

y, do której wszedł ostro

nie, podano mu butelk

wina i plaster słoniny.

Sumiennie zapłacił swój rachunek grubymi solami,

zachowuj

c pewno

ść

siebie przed ober

yst

. Obawiaj

c si

senno

ci, podj

ł dalsz

drówk

Przez jaki

czas szedł drog

wiod

do Saint-Vincent ale, obawiaj

c si

niebezpiecze

stw, zostawił j

po swej prawej stronie i, nie spotykaj

ywego

ducha, dotarł do miasteczka Roubeaux, które postanowił równie

omin

ąć

Przez pewien moment, dr

czony obawami, nie zamierzał stawi

umówione miejsce spotkania, ale w ko

cu zaufanie wzi

ło gór

nad

tpliwo

ciami. Wspinaj

c si

w kierunku północnym, a pozostawiaj

Hyeres po swej prawej stronie, wszedł po raz drugi w góry.

Zaczynał wschodzi

dzie

. Odt

d nie powinien wi

c da

skontrolowa

unika

przenikliwych spojrze

; powinien za

ść

wzdłu

głównych dróg i

wygl

liwie najprzyzwoiciej. Poprawiwszy peruk

i zapi

wszy sweter,

ruszył przeto przed siebie pewnym krokiem.

Był pochłoni

ty my

lami, kiedy nagle wydało mu si

e słyszy t

tent

skich kopyt. Wszedł na skarp

, aby si

rozejrze

, jednak łuk drogi na to

nie pozwalał. Nie mógł jednak przecie

pomyli

. Przyło

ywszy ucho do

ziemi, uchwycił wyra

nie d

k, który go przeraził.

Nagle, nim zd

ąż

ył si

podnie

ść

, trzech wie

niaków rzuciło si

na niego. W

jednej chwili został przez napastników zakneblowany, zwi

zany i sił

postawiony na nogi.

W tej samej chwili pojawiło si

na drodze dwóch

andarmów na koniach.

Podeszli do wie

niaków, z których jeden rzekł:

– Zbiegły wi

zie

, panie

andarmie. Zbiegły wi

zie

, którego wła

nie

schwytali

my!

– Och! Och! – rzekł jeden z

andarmów. – To ten z dzisiejszej nocy?

– Mo

liwe, ale, ten czy inny, mamy go!

– Czeka was nagroda!

– Słowo daj

, nie odmówimy! Jego ubranie nie jest własno

zienia i

je te

dostaniemy – dodatkowo, bez targowania.

– Czy potrzebujecie pomocy? – spytał jeden z

andarmów.

– Ach! Do licha, nie! Jest solidnie zwi

zany i damy rad

doprowadzi

sami.

– Tym lepiej – odpowiedział

andarm – bo my mamy swój wyznaczony

szlak a to by nam przeszkodziło.

– Chod

my! Do widzenia i powodzenia!

andarmi udali si

w swoj

drog

, a wie

niacy wybrali kierunek

przeciwny. Pierre-Jean był zdruzgotany i bezwiednie stawiał kroki. Zwi

zany i

zakneblowany, nie miał nawet szans aby spróbowa

przekupi

swych

stra

ników. Kiedy

andarmi znikn

li, wie

niacy, opuszczaj

c główn

drog

wybrali mało ucz

szczane dró

ki. Po długim marszu, podczas którego nie

zwrócili si

ani jednym słowem do Pierre-Jeana, dotarli do rzeki Gapeau. W

czasie gdy przeprawiali si

przez ni

promem, nieszcz

sny uciekinier chciał

rzuci

do wody, ale powstrzymany silnymi r

kami musiał zrezygnowa

jakichkolwiek prób samobójstwa.

Wie

niacy równie

omijali główne drogi i wkrótce znale

li si

w samym

rodku gór. Pierre-Jean nic nie rozumiał z ich post

powania. To były góry

Anti. Oddalali si

c od Tulonu i powinni zbli

do Notre-Dame-des-

Maures. W efekcie tego stało przed nimi miasteczko Test des Canneaux.
Obeszli je i powrócili na główn

drog

. Stał tam jaki

ęż

czyzna i sprawiał

wra

enie,

e ich oczekuje. Zaprowadzono do niego Pierre-Jeana. Był to pan

Bernardon. Wi

zie

chciał uczyni

jaki

gest, ale Marsylczyk szedł przodem,

przewodz

c całej trupie, która ju

wkrótce dotarła do małego domku

oddalonego nieco od miasteczka Notre-Dame-des-Maures.

Pierre-Jean został wepchni

ty do niskiego pomieszczenia, w którym

zastał star

kobiet

. Za nim wszedł pan Bernardon i trzej wie

niacy.

Uciekiniera oswobodzono z wi

zów.

– Dlaczego jestem pilnowany? To

le, panie – rzekł do Marsylczyka.

– Ci ludzie s

mi oddani – odpowiedział pan Bernardon. – Gdyby nie ich

fortel z prowadzeniem pana do Tulonu,

andarmi zatrzymaliby pana i byłby

pan zgubiony!

Pierre-Jean ju

nic nie rozumiał. Pan Bernardon dał znak, aby usiadł i

rzekł do niego:

– Prosz

posłucha

. Trzy lata temu Pierre-Jean wyszedł z wi

zienia po

zako

czeniu swojej kary – był skazany na pi

ęć

lat galer. W ko

cu i dla niego

wybiła godzina wolno

ci. Zaopatrzony w paszport, ubrany w spodnie z sukna,

now

koszul

i czapk

, opuszczał wi

zienie prawie t

sam

drog

co dzisiaj.

Cał

jego fortun

stanowiło pi

ęć

dziesi

t franków – mała sumka, któr

ciułał

grosz po groszu. Wychodz

c na wolno

ść

, z pewno

nie miał złych

zamiarów. Zgubił si

po drodze i stracił jeden dzie

na rozwa

ania. Surowa

kara, jak

odbył, nie mogła go zmieni

ani nim zawładn

ąć

. Ró

nego rodzaju

przest

pstwa, z którymi si

zetkn

ł w wi

zieniu, pozwoliły mu powzi

ąć

kilka

stanowczych postanowie

: chciał zobaczy

swoj

star

matk

, utrzymywa

swoj

prac

i kocha

z całego serca. I tak jego kroki stawały si

coraz

ywsze

i weselsze, poniewa

oddalały go od wi

zienia i zbli

ały do domu. Tylko

rumienił si

za ka

dym razem, kiedy

andarmi zmuszali go do rozwijania

ółtego paszportu, którego okazywania domagało si

zbyt okrutne prawo. Po

długim marszu, kiedy dotarł do miasteczka Notre-Dame-des-Maures,
zatrzymał si

w tym samym domu co dzisiaj. Znajdowała si

w nim stara

kobieta – oto i ona! Płakała samotnie w k

cie i, rozpaczaj

c, wyrywała włosy

z głowy. Pierre-Jean chciał pozna

przyczyn

jej bólu: “Niestety, mój syn jest

bardzo daleko, wyjechał za ocean, aby si

wzbogaci

a mnie przysporzy

cierpie

. Od jego wyjazdu na moj

głow

spadaj

same nieszcz

ęś

cia: wzrosły

opłaty, przyszła pora złych zbiorów i dług w wysoko

ci pi

ęć

dziesi

ciu franków,

urz

dnicy chc

sprzeda

moj

biedn

chat

!” Łzy tej starej kobiety wydawały

prawdziwe. W ka

dej chwili mógł przyby

komornik i wyrzuci

na ulic

Pierre-Jean bardzo kochał swoj

matk

. Jeanne Renaud, tak

e leciwa i

nieszcz

ęś

liwa, znajdowała si

e w podobnym poło

eniu i

obowi

zkiem jego miłosiernego sumienia było przyj

ść

jej z pomoc

Wszystko, co posiadał, czyli wła

nie te pi

ęć

dziesi

t franków – dał kobiecinie.

Pierre-Jean zrobił dobry uczynek. Był dumny ze swego szlachetnego serca i
zadowolony z siebie. W tej samej chwili do chaty wszedł komornik. Pierre-
Jean, nie

ałuj

c okazanego kobiecie współczucia, kalkulował,

e je

li miałby

sto franków, zatrzymałby niezb

dne mu pi

ęć

dziesi

t, aby móc doko

czy

swoj

dalek

podró

i pomóc swej zapewne tak

e biednej matce! Równie

trudno było znale

źć

prac

tam, sk

d pochodził Pierre-Jean! Komornik,

zadowolony z zapłaty, wr

czył starej kobiecie rewers i udał si

w swoj

stron

. I nie wiadomo jaka zła my

l zawładn

ła Pierre-Jeanem, ale, nie

ograbiaj

c komornika doszcz

tnie, wszedł w posiadanie, ni mniej ni wi

cej,

tylko owych pi

ęć

dziesi

ciu franków. My

e swym dobrym uczynkiem

okupił zły, ruszył w dalsz

drog

! Ale nim zd

ąż

ył zobaczy

swoj

matk

cigany przez policj

za dokonanie kradzie

y, został ponownie postawiony

przed s

dem i skazany na dziesi

ęć

lat wi

zienia i zakucia w kajdany! Biedny

człowiek, miał na co si

ala

– jego matka umierała, zanim zd

ąż

yła po raz

ostatni ucałowa

syna!

Tu Bernardon przerwał. Pierre-Jean czuł napływaj

ce do oczu łzy.

Marsylczyk uj

ł dło

starej kobiety i umie

cił j

w r

ce Pierre-Jeana.

– Oto moja matka – rzekł do niego. – Pan j

uratował. Modlili

my si

oboje za pana!

Pierre-Jean padł na kolana. Bernardon podniósł go.

– Mój przyjacielu, jeszcze dzisiaj wracamy wszyscy do Marsylii. Jeden z

moich statków zawiezie pana do Ameryki. Prosz

, niech pan we

mie te

pieni

dze, które zabezpiecz

na zawsze pa

skie potrzeby! Tymczasem

prosz

, niech pan przysi

gnie,

e podejmie prac

– Przysi

gam panu, tylko tak mog

oczy

we własnych oczach!

Pan Bernardon

cisn

ł mu r

, mówi

– Dla mnie od dawna jest pan uczciwym człowiekiem!

Jeszcze tego samego wieczora Pierre-Jean, w towarzystwie kupca i jego

matki, przybyli do Marsylii, a nazajutrz trójmasztowiec Ceres, o ładowno

siedmiuset beczek, przyj

wszy na pokład oczekiwanego pasa

era, płyn

ł pod

pełnymi

aglami w kierunku cie

niny Gibraltar.

KONIEC

Przypisy

Michel Verne, syn Julesa Verne’a, był “twórc

” Przeznaczenia Jeana

Morénasa.

darsa – chroniony basen w porcie

ródziemnomorskim.

fatyga – tu: zwrot marynarski – skazani, którzy s

zatrudniani przy

pracach portowych poza terenem wi

zienia.

zbir – tu: pejoratywne okre

lenie stra

nika.

ragoût – potrawa z kawałków mi

sa baraniego, duszonego z jarzynami i

korzennymi przyprawami, cz

sto z dodatkiem sosu pomidorowego.

argus – ni

szy rang

podoficer wi

zienny pilnuj

cy skaza

ców.

Saint Mandrier – półwysep naprzeciw redy w Tulonie.

1 funt – ok. pół kilograma.

20 km na wschód od Tulonu.

Przyl

dek Garonne – dawna nazwa przyl

dka Carqueiranne,

stanowi

cego wschodni

kraw

Wielkiej Redy Tulo

skiej.

Półwysep Cepet – dawna nazwa półwyspu Saint-Mandrier.

fort Aiguillette – poło

ony na wschód od Tour Royal i na zachód od

Małej Redy; fort ten nadzorował wej

cie do Małej Redy.

sol – moneta u

ywana we Francji, równa 12 denarom, odpowiednik

szel

ga w Polsce; gruba moneta – zwrot okre

laj

cy monet

o wysokim

nominale i znacznej ilo

ci szlachetnego kruszcu.