plik

Mistagogiczna interpretacja

Liturgii św. Jana Chryzostoma

Kościele bizantyjskim

1. Pojęcie, pochodzenie i struktura Liturgii św. Jana Chryzo-

stoma

W terminologii Kościoła bizantyjskiego słowo „liturgia”

(λειτουργία)  określa  wyłącznie  liturgię  eucharystyczną,  czyli
w terminologii  Kościoła  zachodniego,  Mszę  św.  Inne  jest  nato-
miast  pojęcie  liturgii  w  Kościele  zachodnim.  Liturgia  określa  tu
różne  formy  kultu  publicznego  Kościoła

. W niniejszym artykule

słowo „liturgia” występuje w takim znaczeniu, w jakim rozumie go
Kościół bizantyjski.

Liturgia św. Jana Chryzostoma jest najbardziej popularną

i powszechnie stosowaną formą liturgii w Kościołach o tradycji bi-
zantyjskiej.  Obok  tej  liturgii  Kościoły  bizantyjskie  używają
w określonych  dniach  i  okolicznościach  jeszcze  innych  starożyt-
nych  formularzy.  Do  nich  należy  Liturgia  św.  Bazylego,  Liturgia
Uprzednio  Poświęconych  Darów,  św.  Jakuba,  czy  św.  Grzegorza
z Nazjanzu.

W świetle współczesnych badań nie można ustalić ani dokład-

nego czasu powstania Liturgii św. Jana Chryzostoma, ani też jej
autorstwa. Autorstwo Jana Chryzostoma nie jest całkowicie pew-
ne. Przypuszcza się, że Kościół bizantyjski posłużył się jego imie-
niem, aby nadać tej Liturgii odpowiedni autorytet

Niniejszy artykuł pragnie przedstawić próby mistagogicznej in-

terpretacji Liturgii św. Jana Chryzostoma. Przez mistagogię rozu-
mie się tu wtajemniczenie w sprawowane misterium Liturgii. Mi-
stagogia

oznacza

otwarcie

człowieka

sferę

boską

i transcendentną, duchowy ogląd rzeczywistości nadprzyrodzonej

przez znaki, słowa i obrzędy i odkrywanie tą drogą rzeczywistości
zbawczej, która dokonuje się w liturgii. Mistagogiczne przeżywanie
Liturgii zależy jednak od duchowości, czyli od określonej postawy
wewnętrznej, od sposobu mówienia o Bogu, stawania przed Bo-
giem, nawiązywania z Nim łączności i oddawania Mu czci

. W ar-

tykule zostanie więc przedstawiony wpływ duchowości na przeży-

ZERSKI

, Mistagogiczna interpretacja Liturgii bizantyjskiej, w: H.

OBECZKO

OLSKI

(red.), Li-

turgia w świecie widowisk (Opolska Biblioteka Teologiczna = OBT 82), Opole 2005, 77.

Liturgie Kościoła prawosławnego (Biblioteka Ojców Kościoła 20), tł. i oprac. H. Paprocki, Kraków

2002, 64-67.

ÓRSKI

, Duchowość chrześcijańska, Wrocław 1978, 26.

wanie Liturgii, a następnie mistagogiczna interpretacja poszcze-
gólnych jej części.

Celebrując Ostatnią Wieczerzę z apostołami, czyli pierwszą Li-

turgię eucharystyczną, Chrystus polecił im, aby powtarzali Jego
gesty i słowa. Kościół wierny temu poleceniu od początku spra-
wował pamiątkę Ostatniej Wieczerzy. Poszczególne Kościoły, które

powstawały w wyniku misji prowadzonych przez apostołów oraz
ich uczniów, sprawowały Eucharystię według dowolnie ułożonych
obrzędów. Z czasem powstały wielkie centra życia liturgicznego

i pobożności  chrześcijańskiej,  które  swym  wpływem  obejmowały
mniejsze ośrodki. W ten sposób wyłoniły się wielkie rodziny litur-
giczne Wschodu i Zachodu. Wszystkie one zachowały jednak pod-
stawową  dwuczęściową  strukturę:  liturgię  katechumenów  lub
słowa  oraz  liturgię  wiernych,  czyli  eucharystyczną.  Najbliższą  li-
turgii  rodziny  zachodniej,  rzymskiej  jest  liturgia  bizantyjska.
Wprawdzie  określa  się  ją  jako  liturgię  wschodnią,  to  jednak  jest
ona europejska.  Jest  to  powszechna  liturgia  takich  krajów euro-
pejskich,  jak  Grecja,  Rumunia,  Bułgaria,  czy  Ukraina.  Poza  tym
występuje  prawie  we  wszystkich  pozostałych  krajach  Europy,
w tym również w Polsce

W Liturgii św. Jan Chryzostoma można wyróżnić: (1) obrzęd

przygotowania darów ofiarnych, czyli tzw. proskomidię, który po-

przedza liturgię, (2) Liturgię katechumenów (Liturgia słowa) oraz
(3) Liturgię wiernych (Liturgia Eucharystii).

2. Mistagogiczna interpretacja Liturgii i duchowość bizantyj-

ska

Duchowość jest zależna od środowiska i warunków życia. Jest

rezultatem długiego procesu przekazu i rozwoju tradycji, kultury

oraz wychowania narodu i jednostki. Duchowość jest elementem
kultury człowieka, zależy od jego mentalności, zwyczajów i całego
kontekstu życiowego (Sitz im Leben)

. Duchowość bizantyjska po-

siada również własne specyficzne cechy, które odróżniają ją od
duchowości innych Kościołów Wschodu i Zachodu.

Genezy należy szukać w pierwotnym Kościele palestyńskim,

zwłaszcza jerozolimskim. Kiedy w Palestynie wybuchło powstanie
przeciw okupacji rzymskiej, zakończone klęską powstańców i zbu-
rzeniem świątyni oraz Jerozolimy w r. 70, pierwsi chrześcijanie
przenieśli się do Antiochii Syryjskiej, gdzie kontynuowali i rozwija-

ZERSKI

, Boska Liturgia św. Jana Chryzostoma. Wprowadzenie liturgiczno-biblijne do liturgii

eucharystycznej Kościoła Wschodniego (OBT 28), Opole 1998, 23.

li  duchowe  dziedzictwo  Jerozolimy.  Odtąd  Antiochia  stała  się  na
długie  lata  ośrodkiem  życia  duchowego  i  liturgicznego  dla
wschodniego chrześcijaństwa. W miarę rozszerzania się chrześci-
jaństwa  powstały  nowe  ośrodki  życia  duchowego  zarówno  na
Wschodzie,  jak  i  na  Zachodzie.  Wśród  nich  wyróżnia  się  Bizan-
cjum  –Konstantynopol,  które  staje  się  siedzibą  patriarchatu.  Tu
też powstaje centrum duchowej kultury bizantyjskiego Wschodu,

który kontynuuje i rozwija tradycje Antiochii Syryjskiej

Wśród podstawowych cech duchowości bizantyjskiej wyróżnia

się akcentowanie roli Ducha Świętego, wyczucie sacrum i miste-
rium, centralne znaczenie liturgii oraz kult ikony.

Rola Ducha Świętego jest zauważalna we wszystkich dziedzi-

nach  teologii,  życia  wewnętrznego,  kościelnego  a  zwłaszcza  w  Li-
turgii. W obrzędach liturgicznych człowiek Wschodu przeżywa ob-
jawienie się Boga w Chrystusie przez Ducha Świętego. Akcja litur-
giczna  nie  jest  wspomnieniem  wydarzeń,  lecz  ich  uobecnieniem,
aktualizacją. Jest mistagogią wydarzeń biblijnych, wydarzeń z ży-
cia  i  działalności  Chrystusa.  Uczestnicy  liturgii  stają  się  świad-
kami i zarazem uczestnikami tych wydarzeń. Sprawcą aktualizacji
tych  wydarzeń  jest  Duch  Święty,  który  dopełnia  i  kontynuuje
dzieło  zbawcze  Chrystusa.  Uobecnia,  ożywia  i  aktywizuje  Jego
słowa i dzieła

Duchowość wschodnią cechuje następnie wielki szacunek wo-

bec wszystkiego, co święte, co związane z kultem lub ma religijny
charakter. Chrześcijanin wychowany w duchowości wschodniej
ma wyczucie tego, co uważane jest za sacrum. Dlatego wierni bi-

zantyjskiego Wschodu odnoszą się z wielką czcią do świątyni, do
ikon, do ołtarza i całej jego przestrzeni

Centralne miejsce w duchowości Kościoła bizantyjskiego zaj-

muje kult publiczny, jest jej sercem, ukazuje, jaki ten Kościół jest,
w co wierzy, co pragnie ukazać, co sprawia. W liturgii najbardziej
widoczny jest Kościół jako Lud Boży i Ciało Chrystusa. W obrzę-

dach liturgicznych człowiek Wschodu przeżywa objawienie się Bo-
ga w Chrystusie przez Ducha Świętego. Jest to centralne miejsce
udzielania  życia  Bożego  i  przemiany  człowieka,  miejsce  chwały
Bożej  i  dziękczynienia,  miejscem  odpuszczenia  grzechów.  Pierw-
szym i bezpośrednim celem liturgii jest wspólna, publiczna modli-
twa,  celebracja  ofiary  Chrystusa,  sprawowanie  sakramentów

Nabożeństwa w Kościele bizantyjskim, zwłaszcza liturgia euchary-

CHULZ

, Die byzantinische Liturgie. Glaubenszeugnis und Symbolgestalt, Trier 1980

, 10-11.

ZERSKI

, Mistagogiczny charakter Liturgii św. Jana Chryzostoma, 200.

Tamże, 30.

UŁGAKOW

, Prawosławie, Białystok–Warszawa 1992, 145.

styczna, nieszpory, jutrznia, mają charakter dramatu, misterium,
który przedstawia i uobecnia historię zbawienia oraz dzieło zbaw-
cze Chrystusa

Liturgiczną funkcję spełniają także ikony. Ikony uroczyście po-

święca się, najczęściej w związku z liturgią Mszy św., intronizuje.
Przed ikonami palą się lampki oliwne lub świece na znak czci oraz
jako symbol próśb zanoszonych do Chrystusa, Bogarodzicy lub

świętych. Ikonom oddaje się pokłony i całuje na znak czci oraz
miłości. Podczas sprawowania obrzędów liturgicznych ikony są
okadzane, noszone w procesjach

. Ikona reprezentuje i uobecnia

wydarzenia,  które  przedstawia,  podobnie  jak  księga  Ewangelii
uobecnia  słowa  i  wydarzenia  z  życia  Jezusa.  W  Ewangelii  to
uobecnienie następuje przez słowo, natomiast w ikonie przez linie,
kolory i napisy. Napis ma tu zasadnicze znaczenie, podobnie jak
imię  w  Biblii.  Napis  na  ikonie  nie  jest  tylko  zwykłym  podpisem,
znakiem  rozpoznawczym,  lecz  środkiem  komunikującym  istotne
treści. Ikona przypomina obecność Boga, Chrystusa, Bogarodzicy
i postaci świętych, uobecnia wydarzenia biblijne lub z życia świę-
tych

3. Mistagogia proskomidii

Proskomidię odprawia kapłan na początku liturgii, w osobnym

miejscu, przy małym ołtarzu, po lewej stronie ołtarza głównego
lub w absydzie, bez udziału wiernych. Na obrzęd ten składa się

przygotowanie  chleba  i  wina  do  Eucharystii;  wspomnienia  świę-
tych,  żywych  i  zmarłych;  błogosławienie  kadzidła  i  nakrywanie
przygotowanych  darów  oraz  okadzanie  darów  i  modlitwa  nad  ni-
mi.

Do Eucharystii używa się chleba z pszennej mąki, pieczonego

tylko na kwasie i wodzie. Na chlebie, który symbolizuje Chrystusa
(prosfora, inaczej: hostia), tzw. Baranek, jest zazwyczaj wyciśnięta

pieczątka z napisem greckim w kształcie krzyża: ΙΣ ΧΣ ΝΙ ΚΑ =
Jezus Chrystus zwycięża. Nad tą prosforą celebrans wykonuje
trzykrotnie znak krzyża przy pomocy tzw. kopii, która symbolizuje

włócznię żołnierza, który przebił bok Jezusa. Przy pomocy kopii
celebrans wyjmuje Baranka z pozostałej prosfory.

Wyjęcie Baranka z prosfory posiada podwójne znaczenie sym-

boliczne. Nawiązuje jednocześnie do wydarzeń Bożego narodzenia,

PITZING

, Lexikon byzantinisch-christlicher Symbole, München 1989, 222.

HON

, Ikone und Liturgie, Trier 1979, 13.

ZERSKI

, Pojęcie, funkcja i symbolika ikony w duchowości bizantyjskiej, w: M.

Z.W.

OLSKI

(red.), Ikony niewidzialnego (OBT 63), Opole 2003, 75.

opisanych  w  ewangeliach  oraz  do  tematyki  pasyjnej.  Odłączenie
Baranka  z  prosfory  przypomina  naprzód  ludzkie  pochodzenie
Chrystusa,  Jego  solidarność  z  masą  ludzką,  z  której  zostaje  wy-

dzielony,  aby  złożyć  ofiarę.  Dyskos,  na  którym  celebrans  składa
Baranka  symbolizuje  grotę  betlejemską.  Na  symbolikę  pasyjną
wskazują natomiast słowa wymawiane przy wyjmowaniu Baranka
z  prosfory.  Teologia  bizantyjska  chętnie  łączy  bowiem  symbolikę
groty  betlejemskiej  z  symboliką  groty  –  grobu  Chrystusa.  Chry-
stus wychodzi z obydwu grot, z pierwszej jako człowiek, który nas

zbawi, a z drugiej – jako Zbawca i Zwycięzca

. Obydwa symbole

Ojcowie Kościoła rozumieli jako wyobrażenie Ciała Chrystusa, a

nie jako Jego rzeczywiste, realne Ciało. Baranek staje się bowiem
Ciałem Chrystusa dopiero podczas liturgii eucharystycznej

Symbolika pasyjno-soteriologiczna powraca przy następnej

czynności.  Prosfora  ofiarna  zostaje  położona  wierzchem  na  dół.
Kapłan  rozcina  jej  spód  w  formie  krzyża,  mówiąc  przy  tym:  „Zo-
staje  ofiarowany  Baranek  Boży,  który  gładzi  grzechy  świata,  za
życie  i  zbawienie  świata”.  Przecięcie  prosfory  ma  jednak  przede
wszystkim  znaczenie  praktyczne,  ułatwia  bowiem  jej  późniejsze
przełamanie. Następnie prosfora (Baranek) zostaje obrócona zno-
wu  napisami  do  góry,  a  celebrans  kończy  przygotowanie  chleba
ofiarnego przebiciem kopią prawej jego strony

Po przygotowaniu prosfory zw. Barankiem kapłan przygotowu-

je  wino  i  dolewa  do  niego  wody.  Dolewanie  do  wina  wody  było
w starożytności powszechnie praktykowane, lecz w liturgii nadano
tej  praktyce  znaczenie  symboliczne.  Wino  i  woda  w kielichu
w łączności  z  obrzędem  przebicia  Baranka  przypomina  przebicie
włócznią żołnierza boku Jezusa, z którego wypłynęła krew i woda.
Obrzęd wlewania wody do wina otrzymał jeszcze jedną symbolikę:
wskazuje na podwójną naturę Chrystusa: wino  symbolizuje Jego

Boską naturę, a woda – ludzką. Do tej symboliki nawiązywała teo-
logia bizantyjska w polemice z monofizyckimi Ormianami, którzy
nie uznawali ludzkiej natury Jezusa i dlatego nie dolewają wody
do wina

Z kolei celebrans wycina z pozostałych prosfor cząsteczki

i układa je na dyskosie w określonym porządku na cześć
i wspomnienie Bogurodzicy, świętych, żywych i zmarłych. Obrzęd

UÊNOT

, L’Icône fenêtre sur l’Absolu, Paris 1987, 180.

H.–J.

CHULZ

, Die byzantinische Liturgie, 117-118.

ZERSKI

, Boska Liturgia, 69.

М.

ОЛОВІЙ

, Божественна Літургія. Історія–розвиток–пояснення (Записки ЧСВВ XX),

Рим 1964, 175.

wspominania pojawił się w XI w.

. M.

OŁOWIJ

uważa, że jest

to pozostałość pierwotnej praktyki przynoszenia darów ofiarnych
przez wszystkich wiernych

. Ułożone na patenie (dyskosie) obok

centralnej prosfory – Baranka cząstki wyobrażają cały Kościół,
a więc Kościół na ziemi oraz zjednoczony z nim Kościół w niebie

Dyskos, to patena, na której układa się prosfory. Jest on wy-

konany ze złota lub pozłacany. Na jego obrzeżu dyskosu są za-

zwyczaj  wygrawerowane  słowa  ustanowienia  Eucharystii,  a  we
wgłębieniu  przedstawiona  Komunia  św.  apostołów,  krzyż,  Bara-
nek, Chrystus lub Matka Boża.  Dyskos, według starożytnych in-
terpretatorów  liturgii  bizantyjskiej,  wyobraża  grotę  betlejemską
lub  żłóbek,  w  którym  zostało  położone  po  urodzeniu  Dziecię  Je-
zus

oraz cały kosmos

Po przygotowaniu kadzidła celebrans przykrywa dary ofiarne,

trzema  welonami.  Każdej  z  tych  czynności  towarzyszy  odpowied-
nia  modlitwa.  Zwyczaj  przykrywania  darów  pojawia  się  już  w  IX
w.,  lecz  do  liturgii  został  powszechnie  wprowadzony  dopiero
w XIV w.

. Welony te, podobnie zresztą jak gwiazda spełniały po-

czątkowo  funkcje  praktyczne,  chroniły  dary  ofiarne  przed  zabru-
dzeniem, pyłem lub owadami. Później komentatorzy liturgii bizan-
tyjskiej  usiłowali  nadać  welonom  znaczenie  symboliczne.  I  tak,
welon  okrywający  gwiazdę  i  dyskos  ma  symbolizować  pieluszki,
w jakie owinięte zostało Dziecię Jezus po narodzeniu lub przeście-
radła  użyte  do  pogrzebu  Chrystusa

, albo też – jak proponuje

ERMAN

, patriarcha Konstantynopola – symbolizuje chustę, którą

Chrystus ocierał pot

. Symbolika ta jest jednak dowolna i nie po-

twierdzają jej modlitwy towarzyszące nakrywaniu dyskosu i kieli-
cha

Obrzęd przygotowania darów ofiarnych kończy tzw. modlitwa

proskomidii i okadzenie darów. Kadzidło jest wyrazem uwielbienia
Boga i symbolem Jego chwały

. Symbolizuje ofiarę człowieka,

który oddaje Bogu siebie, swój trud, swoje dobre dzieła, których
wykonanie wymaga cierpień i wysiłku

. Jest także symbolem

modlitwy, wznoszonej do Boga podczas liturgii (Ps 140, 2).

DELBY

, Liturgikon. „Messbuch” der byzantinischen Kirche, Recklinghausen 1967, 378.

Божественна Літургія, 178.

CHMEMANN

, Za życie świata, Warszawa 1988, 28.

Β.Γ.

ΚΙΑΓΑ

( Λειτοσργικὴ καὶ κατητηςή, Ἀθῆνα 1980, 18.

H.–J.

CHULZ

, Die byzantinische Liturgie, 196.

М.М.

ОЛОВІЙ

, dz. cyt., 181; K.

NASCH

, Liturgie und Kunst, 82.

G. S

PITZING

, Lexikon, 279.

ORGIA

, Il commentario liturgico di S. Germano patriarca Constantinopolitano e la versione lati-

na di Anastasio Bibliotecario, Grottaferrata 1912, 31.

ZERSKI

, Boska Liturgia, 73.

ORSTNER

, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990, 219-220.

DELBY

, Liturgikon, 380.

ERMANOS

nadaje symbolice kadzidła sens chrystologiczny. Ka-

dzielnica – według niego – jest obrazem ludzkiej natury Chrystu-
sa, płonące w niej węgle wskazują na Jego Bóstwo, natomiast
unoszący się z kadzielnicy dym jest symbolem obecności Ducha
Świętego

. Symbolika ta jest wprawdzie oryginalna, lecz nie ma

uzasadnienia ani w tradycji biblijnej, ani też w tekstach liturgicz-
nych

4. Mistagogia Liturgii słowa

Liturgię słowa poprzedzają obrzędy wstępne, na które składają

się: (1) okadzenie ołtarza, prezbiterium, ikonostasu i wiernych,
(2) modlitwy wstępne celebransa wraz z diakonem, (3) doksologia
wstępna, (4) ektenie (litanie) i antyfony.

Symbolika kadzenia na początku liturgii jest inna, niż

w proskomidii

. Ma charakter aktu powitalnego, pozdrowienia

uczestników  zgromadzenia  liturgicznego.  Wyraża  się  to  przede
wszystkim w okadzaniu wiernych, przez co celebrans okazuje im
szacunek. W starożytności gościom umywano nogi, namaszczano
ich  lub  okadzano  pachnącymi  środkami.  Jest  następnie  znak
oczyszczenia, odpowiednik aktu pokuty w liturgii rzymskiej, na co
wskazuje recytacja Ps 50. Symbolika ta łączy się z oczyszczającą
rolą  kadzidła.  Symbolizuje  ofiarę  i  kult  składany  Bogu.  Jest  ze-
wnętrznym  znakiem  obecności  i  działania  Boga.  Kadzidło  jest
wreszcie  symbolem  łask  i dóbr,  jakimi Chrystus obdarza  uczest-

ników liturgii.

Zasadnicze miejsce w obrzędach wstępnych zajmują ektenie

i antyfony. Pojęcie antyfony łączy się ze śpiewem psalmów. Jest to
krótki refren występujący przed lub po psalmie, względnie powta-
rzany po kolejnych wersetach psalmu. Ten sposób śpiewania się-
ga jeszcze liturgii synagogalnej. Śpiew antyfon został wprowadzo-
ny do liturgii bizantyjskiej dosyć wcześnie

. Komentatorzy liturgii

bizantyjskiej próbowali określić symboliczne znaczenie śpiewu an-
tyfon. Patriarcha Germanos uważał, że antyfony przypominają
proroctwa Starego Testamentu, zapowiadające przyjście Chrystu-
sa

. Natomiast według Mikołaja

Kabasilasa wskazują one na na-

ORGIA

, Il commentario liturgico, 25.

ZERSKI

, dz. cyt., 76.

М.М.

ОЛОВІЙ

, Божественна Літургія, 197-198.

OREAU

, Les liturgies eucharistiques, Bruxelles 1924, 114.

ORGIA

, Il commentario liturgico, 21.

rodzenie Chrystusa oraz Jego życie ukryte

. Są to jednak dowol-

ne interpretacje i nie mają uzasadnienia w tekstach

Początkiem właściwej Liturgii słowa jest procesja z księgą

ewangelii (tzw. małe wejście, mały wchód). W tym miejscu zaczy-
nała się pierwotna liturgia bizantyjska, co do dziś zachowało się
w obrzędach liturgii pontyfikalnej

. Ponieważ księga ewangelii

jest ikoną Chrystusa obecnego w swoim słowie, mały wchód tłu-

maczy się jako Jego przyjście do zgromadzonych na liturgii, aby
do nich przemówić.

Św. Maksym

Wyznawca interpretuje wejście biskupa do prezbi-

terium jako symbol przyjścia Chrystusa na ziemię

. Według

Sofroniusza celebrans, który podczas małego wchodu niesie księ-
gę  Ewangelię  przypomina  Chrystusa  niosącego  swój  krzyż  na
Kalwarię,  a  diakon  –  Szymona  z  Cyreny,  pomagającego Chrystu-
sowi  w  dźwiganiu  krzyża.  Natomiast  w  liturgii  pontyfikalnej  wej-
ście  biskupa  do  prezbiterium  symbolizuje  objawienie  się  Trójcy
Przenajświętszej  podczas  chrztu  Jezusa  w  Jordanie.  Celebrans,
wyprzedzający biskupa wyobraża św. Jana Chrzciciela. Patriarcha
Germanos widział  znowu w procesji z Ewangelią przyjście Chry-
stusa i Jego wejście w świat

Interpretacje te są jednak dosyć dowolne i słabo uzasadnione.

Niezależnie jednak od symboliki trzeba pamiętać, że w obrzędach
wchodu chodzi przede wszystkim o ruch, o wstępowanie, o przejś-
cie od tego, co stare, do tego, co nowe, z tego świata do świata
eschatologicznego; od tego, co nie jest święte, do tego, co święte.

Jest to obraz Kościoła w drodze, Kościoła pielgrzymującego, które-
mu przewodzi Chrystus (Hbr 3,7-4,13; 6,12; 12,2)

Obrzęd wejścia kończy śpiew troparionów

, kondakionów

i hymnu Trisagionu

. Po Trisagionie następuje śpiew wybranych

wersetów z psalmów, pierwsze czytanie (apostoł) z Nowego Testa-
mentu, śpiew Alleluja

i proklamacja Ewangelii. Czytanie Pisma

św. w liturgii nie zmierza tylko do pouczenia, lecz posiada moc
oddziaływania na odbiorcę. Forma tego oddziaływania różni się od

H.–J.

CHULZ

, Die byzantinische Liturgie, 207.

ZERSKI

, Mistagogiczny charakter Liturgii, 201-202.

H.–J.

CHULZ

, dz. cyt., 42*-43*.

PG 91, 688.

ORGIA

, Il commentario liturgico, 21.

ZERSKI

, Boska Liturgia, 88.

Krótka pieśń liturgiczną o określonej tonacji (według zasady ośmiu tonów) będącą wykładnią

istoty święta lub dnia liturgicznego. Por. A.

NOSKO

, Mały słownik, 324.

Krótka pieśń liturgiczna na cześć święta, świętego lub tajemnicy dnia, wskazującą przewodnie

myśli nabożeństwa. Por. Tamże, 154.

Nazwa hymnu od trzykrotnie powtarzającego się słowa ἅγιος = święty.

Semantycznie „chwalmy Pana”. Jest to nieprzetłumaczalny hebrajski okrzyk radości ze spotka-

nia z Bogiem, wyrażający chwałę i uwielbienie, zachwyt i pozdrowienie. Por. J.

ZERSKI

, dz. cyt., 91.

dynamiki języka ludzkiego. Pismo św. posiada moc zbawczą nie w
kontekście literackim, psychologicznym, lecz w kontekście Ducha
Świętego, który działa na człowieka wierzącego

. W Ewangelii na-

stępuje autentyczne, żywe spotkanie z Chrystusem. Czytania apo-
stoła i Ewangelii są doksologią, adoracją słowa Bożego, stąd tek-
sty te są zasadniczo śpiewane.

5. Mistagogia Liturgii Eucharystii

W Liturgii Eucharystii dokonuje się misterium bezkrwawej

ofiary Chrystusa. Istnieją różne propozycje podziału tej części Li-
turgii. Współczesny katechizm greckiego Kościoła prawosławnego
dzieli ją na dwie części: (1) od procesji z darami do wyznania wia-
ry i (2) od tzw. anafory do zakończenia

. Wydaje się jednak, że

najbardziej logiczna jest propozycja podziału M.M. Sołowija

. Wy-

różnia on w Liturgii Eucharystii trzy główne części: (1) przygoto-
wanie do ofiary eucharystycznej, (2) złożenie ofiary eucharystycz-
nej i (3) spożywanie ofiary eucharystycznej, czyli Komunia św.

5.1. Przygotowanie do Liturgii Ofiary

Przygotowanie do Liturgii ofiary eucharystycznej rozpoczyna

procesja z darami ofiarnym od ołtarza, gdzie zostały one przygo-
towane, do głównego ołtarza (tzw. wielkie wyjście, wielki wchód).
W tym czasie śpiewa się tzw. Hymn Cherubinów:

Którzy Cherubinów mistycznie przedstawiamy i życiotwórczej
Trójcy, trzykrotnie święty hymn śpiewamy; odłóżmy wszelkie
ziemskie troski.
Abyśmy mogli przyjąć króla wszechświata, którego niewi-
dzialnie na tarczach niosą zastępy aniołów. Alleluja, Alleluja,
Alleluja.

Hymn Cherubinów przypomina, że liturgia eucharystyczna jest

ikoną  liturgii  niebieskiej,  sprawowanej  przez  aniołów  w  niebie,
lecz na innej płaszczyźnie i w inny sposób. Liturgię niebieską wy-
obrażamy  sobie  w  przybliżeniu  na  sposób  obrzędów  kościelnych.
Wierni,  którzy  biorą  udział  w  liturgii  Eucharystii  reprezentują
Cherubinów (εἰκονίζοντες), którzy nieustannie wysławiają Boga w

L.A.

CHÖKEL

, Słowo natchnione. Pismo święte w świetle nauki o języku, Kraków 1983, 264.

Β.Γ.

ΚΙΑΓΑ

, Λειτοσργικὴ καὶ κατητησή, Ἀθῆνα 1980, 64-68.

Божественна Літургія, 286-416.

niebie. Starożytni interpretatorzy liturgii bizantyjskiej zacieśniają
jednak znaczenie tej reprezentacji do diakonów, gdyż w pierwotnej
liturgii tylko oni przenosili dary do ołtarza

Udział w liturgii stawia również wymogi etyczne, domaga się od

jej uczestników odłożenia wszelkich ziemskich trosk („odłóżmy
wszelkie ziemskie troski”), całkowitego zaangażowania się
w sprawy Boże.

Kolejną ideą hymnu jest obowiązek godnego „przyjęcia” Króla

wszechświata,  którego  niewidzialnie  „na  tarczach  niosą”  zastępy
aniołów. Jest to obraz zaczerpnięty z tradycji wojska rzymskiego,
które nosiło cesarza na tarczy, podtrzymywanej na włóczniach, w
dniu  jego  cesarskiej  aklamacji  lub  po  odniesionym  zwycięstwie.
Celebrans  i  diakon,  którzy  przynoszą  dary  ofiarne,  wyobrażają
żołnierzy niosących na tarczach swego wodza lub cesarza

Symbolice przyniesienia darów ofiarnych interpretatorzy litur-

gii bizantyjskiej poświęcili najwięcej miejsca, lecz w różny sposób
rozumieją mistagogiczny charakter tej części liturgii. Najstarszą
interpretację przekazał Teodor z

Mopsuestii (†428). Uważał on, że

poszczególne obrzędy liturgii eucharystycznej od przyniesienia na
ołtarz  darów  ofiarnych  aż  do  Komunii  św.  przedstawiają  kolejne
etapy  dzieła  zbawczego  Jezusa,  od  drogi  na  śmierć  aż  do  zmar-
twychwstania. Procesja z darami jest zatem początkiem tej drogi,
a diakoni, którzy niosą dary są obrazem niewidzialnych aniołów,
którzy  towarzyszą  świętym  misteriom  Chrystusa.  Przemawia  za
tym zarówno strój diakonów, jak i ich funkcja liturgiczna

. Zwię-

złą symbolikę zaprezentował natomiast Maksym

Wyznawca

(†662). Według niego procesja z darami symbolizuje początek no-
wego życia w niebie i objawienie Bożego zbawienia

Patriarcha Germanos interpretuje układ procesji z darami na

podstawie  Hymnu  Cherubinów.  Diakoni,  którzy  otwierają  proce-
sję,  symbolizują  świętych  i  sprawiedliwych,  którzy  kroczą  przed
Cherubinami  i  rzeszą  aniołów.  Pochód  ten  przygotowuje  drogę
Chrystusowi, przychodzącemu, aby złożyć mistyczną, bezkrwawą
ofiarę.  W pochodzie  z  darami  obecny  jest  Duch  Święty,  symboli-
zowany przez kadzidło. Ogień kadzidła jest obrazem Jego Bóstwa,
a unoszący się w powietrzu miły zapach kadzidła – znakiem Jego
obecności. Procesji towarzyszy śpiew, którego akcent spoczywa na
końcowym  „Alleluja”,  na  aklamacji,  która przypomina,  że  Krzyż  i
śmierć  Chrystusa  oraz  Jego  zstąpienie  do  Otchłani  są  etapami

H.–J.

CHULZ

, Die byzantinische Liturgie, 70-71.

ZERSKI

, Boska Liturgia, 105.

Homilie katechetyczne 15, 25. Zob. H.–J.

CHULZ

, Die byzantinische Liturgie, 41.

М.

ОЛОВІЙ

, Божественна Літургія, 307.

Jego drogi do zwycięskiego zmartwychwstania. Wejście procesji do
prezbiterium, położenie darów na ołtarzu oraz ich przykrycie jest
według Germanosa odtworzeniem sceny zdjęcia ciała Chrystusa z
krzyża, owinięcia je w prześcieradło przez Józefa i złożenia do gro-
bu

Na mistagogii Germanosa oparł się Teodor biskup Andydy (XI

lub XII w.). Podstawową tezą jego interpretacji jest założenie, że

liturgia  eucharystyczna  prezentuje  poszczególne  etapy  życia
Chrystusa  od  wcielenia  do  wniebowstąpienia.  W  tym  kontekście
interpretacyjnym  rozumie  on  procesję  z darami  jako odtworzenie
uroczystego  wejścia  Chrystusa  do  Jerozolimy  w  niedzielę  palmo-
wą

Do znakomitych komentatorów liturgii bizantyjskiej zalicza się

Mikołaja Kabasilosa oraz Symeona z Tesalonik. Objaśnienia do
liturgii Mikołaja Kabasilosa (XIV w.)

uważa H.–J.

Schulz

za dzie-

ło niezależne i samodzielne

. Mikołaj Kabasilos w całej liturgii

widzi ikonę publicznego życia Jezusa, a w kolejnych jej częściach
odzwierciedlenie  poszczególnych  etapów  Jego  życia.  Wielkie  wej-
ście  z  darami  oznacza  więc  ostatnie  uroczyste  i  publiczne  obja-
wienie  się  Chrystusa  podczas  Jego  wejścia  do  Jerozolimy  w  nie-
dzielę palmową

Inny charakter ma komentarz liturgiczny opracowany przez

Symeona metropolitę Tesalonik (†1429)

. Jego dzieło można

uważać za podręcznik dla duchowieństwa. Procesja z darami
oznacza, według niego, przyjście Królestwa Bożego, które jest

obecne w dziele zbawczym Jezusa Chrystusa. Przez swoje rany
i śmierć Chrystus zaofiarował nam nieśmiertelność i przebóst-
wienie naszej ludzkiej natury. Stąd wielki wchód symbolizuje jed-
nocześnie złożenie Chrystusa do grobu oraz Jego paruzję.

Wspólne tym autorom jest rozumienie liturgii jako aktualizację

misterium śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. W tym kontek-
ście  mistagogicznym  mieści  się  również  sens  procesji  z  darami
ofiarnymi.  Trudno  jednak bardziej  szczegółowo ustalić  symbolikę
wielkiego  wejścia.  Proponowane  przez  starożytnych  i  średnio-
wiecznych  autorów  znaczenia  nie  są  przekonywujące,  a  już  na
pewno nie można widzieć w złożeniu darów na ołtarzu wspomnie-

ORGIA

, Il commentario liturgico, 29-31.

PG 140, 417-468.

PG 150, 368-492.

Die byzantinische Liturgie, 202.

PG 150, 420.

PG 155,253-304.

nie pogrzebu Chrystusa. Dary nie są jeszcze konsekrowane i nie
można w nich dopatrywać się Ciała i Krwi Jezusa

Procesję z darami ofiarnymi kończą modlitwy nad darami,

znak pokoju oraz wyznanie wiary. Wyznaniu wiary towarzyszy ob-
rzęd  z  welonem,  przykrywającym  dary.  Celebrans  odkrywa  dary,
podnosi  welon  i  lekko  nim  potrząsa  nad  darami,  a  kiedy  lektor
lub  chór  kończą  wyznanie  wiary,  składa  go,  całuje  i odkłada  na

bok. Obrzęd ten jest późniejszego pochodzenia i miał początkowo
raczej praktyczne znaczenie. Chodziło o to, aby do kielicha nic nie
wpadło, lecz z czasem nadano mu symboliczny charakter. Według
P.

Evdokimova

obrzęd ten symbolizuje zesłanie Ducha Świętego

lub też unoszenie się Ducha Świętego nad wodami chaosu (por.
Rdz 1)

. Tę interpretację najczęściej spotyka się u komentatorów

liturgii bizantyjskiej

5.2. Liturgia Ofiara Eucharystycznej

Centralne miejsce w dramacie Liturgii zajmuje niewątpliwie Li-

turgia Ofiary Eucharystycznej, czyli anafora

. Ta część Liturgii

nie  dopuszcza  już  swobodnej  interpretacji,  gdyż  jej  znaczenie
określa  wyraźnie  przekaz  biblijny  i  tradycja  Kościoła.  Geneza
anafory  sięga  tradycji  Kościoła  popaschalnego,  który  na  swoich
spotkaniach  po  domach  naśladował  gesty  i  słowa  Jezusa  z  Jego
ostatniej wieczerzy z uczniami, zgodnie z poleceniem: „To czyńcie
na moją pamiątkę” (Łk 22, 19c). Te pierwsze spotkania euchary-

styczne, na których kształtowała się liturgia Kościoła Dzieje Apo-
stolskie nazywają „łamaniem chleba” (Dz 2, 42; 20, 7. 11; 27, 35).
Najstarsze  chronologicznie  świadectwo  przekazał  św.  Paweł
w Pierwszym Liście do Koryntian. Wzmianka o sprawowaniu Eu-
charystii  pojawia  się  tu  w  kontekście  wskazań  moralnych  odno-
śnie postaw koniecznych do godnego sprawowania i uczestnicze-
nia w liturgii eucharystycznej (1 Kor 10, 14-22; 11, 17-34). W ra-
mach  tych  pouczeń  św.  Paweł  przypomina  przekaz  o  ustanowie-
niu Eucharystii (11, 23-26) i stwierdza, że otrzymał go z tradycji:
„Ja  bowiem  otrzymałem  od  Pana  [to],  co  wam  przekazałem”  (11,
23). Powołanie się na tradycję, która pochodzi od Chrystusa („od
Pana”), a więc  jest kontynuacją czynności i słów Jezusa podczas
ostatniej wieczerzy, stanowi tu bardzo ważną wskazówkę. Później-

ZERSKI

, Boska Liturgia, 111-112.

Das Gebet der Ostkirche. Mit der Liturgie des Hl. Johannes Chrysostomos, Graz–Wien–Köln

1986, 123.

М.

ОЛОВІЙ

, dz. cyt., 320 podaje też inne tłumaczenia symboliczne tego obrzędu.

Od gr. ἀναυέρω = składać ofiary, ofiarować. Zob. K.

EISS

, ἀναυέρω κτλ., TWNT IX, 62.

sze chronologicznie przekazy eucharystyczne zawierają ewangelie
synoptyczne (Mk 14, 22-24; Mt 26, 26-28; Łk 22, 9-20).

Liturgię Ofiary rozpoczyna modlitwa dziękczynna (tzw. prefa-

cja) z hymnem Serafinów:

Święty, Święty, Święty, Pan Bóg Zastępów! Pełne jest niebo i
ziemia Twojej chwały! Hosanna na wysokościach! Błogosła-

wiony przychodzący w Imię Pana! Hosanna na wysokościach.

Śpiew uwielbienia Boga rozbrzmiewa w ramach liturgii, spra-

wowanej w niebie. Szczegółowy jej opis podaje Ap 4–5. Występuje
tu  znacznie  więcej  elementów  niż  w wizji  Izajasza,  które  podkre-
ślają  transcendencję  Boga.  Są  to  przede  wszystkim  kamienie
o znaczeniu symbolicznym, jak: jaspis, krwawnik, szmaragd oraz
morze  szklane  podobne  do  kryształu.  Na  transcendencję  Boga
wskazują też błyskawice, grzmoty, siedem lamp ognistych. W oto-
czeniu Boga znajdują się następnie zwierzęta, symbolizujące cały
wszechświat  oraz  wszystkie  okazy  życia organicznego,  a  więc  ca-
łość  stworzenia,  które  wielbi  Boga.  W  tej  nieustannej  niebieskiej
liturgii bierze udział całe stworzenie w niebie i na ziemi. Liturgię
kończy  uroczyste:  „Amen”  (Ap  5,14)

. Śpiew hymnu serafinów

w liturgii, jako dokończenie i reakcja wiernych na modlitwę dzięk-
czynną Kościoła podkreśla łączność sprawowanej liturgii eucha-
rystycznej z liturgią wiekuistą, czyli z tą liturgią, która dokonuje
się w niebie, w sferze przebywania Boga

Dziękczynienie i uwielbienie Boga przechodzi z kolei w modli-

tewne  wspomnienie  ostatniej  wieczerzy  Chrystusa  z  uczniami,
w czasie której nastąpiło ustanowienie Eucharystii. Początek mo-
dlitwy eucharystycznej nawiązuje do zakończenia modlitwy dzięk-
czynnej i do hymnu serafinów. Jednak zasadniczym jej przedmio-
tem  jest  dzieło  zbawcze  Jezusa  Chrystusa  oraz  wspomnienie
ostatniej wieczerzy.  Centralne  miejsce w modlitwie eucharystycz-
nej  zajmuje  relacja  z  ostatniej  wieczerzy,  w  której  wymienia  się
czynności i słowa Jezusa nad chlebem i winem.

Chrystus zachowuje się, jak gospodarz uczty. Zaprasza do

swego stołu i „daje”, dzieli chleb. Wspólne dzielenie się chlebem
jest wyrazem wzajemnej łączności. Spożywanie chleba jest zwią-
zane z jego łamaniem, gryzieniem i połykaniem, czyli niszczeniem

ANKOWSKI

, Apokalipsa. Wstęp-przekład z oryginału-komentarz (Pismo Święte Nowego Testa-

mentu = PNT XII), Poznań 1959, 165-168.

ZERSKI

, Mistagogiczny charakter Liturgii, 206.

chleba. Stąd chleb jest również symbolem cierpienia, ofiary
i śmierci

Równie bogata jest symbolika wina. Konsekracja kielicha na-

stąpiła  w  trzeciej  części  uczty  paschalnej,  w  czasie  której  pito
z jednego wspólnego kielicha, tzw. kielicha błogosławieństwa (por.
1 Kor  10,  16).  Wspólny  kielich  jest  wyrazem  wspólnoty  i  zjedno-
czenia  z Jezusem.  Kielich  w  Piśmie  św.  symbolizuje  także  los

człowieka (Mk 10, 38-39; 14, 36), doświadczenie (Lb 5,12-28; Mk
14,36), karę, jaką należy odcierpieć (Iz 51, 17; Ap 14, 10)

Słownictwo opisujące czynności Chrystusa nad chlebem nale-

ży do obiegowej terminologii odnoszącej się do każdej uczty
w Palestynie. Oryginalne są natomiast słowa objaśniające: τοῦτο
ἐστιν τὸ σῶμά μοσ

(to jest Ciało moje); τοῦτο ἐστιν τὸ Αἷμά μοσ

(to jest Krew moja). Termin σῶμα (ciało) w znaczeniu semickim nie
oznacza  tylko  organizmu  człowieka,  lecz  wskazuje  także  na  jego
osobę.  Według  antropologii  biblijnej  człowiek  nie  tylko  ma  ciało,
on  cały  jest  ciałem.  Wyrażenie  „Ciało  moje”  oznacza  zatem,  że
chodzi  o konkretną  osobę  Jezusa,  takiego,  z  jakim  spotykali  się
i spotykają Jego uczniowie

Chrystus przemienia następnie wino w swoją krew. W myśl po-

jęć  biblijnych  krew  jest  „duszą  życia”,  dlatego  należy  do  Boga.
Krew posiada sakralny charakter. Podczas uczt kultowych,  które
następowały  po  rytach  ofiarnych,  krwi  nie  wolno  było  spożywać,
lecz  rozlewano  ją  na  ołtarzu,  który  reprezentował  Boga.  W  ten
sposób  symbolicznie  krew  była  jakby  zwracana  Bogu.  Chrystus
czyni tu więc wyraźną aluzję do swojej śmierci na krzyżu

Wyrażenie „Krew Przymierza” w słowach nad kielichem jest

aluzją do zawarcia przymierza pod Synajem (Wj 24, 6-8). Zawar-
ciu Przymierza towarzyszyła ofiara jako wyraz wspólnoty i zjedno-
czenia Boga z Jego ludem oraz pokropienie krwią ofiarną ołtarza

i ludu. Te dwie rytualne czynności stanowią ramy układu przy-
mierza Boga z Jego ludem. Bóg zobowiązuje się do opieki, lud – do
wierności

W następującej po słowach ustanowienia tzw. anamnezie,

wspomina się śmierć Chrystusa, Jego zmartwychwstanie, wnie-
bowstąpienie, zasiadanie po prawicy Ojca oraz powtórne przyjście.
Słowo „anamneza” od gr. ἀνἀμνησις (przypominanie, wspomina-

ENŻE

, Boska Liturgia, 131.

RYGLEWICZ

, Chleb, Wino i Eucharystia w symbolice Nowego Testamentu (Sprawy Biblijne 19),

Poznań–Warszawa–Lublin 1968, 28-33.

ZERSKI

, Jezus Chrystus w świetle Ewangelii synoptycznych (OBT 42), Opole 2000, 273-274.

Tamże, 276.

Tamże, 277.

nie, pamięć, pamiątka) jest odpowiednikiem hebr. zikkaron wska-

zują nie tylko na uaktywnienie pamięci, lecz przede wszystkim na
aktualizację, na urzeczywistnienie tego, co było w przeszłości.
Anamneza w liturgii jest zatem nie tyle wspomnieniem, ile aktu-
alizacją wspominanych wydarzeń

Ważnym elementem Liturgii jest „epikleza”

, kolejny fragment

Liturgii Ofiary. W terminologii liturgicznej określenie to jest uży-
wane w znaczeniu modlitwy, skierowanej do Boga Ojca o zesłanie
Ducha Świętego na zgromadzenie liturgiczne i na dary chleba i

wina. Epikleza jest wyrazem wiary Kościoła, że Duch Święty jest
tym, który przeistacza chleb i wino w Ciało i Krew Chrystusa oraz
jednoczy i uświęca wiernych

Modlitwę eucharystyczną kończy doksologia i błogosławienie

zgromadzenia liturgicznego.

5.3. Komunia św.

Do Komunii św. przygotowują uczestników liturgii modlitwy,

z których najważniejszą jest Ojcze nasz. Przygotowaniu towarzy-

szy pięć symbolicznych gestów:

(1) podniesienie Chleba;
(2) łamanie Chleba;
(3) znak krzyża Chlebem na Kielichem;
(4) zmieszanie konsekrowanych postaci;
(5) dolanie gorącej wody (wrzątku) do Kielicha.

Obrzęd łamania Chleba ma znaczenie symboliczne, wyraża

cierpienia oraz śmierć Chrystusa

. Symbolika zmieszania konse-

krowanych Postaci wskazuje na jedność ofiary Chrystusa pod
dwoma postaciami oraz na Jego zmartwychwstanie, podczas któ-
rego Ciało Chrystusa połączyło się z duszą

Nie jest natomiast jasne znaczenie obrzędu dolewania wrzątku

do  Kielicha.  Komentatorzy  liturgii  bizantyjskiej  podają  różne  tłu-
maczenia, jak na przykład: Nie jest natomiast jasne znaczenie ob-
rzędu dolewania wrzątku do Kielicha. Komentatorzy liturgii bizan-
tyjskiej  podają  różne  tłumaczenia,  jak  na  przykład:  (1) symbol
gorliwości  wiary;  (2)  symbol  zesłania  Ducha  Świętego;  (3)  obraz
wypełnienia się dzieła zbawczego

H.–J.

CHULZ

, Die byzantinische Liturgie, 28-31.

Od gr. ἐπικλείω = wzywać, chwalić, sławić, opowiadać, nazywać.

ZERSKI

, Boska Liturgia, 134.

RINKTRINE

, La santa messa, Roma 1945, 226.

Tamże, 233.

H.–J.

CHULZ

, Die byzantinische Liturgie, 75-81.

Po Komunii św. śpiewa się pieśń z nieszporów na święto Pięć-

dziesiątnicy:

Ujrzeliśmy prawdziwe światło, przyjęliśmy Ducha niebieskie-
go, znaleźliśmy wiarę prawdziwą, adorując nierozdzielną Trój-
cę, gdyż Ona nas zbawiła.

Wskazuje ona na aktualizację zesłania Ducha Świętego

w liturgii  eucharystycznej.  Jest  to  piękna  synteza  Eucharystii.
Podczas  śpiewu  tej  pieśni  celebrans  okadza  święte  postacie,  od-
mawiając  modlitwę,  która  z  kolei  nawiązuje  do  tajemnicy  Wnie-
bowstąpienia:  „Wznieś  się  na  niebiosa,  Boże,  a  Twoja  chwała
[niech  rozbrzmiewa]  po  całej  ziemi”.  W  ten  sposób  modlitwy
i pieśni  po  Komunii  św.  przypominają,  że  w  Eucharystii  jest
uobecnione  całe  dzieło  zbawcze  Jezusa  Chrystusa.  Przyjmując
Ciało  i Krew  Chrystusa  dostępujemy  udziału  w  Jego  śmierci,
zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu oraz korzystamy z owoców
zesłania Ducha Świętego

Przed błogosławieństwem końcowym celebrans rozdaje wier-

nym  „antydoron”.  Są  to  pozostałości  chleba,  które  pozostały  po
przygotowaniu  darów  ofiarnych  i  nie  były  konsekrowane.  Zastę-
pują one udział we wspólnocie kościelnej tym, którzy nie przystą-
pili do  Eucharystii.  Przyjęcie  tego chleba  jest  znakiem  wspólnoty
do tego stopnia, że odmowa oznacza – według niektórych teologów
prawosławnych – zerwanie jedności z Kościołem

Mistagogische Interpretation der byzantinischen Liturgie

Mit dem Begriff „Liturgie“ ist in der Ostkirche die Heilige Eu-

charistie gemeint. Die byzantinische Liturgie ist mistagogisch. Die
Liturgie bedeutet und vergegenwärtigt die Heilsgeschichte, das
Heilswerk Christi sowie einzelne Etappen seines Lebens und sei-
ner Wirksamkeit. Mit dem mistagogischen und symbolischen
Charakter der byzantinischen Liturgie haben sich bereits mehrere
antiken

Kommentatoren

beschäftigt,

wie

Johannes

Chrysostomus,  Theodor  von  Mopsuestia,  Dionisios  Areopagites,
Maximos  der  Bekenner,  Symeon  von  Thessaloniki,  Nikolaos
Kabasilas  u.  a.  Die  byzantinische  Liturgie  besteht  aus  zwei
Haupteilen:  1) die  Liturgie  der  Katechumenen,  das  heißt  die

ZERSKI

, Mistagogiczny charakter Liturgii, 208.

NASCH

, Liturgie und Kunst der Ostkirche in Stichworten unter Berücksichtigung der Alten Kir-

che, Leipzig 1981, 110.

Wortgottes Liturgie, in derer Mittelpunkt die Lesungen der Epistel
und  des  Evangeliums  stehen;  2) die  Liturgie  der  Gläubigen,  das
heißt die Eucharistische Liturgie, derer Höhepunkt das Eucharis-
tische  Gebet  und  die  darauf  folgende  Kommunion  bildet.  Der
Wortgottes  Liturgie  geht  Vorbereitung  der  Gaben  voraus,  die
Proskomidie  heißt.  Die  Riten  der  Proskomidie  versinnbildlichen
die  Geschehnisse  der  Geburt  sowie  des  Opfertodes  Jesu.  Die

Symbolik des Wortgottesdienstes ist wesentlich von der Inkarna-
tion bestimmt. Sie stellt die Ankunft des Gottessohnes in die Welt
(der Einzug mit dem Evangelienbuch) und seine Lehrtätigkeit. Die
Eucharistische  Liturgie  konzentriert  sich  stärker  auf  das  Erlö-
sungswerk Jesu. Sie beginnt mit der feierlichen Übertragung der
vorbereiteten  Gaben  und  diese  Prozession  versinnbildlicht  der
Einzug  Jesu  im  Palmsonntag  in  Jerusalem.  Das  Eucharistische
Gebet umfasst wieder die Symbolik des Abendmahls Jesu mit den
Jüngern, sowie die Ereignisse seiner Passion und Opfer.

Мистагогічний характер візантійської Літургії

Резюме

Грецьке слово „літургія” значить: служба, послуга і в віза-

нтійської  термінології  відноситься  до  Служби  Божої.  Структу-
ра  Літургії  пригадує  грецьку  античну  драму,  в  який  виступа-
ють  три  актори:  священик,  диякон  і  хор.  Літургія  має  також
глибокий символічний смисл. Літургійна акція не є тільки спо-

мином минулого, вона актуалізує, чинить присутніми біблійні
події. Літургія є мистагогію події життя й діяльності Ісуса Хри-
ста. Все це справляє Святий Дух.

Літургія ділиться на обряди вступні, Літургію оглушених,

тобто  Слова,  Літургію  вірних,  тобто  євхаристичної  жертви  та
на обряди закінчення. Першим обрядом є кадження престолу,
святилища, іконостасу та вірних. Обряд початкового каджен-
ня  має  значення  привітального  акту,  є  висловом  поважання;
символом  жертви  й  духових  ласк;  знаком  присутності  Бога  і
очищення. Літургія  починається виголошенням:  „Благословен-
не Царство Отця і Сина і Святого Духа”, по яким слідують ек-
тенії  й  антифони.  По  думці  патріархи  Германа  антифони  є
пророцтвами  про  прихід  Ісуса  Христа  на  світ.  Проте  Н.
Кавасил  уважав,  що  вони  зображують  і  символізують  дещо  з
життя Ісуса. Інтерпретації ці не мають одинак обґрунтування
у текстах.

Літургію Слова зачинає малий вхід. Обряд малого входу

має місце підчас співу третього антифону. Служителі виносять
торжественно  Євангеліє  і  входять  до  святилища.  Символіка
малого  входу  не  має  однозначної  інтерпретації.  Малий  вхід  у
Максима  Ісповідника  символізує  прихід  Ісуса  Христа  на  зем-
лю, на думку Софронія нагадує хресну дорогу Господа, а згід-
но з поглядами Германа представляє об’явлення Христа у Йор-

дані. По вході співається гімн Трисвятого: „Святий Боже, свя-
тий кріпкий, святий безсмертний, помилуй нас”. Гімн Трисвя-
того відноситься до Святої Тройці. Кульмінаційною точкою Лі-
тургії Слова є читання Апостола і Євангелія. Читання уприсут-
нюють біблійні події, тому прокламація Божого Слова не є
тільки повчанням, але автентичною зустріччю з Ісусом.

Літургія вірних починається співом Херувимської пісні.

Головною  думкою  тої  пісні  є  ідея,  що  вірні,  яки  на  Літургії
представляють  самих  Херувимів  повинні  відкинути  „всяку
життєву журбу”, щоб „прийняти Царя всіх”. Підчас співу Херу-
вимської  пісні  довершується  великий  вхід,  тобто  врочистий
похід  зі  святими  дарами  від  проскомідийника  до  престолу.
Максим  Ісповідник  інтерпретує  символіку  великого  входу  як
початок нового життя; Герман як символічне зображення Хри-
стового  похорону  а  Теодор,  єпископ  Андиди  як  тріумфальний
в’їзд Господа до Єрусалиму.

Друга частина Літургії вірних, це євхаристична молитва,

яка пригадує, що в Службі Божої єднаються земна і небесна

літургія. Кульмінаційною точкою тої частини є анамнез Таєм-
ної Вечері й епіклеза, тобто молитва до Святого Духа про
освячення святих дарів. Після освячення найважнішим моме-
нтом Літургії є святе Причастя. До святого Причастя пригото-
вляють молитви, з яких найважніша є Отче наш. Молитвам

супроводять символічні жести, як піднесення і ламання Свято-
го Агнця, покладення одної частини Агнця до чаші й вливання
до чаші трохи теплої води (теплоти). Обряд ламання Агнця і

змішання євхаристійних видів зображує страждання і воскре-
сіння Господа.

Після причастя слідують благодарні молитви й обряди за-

кінчення літургії.