QPrint

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 96

OBERT

ERTON

STĘPNA LISTA WŁAŚCIWOŚCI GRUPY

*Fragm. R.K. Merton, Teoria socjologiczna i struktura społeczna, przekład E. Morawska

Warszawa 1982

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 97

1. Ostrość lub mglistość społecznych definicji członkostwa w grupie.

Grupy  w  zdecydowany  sposób  różnią  się  między  sobą  stopniem  ostrości,  w  jakim
definiowane  jest  uczestnictwo:  od  grup  nieformalnych  o  nieostrych  granicach,  które  można
wyodrębnić  jedynie  za  pomocą  systematycznego  badania,  do  grup  o  jasno  określonych  i
sformalizowanych  procedurach  „nabywania”  członkostwa.  Cecha  ta  jest  prawdopodobnie
związana  z  innymi  właściwościami  grupy,  takimi  np.  jak  sposoby  kontroli  społecznej.  Jeśli
uczestnictwo w grupie nie jest jasno zdefiniowane, to skuteczna kontrola nad ludźmi, którzy
się  uważają  za  jej  członków  jedynie  nominalnych  albo  peryferycznych,  będzie
przypuszczalnie  utrudniona;  orientacja  członków  grupy  w  wymogach  roli  będzie  niezde-
cydowana i nieokreślona. Trzeba podkreślić, że chodzi tu o cechę grupy, a nie o indywidualne
różnice  w  definiowaniu  sytuacji  przez  poszczególnych  jej  członków.  Grupa  może  posiadać
jasno  określone  oraz  łatwe  do  uchwycenia  kryteria  uczestnictwa  lub  też  kryteria  mgliste  i
trudne  do  wyodrębnienia  przez  członków  grupy  czy  ludzi  spoza  niej  w  otaczającej
społeczności.

2. Stopień zaangażowania jednostek w grupę, do której należą. Właściwość

ta odnosi się do zakresu oraz intensywności zaangażowania ludzi w ich grupę uczestnictwa.
Na jednym biegunie znajdują się grupy, które obejmują i regulują uczucia oraz zachowania
swych członków we wszystkich niema! ich rolach społecznych oraz postaciach jaźni (selves).
Można je nazwać -w neutralnym znaczeniu tego terminu - „grupami totalitarnymi”. Na
drugim biegunie istnieją natomiast grupy obejmujące i regulujące tylko ograniczony wycinek
jaźni i ról swoich członków. Nazwiemy je - grupami wycinkowymi”.

Chodzi tutaj nie o postawy i poczucie identyfikacji z grupą, które mogą cechować

indywidualnych  jej  członków,  ale  o  właściwość  grupy:  o  zakres,  w  jakim  stopień
zaangażowania  w  grupę  jest  normatywnie  przypisany  i  faktycznie  realizowany.  Ta  ogólna
koncepcja  była  oczywiście  często  stosowana  w  socjologii:  w  społeczeństwie  złożonym
jednostka  pełni  zazwyczaj  bardzo  wiele  rozmaitych,  odrębnych  ról,  z  których  każda  może
angażować  zaledwie  małą  część  jej  osobowości.  W  społeczeństwach  mniej  zróżnicowanych
uczestnictwo w grupie obejmuje zwykle znacznie większą część osobowości poszczególnych
jej członków. Wolno przypuszczać, że im jest wyższy kulturowo określony stopień zaangażo-
wania  w  grupę,  tym  większe  jest  prawdopodobieństwo,  że  będzie  ona  służyć  jako  grupa
odniesienia do rozmaitych ocen i zachowań.

3. Faktyczny okres trwania uczestnictwa w grupie.
4. 0czekiwany okres trwania uczestnictwa w grupie. Chociaż te dwie właś-

ciwości  zmieniają  się  niezależnie  od  siebie,  są  ze  sobą  związane  i  mogą  być  rozpatrywane
łącznie.  Odnoszą  się  -  odpowiednio  -  do  faktycznego  okresu  trwania  uczestnictwa  w  grupie
oraz  do  społecznie  i  kulturowo  uwarunkowanych  oczekiwań  odnośnie  do  trwałości  tego
uczestnictwa.  W  niektórych  grupach  i  organizacjach  uczestnictwo  posiada  określony  czas
trwania - tak rzeczywisty, jak i oczekiwany. Jednym z wielu przykładów jest tutaj szkoła. W
innych  natomiast  czas  trwania  jednego  lub  obu  tych  rodzajów  uczestnictwa  jest
nieograniczony.  W  co  najmniej  jednym  studium  poświęconym  analizie  tego  zagadnienia

stwierdzono, że oczekiwania dotyczące względnej trwałości albo tymczasowości mieszkania
w danym miejscu oddziałują na zachowania członków społeczności, niezależnie od
faktycznego trwania pobytu. Grupy i organizacje niewątpliwie różnią się między sobą
stopniem trwałości faktycznego i oczekiwanego uczestnictwa.

5. Faktyczny okres istnienia grupy.
6. Oczekiwany okres istnienia grupy. Grupy i organizacje różnią się pod tymi

względami w taki sam sposób, jak członkostwo indywidualne. Faktyczny „wiek” grupy
stanowi cechę wpływającą przypuszczalnie na jej inne właściwości: elastyczność, względną

Zob. R.K. Merton, P.S. West, M. Jahoda, Patterns of Social Life, New York 1951. passim.

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 98

pozycję, system kontroli normatywnej i tak dalej

. Faktyczny okres istnienia grupy należy

jednakże  odróżniać  od  oczekiwań  związanych  z  prawdopodobnym  okresem  jej  istnienia:
może  to  być  związek  powołany  „czasowo”  celem  zaspokojenia  określonej  potrzeby,  która  -
raz  zaspokojona  -  powoduje  samounicestwienie  grupy

, może to być również związek,

któremu  towarzyszą  oczekiwania  nieograniczonego  okresu  trwania  w  nieograniczonej
czasowo  przyszłości.  Różnice  w  oczekiwanym  okresie istnienia  grupy  będą  przypuszczalnie
wpływały  na  autoselekcję  członków,  na  rodzaj  i  stopień  ich  zaangażowania  w  grupę,  na
wewnętrzną  strukturę  organizacyjną,  jej  znaczenie  społeczne  oraz  inne  właściwości,  które
rozpatrzymy niebawem.

7. Absolutna wielkość grupy lub jej części składowych. Właściwość ta odnosi

się do liczby osób wchodzących w skład grupy. Jak wskazuje przeprowadzona wyżej analiza
pojęcia  uczestnictwa  w  grupie,  prosta  na  pozór  sprawa  obliczenia  liczby  członków  wymaga
jednak  od  socjologa  uprzedniego  wprowadzenia  pewnych  założeń  i  podjęcia  określonych
decyzji.  Jakie  będą  kryteria  członkostwa:  obiektywnie  mierzone  natężenie  interakcji
społecznych  odwzorowane  wedle  oczekiwań  innych  członków  grupy  odnośnie  do
wykonywania  ról  społecznych;  samookreślenia  jednostek  jako  należących  do  grupy;  opinie
(określonej,  dużej  części)  innych  ludzi  przypisujące  członkostwo  poszczególnym
jednostkom?  Absolutna  wielkość  grupy  rozumiana  bywa  niekiedy  niejako  liczba  osób,  lecz
jako  liczba  pozycji  w  grupowej  organizacji.  Przy  takim  rozumieniu  często  stwierdzany
związek pomiędzy wzrostem wielkości a wzrostem złożoności struktury społecznej staje się,
oczywiście, tautologią.

Jakkolwiek mierzona - cecha absolutnej wielkości grupy lub jej części składowych musi

być jednak wyraźnie odróżniana od cechy wielkości względnej.

8. Względna wielkość grupy albo jej części składowych

. Cecha ta bywa

często  pomijana,  nawet  wtedy,  kiedy  w  socjologicznej  analizie  grupy  lub  organizacji
społecznej  uwzględnia  się  ją  implicite.  Odnosi  się  ona  do  liczby  osób  w  grupie  (czy  w
określonej  jej  warstwie)  w  stosunku  do  liczby  osób  w  innych  grupach  w  tej  samej  sferze
instytucjonalnej  (bądź  też,  w  szczególnych  wypadkach,  w  stosunku  do  grup  w  innych
dziedzinach  instytucjonalnych).  Znaczy  to,  że  grupy  lub  organizacje  o  tej  samej  wielkości
względnej  będą  inaczej  funkcjonowały  w  zależności  od  ich  wielkości  absolutnej  i,
odpowiednio,  grupy  o  tej  samej  wielkości  absolutnej  będą  funkcjonowały  odmiennie  w

Najbardziej wnikliwej i systematycznej analizy tej właśnie cechy - faktycznego okresu życia grup i organizacji

- dokonał P.A. Sorokin: zob. Social and Cultural Dynamics, t. 4. New York 1937. s. 85 i nast. (fragmenty tej
pracy w tłum. B. Chwedeńczuka zostały opublikowane w: Elementy teorii socjologicznych, Warszawa 1975, s.
292-308) oraz Society, Culture, rozdz. 34, w którym zawarta jest obszerna bibliografia.

Monograficzną analizę przystosowania takiej organizacji na przykładzie National Foundation for Infantile

Paralysis, powołanej po odkryciu szczepionki Salka, przeprowadził D.L. Sills, The Volunteers: Means and Ends
in National Organization. New York 1957. Zob. także uwaga C.I. Barnarda (The Functions of the Executive.
Cambridge. Mass. 1938. s. 91): „Organizacja musi ulec rozpadowi, jeśli nie jest w stanie zrealizować swych
celów. Wiele sprawnie działających organizacji przestaje istnieć z tej właśnie przyczyny, i dlatego większość z
nich wymaga przyjmowania ciągle nowych celów”.

Pojęcia absolutnej i względnej wielkości grupy zaczerpnięte zostały z poniższego fragmentu Socjologii (tłum.

M. Łukasiewicz, Warszawa 1975, s. 125,126) Simmla. przy czym nadano im nieco inne znaczenie: „Zależność
różnic  strukturalnych  od  różnic  czysto  ilościowych  uwydatni  się  jeszcze  bardziej,  gdy  zajmiemy  się  rolą  jaką
odgrywają w grupie jednostki wybitne i wpływowe. Nie tylko bowiem określona liczba takich jednostek ma inne
znaczenie w wielkiej grupie niż w malej, co jest oczywiste, ale w raz ze zmianą liczebności grupy zmieniać się
będzie  efektywne  znaczenie  tych  jednostek  nawet  przy  niezmienionej  proporcji  [podkr.  R.K.M.].  Jeżeli  w
mieście,  liczącym  10  tyś.  średnio  zamożnych  mieszkańców  żyje  milioner,  jego  wpływ  na  życie  i  charakter
miasta jest całkiem odmienny od znaczenia pięćdziesięciu milionerów, i odpowiednio każdego z nich. w mieście
liczącym  500  tyś.  mieszkańców,  mimo  iż  stosunek  liczby  milionerów  do  liczby  ich  współobywateli,  pozornie
będący  jedynym  wyznacznikiem  tego  znaczenia,  pozostaje  niezmieniony.  [...]  Jak  widać,  absolutna  [podkr.  -
R.K.M.]  wielkość  grupy  i  absolutna  liczba  jej  najbardziej  wpływowych  jednostek  oddziałuje  na  stosunki
wewnątrz grupy niejednakowo, mimo iż stosunek liczbowy między nimi pozostaje identyczny” […]

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 99

zależności od ich wielkości w stosunku do innych grup w środowisku społecznym (odnosi się
to zarówno do grup, stowarzyszeń, jak i społeczności). Dla przykładu: socjologiczna sytuacja
społeczności o tym samym względnym składzie rasowym - niech to będzie 10% Murzynów, a
reszta biali - będzie zupełnie różna w zależności od tego, czy absolutna wielkość społeczności
będzie wynosiła sto czy sto tysięcy. Odpowiednio, struktura społeczna społeczności liczącej
sobie tysiąc mieszkańców będzie w istotny sposób odmienna w zależności od tego, czy
otaczają ją inne społeczności o podobnej wielkości absolutnej, czy też społeczności znacznie
większe albo mniejsze.

Wszystko to oznacza, że status społeczny i funkcje grup oraz organizacji o określonej

wielkości  absolutnej  będą  inne  w  społeczeństwie,  w  którym  istnieją  podobne  grupy  i
organizacje  o  znacznie  większej  lub  znacznie  mniejszej  wielkości  absolutnej,  inne  zaś  w
społeczeństwie, w którym istnieją porównywalne grupy oraz organizacje tej samej wielkości.
Na  przykład  względna  wielkość  dwu  tak  samo  licznych  uniwersytetów  w  Stanach
Zjednoczonych  i  w  Anglii  będzie  zupełnie  różna.  Ta  ogólna  koncepcja  znajduje  oczywiście
wyraz w takich zwrotach, jak: Big fish in a small pond becoming a distinctly small fish in a
big pond” (duża ryba w małym stawie staje się małą rybką w wielkim stawie). Jak to jednak
często bywa z wyrażeniami idiomatycznymi. które chwytają pewne aspekty ludzkiego losu i
rzeczywistości społecznej, ich konsekwencje nie są potem systematycznie badane. Co więcej,
w przytoczonym wyżej powiedzeniu w znamienny sposób pomija się okoliczność, że ten sam
staw może być względnie duży lub mały - w zależności od tego, gdzie się znajduje. Wydaje
się  w  każdym  razie,  że  pojęcia  absolutnej  i  względnej  wielkości  bezpośrednio  się  wiążą  z
teorią grup odniesienia.

9. Otwarty lub zamknięty charakter grupy. Właściwość tę omawialiśmy już w

tym  rozdziale  dosyć  szczegółowo;  przypomnijmy  więc,  że  odnosi  się  ona  do  kryteriów
członkostwa  w  grupie,  które  mogą  czynić  ją  względnie  otwartą  i  dostępną  albo  względnie
zamkniętą  i  niedostępną.  Właściwość  ta  oznacza  stopień  ekskluzywności  grupy.  We
wszystkich  dziedzinach  instytucjonalnych”  pewne  grupy  starają  się  utrzymać  stosunkowo
ograniczoną  liczbę  członków.  Cecha  ta  jest  przypuszczalnie  związana  z  innymi
właściwościami

grupy:

jej

względnym

znaczeniem,

stopniem

„kompletności”,

samodzielności, dopuszczalnej dewiacji i tak dalej. Zważywszy na nasze wcześniejsze
rozważania na ten temat, to, co powiedzieliśmy tutaj, powinno w tej chwili wystarczyć.

10. „Kompletność”. Stosunek członków faktycznych do potencjalnych

członków  grupy.  Jak  również  wskazywaliśmy  już  przedtem  dosyć  szczegółowo,
wyodrębniona  przez  Simmla,  lecz  zapoznawana  potem  często  przez  socjologów  cecha
kompletności dotyczy stosunku faktycznych członków grupy lub organizacji do jej członków
potencjalnych, to znaczy takich, którzy spełniają obowiązujące kryteria członkostwa. Należy
jeszcze  raz  podkreślić,  że  właściwość  ta  jest  rozmaicie  powiązana  z  innymi  cechami  grupy.
Na  względną  pozycję  grupy  w  społeczności  może  np.  wpływać  -  choć  niekoniecznie  w
sposób liniowy - stopień jej kompletności (jako cechy odmiennej od absolutnej lub względnej
wielkości  grupy).  Na  przykład  American  Nurses  Association  (ANA),  liczące  w  1956  r.  178
tyś.  członków,  zdecydowanie  przewyższa  liczebnie  American  Medical  Association  (AMA),
do  którego  należy  około  140  tyś.  osób.  Spośród  wszystkich  stowarzyszeń  zawodowych
organizacja  zrzeszająca  lekarzy  (AMA)  posiada  jednak  w  swoich  szeregach  najwyższą
proporcję  osób  spełniających  warunki  członkostwa  (około  65%  wszystkich  dyplomowanych
lekarzy); pomimo większej liczebności w znaczeniu absolutnym, stowarzyszenie pielęgniarek
obejmuje  odsetek  znacznie  niższy:  około  41%  pracujących  zawodowo  pielęgniarek  w
„zorganizowanym  pielęgniarstwie”.  (Oba  te  związki  są  jednakże  znacznie  bliższe
kompletności niż większość istniejących stowarzyszeń zawodowych). Pozostawiając na boku
inne właściwości grupy różnicujące wpływy i znaczenie danego stowarzyszenia, bez żadnych
wątpliwości  można  uznać,  że  posiadając  w  swoich  szeregach  większy  odsetek  osób

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 100

kwalifikujących  się  do  członkostwa,  AMA  może  sobie  rościć  prawa  do  wyższej  pozycji  i
dysponować  większą  silą  społeczną  aniżeli  ANA  posiadające  większą  liczbę  członków.
Powiązania pomiędzy wielkością absolutną, stopniem kompletności i znaczeniem społecznym
nie  zostały  jednak  jeszcze  do  końca  wypracowane.  Powiadając,  iż  cecha  kompletności  nie
musi  pozostawać  w  zależności  liniowej  do  takich  zjawisk  społecznych  jak  prestiż  czy
znaczenie  społeczne,  chcemy  zwrócić  uwagę  na  typ  organizacji,  która  w  celu  osiągnięcia  i
utrzymania  swego  elitarnego  statusu  dopuszcza  jedynie  ściśle  ustaloną  liczbę  członków
spośród osób spełniających warunki uczestnictwa.

11. Stopień społecznego zróżnicowania. Cecha ta odnosi się do liczby statusów

społecznych i ról, które można wyróżnić w organizacji grupy. Co najmniej od czasów
Spencera wielokrotnie wskazywano, że wzrostowi wielkości grupy towarzyszy zazwyczaj jej
rosnące zróżnicowanie

. Jest jednak również faktem empirycznym to, iż organizacje o tej

samej wielkości absolutnej znacznie różnią się od siebie pod względem stopnia wewnętrznego
zróżnicowania statusów społecznych. I tak, stosunkowo niewielu statusom organizacje mogą
przypisywać wielu naraz członków, bądź też mnożyć strukturalnie odrębne statusy, z których
każdemu przypisana jest mniejsza liczba osób.

Cecha ta nie odnosi się, rzecz jasna, jedynie do hierarchicznego zróżnicowania statusów

społecznych. Zróżnicowanie społeczne jest często, acz niesłusznie, utożsamiane ze społeczną
stratyfikacją. Dzieje się tak po części dlatego, że zróżnicowane statusy są rozmaicie oceniane
(a  zatem  i  szeregowane)  przez  członków  społeczeństwa.  Jak  jednak  wskazuje  pojęcie
podziału  pracy,  na  tym  samym  poziomie  satysfakcji  może  istnieć  duże  lub  małe
zróżnicowanie statusów społecznych: np. zajęcia zróżnicowane pod względem  funkcji mogą
być szeregowane.

12. Kształt i wysokość drabiny stratyfikacji. Ta właściwość odnosi się do liczby

społecznie  wyróżnionych  i  uszeregowanych  warstw,  względnej  wielkości  poszczególnych
warstw  oraz  względnego  dystansu  społecznego  między  nimi.  Ponieważ  tym  cechom  grup  i
społeczeństw  poświęcono  już  bardzo  wiele  uwagi  badawczej,  nie  będziemy  się  nimi  w  tym
miejscu zajmować

13. Rodzaje i nasilenie więzi społecznej. Co najmniej od czasu ukazania się prac

Durkheima  nasilenie  więzi  społecznej  uznawane  jest  za  właściwość  grupy,  która  oddziałuje
na  najrozmaitsze  zachowania  oraz  na  wykonywanie  ról  społecznych  przez  członków  grupy.
Dałoby  się  wyodrębnić  trzy  typy  więzi  społecznej  ze  względu  na  jej  podstawę

. Wszystkie

występują w każdej grupie czy społeczeństwie, co nie neguje bynajmniej istotnych różnic
między nimi. Grupy i społeczeństwa różnią się zakresem, w jakim istniejąca w nich więź
społeczna opiera się na takiej czy innej podstawie.

a) Więź społeczna wzbudzona kulturowo, wynikająca ze zinternalizowania przez

członków grupy wspólnych norm i wartości;

b) Więź społeczna wzbudzona organizacyjnie, wynikająca z realizacji jednostkowych i

grupowych celów poprzez współzależne działania członków grupy;

c) Więź społeczna wzbudzona strukturalnie, wynikająca np. z przeciwstawienia grup

Ta generalizacja empiryczna miała, oczywiście, podstawowe znaczenie w teorii struktury spójnej H. Spencera

(zob. Indukcyje socyjologii, cz. 2, [w:] Zasady socyjologii, t. 2, tłum. J.K. Potocki. Warszawa 1889, s. 7-145):
zależność tę analizują również EW. Terrien, D.L. Mills w przeprowadzonych niedawno badaniach empirycznych
(The Effect of Changing Size upon the Internal Structure of Organizations, „American Sociological Review”
1955, nr 20, s. 11-14).

Praca B. Barbera Social Stratification, New York 1957, stanowi obszerne studium porównawcze na ten temat.

Opracowano również inne, bardziej szczegółowe typologie. Zob. na ten temat W.S. Landecker, Types of

Integration and their Measurement, „American Journal of Sociology” 1951, nr 56, s. 332-340; idem, Integration
and Group Structure: an Area for Research, „Social Forces” 1951-1952, nr 30, s. 394-400; idem, Institutions
and Social Integration, „Papers of the Michigan Academy of Science, Arts and Letters” 1954, nr 39, s. 477-493.

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 101

własnych grupom obcym, z konfliktów z innymi grupami itp

Zagadnienie systematycznych zależności pomiędzy podstawami grupowej integracji a

innymi cechami grupy nie zostało na razie opracowane.

14. Skłonność do podziałów wewnętrznych lub jedność grupy. Tę złożoną

cechę  można  z  pożytkiem  ująć  jako  wypadkową  właściwości  11.  (stopień  społecznego
zróżnicowania) i 13. (nasilenie więzi społecznej). Dotyczy ona pewnej szczególnej zmiennej
życia  grupowego:  niektóre  grupy  wykazują  skłonność  do  kolejnych,  często  nieplanowanych
podziałów  wewnętrznych  aż  do  momentu,  w  którym  powstające  w  ten  sposób  podgrupy
przekształcają się w grupy samodzielne. Inne grupy starają się ponownie włączyć powstające
podgrupy  w  szerszą  organizację,  tak  aby  służyły  do  wzmocnienia  struktury  i  funkcji  tej
organizacji9.  Partie  polityczne  wydają  się  np.  bardzo  pod  tym  względem  zróżnicowane:
niektóre rozdzielają się na liczne „partie odpryskowe”, inne utrzymują monolityczną jedność.
Z  kolei:  pewne  grupy  wykazują  swoistą  skłonność  do  „kolonizowania”,  do  kształtowania
zależnych  od  siebie  grup  na  swój  wzór  i  podobieństwo;  niektóre  z  tych  ostatnich
uniezależniają się potem od grupy macierzystej.

15. Zakres interakcji społecznych w obrębie grupy. Właściwość ta odnosi się do

oczekiwanego  i  faktycznego  zakresu  interakcji  społecznych  pomiędzy  jednostkami
zajmującymi w grupie określone statusy społeczne. W pewnych grupach interakcje społeczne
w poważnej mierze ograniczone są do kontaktów między osobami zajmującymi „sąsiadujące”
ze sobą statusy w hierarchii (rówieśnicze oraz bezpośrednio niższe i wyższe), tak jak jest to
ujęte  w  koncepcji  „kontaktów  przebiegających  wyznaczonymi  kanałami”  (going  through
channels).  Inne  grupy  i  organizacje  zapewniają  natomiast  więcej  możliwości  interakcji
między  jednostkami  zajmującymi  zdecydowanie  odmienne  pozycje,  jak  np.  w  grupie
zhierarchizowanej,  lecz  stanowiącej  jednocześnie  „stowarzyszenie  równych”.  Należy  jednak
podkreślić,  że  w  grupie  pierwszego  rodzaju  istnieje  faktycznie  znacznie  więcej  interakcji
społecznych  pomiędzy  jednostkami  o  różnych  pozycjach,  aniżeli  wskazuje  na  to  struktura
grupy  (np.  nieformalne  sposoby  komunikowania  z  pominięciem  przypisanych  kanałów),  tak
samo  jak  w  grupie  drugiego  rodzaju  interakcje  pomiędzy  ludźmi  zajmującymi  nierówne
pozycje są często mniej liczne niż wynikałoby to z przepisów normatywnych.

16. Charakter stosunków społecznych w grupie. Jak wskazuje się w przyjętych od

dawna klasyfikacjach grup (pierwotne i wtórne, własne i obce, Gemeinschaft i Gesellschaft,
formalne  i  nieformalne),  właściwość  tę  tradycyjnie  uznawano  za  podstawowy  wyróżnik
rozmaitych  rodzajów  grup.  Na  podstawie  tej  właśnie  cechy  Parsons  zbudował  swój  dobrze
znany  system  zmiennych,  ze  względu  na  które  można  analitycznie  opisać  zależności  w

To źródło więzi społecznej dostrzegali często nie tylko badacze społeczni, lecz również politycy i osobistości

publiczne. Por. np. następujący urywek z autobiografii T. Jeffersona (The Writings of..., t. l, Washington, D.C.
1903, s. 116): „Podczas wojny o Niepodległość, kiedy zespolił nas nacisk nieprzyjaciół z zewnątrz, a ich
przedsięwzięcia zmuszały do nieustannej czujności, duch ludu - pobudzony niebezpieczeństwem - uzupełniał akt
Konfederacji i przynaglał do żarliwych wysiłków, bez względu na ów akt urzędowy: kiedy jednak przywrócono
pokój oraz bezpieczeństwo i wszyscy podjęli pożyteczne oraz zyskowne zajęcia - mniej uwagi zwracano na
apele Kongresu”. Wnikliwej analizy owej prawidłowości w stosunkach międzygrupowych dokonał L.A. Coser w
pracy The Functions of Social Conflict, rozdz. 5: Conflict with Out-Groups and Group Structure.

Cenna analiza procesu kształtowania się podgrup w obrębie szerszej grupy zawarta jest w artykule G.A.

Theodorsona, Elements in the Progressive Development of Small Groups, „Social Forces” 1953, nr 31, s. 311-
320. Por. także następującą obserwację H. Martineau (The Positive Philosophy of Auguste Comte, London 1896,
s.  228),  którą  Theodorson  trafnie  przyjmuje  za  motto  swego  artykułu:  „Istota  dynamiki  społecznej  polega  na
ujmowaniu  każdego  z  tych  stanów  społecznych  jako  koniecznego  rezultatu  stanu  poprzedniego  i  jako
nieodzownej  przyczyny  stanu,  który  następuje  potem,  zgodnie  z  aksjomatem  Leibniza:  „Teraźniejszość  pełna
jest przyszłości”. W takim ujęciu przedmiotem nauki jest odkrywanie praw rządzących ową ciągłością. Ich zbiór
wyznacza bieg ludzkiego rozwoju”. Obecne teorie procesu stochastycznego w grupach stanowią dokładniejszą,
probabilistyczna wersję tej podstawowej koncepcji. W tym właśnie duchu P.F Lazarsfeld i R.K. Merton dokonali
analizy stosunków społecznych jako procesu (Friendship as Social Proces. [w:] Freedom and Conlrol in Modern
Society, red. M. Berger, T. Abel, C.H. Page, New York 1954, s. 18-66, a zwłaszcza cz. 2).

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 102

strukturze  ról  systemu  społecznego:  afektywne  zaangażowanie  -  afektywna  neutralność;
aspektowość  -  całościowość;  uniwersalizm  -  partykularyzm;  przypisanie  -  osiąganie;
orientacja  na  kolektyw  -  orientacja  na  własną  osobę

. Kombinacje wartości tych pięciu

zmiennych służą do opisania swoistych stosunków społecznych panujących w grupie.

17. Stopień oczekiwanego konformizmu wobec norm grupy. Tolerancja

wobec

zachowań

dewiacyjnych

oraz

tolerancja

wobec

zinstytu-

cjonalizowanych  odchyleń  od  ściśle  określonych  norm  grupowych.  Cecha  ta
dotyczy  zakresu  swobody  w  zachowaniach  członków  grupy,  jaki  uznawany  jest  przez
pozostałych  jej  uczestników.  Niektóre  grupy  i  organizacje  wymagają  zwykle  ścisłego
przestrzegania norm przy minimalnej tolerancji wobec spontanicznych odchyleń: tak właśnie
-  jako  epitet  -  rozumiany  jest  często  termin  „biurokracja”.  Inne  grupy  zezwalają  na  duże
odchylenie od norm, jak np. grupy, które się chlubią tym, iż pozostawiają wiele miejsca dla
indywidualności  i  twórczości  swych  członków.  Stereotypowy  obraz  biurokracji  pruskiej
zbliżyłby  się  do  pierwszego  z  tych  dwu  rodzajów.  Pewne  zaś  organizacje  społeczeństw
zachodnich  powołane  do  rozwijania  wiedzy  i  badań  naukowych  -  do  drugiego.  W
rzeczywistości  grupy  pierwszego  rodzaju  dopuszczają  oczywiście  większą  swobodę
zachowań,  niż  się  to  powszechnie  zakłada,  grupy  zaś  drugiego  rodzaju  -  mniejszą.  Nie
oznacza to jednak, że grupy i organizacje nie różnią się pod względem tej cechy.

Omijanie norm może się stać dla grupy funkcjonalne i często - jako zapoczątkowanie

zmiany strukturalnej - występuje dłuższy lub krótszy etap, w którym nieprzestrzeganie norm
staje

się

zachowaniem

zinstytucjonalizowanym.

Wzór

ten

nazwałem

„zinstytucjonalizowanym nieprzestrzeganiem zasad instytucjonalnych”

. To skomplikowane

stadium zmiany struktury społecznej wymaga znacznie bardziej szczegółowej analizy niż ta,
którą tu prezentujemy. Wolno jednak stwierdzić, że zinstytucjonalizowane nieprzestrzeganie
norm pojawia się wtedy, kiedy konieczności natury praktycznej stojące przed grupą lub
zbiorowością

(bądź

też

znacznie

większą

ich

częścią)

wymagają

zachowań

przystosowawczych,  pozostających  w  sprzeczności  z  ustalonymi  od  dawna  normami,
uczuciami  i  praktykami.  Lub  -  odpowiednio,  wtedy,  kiedy  nowo  powstałe  wymogi  stoją  w
sprzeczności  z  owymi  głęboko  zakorzenionymi  normami,  odczuciami  i  praktykami

. W

Zob. T. Parsons, The Social System, Glencoe, III. 1951, s. 58-88.

Rozmaitych przykładów zinstytucjonalizowanego omijania norm w różnych dziedzinach instytucjonalnych

dostarcza W.E. Moore w pracy: Industrial Relations and the Social Order, wyd. popr. New York 1951. s. 114:
zob. także L. Wilson, The Academic Man, New York 1941, s. 218-219; R.M. Williams, jun., American Society,
New York 1951, s. 360-365; G.E. Simpson, J.M. Yinger, Racial and Cultural Minorities, [w:] An Analysis of
Prejudice and Discrimination, New York 1953, s. 658-660; J.H. Fichter, The Marginal Catholic, „Social Forces”
1953, nr 32, s. 169.

W związku z wydarzeniami, które nastąpiły po ogłoszeniu 17 maja 1954 r. decyzji Sądu Najwyższego

stwierdzającej,  że  segregacja  rasowa  w  instytucjach  oświatowych  jest  niezgodna  z  konstytucją,  można
przytoczyć sformułowanie z r. 1948 odnośnie do zastosowań koncepcji zinstytucjonalizowanego omijania norm:
„W  niekorzystnym  klimacie  kulturowym  -  co  nie  wyklucza  bynajmniej  błogosławionego  regionu  głębokiego
Południa  -  pierwszym  środkiem  będzie  przypuszczalnie  działanie  za  pomocą  prawnego  i  administracyjnego
zwalczania  skrajnej  dyskryminacji,  z  pełną  świadomością  ogromnego  prawdopodobieństwa,  że  przepisy  owe
będą  przez  jakiś  czas  systematycznie  obchodzone.  Możemy  oczekiwać  na  tych  obszarach  kulturowych
powszechnej  praktyki  łamania  prawa,  równie  może  powszechnej,  jak  się  to  działo  w  całych  Stanach
Zjednoczonych  po  wprowadzeniu  18.  poprawki  do  konstytucji,  nierzadko  przy  współudziale  urzędowych
przedstawicieli  prawa.  Wielka  przepaść  dzieląca  nowe  prawo  od  miejscowych  obyczajów  nie  pozwoli  na
natychmiastową,  istotna  zmianę  panujących  praktyk.  Symboliczne  kary  za  naruszanie  przepisów  będą
prawdopodobnie częstsze niż rzeczywista kontrola. W najlepszym wypadku można oczekiwać, iż istotne zmiany
będą  następowały  nierównomiernie  i  rozpaczliwie  powoli.  Przemiany  ekonomiczne  mogą  jednak  wesprzeć  w
swoim  czasie  nowe  prawo  zwalczania  dyskryminacji.  Kiedy  ekonomiczne  konieczności  zaczną  naciskać
opornych, którzy nie zmobilizowali wszystkich zasobów siły roboczej ani nie rozszerzyli lokalnego rynku pracy,
płacąc  równo  i  sprawiedliwie,  zaczną  oni  powoli  zarzucać  pewne  praktyki  dyskryminacyjne,  doszedłszy  do
wniosku, że nie zawsze się opłacają - nawet dyskryminującym” (R.K. Merton. Discrimination and the American
Creed. [w:] Discrimination and National Welfare. red. R.M. MacIver, New York 1949. s. 101. 120).

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 103

pierwszym  wypadku  normy  i  uczucia  pozostają  chwilowo  na  pozór  niezmienione,  podczas
gdy  dopuszczane  milcząco  odchylenia  są  w  coraz  większym  stopniu  uznawane  przez
członków  grupy.  W  wypadku  drugim,  nowo  powstałe  wymogi  instytucjonalne  są  w
rzeczywistości  nieprzestrzegane,  podczas  gdy  powoli  zmieniające  się  normy  i  uczucia  nadal
kierują  faktycznymi  zachowaniami.  Można  przypuszczać,  że  znaczna  część  tolerowanych
odchyleń od norm jest funkcjonalnie niezbędna do zapewnienia stabilności złożonych struktur
społecznych.

18. System kontroli normatywnej. Ta właściwość dotyczy procesów kontroli

normatywnej regulującej zachowania członków grupy. Grupy i organizacje różnią się między
sobą  zakresem,  w  jakim  sprawują  kontrolę:  poprzez  bezpośrednio  sformułowane  przepisy
(prawo); poprzez mniej jasno sformułowane, lecz wyraźnie ukształtowane oczekiwania co do
zachowań,  wzmacniane  uczuciami  oraz  wspierane  doktryną  moralną  (obyczajami)  oraz
poprzez  zrutynizowane,  często  powszechne,  lecz  nie  tak  zabarwione  emocjonalnie
oczekiwania  (zwyczaje).  Na  jednym  biegunie  przestrzeganie  ustalonych  i  oficjalnie
ogłoszonych norm egzekwowane jest przez specjalnych przedstawicieli, którym przypisano tę
właśnie  rolę;  na  drugim  -  normy  przestrzegane  są  dzięki  „spontanicznym”,  choć
uwzorowanym społecznie reakcjom innych członków grupy, nawet jeśli nie przypisano im w
tym  celu  specjalnych  ról  społecznych.  Zagadnienie  sposobu,  w  jaki  system  kontroli
normatywnej  wiąże  się  z  innymi  cechami  grup  i  organizacji,  nie  zostało  jak  dotąd
opracowane.

19. Stopień widoczności i obserwowalności w grupie. Cecha ta dotyczy zakresu,

w  jakim  normy  i  wykonywanie  ról  w  grupie  dostępne  są  obserwacji  innych  ludzi
(zajmujących  statusy  niższe,  rówieśnicze  i  wyższe).  Jest  to  koncepcja  szersza  od  tej,  którą
socjologowie amerykańscy od dawna nazywają „widocznością społeczną”, rozumiejąc przez
to  stopień,  w  jakim  status  społeczny  (a  zwłaszcza  klasowy,  kastowy,  rasowy  i  etniczny)
jednostek dostrzegalny jest dla innych ludzi. W owym szerszym znaczeniu cecha widoczności
i  obserwowalności  wymaga  znacznie  większej  liczby  badań  niż  jej  dotąd  poświęcono  -  po
części  dlatego,  że  istnieją  dowody  wskazujące  na  to,  iż  stanowi  ona  milcząco  przyjmowany
element  wielu  analiz  grupowej  struktury  i  zachowań,  po  części  (długo  po  tym,  jak  została
pomysłowo,  acz  w  niezbyt  jasny  sposób  wprowadzona  przez  Simmla)  dlatego,  że  wiele  jej
konsekwencji dla struktury i procesów społecznych dopiero obecnie nabiera oczywistości, po
części  wreszcie  dlatego,  iż,  jak  zobaczymy  dalej,  wiąże  się  ona  bezpośrednio  z  jednym  z
podstawowych problemów teorii grup odniesienia.

Omawiając socjologiczny charakter arystokracji, Simmel wspomina o tej właściwości w

swoistej  dlań,  eseistycznej  formie:  „[...]  Istnieje  [...]  także  absolutna  granica  liczby
panujących,  po  przekroczeniu  której  arystokracja  jako  forma  grupy  utrzymać  się  dłużej  nie
może.  Granicę  tę  określają  częściowo  warunki  zewnętrzne,  częściowo  zaś  psychologiczne:
grupa  arystokratyczna,  jeśli  ma  sprawnie  funkcjonować,  musi  być  [»widoczna  lub
obserwowalna« - R.K.M.] dla każdego członka [grupy - R.KM.], każdy musi osobiście znać
każdego [...]”

G. Simmel (Socjologia, op. cit., s. 115-116) posłużył się tutaj terminem übersehbar - wydaje się, że sens

oryginału lepiej oddają terminy „widoczny” (visible) lub „obserwowalny” (observable) (w polskim przekładzie
pracy  Simmla  użyto  słowa  „przejrzysty”  -  przyp.  red.),  oznaczające,  iż  coś  jest  natychmiast  widoczne,  łatwo
obserwowalne.  Jak  powszechnie  wiadomo  -  przynajmniej  do  czasu,  kiedy  Santayana  jako  student  w  Berlinie
pisał do W. Jamesa: „odkryłem tu Privatdozenta, dr. Simmla, którego wykłady bardzo mnie interesują” - Simmel
często pisał tak, jakby naprawdę uważał, że „istnieją przedsięwzięcia, w których pewna doza nieuporządkowania
jest  najwłaściwszą  metodą”.  Nie  pracował  systematycznie,  opierając  się  na  takiej  zmiennej  jak  „widoczność”;
zamiast tego odwoływał się do niej sporadycznie. Na przykład jego rozważania na temat „socjologii zmysłów”
wiążą  się  pośrednio  z  pojęciem  widoczności,  ale  wydobycie  owych  związków  pozostawia  Simmel  swym  i  tak
bardzo zobowiązanym czytelnikom (por. ibidem, s. 395-411). L.A. Coser, jun. w swojej pracy The Functions of
Social  Conflict  -  będącej  próbą  usystematyzowania  niektórych  intuicji  autora  Socjologii  -  przytacza  uwagę  J.

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 104

Simmel intuicyjnie wyczuwał podstawowe znaczenie widoczności jako cechy grupy, lecz

pozbawiony  oparcia  w  teorii,  która  powstać  miała  dopiero  później,  nie  był  w  stanie
usystematyzować  swych  intuicji,  rozpatrzyć  wpływu  zarówno  struktury  grupowej,  jak  i
wielkości  grupy  na  zmienności  owej  cechy  oraz  wypracować  jej  powiązań  z  systemami
kontroli działającymi w celu utrzymania stabilności w grupie. W powstającej obecnie „teorii
informacji”  wskazuje  się  w  sposób  oczywisty,  że  Simmel  dostrzegł  tu  cechę  grupy,  która
silnie oddziałuje na jej funkcjonowanie i rozwój. Można już bowiem dzisiaj powiedzieć (nie
kontentując  się  jedynie  stosowaniem  analogii  i  niewłaściwie  zrozumianych  zwrotów),  że
grupy  społeczne  różnią  się  w  swej  organizacji  w  ten  sposób,  iż  niektóre  z  nich  zapewniają
efektywne  „sprzężenie  zwrotne”  „informacji”  dla  ludzi  regulujących  zachowania  członków
grupy,  inne  zaś  nie  gwarantują  prawie  wcale  takiego  sprzężenia.  Warunki  strukturalne
sprzyjające  widoczności  albo  obserwowalności  wykonywania  ról  zapewnią  naturalnie
właściwe  sprzężenie  zwrotne  w  sytuacji,  kiedy  wykonywanie  roli  odbiegać  będzie  od
oczekiwań  grupy.  W  takich  bowiem  warunkach  reakcje  innych  członków  grupy  (mające  na
celu  sprowadzenie  dewianta  z  powrotem  na  drogę  panujących  norm)  wystąpią  niemal
natychmiast  po  zajściu  takiego  zachowania  dewiacyjnego.  Odpowiednio  -  kiedy  istnieją
strukturalne  przeszkody  dla  takiej  bezpośredniej  oraz  natychmiastowej  obserwowalności,
wtedy zachowania dewiacyjne mogą się kumulować i odbiegać coraz bardziej od panujących
wzorów,  zanim  zostaną  zauważone  przez  innych  członków  grupy.  Dostrzeżone  wreszcie  -
wywołują  u  nich  nadmierną  reakcję,  która  spowoduje  wyłącznie  silniejsze  wyobcowanie
dewiantów,  zamiast  „likwidacji”  dewiacji.  Takie  strukturalne  przeszkody  na  drodze
przepływu informacji (termin ten stanowi, jak się wydaje, współczesny odpowiednik pojęcia
przejrzystości  Simmla)  będą  w  ten  sposób  osłabiały  względną  stabilność  grupy,  powodując
nieprawidłowe i nieregularne wahania kontroli społecznej.

Wiele badań poświęcono niedawno zagadnieniom marginesowo związanym z tą właśnie

cechą  grupy.  Są  to  przede  wszystkim  badania  nad  sposobami,  w  jakie  sieci  informacyjne
stworzone przez eksperymentalnie uproszczone struktury grupowe oddziaływają na natężenie,
zakres  i  rodzaj  przepływającej  informacji  wraz  z towarzyszącymi  temu  konsekwencjami  nie
tylko dla wykonywania zadań, lecz również i dla kontroli społecznej. Do naszych rozważań
wystarczy  chyba  tylko  wspomnieć  o  kilku  takich  pracach,  a  zwłaszcza  o  badaniach  Alexa
Bavelasa  i  jego  współpracowników,  które  spośród  ostatnich  studiów  z  tej  dziedziny  wydają
się bodaj najbardziej dalekosiężne

W innych badaniach, ujętych raczej w terminach psychologu społecznej niż społecznej

struktury, rozpoczęto niedawno poszukiwania systematycznych różnic w stopniu
poinformowania o uczuciach członków grupy między przywódcami a szeregowymi
uczestnikami

. Zapoczątkowują one niewątpliwie kolejne stadium badań społecznych, w

których zostaną połączone oba rodzaje analiz: strukturalna i psychologiczna.
Obserwowalność uczuć oraz wykonywania ról zostanie w ten sposób powiązana ze strukturą
grupy, z przepływem informacji oraz z funkcjonowaniem kontroli społecznej.

Ortegi y Gasseta dotyczącą stylu pracy Simmla: „Ten przenikliwy umysł - rodzaj filozoficznej wiewiórki - nigdy
nie rozpatrywał przedmiotu swoich badań jako problemu samego w sobie, lecz traktował go jako platformę, na
której dokonywał wspaniałych ćwiczeń analitycznych”. Nigdzie ta ocena nie znajduje lepszego potwierdzenia
niż w sporadyczności, z jaką Simmel stosował pojęcie widoczności lub obserwowalności.

Zob. A. Bavelas. Communication Patterns in Task-oriented Groups, [w:] The Policy Sciences, red. D. Lerner,

H.D, Lasswell, Stanford 1951, s. 198-202 oraz inne prace współpracowników Bavelasa: G.A. Heise. G.A. Miller
Problem  Solving  by  Small  Groups  Using  Carious  Communicatian  Nets,  „Journal  of  Abnormal  and  Social
Psychology”  1951.  nr  46.  s.  327-336;  Information  Theory  in  Psychology:  Problems  and  Methods,  red.  H.
Quastler  Glencoe  1955;  H.  Guetzkow,  H.A.  Simon,  The  Impact  of  Certain  Communication  Nets  upon
Organization on Performance in Task-oriented Groups, „Management Science” 1955. nr l, s. 233-250,

Zob. K. Chowdhry. T.M. Newcomb. Tlie Relative Abilities of Leaders and Non-leaders to Estimate Opinions

of Their Own Groups, „Journal of Abnormal and Social Psychology” 1952. nr 47, s. 51-57. [...]

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 105

Spośród badań socjologicznych dotyczących tego czy innego aspektu obserwowalności w

zaproponowanym tu znaczeniu można wymienić dokonaną przez Blaua analizę stosowania
statystycznych mierników określających zakres i charakter wykonywania ról w organizacjach
biurokratycznych wraz z towarzyszącymi konsekwencjami z zakresu kontroli społecznej

oraz analizę przyjaźni ujmowanej jako proces społeczny, w której jako zmienną podstawową
przyjmuje się warunki sprzyjające wyrażaniu uczuć między parami przyjaciół lub powodujące
ich trwałe stłumienie

Ponieważ badania społeczne nad zależnością przepływu informacji i organizacji

społecznej  ogromnie  się  rozrosły  i  jeszcze  ciągłe  się  znajdują  w  procesie  konsolidacji,  nie
będziemy  się  nimi  tutaj  dłużej  zajmowali.  Powtórzmy  jednak  to,  co  ma  dla  nas  znaczenie
podstawowe:  ujęcie  obserwowalności  jako  właściwości  grupy  kieruje  uwagę  badawczą  na
sposoby, jakimi struktura grupowa oddziałuje na wejście (informacji) i wyjście (reakcji), co z
kolei wpływa na sprawowanie kontroli społecznej.

Jak już wskazywaliśmy, cecha obserwowalności jest elementem, który musi być

uwzględniony  w  teorii  grup  odniesienia,  ponieważ  różnice  w  znajomości  norm  grupy
zdecydowanie  wpływają  na  aspekt,  w  ja  kim  owa  grupa  może  zostać  przyjęta  jako
normatywny  układ  odniesienia.  Zagadnienie  to  będzie  jednak  stosowniej  rozważyć  nieco
później, kiedy już zamkniemy wykaz właściwości grupowych,

20. Ekologiczna struktura grupy. Cecha ta dotyczy przede wszystkim przestrzennego

rozmieszczenia członków grupy, ponieważ inne zmienne ekologiczne włączane zazwyczaj do
teorii ekologii rozpatrywane były w innym miejscu. Oczywiste jest to, że grupy różnią się pod
względem  tej  właściwości:  ich  członkowie  mogą  sąsiadować  ze  sobą  przestrzennie  w
wysokim  stopniu  skupienia,  mogą  również  pozostawać  w  dużym  rozproszeniu.  Niedawne
badania  nad  tą  cechą  wskazują  zgodnie,  iż  stopień  przestrzennej  i  funkcjonalnej  bliskości
wpływa na kształtowanie się stosunków społecznych, na typy kontroli społecznej oraz na siłę
zaangażowania w grupę jej członków

. Właściwość ta wiąże się prawdopodobnie również z

obserwowalnością wykonywania ról.

21. Samodzielność lub uzależnienie grupy. Grupy różnią się między sobą pod

względem zakresu, w jakim samodzielnie lub też w uzależnieniu od innych grup i instytucji w
szerszym społeczeństwie wypełniają swe funkcje i osiągają przypisane cele. Nawet jeśli same
nie spełniają jednego (albo więcej) ze swych wymogów funkcjonalnych, grupy mogą istnieć
tak długo, jak długo inne grupy w społeczeństwie spełniają dla nich owe wymogi. Pozory
całkowitej samodzielności są z socjologicznego punktu widzenia często mylące. Na przykład:
kibuce w Izraelu nie mogłyby z pewnością utrzymać swego socjalistycznego charakteru,
gdyby nie inne części izraelskiej gospodarki i społeczeństwa, które spełniają dla nich niektóre
podstawowe wymogi i gdyby nie pomoc dostarczana spoza Izraela

. Koncepcja rozmaitych

Zob. P.A. Blau, The Dynamics of Bureaucracy, Chicago 1955, zwłaszcza rozdz. 3: Statistical Records of

Performance

Zob. P.F. Lazarsfeld. R.K. Merton, Friendship as Social Process, op. cit., zwłaszcza cz. 2.

Wielu przykładów powiązań między odległością przestrzenną a kształtowaniem się stosunków przestrzennych

dostarczają następujące prace:  R.K.  Merton, The  Social Psychology of Housing, [w:] Current  Trends  in Social
Psychology, red. W. Dennis, Pittsburgh 1948, zwłaszcza s. 203-209; L. Festinger, S. Schachter, K. Back, Social
Presures  in  Informal  Groups:  A  Study  of  Human  Factors  in  Housing,  New  York  1950,  zwłaszcza  rozdz.  3:
T.Caplow,  R.  Forman,  Neighbourhood  Interaction  in  a  Homogeneous  Community,  „American  Sociological
Review”  1950,  nr  15,  s.  357-366;  H.J.  Gans,  The  Sociology  of  New  Towns,  „Sociology  and  Social  Research”
1956,  nr  40,  s.  231-239.  Istnieje  obecnie  wiele  badań  socjologicznych  poświęconych  analizie  zależności
przestrzennego  rozmieszczenia  ludzi  i  ich  zachowań  oraz  stosunków  społecznych:  uporządkowanie  wyników
owych badań byłoby z pewnością warte wysiłku.

E. Rosenfeld, Institutional Change in the Israeli Collectives, Columbia 1952 (praca doktorska); M.E. Spiro.

Kibbutz: Venture in Utopia, Cambridge 1956; B. Barber, Social Stratification, op. cit.; G. Simmel (Socjologia.
op. cit., s. 112) zauważył, że ,[...] wprowadzenie ustroju socjalistycznego, bądź zbliżonego doń, okazało się jak
dotąd możliwe tylko w bardzo małych grupach, zaś w grupach dużych próby te kończyły się zawsze

Robert K. Merton

Wstępna lista właściwości grupy

Strona | 106

stopni społecznej samowystarczalności grupy czy społeczności została bardzo starannie
opracowana i była badana empirycznie przez socjologów wsi; wydaje się, że stosuje się ona
nie tylko do wiejskich segmentów społeczeństwa.

22. Stopień stabilności grupy. Właściwość ta dotyczy zdolności grupy do

przeciwstawiania  się  opozycji  z  zewnątrz,  do  utrzymywania  swej  struktury  oraz
przechodzenia  bez  zakłóceń  do  kolejnych  stadiów  rozwoju.  Nie  chodzi  tutaj  o  tempo
wymiany  „składu  osobowego;  jest  to  cecha  odrębna,  choć  przypuszczalnie  z  powyższą
związana. Ponadto właściwość ta różni się także od więzi społecznej (cecha 13.), która - choć
związana  ze  stabilnością  -  bynajmniej  nie  jest  z  nią  tożsama.  Określając  tę  cechę  jako
„zdolność”,  a  niejako  obserwowany  empirycznie  stopień  stabilności,  pragnę  wyraźnie
podkreślić  (na  co  wskazują  zresztą  dalsze  rozważania),  że  obserwowana  stabilność  grupy
uzależniona  jest  od  nacisku  środowiska  zewnętrznego,  a  nie  tylko  od  wewnętrznej struktury
grupy.

23. Stopień stabilności strukturalnego środowiska grupy. Właściwość ta

dotyczy zdolności środowiska społecznego określonej grupy do utrzymania swego charakteru.
Cecha ta jest prawdopodobnie wielorako powiązana z właściwością stabilności grupy. Dla
przykładu: stabilne 'środowisko społeczne przyczynia się do większej empirycznej stabilności
grup działających w jego obrębie, ponieważ w coraz większym stopniu przystosowują się one
do tego środowiska. Wysoko stabilne środowisko może jednak tworzyć warunki stresowe dla
grup podlegających procesom wyraźnych przemian. Do takiej właśnie sytuacji - ujętej raczej
w terminach struktury społecznej aniżeli kultury - odnosi się przypuszczalnie pojęcie
opóźnienia kulturowego Ogburna.

24. Sposoby utrzymywania stabilności grupy i jej środowiska strukturalnego. Jak często

podkreślał Simmel, grupy i ich środowiska strukturalne różnią się mechanizmami służącymi
do  utrzymywania  stabilności,  funkcję  tę  może  pełnić  względna  sztywność  lub  względna
elastyczność. Oznacza to, że w sytuacji nacisków mogą one bądź utrzymywać bez zmian swe
strukturalne i funkcjonalne właściwości, bądź też - w odpowiedzi na wewnętrzne i zewnętrzne
naciski  -  mogą  utrzymywać  swe  cechy  funkcjonalne  dzięki  odpowiednim  zmianom
strukturalnym.  Chociaż  ta  dobrze  znana  koncepcja  wymaga  istotnego  uściślenia,  nawet  w
obecnej,  surowej  postaci  sugeruje,  iż  grupy  różnią  się  znacznie  co  do  sposobów
przystosowania do wewnętrznych i zewnętrznych nacisków.

25. Względna pozycja społeczna grupy. Grupy, jak i jednostki, są społecznie

uszeregowane ze względu na prestiż i dostęp do kulturowo cenionych nagród. Socjologowie
przyjmują za pewnik, że statusy zawodowe szeregowane są w sposób wartościujący i że
jednostki, które je zajmują, zaszeregowane są w sposób podobny. Jesteśmy jednak nieco
bardziej kapryśni, jeśli chodzi o włączenie do naszych badań danych dotyczących względnej
pozycji grup i organizacji

. Tymczasem nawet codzienne obserwacje wskazują wyraźnie, iż

pewne aspekty pozycji grupy mają znaczenie bardzo istotne; jak kilkadziesiąt lat temu
zaobserwowali Park oraz Burgess i co z uporem podkreślali ewolucjoniści, proces rywalizacji
dotyczy nie tylko względnej pozycji jednostek, lecz również grup, organizacji i społeczeństw.

26. Względna sita grupy. Właściwość ta dotyczy zdolności grupy do narzucania swoich

zbiorowych decyzji: a) swym członkom; b) swemu środowisku społecznemu. Zakładamy
tutaj, że względna siła grupy jest wypadkową jej innych cech, ale szczegółowa analiza tego
złożonego problemu ciągle jeszcze pozostaje w stadium początkowym

niepowodzeniem”.  Przy  bliższej  analizie  okazuje  się  jednak,  że  ta  generalizacja  empiryczna  ma  charakter
warunkowy:  uzależniona  jest  od  innych  właściwości  grupy,  wprowadzonych  przez  Simmla  w  sposób
niesystematyczny przy okazji rozważań nad konkretnymi przypadkami historycznymi.

Szczególny wkład Warnera (zob. np. W.L. Warner, P.S. Lunt, The Social Life of a Community, New Haven

1941) polega m.in. na zapoczątkowaniu analizy względnej pozycji grup i organizacji.

Badania prowadzone obecnie przez RS. Lynda rzucą chyba nieco światła na to zagadnienie. Zob. także F.

Hunter, Community Power Structure, Chapel Hill 1953; R.J. Pellegrin, C.H. Coates, Absentee-owned