(Microsoft Word - Materia\263 na kurs Wprowadzenie do pracy naukowej)

116

117

Dekonstrukcja męskości i kobiecości

Wszystkie  przytaczane  tu  teorie  psychologiczne  i  psychiatryczne  na  temat  mwS
skości  i  kobiecości  na  różne,  właściwe  sobie  sposoby  patologizują  odchylenia'*
dotyczące  rodzaju,  uznając  za  „normalne"  jedynie  takie  dostosowanie  się  d<H
wymogów kultury, w którym płeć ciała odpowiada rodzajowi psychiki. TeoriU na
temat  oceniania  męskości  i  kobiecości  nie  tylko  przedstawiają  rodzaj  jakowa
kategorię dwubiegunową, ale również piętnują wszystkich, którzy odbiegają oifjB
normy  męskości  lub  kobiecości,  twierdząc,  że  to  właśnie  spośród  nich  przedew
wszystkim wywodzą się homoseksualiści. Teorie na temat zaburzeń tożsamości-^
rodzajowej  wyraźnie  patologizują  dzieci  i  dorosłych,  którzy  nie  osiągają wymą's8
ganej przez kulturę zgodności płci ciała z rodzajem psychiki. Natomiast teorie 1$
na  temat  rozwoju  seksualnego  „normalnych"  dzieci  traktują  wczesnodziecięceS
tradycyjne postrzeganie rodzaju jako nieuniknioną konsekwencję interakcji po-'$l
między naturalnym spostrzeganiem dychotomii męskie - kobiece i naturalnym-5j
procesem poznawczym dziecka, znajdującego się w przedoperacyjnym stadium ii
rozwoju.

Praktyka uprzywilejowywania konformizmu rodzajowego i patologizacji ,i

nonkonformizmu  rodzajowego  kwitła  w  psychologii  aż  do  wczesnych  lat  sie-'-^
demdziesiątych, kiedy to feminizm na dobre ugruntował swoją pozycję zarówno ';
w psychologii, jak i kulturze. Mniej więcej w tym samym czasie, niezależnie od n
siebie,  wiele  feministek-psychologów  -  łącznie  ze  mną  -  zaczęło  kwestionować
problematyczne  założenia  na  temat  męskości  i  kobiecości.  Niektóre  ze  sformu-  i
łowanych  przez  nie  wniosków  są  jak  kamienie  milowe  na  polu  wzrastającej  I  z
każdym dniem krytyki tych założeń.

W roku 1970 Ingę Broverman wraz z zespołem empirycznie udowodnili

istnienie podwójnego standardu zdrowia psychicznego (ale także poddali go      s
krytyce), stosowanego przez klinicznych psychologów, psychiatrów i pracowników
socjalnych, standardu, który dobitnie przypominał stereotypy dotyczące      ;
rodzaju obowiązujące wówczas w kulturze amerykańskiej. Zaczęłam prowadzić      :
badania teoretyczne i empiryczne na temat androginii w roku 1971, kiedy to
stworzyłam Inwentarz Sandry Bem (Bem Sex Role Inuentory - BSRI). Dwa lata
później, w roku    1973, Ann Constantinople opublikowała krytykę wszystkich      ,

;

testów męskości-kobiecości stworzonych przed rokiem 1970, a Jeanne Błock
-artykuł na temat androginii oparty na jej własnych długotrwałych badaniach. W
roku 1974 Janet Taylor Spence, Robert Helreich i Joy Stapp przedstawili
wymyślony przez siebie test oceniający androginię - Kwestionariusz Cech Oso-
bowych (Personal Attributes Questionnaire)' .

Chociaż pojęcie androginii nastręczało wiele problemów, to wczesne pra-

ce teoretyczne i badania empiryczne dotyczące tego zagadnienia potraktowały w
całkiem nowy sposób utrwalone przez lata w psychologii założenia co do
męskości i kobiecości. Ponieważ te pierwsze prace były istotne z punktu widze-
nia feministycznej krytyki polaryzacji rodzajów w psychologii, omówię je tutaj

Śfiardziej szczegółowo. Następnie zajmę się badaniami, których celem było
zli-1-kwidowanie ograniczeń pojęciowych androginii' .

Inwentarz Sandry Bem jest czymś w rodzaju pisemnego autotestu, w

któ-i'rym  osoba  poddawana  badaniu  za  pomocą  siedmiopunktowej  skali  musi
ocenić, 'fktóre z podanych sześćdziesięciu cech najlepiej ją opisują. Dwadzieścia z
podatnych  cech  odzwierciedla  cechy  uznawane  w  naszej  kulturze  za  typowo
męskie  H(np.:  asertywność,  niezależność),  dwadzieścia  -  cechy  typowo  kobiece
(np.: łagodność, okazywanie zrozumienia), a pozostałe dwadzieścia to tak zwane
„wy-Cpelniacze"  (cechy  neutralne).  Respondent  nie  jest  świadomy  tej
kategoryzacji.

chociaż BSRI może się wydawać standardowym testem

oceniającym męskość |i kobiecość, to jednak niektóre jego cechy rzucają
bezpośrednie wyzwanie trzem I problematycznym założeniom prześledzonym
przez nas wcześniej - przyjmowali nym aż do czasów Termana i Miles (1936)' .

Po pierwsze, i być może najważniejsze, cechy męskie i żeńskie zostały f

wybrane dla potrzeb testu nie według tego, jak sami mężczyźni i kobiety siebie S
oceniają, ale na podstawie tego, co na początku lat siedemdziesiątych było ; • w
kulturze  amerykańskiej  uważane  za  standard  męskości  i  kobiecości.  Osoby,  I
które wybierały spośród wielu zebranych charakterystyk cechy mające znaleźć .t
się  w  teście  były  więc  -  używając  terminu  z  antropologii  -  „rodzimymi  infor-
matorami" o kulturze, oceniającymi każdą z cech nie pod względem tego, w ja-i
kim  stopniu  opisywała  ona  ich  samych,  ale  pod  względem  tego,  jak  opisywała  v
ona  mężczyzn  lub  kobiety  w  społeczeństwie  amerykańskim  „w  ogólności".  Pro-
cedura  ta  miała  na  celu  umiejscowienie  męskości  i  kobiecości  raczej  w  prakty-I
kach kultury niż w osobowości jednostki. Podważała ona wypracowane przez

Termana i Miles twierdzenie, że męskość i kobiecość stanowią centralny wy-

;

miar ludzkiej osobowości. Procedura taka zgodna była również z koncepcją

tradycyjnej pod względem rodzaju, „typowej płciowo" jednostki, której definicja

własnej osoby i zachowania są ściśle związane z obowiązującymi w danej kultu

rze definicjami stereotypów dotyczących rodzaju.

Po drugie, w BSRI cechy męskie i kobiece nie są traktowane jak zbiory

znajdujące  się  na  dwóch  przeciwległych  biegunach  tej  samej  osi,  ale  jak  dwie
odrębne,  zdefiniowane  kulturowo  skale:  jedna  -  męskości,  druga  -  kobiecości.
Ten  nowy  sposób"oceny  pozwalał  respondentom  przyznawać  sobie  wysoką
punktację  zarówno  przy  cechach  męskich,  jak  i  żeńskich,  lub  niską  punktację
przy  obu,  albo  też  niską  przy  jednych,  a  wysoką  przy  drugich.  Było  to
zaprzeczenie założenia przyjętego przez Termana i Miles, że osoba musi być albo
płci męskiej, albo żeńskiej, ale nigdy mieszanką ich obu.

Po trzecie, BSRI porównywał osoby typowo określone płciowo nie z oso-

bami  „odwróconymi"  płciowo,  jak  to  czyniły  poprzednie  testy,  ale  z  ojsobami
„androginicznymi". Androginiczne osoby były różnie definiowane: (1) jako oso-
by  stosujące  do  określenia  siebie  zarówno  kulturowe  definicje  męskości,  jak  i
kobiecości,  lub  (2)  osoby,  które  do  określania  siebie  w  ogóle  nie  stosowały
kulturowych definicji rodzaju. W każdym z tych wypadków feministki przypisy-

118

119

wały tej grupie porównawczej wartości pozytywne, co oznaczało, że osoby typJ
we płciowo wcale nie muszą być najbardziej zdrowymi psychicznie, ale mogj w
rzeczywistości być „więźniami rodzaju" (Heiłbrun, 1973, s. IX). Taka oceni tej
grupy podważała założenie przyjęte przez Termana i Miles, jakoby wszystko! co
odbiega od stereotypów płci, było patologią.

Każdy respondent BSRI otrzymuje tyle punktów w skali kobiecości, ijj

zebrał łącznie punktów kobiecych, tworząc obraz samego siebie; tyle punktóW

skali męskości, ile zebrał łącznie punktów męskich; oraz tyle punktów w ska* li
różnicy punktów żeńskich i męskich, ile rzeczywiście wynosi różnica pomięl dzy
liczbą wszystkich uzyskanych przez niego punktów kobiecych a liczba punktów
męskich.  Na  podstawie  różnicy  punktów  kobiecych  i  męskich  resporłl  denci
definiowani  byli  jako  osoby  typowe  płciowo,  „odwrócone"  płciowo  lubi
androginiczne,  gdzie  mała  różnica  punktów  wskazywała  na  androginię,  a  dużJ
różnica punktów - albo typowość, albo odwrotność.

Jakiś czas później podjęto decyzję, aby terminem androginiczny/a'^

określać osoby, u których mała różnica punktów wynika z dużej ilości punktowi
zarówno  męskich,  jak  i  kobiecych,  a  terminem  nieokreślony(a)  seksualnie^  te
osoby,  u  których  mała  różnica  wynika  z  małej  ilości  punktów  męskich  i  kd-.\
biecych.  Chociaż  miało  to  uzasadnienie  empiryczne,  było  jednak  niezgodnej  z
pierwotnymi założeniami BSRI, który miał dokonywać rozróżnienia pomiędzy^
dwiema  grupami  jednostek:  tymi,  które  miały  silną  motywację  do  utrzymywać
nia  wizerunku  własnej  osoby  zgodnego  z  kulturowymi  standardami  rodzaju,  i
zachowywania  się  zgodnie  z  nimi  (grupa  typowa  płciowo)  oraz  tymi,  dla  któ-i
rych kulturowe standardy rodzaju nie są szczególnie ważne ani dla określenia I
własnej osoby, ani dla zachowania się w określony sposób (grupa androginicz- j
na).

W tym czasie uważałam, i sądzę tak do dzisiaj, że pojęcie androginii, jak'

żadne przed nim, zakwestionowało obecrtą w teoriach psychologicznych polary-1
zację rodzajów. Tak jak wcześniej uważano, że męskość i kobiecość są głównymi
wyznacznikami ludzkiej osobowości, tak teraz stwierdzono, że są one jedynie I
stereotypami kulturowymi, do których, na swoje nieszczęście, usiłujemy siei,
dostosować. Podczas gdy wcześniej uważano, że zdrowi psychicznie mężczyźni,:
są płci męskiej, a zdrowe psychicznie kobiety - płci żeńskiej, obecnie stwierdzo

no, że osobowość każdego człowieka może być mieszanką elementów męskich i
żeńskich, a co więcej - że standardy zdrowia psychicznego nie powinny mieć: nic
wspólnego z rodzajem. Wreszcie, podczas gdy wcześniej zakładano, że płeć ,

powinna determinować wizerunek samego siebie, jaki ukształtuje dana
osoba,;-oraz sposoby zachowania, jakie przyjmie, obecnie stwierdzono, że
jednostka • powinna mieć swobodę doboru zachowań, że powinna odznaczać
się własnym temperamentem, ale, co najważniejsze, że ścisły podział cech i
zachowań na

dwie kategorie - męską i kobiecą - jest co najmniej problematyczny,

jeśli nie niemoralny.

Rewolucyjna natura pojęcia androginii była utrzymana dokładnie w

du-Bhu  feminizmu  wczesnych  lat  siedemdziesiątych.  Pojęcie  to  zostało
natychmiast  zaakceptowane  przez  psychologów,  a  jednocześnie  niezależnie
odkryte  i  sfor-»mułowane  przez  przynajmniej  dwie  feministki  działające  w
dziedzinie literatu-jjf-i-y: teoretyka literatury Carolyn Heiłbrun i poetkę Adrienne
Rich. Carolyn Bkeilbrun we wstępie do swojej pracy o androginii, pracy śledzącej
„ukryte  ścież-Uki  androginii"  (1973,  s.  XX)  od  jej  źródeł  w  mitach
przedhelleńskich aż do ^literatury XX wieku, pisała:

Zwracając się do swoich słuchaczy czterdzieści pięć lat temu Virginia Woolf stwier
dziła, że „kiedy temat jest wysoce kontrowersyjny, a pytania dotyczące seksu
z pewnością do takich należą, trudno jest liczyć na to, że powiemy prawdę. Może
my jedynie wyrazić, w jaki sposób doszliśmy do swego przekonania w danej spra
wie". Swoją opinię mogę sformułować wystarczająco jasno: jestem przekonana, że
ratunkiem dla nas jest odejście od polaryzacji seksualnej i więzienia kategoryzacji
rodzajowej w kierunku świata, w którym indywidualne role i sposoby zachowań mo
gą być swobodnie wybierane. Ideał, do którego, jak wierzę, powinniśmy dążyć,
najlepiej opisuje pojęcie „androginii". To pochodzące z języka greckiego słowo
andro (mężczyzna) i gyn (kobieta) (...) ma wyzwolić jednostkę z ograniczeń stereo
typów. (...) Daje ono jednostce możliwość wyboru swojego miejsca, bez oglądania
I.

się na to, co stosowne, czy na zwyczaje (s. ix—xi).

Adrienne Rich wyraziła swoje zdanie poprzez wiersz pod tytułem The

m-Słranger (Obcy):

Wyglądając, jak wyglądałam przedtem, prosto z serca
ulicy w stronę rzeki
idąc rzekami alei
,;.

czując zimno grot pod asfaltem

widząc zapalające się światła na wieżach

idąc, jak szłam przedtem

jak mężczyzna, jak kobieta, w mieście

mój wizjonerski gniew oczyszczający mój wzrok

a drobiazgowe odczucie litości

rodzące się z tego gniewu

gdy wchodzę do pokoju wprost z silnego mrocznego światła

i słyszę ich martwą mowę

gdy pytają mnie kim jestem

cóż mogę im powiedzieć

jestem androginią

jestem żywym umysłem

którego nie umiecie opisać

w waszym martwym języku

zagubionym rzeczownikiem, czasownikiem przetrwałym

120

121

3ł

jedynie w bezokoliczniku

litery mojego imienia wpisane są pod powiekami
nowo narodzonego dziecka (1973, s. 19)

Każdy, kto śledzi współczesną myśl feministyczną, wie, że pojęcie androi g

ginii  spotkało  się  niemal  natychmiast  z  silną  krytyką.  Dlatego  też  w  roku  1974łl
Adrienne Rich usunęła wiersz o androginii z przygotowanego do wydania zbiorą ru
swych  utworów.  W  roku  1976  krótko  skrytykowała  to  pojęcie  w  swej  książcćH
OfWoman Dorn, a w roku 1978, w zbiorze The Dream ofa Common LanguageM
(Sen  o  wspólnym  języku)  zamieściła  nowy  wiersz,  zatytułowany  Nałural  Re-i&A
sources  (Naturalne  źródła),  w  którym  na  dobre  pozbyła  się  tego  terminu  żela
swojego słownika. Oto fragment tego wiersza:

Są słowa, których już nigdy nie wybiorę
humanizm androginia

Nie ma w nich wstydu, ani nieśmiałości w
oczach wzburzonych stoickich przodkiń:

ich blask jest zbyt słaby, jak barwnik co
nie przenika

włókien prawdziwego życia
którym żyjemy, teraz

(s. 66)

. I

Krytycy formułujący w przeciągu ostatnich piętnastu lat opinie na temat ja

androginii  wywodzili  się  z  różnych  dyscyplin  naukowych  i  reprezentowali  roz-31
maite środowiska polityczne. Trzy z tych opinii wydają mi się szczególnie odpckjl
wiedzialne  za  fakt,  że  androginia  tak  szybko  stała  się  niestosownym  słowemjjl
wśród teoretyków feminizmu      .

Historia tego pojęcia nie byia ani tak wspaniała, ani tak neutralna pod

względem rodzaju, jak to przedstawiała Heilbrun. Wprost przeciwnie. Według:*!
Barbary Gelpi androginia funkcjonowała w kulturze zachodniej jako wizja moż

|j|

liwości  stworzenia  „doskonałego  mężczyzny"  (1974,  s.  153),  stworzenia  „mę-?s
skiego naczynia (...) wypełnionego kobiecymi emocjami i obdarzonego kobiecą|s
fizycznością"  (s.  152).  We  „wspaniałym  nowym  świecie  męskich  osobników.|j
androginicznych"  (s.  157)  mężczyźni  mogliby  więc  być  androginiczni,  a  kobiety^
wciąż byłyby androcentrycznie definiowane w stosunku do mężczyzn. Niekto-^jJ
rzy twierdzą, że ten androcentryzm widoczny jest już w samej konstrukcji słp;^|
wa, gdzie andro umieszczono przed gyne.

Pojęcie androginii jest jednocześnie tak neutralne pod względem rodzajtu|p

i tak utopijne, tak pozbawione jakiegokolwiek związku z rzeczywistością histo-a

I? j-yczną, że nie uznaje nawet istnienia nierówności rodzajowej, nie wspominając
I już o jej analizie historycznej czy pojęciowej. Widoczne jest to w jednakowym I.- j
równym traktowaniu męskości i kobiecości. Pojęcie androginii ignoruje fakt, Ir £

mężczyźni - i to, czym się zajmują - stanowili niemal zawsze i wszędzie

cen

tralne

wartości kultury. Androginia w żaden sposób nie podkreśla tej nie-I

ówności. Nie

czyni też niczego, by nadać większą wartość kobietom i temu, co ;j,

bią, lub

pomniejszyć wartość mężczyzn i ich czynów.

Ponadto uważa się, że pojęcie androginii funkcjonuje na zbyt osobistym

W i prywatnym poziomie, by mieć jakąkolwiek wartość polityczną. Wyeliminowali
nie nierówności rodzajowej wymaga zmian instytucjonalnych, a nie tylko zmian i:
w sferze prywatności. Skupiając się na problemie osoby, a nie patriarchatu, I
androginia nie dokonuje jakiejkolwiek pojęciowej czy politycznej analizy
nie-i'równości rodzajów, a wręcz odwraca uwagę od takiej analizy.

Wreszcie, pojęcie androginii powiela samą polaryzację rodzajów, którą

flmiało  zlikwidować,  nadając  jej  byt  materialny.  Czyni  się  to,  przyjmując,  że  |,
męskość  ;  kobiecość  są  pojęciami  danymi,  a  nawet  ustalonymi  strukturami
oso-Kbowości;  podkreślając  komplementarność  męskości  i  kobiecości,  co  z  kolei
im-P-plikuje  naturalność  heteroseksualizmu;  skupiając  się  na  rozróżnieniu
między I bym, co męskie, a tym, co kobiece, a nie na przykład, na rozróżnieniu klas
czy §1'. władzy.

Chociaż przyznaję, że wiele z tych opinii krytycznych zawiera ziarno

Pprawdy i chociaż, zdając sobie sprawę z ograniczeń pojęcia androginii, już w
ro-fc

ku 1977 porzuciłam je na rzecz badań nad schematyzmem rodzajowym, wciąż

l-.uważam, że żadna z tych opinii nie była rta tyle wyczerpująca, by usprawiedliwi
wić  całkowite  wykluczenie  pojęcia  androginii  z  leksykonu  feminizmu  .  Rzeczy-I
wiście wydaje się, iż historia androginii jest androcentryczna, ale pojęcie to nie p.
musi być przecież używane w sposób naznaczony androcentryzmem i do tej fipory
nie było tak używane przez współczesne feministki. To prawda, że andro-1,'ginia nie
analizuje  nierówności  rodzajów.  Dlatego  też  bardzo  mnie  ucieszyło,  że  i|miałam
wreszcie  okazję  omówić  pojęcie  androginii,  poprzedzając  to  pełną  anali-pzą
androcentryzmu. Ale nawet jeśli androginia nie bierze pod uwagę nierów-1| ności
rodzajowej, nie można powiedzieć, że nie pociąga za sobą żadnych kon-I sekwencji
politycznych. W pewnym momencie dla teoretyków feminizmu, a na-Ewet obecnie
dla wielu ludzi, mających wątpliwości, jak zachowywać się jako -81 mężczyźni lub
kobiety,  androginia  stanowiła  i  stanowi  wizję  utopii  i  zarazem  |$''.model  zdrowia
psychicznego,  ponieważ  nie  zmusza  człowieka  do  wykreślenia  ze  ^ swojej
osobowości  pewnych  cech  czy  zachowań  stereotypowo  definiowanych  Łjako
niestosowne  dla  danej  płci.  Według  mnie  taka  rewolucja  w  praktykach  |jj-kultury
była i jest ważnym osiągnięciem politycznym.

Wspomniane powyżej odniesienie do męskości i kobiecości wiąże się pz

trzecią opinią krytyczną na temat androginii: z twierdzeniem, że nadaje ona M|byt
materialny polaryzacji rodzajów, którą miała zlikwidować. Myślę, że należy fe-tu
zwrócić uwagę na to, kto używa pojęcia androginii, ale także na to, jakie B.nadaje
mu znaczenie. Dla pierwszych teoretyków androginii, takich jak Carl

122

123

Jung (1953), męskość i kobiecość byiy głęboko zakorzenionymi w osobowości *
strukturami, których komplementarność implikowała naturalność
heterose-ksualizmu. Sama androginia definiowana była jako element spajający te
dwie komplementarne struktury w jednej osobie lub w heteroseksualnym
małżeństwie.

Dla późniejszych teoretyków jednak, takich jak Carolyn Heilbrun czyja«

męskość i kobiecość to raczej stereotypowe definicje zakorzenione w praktykach
kultury  niż  struktury  osobowościowe  zakorzenione  w  jednostce,  nato-3  miast
androginia  to  niezwracanie  uwagi  na  definicje  kulturowe,  a  nie  integracja*"!
męskości  i  kobiecości.  Inaczej  mówiąc,  „przesłaniem"  androginii  jest,  by  „za--3
chowania  nie  miały  rodzaju",  a  przez  zachowania  rozumie  się  również  wybórB
partnerów seksualnych (Bem, 1978, s. 19).

Uważam jednak, że pojęcie androginii nie sugeruje wyraźnie, iż męskość I i

kobiecość nie posiadają niezależnego i namacalnego bytu. Androginia skupia'-?
się bardziej na fakcie, iż dana osoba jest jednocześnie męska i kobieca, niż na

tym, że to kultura stworzyła pojęcia męskości i kobiecości. W ten sposób andro-B
ginia dokładnie powiela polaryzację rodzajów, którą miała zlikwidować, i robi tom
nawet w najbardziej feministycznym wydaniu.

W roku 1977, w celu silniejszego podkreślenia, że męskość i kobiecość są I

pryzmatami kulturowymi, poprzez które dokonuje się polaryzacja rzeczywistośflj
ci, zmieniłam przedmiot moich badań z androginii na pojęcie zdeterminowane-^!
go  rodzajem  schematu  przetwarzania  informacji,  czyli  pojęcie  schematyzmu!!
rodzajowego.  Schematyzm  rodzajowy  to  przyswajanie  w  kulturze  polaryzacji-*?;
rodzajów, to wyuczona gotowość do postrzegania spolaryzowanych kategorii^ płci
i  rodzaju  jako  naturalnych  wyznaczników  rzeczywistości  oraz  ignorowanie  I
jakichkolwiek  innych  kategoryzacji  naturalnych  czy  sztucznych.  Schematyzm^
rodzajowy to klasyfikowanie rzeczywistości społecznej według podziałów zależ--"!
nych  od  rodzaju,  to  dzielenie  ludzi,  ich  cech,  zachowań  i  innych  rzeczy  naw]
podstawie  obowiązujących  w  kulturze  i  nacechowanych  polaryzacją  definicji^
męskości i kobiecości, a nie na podstawie innych wyznaczników, które mogłyby

równie dobrze tę rzeczywistość opisywać.

Moje zainteresowanie przetwarzaniem informacji na podstawie schema-/^

tyzmu rodzajowego wynikało częściowo z prowadzonych przeze mnie badańj nad
bardziej  ogólną  teorią  schematu  rodzaju  (Bem,  1981b),  wyjaśniającą,  w  jakijj
sposób  z  noworodków  płci  męskiej  i  żeńskiej  wyrastają  osoby  dorosłe  konwc-1
ncjonalnie  męskie  i  żeńskie.  W  teorii  schematu  rodzaju  stosuje  się  te  same
koncepcje przyswajania pryzmatów kulturowych, o których szerzej będę wspęSH
minąć  w  rozdziale  4.  Teoria  schematu  rodzaju  głosi,  iż  ponieważ  kultura  ame;|
rykańska silnie nacechowana jest polaryzacją rodzajów, dzieci przyswajająja sobie
schematyzm  rodzajowy  (polaryzację  rodzajów),  nie  zdając  sobie  nawet;;!  z  tego
sprawy.  Z  kolei  schematyzm  rodzajowy  sprawia,  że  dzieci  wyrastają  ną.tjj
osobników typowych płciowo. Oznacza to, że klasyfikując rzeczywistość na P°"'||
stawie kategorii rodzaju, dzieci oceniają zachowania w kategoriach kulturo-

11'wych definicji, określających, co dla danej płci jest „właściwe", i odrzucają i
wszelkie zachowania, które nie są „właściwe" dla ich płci. Kohlbergowska teo-;

rozwoju poznawczego umieszczała motywację zgodności płci i zachowania !' w
umyśle dziecka; natomiast teoria schematu rodzajów utrzymuje, że zgodność Mi
ta wymuszana jest przez polaryzację rodzajów narzuconą przez kulturę.

Działanie schematyzmu rodzajowego można zaobserwować na przykła-

k<dzie eksperymentu przeprowadzonego wśród studentów w Cornell. Spośród

Ł,wielu  możliwości  mieli  oni  wybrać  sobie  nowe  hobby.  Musieli  ocenić,  jak
ko-Esztowna jest każda z propozycji, czy hobby to można uprawiać przy brzydkiej I
pogodzie,  czy  można  mu  poświęcić  czas  pomiędzy  zajęciami,  egzaminami,
pra-racami  semestralnymi  itd.  W  Ithaca  w  stanie  Nowy  York,  gdzie  rok,  mówiąc
żar-Ktobliwie,  dzieli  się  na  pół,  poważnie  -  na  „zimę  i  lipiec",  najwłaściwszego
g.wyboru,  po  przeanalizowaniu  wszystkich  czynników,  dokonałaby  osoba,  która
§£zdecydowałaby się na robótki ręczne, na przykład robienie swetrów na drutach,
ffjednak  schematyzm  rodzajowy  nakazuje  każdemu  spojrzeć  na  swój  wybór
Si.przez pryzmat polaryzacji rodzajów. Już na samym początku rozważań student
Bżadaje  sobie  pytania:  „Jakiej  płci  jest  dane  hobby?",  „Jaką  płeć  ja
reprezentu-Kję?", „Czy moja płeć i płeć hobby pasują do siebie?" Konkretne hobby
będzie  brane pod uwagę w dalszych rozważaniach tylko w tym wypadku, gdy pleć
I? studenta zgadza się z płcią hobby; inaczej zostanie natychmiast odrzucone.

Przenosząc moje zainteresowanie z androginii na schematyzm

rodzajo-jf-wy, chciałam udowodnić, że męskość i kobiecość są wytworami kultury.
Prag-Ijnęłam przeanalizować różnice indywidualne w danej kulturze, a nie, jak to
I  często  czynią  antropolodzy,  różnice  pomiędzy  kulturami.  Analizując  różnice  H
pomiędzy  kulturami,  antropolodzy  starają  się  wskazać  czy  też  uwypuklić
sposo-pby,  za  pomocą  których  dana  kultura  organizuje  rzeczywistość.
Prowadzone  Ir  przeze  mnie  badania  empiryczne  i  moje  rozważania  teoretyczne
miały na celu j| wykazanie, na podstawie ujawnienia różnic istniejących pomiędzy
osobami

na-E

znaczonymi

schematyzmem

rodzajowym

osobami

aschematycznymi pod 1 względem rodzaju, nie tylko schematyzmu rodzajowego
ludzi typowych płciowo,

KI ale polaryzacji rodzajów cechującej całą kulturę amerykańską. W moich
badaniach

Ki ludzie typowi płciowo nie byli jedynie jednostkami odznaczającymi się

schematy-li zmem rodzajowym, ale głęboko wrośniętymi w kulturę osobami,
których sposób K przetwarzania informacji o otaczającym je świecie mógł im
pomóc ukształtować

W®' świadomość kultury jako całości .

To nowe podejście do różnic indywidualnych było uzasadnione z punktu

H widzenia metodologii badań, gdyż, jak to opisałam wcześniej, w BSRI ludzie B
oceniani  są  jako  typowi  płciowo  tylko  wtedy,  gdy  ich  wizerunek  własnej  osoby  I
pasuje  do  obowiązujących  w  danej  kulturze,  wysoce  spolaryzowanych  definicji
i'rodzaju. Inaczej mówiąc, ludzie określeni w BSRI jako typowi płciowo mogliby I
być  również  określeni  jako  ludzie  głęboko  przesiąknięci  kulturową  definicją

Rrodzaju. Obie strategie: strategia badań nad różnicami międzykulturowymi

ja strategia badań nad różnicami indywidualnymi -jeśli zostaną odpowiednio

124

przeprowadzone  -  służą  ukazaniu  niedostrzeganych  wcześniej  pryzmatów  kuli
tury. Pozwalają nam one spojrzeć na pryzmat kultury, a nie przez niego I dzięki
ukazaniu  możliwości  wcześniej  niedostrzeganych  i  wskazaniu,  że  nieujsl
wiadomiony  a  dominujący  sposób  organizacji  rzeczywistości  stosowany
przez-kulturę nie jest sposobem jedynym.

Jeżeli w koncepcji schematyzmu rodzajowego istnieje jakieś przesłanie!

feministyczne, to z pewnością nie jest to nakaz, by każdy z nas doszukiwał sia w
sobie zarówno pierwiastków męskich, jak i żeńskich. Przesłaniem tym może<
być raczej stwierdzenie, że w obecnym kontekście historycznym stworzona!
przez kulturę dychotomia męskie - żeńskie nie musi i nie powinna być powiela-'
na ani przez kulturę, ani w osobowości jednostek. Dokładnie to samo przestanie
zawierają przynajmniej niektóre interpretacje pojęcia androginii.

OZA NAUKĄ

PODKREŚLANIE KOBIECEJ ODMIENNOŚCI

W historii myśli feministycznej od dawna istnieje rozłam pomiędzy bada- I

czkami  usiłującymi  minimalizować  różnice między  kobietami  i  mężczyznami  a
badaczkami maksymalizującymi te różnice. Do pierwszej grupy należę między I
innymi ja sama i Carolyn Heilbrun. Usiłujemy podważyć dominację jakichkol- :
wiek  przejawów  polaryzacji  rodzajów  w  praktykach  kultury.  Teoretyczki  nale-
żące  do  drugiej  grupy  usiłują  natomiast  przywrócić  wartość  tym  aspektom
kobiecego  doświadczenia,  które  do  tej  pory  były  niedostrzegane  lub  których  i
wartość, oceniana z perspektywy androcentrycznej, była pomniejszana. Ro- ;• z,
łam  ten  uwidocznił  się  już  w  pierwszej  fali  ruchu  feministycznego,  kiedy  tó  3
Elizabeth  Cady  Stanton  i  Susan  B.  Anthony  -  reprezentantki  pierwszej
grupy-dowodziły, że kobietom należy przyznać prawo wyborcze raczej z powodu
podo-      ;  bieństwa  niż  niepodobieństwa  do  mężczyzn;  zaś  reprezentantki
drugiej  grupy,    |  między  innymi  Lucy  Stone,  dowodziły,  że  prawo  wyborcze
powinno  być  przyznane  kobietom  z  powodu  ich  unikatowych  i  im  tylko
właściwych  cech,  takich      '  jak  opiekuńczość  czy  lepiej  rozwinięte  poczucie
moralności.  Rozłam  ten  utrzy--muje  się  w  wielu  odmianach  teorii
feministycznych, które pojawiły się na fali odnowy ruchu wyzwolenia kobiet w
latach sześćdziesiątych naszego stulecia      .          .;

Teorie minimalizujące różnice między kobietami i mężczyznami zyskały

największe  poparcie  na  przełomie  lat  sześćdziesiątych  i  siedemdziesiątych,  w
dobie  rozkwitu  badań  nad  androginią.  Natomiast  większość  teorii  feministy-
cznych  powstałych  w  latach  osiemdziesiątych  zajmuje  się  podkreślaniem  od-
mienności kobiet i krytyką męskości. Teoretyczki prezentujące takie stanowis-
ko nie zawsze są zgodne co do źródła różnic między kobietami a mężczyznami,
o  których  mówią,  ale  zawsze  prezentowały  jednakowe  stanowisko  w  sprawie
znaczenia i charakteru prototypowych męskich i żeńskich „punktów widzenia''
(Harding, 1986) czy „głosów" (Gilligan, 1982).

Teoretyczki pracujące nad zagadnieniami dotyczącymi kobiet są zgodne,

125

K;.źe szczególną cechą kobiet jest wykraczanie poza mniej podstawowe kategorie

j s/tuczne podziały tworzone przez mężczyzn. Dla Jean Baker Miller (1976) jest

I,,, kobieca zdolność tworzenia i rozwoju poprzez związki międzyludzkie, a nie

f' sztuczne rozróżnienie pomiędzy niezależnością a zależnością; dla Carol Gilligan

Ejest to szczególna zdolność spostrzegania świata, na który składają się „związki E
.międzyludzkie,

nie

pojedynczy ludzie", świata „spójnego raczej dzięki wię-Ł żiom

łączącym ludzi, a nie dzięki systemowi przepisów" (1982, s. 29); dla Hilary f-Rose
jest to połączenie „rąk, umysłu i serca" (1983, s. 73), a nie oddzielenie I wytworów
rąk od wytworów umysłu i od emocji.

Tendencja do postrzegania wszystkich i wszystkiego jako naczyń

połączo-£. nych, w których musi być zachowana równowaga, wywiera wpływ nie
tylko na ?" psychikę kobiety i jej stosunki z innymi ludźmi, ale również na wartości,
za

którymi kobieta się opowiada oraz praktyki kultury, które tworzy. Gdyby ko-K

biety  posiadały  w  przeszłości  władzę  tworzenia  praktyk  dominujących  w  kultu-ł"
rze,  to  prawdopodobnie  niebezpieczeństwo  zagłady  ludzkości  i  całej  naszej  Bi
planety  byłoby  obecnie  o  wiele  mniejsze.  Prawdopodobnie  zasady  nauki  i  moll)'
ralności,  jak  również  reguły  każdej  innej  dziedziny  życia  ludzkiego  byłyby  także  5
zupełnie  odmienne.  Wyobrażenia  wspaniałego  nowego  świata,  który  mógłby  być
P\stworzony przez kobiety, są jednocześnie druzgocącą krytyką obecnego świata,

H' stworzonego przez mężczyzn. Według teoretyczek, stawiających kobietę w cen-

trum swoich zainteresowań, problem z mężczyznami i tworzoną przez nich kul-

f turą polega na tym, że zbytnio skupiają się oni na rozdzielaniu, dominacji

i hierarchii, a nie zwracają wystarczającej uwagi na powiązania, wzajemne

I wzmacnianie się i harmonię.

Ponieważ badaczki te są zgodne co do znaczenia i charakteru różnic

: między mężczyznami a kobietami w większym stopniu niż co do pochodzenia

;

tych różnic, to na ostatni wspomniany temat wysuwały wiele hipotez. W
esen-cjalizmie biologicznym, psychologii rozwojowej oraz psychospołecznych
interpretacjach szukały źródła tych różnic. W stronę esencjalizmu biologicznego
skłaniają się na przykład Adrienne Rich (1976) i Mary Dały (1978), które
podkreślają metafizyczną naturę kobiece-

go ciała. Adrienne Rich napisała, że jako „mieszkanka kobiecego ciała" uważa
„granice ego (...) za znacznie mniej łatwo definiowalne, niżby to sugerowały

lwi '

•

znaczenia słów «wewnętrzny» i «zewnętrzny» .

Aktowi  miłosnemu  (...)  często  towarzyszy  uczucie  wzajemnego  przenikania  się,  uczucie
przekraczania  granic  własnego  ciata.  Fizyczna  i  emocjonalna  bliskość  dwóch  osób  stwarza
wrażenie  zacierania  się  granic  pomiędzy  dwoma  ciałami.  Przeżywanie  orgazmu  innej  kobiety,
tak  jakby  był  to  mój  własny,  jest  jednym  z  najintensywniejszych  doświadczeń
interpersonalnych: w takich momentach nic

nie jest ani „wewnątrz", ani „na zewnątrz" mnie. (...) Gdy jestem w ciąży (...)

rozwijający się we mnie embrion odczuwam (...) jako coś wewnątrz mnie i coś, co jest częścią

mnie, ale jednak jako coś, co z każdą godziną, z każdym dniem staje się coraz bardziej

oddzielne ode mnie. (...) Kobiety nie egzystują w żadnej „wewnę

194 STRONA Z PRZYPISAMI

195

34 Empiryczne dowody na poparcie tezy, że amerykańskie dzieci znacznie łatwiej

roz-różniają pleć danego człowieka na podstawie wskazówek kulturowych niż na pod-
stawie wskazówek biologicznych, można znaleźć w pracach takich autorów, jajj. Bem
(1989), Carey (1985), Goldman i Goldman (1982), Katcher (1955), Levin, Bali-strieri i
Schukit (1972) oraz Thompson i Bentler (1971). Empiryczne dowody p

. twierdzające

tezę, iż amerykańskie dzieci stosują wobec swoich towarzyszy zabawy płci męskiej
znacznie bardziej restrykcyjne reguły funkcjonowania płci niż wobec towarzyszy
zabawy płci żeńskiej, można znaleźć w pracach takich autorów, jak-Carter i McCloskey
(1983-1984), Fagot (1977, 1985) oraz Stoddart i Turiel (1985).

Opis wyzwania rzuconego ścisłemu podziałowi rozwoju na etapy oraz dowody empi-

ryczne potwierdzające to wyzwanie, można znaleźć w pracach takich autorów, jak: Bem
(1989), Carey (1985), Chi (1978), Gelman i Baillargeon (1983), Gelman i Galli-stel
(1978) oraz Keil (1989).

Omówienie tych pierwszych przełomowych działań zamieszczają: Broverman i in.

(1970), Bem (1972, 1974), Błock (1973), Constantinople (1973) oraz Spence,
Helm-reich i Stapp (1974).

Niniejszy podrozdział na temat androginii i schematyzmu rodzajowego oraz część

następnego  podrozdziału  na  temat  podkreślania  różnic  charakteryzujących  kobiety,
prezentują  dwa  aspekty  psychologii  feministycznej  rozwijające  się  na  przestrzeni
ostatnich 25 lat. Szersze omówienie dziejów psychologii feministycznej w tym okresie
zamieszczają:  Crawford  i  Maracek (1989), Deaux  (1984), Fine (1985), Fine i Gordon
(1989),  Hare-Mustin i  Maracek (1988, 1990),  Henley (1985), Jacklin (1989), Lykes i
Stewart (1986), Parlee (1979) oraz Wallston (1981).

38 Najlepsze omówienie zarówno BSRI, jak i innych, porównywalnych autotestów

związanych  z  rodzajem  zamieszcza  Lenney  (1991).  Opis  samego  BSRI  zamieszcza  w
swych  artykułach  Bem  (1974,  1977,  1981a).  Wśród  psychologów  istniało  wiele
kontrowersji - przede wszystkim technicznych - na temat punktacji i znaczenia BSRI,
jak  również  spójności  danych  empirycznych  opartych  na  tym  teście.  Choć
kontrowersje te nie są być może interesujące dla ludzi niezajmujących się zawodowo
psychologią, więcej na ich temat  znaleźć można w pracach talach autorów, jak:  Bem
(1985), Spence (1984), Taylor i Hall (1982) oraz Frable (1989).

Krytyczne omówienie androginii opieram na następujących pracach: Gelpi (1974),

Secor (1974) i Stimpson (1974). Reprezentatywną krytykę pojęcia androginii z punktu
widzenia psychologii zamieszczają: Morawski (1987), Lott (1981) i Sampson (1977).

Uaktualnioną ocenę androginii, dokonaną przez Carolyn Heilbrun, można znaleźć w

jej pracy z roku 1980.

Antropologiczne podejście do stworzonego przeze mnie pojęcia schematyzmu rodza-

jowego pierwszy raz w pełni zaprezentowałam w roku 1987 (Bem).

Teorie te i ich związek z rozłamem - do jakiego doszło wśród feministów - na tych,

którzy minimalizowali, i tych, którzy maksymalizowali różnice pomiędzy kobietami i
mężczyznami - omawiają: Alcoff (1988), Echols (1983, 1989), Hare-Mustin i Maracek
(1988), a w szczególności Snitow (1989).

B 43 Jest to doskonałe określenie. Interesującą jego historię zamieszcza K. King (1990). I

44 Omówienie prac różnych teoretyków kobietocentrycznych zamieszczają: H. Eisenstein

(1983), Harding (1986), a w szczególności Segal (1987).

Rozdział 4. Kształtowanie tożsamości rodzajowej

I i O odmiennej analizie teorii na temat kształtowania rodzaju zob. w: Connell (1987),

JE rozdział 9.

I 2 Choć pierwotnie teoria samosprawdzającej się przepowiedni stworzona została przez

socjologa (Merton, 1948), to model ten został po raz pierwszy przetestowany

empirycznie (i to na szczurach!) przez psychologa, Roberta Rosenthala. Następnie

model ten został zastosowany do badania różnych grup studentów w kontekście

oczekiwań ich nauczycieli (Rosenthal i Jacobson, 1968), a w latach siedemdziesiątych

zastosowano go do badań dotyczących rodzaju. Przegląd badań empirycznych nad

samosprawdzającym się charakterem rodzaju i innymi stereotypami prezentuje w

swej pracy Snyder (1981).

3 Więcej na temat poglądów Lacana znaleźć można w omówieniu ostatnich prac psy-

choanalityków feministycznych (włącznie z Juliet Mitchell) w rozdziale 2 niniejszej

książki.

I 4 Jednym z tych, którzy uważają, że kobieta zyskuje pełną tożsamość dopiero wtedy,

gdy zwiąże się z mężczyzną, jest Erik Erikson (1968). Krytykę poglądów Eriksona

zamieszcza Carol Gilligan w rozdziale 1 książki In a Different Voice (1982). 5

Zob. np. Garfinkel (1967), Raymond (1979) oraz Kessler i McKenna (1978).

Zob. np. ostatnia cześć niniejszego rozdziału, jak również: D'Emilio (1983b),

D'Emi-lio i Freedman (1988) oraz Halperin (1990).

Berger (1963) i Shweder (1984) są tymi, którym zawdzięczam wiedzę o pierwszym i

drugim procesie wrastania w kulturę.

Na zamieszczone tutaj teoretyczne omówienie procesu wrastania w kulturę miały

wpływ prace następujących autorów: Berger (1963), Shweder i LeVine (1984), Ge-ertz

(1973, 1983) oraz Shweder (1984). Więcej o wpływie uwarunkowań społecznych na

dziecko piszą: Edelstein (1983), Kessen (1979), Kessel i Siegel (1983), Tobin i in.

(1989), a w szczególności Wartofsky (1983).

Na niniejsze omówienie amerykańskiego indywidualizmu miały wpływ prace takich

autorów, jak: Bellah i in. (1985), Geertz (1983), Hsu (1985), Ochs i Schieffelm (1984)

oraz Shweder i Bourne (1984).

Zob. rozdział 10, zatytułowany „Space Speaks" („Przestrzeń mówi"), w: E. T. Hall

(1973).

Annę Z. Parker, Wydział Geografii Uniwersytetu w Oregon, rozmowa.

12 Szersze omówienie tego rodzaju prac kobiecych zob. w: Connell (1987). Więcej na

temat segregacji płciowej w miejscu pracy piszą: Reskin (1984), Reskin i Hartman

(1986) oraz Reskin i Roos (1990).