plik

Leszek Wojciechowski

Katolicki Uniwersytet Lubelski

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów

w Polsce średniowiecznej

Zarys problematyki

Pracownikom

Sekcji

Historii

Katolickiego

Uniwersytetu

Lubelskiego

w podziękowaniu za

ich solidarność

1. Dzień Rozesłania-Rozdzielenia Apostołów (Divisio, Separatio Apostolo-

rum),

obchodzony 15 lipca, odnotowują kalendarze kościelne zachodniego

chrześcijaństwa począwszy od 1 połowy X wieku; najwcześniej pojawił się
on w jednym z kodeksów biblioteki w Sankt-Gallen

. Divisio Apostolorum,

znana w następnym stuleciu w Niemczech, Francji, Niderlandach i w Cze
chach, stanowiła szczególny przejaw rozwoju kultu Apostołów

. Jak

wskazują  ówczesne  przekazy,  upamiętniała  ona  uniwersalny  charakter
działalności  misyjnej  Dwunastu  po  Wniebowstąpieniu  Chrystusa  -  mieli
oni  rozdzielić  się  i  głosić  Dobrą  Nowinę  całemu  światu.  W  tym  wypadku
Divisio  Apostolorum

odnosiła sie więc do podstawowego znaczenia słowa

apostolus

(z gr. „wysłannik")

J. F i j a t e k,

Historia święta Rozesłania apostołów w Kościele rzymsko-katolickim,

„Sprawozdania  z  Czynności  i  Posiedzeń  PAU",  25  (1920),  nr  6,  s.  4  (jest  to  streszczenie
odczytu  J.  Fijałka.  Wygiosił  on  nadto  odczyt:  Cześć  Rozesłania  apostołów  w  Krakowie  i  w
Kościele  Polskim  od  w.  XIII  aż  do  r.  1914,  o

ile mi wiadomo, nie opublikowany; por. też J.

Fijałka  informację  zawartą  w  zestawionej  przez  niego  własnej  bibliografii:  „Sprawozdania
Towarzystwa  Naukowego  we  Lwowie",  1(1921),  s.  157,  pοz.  20:  „Zaprzepaszczone  święto
w  Nowej  Polsce:  Rozesłanie  Apostołów  w  dniu  15  lipca");  A.  K a t z e n e l l e n b o g e n ,
The  Separation  of  the  Apostles,

„Gazette des beaux-arts", 91(1941), nr 2, s. 89 n.; H. W ą s o

w i c z, Kalendarz ksiąg liturgicznych Krakowa do pol. 16 wieku, Lublin 1995, s. 363.

O wczesnochrześcijańskim kulcie Apostołów zob. np. Dictionnaire d'archéologie

chrétienne et de liturgie,

red. F. Cabrol, t. VII, Paris 1905, szp. 2631 nn.;

K a t z e n e l l e n b o g e n ,  dz.  cyt.,  s.  83;  J.  Ν.  D.  Κ  e  1  1  y,  Poczafki  doktryny
chrześcijańskiej,  Warszawa  1988,  s.  43;  o  kulcie  liturgicznym:  P.  J  o  u  n  e  1,  Le  sanctoral
romain  du  VIII

au XII

s., „Maison Dieu", 52(1957), s. 75 nn.; t e n ż e , Le culte des

Apôtres à Rome et dans la liturgie romaine,

[w:]

Saints

et sainteté dans

liturgie.

Con-

férences

saint-Serge,

XXXIII' Semaines d'Etudes Liturgiques, Paris 22 - 26 juin 1986, red. A. M.

Triacca, A. Pis, R o m a 1987, s. 167-188; W. D a n i e l s k i,

Apostołowie w liturgii,

[w:] Encyklopedia Katolicka, t. I, Lublin 1973, szp. 833 n., tam też literatura.

Por. hymn na dzień Rozesłania ułożony w XI wieku dla kościoła w Akwizgranie -

K a t z e n e l l e n b o g e n , dz. cyt., s. 88 n.; Johannis Beleth Summa de ecclesiasticis
officiis,

ed. H. Douteil, Turnhout 1976, s. 273 (Corpus Christianorum. Continuatio mediae-

valis,

71A). O liturgicznym obchodzie święta zob. np. Der älteste Liber Ordinarius der Trierer

Domkirche, London, Brit. Mus., Harley 2958, Anfang 14. Jh.,

wyd. A. Kurzeja, Münster 1970,

308 Leszek Wojciechowski

Jednakże istniało jeszcze inne pojmowanie divisionis Apostolorum,

znane nam z dwunastowiecznych źródeł:

Sequitur de diuisione apostolorum de quo festo multi autentici uiri dissen-

tire uidentur. Quidam enim uolunt, quod sit de illa diuisione que facta est in

Jerusalem post duodecim annos, quando separati sunt ad predicandum in gen-

tibus. Alii dicunt hoc festum esse de diuisione ossium Petri et Pauli

W tekście tym Jan Beleth, liturgista związany z Chartres, zestawił dwa

różne uzasadnienia obchodu dnia Rozesłania-Rozdzielenia, z dwojakim
odniesieniem do terminu divisio Apostolorum. Tak więc Divisio miała bądź
wspominać rozdzielenie Apostołów po całym świecie dla przepowiadania
Ewangelii, o czym wyżej była mowa: „divisio ad predicandum in gentibus",
bądź też miała ona głosić rozdzielenie kości (relikwii) Apostołów Piotra
i Pawła: „divisio ossium". W pierwszym przypadku wskazywałaby ona na
całe Kolegium, w drugim natomiast - jedynie na Dwóch.

2. Owa, jak ją określa Jan Beleth, „divisio ad predicandum in gentibus"

wypływała z długotrwałej tradycji, kształtującej się od pierwszych wieków
istnienia chrześcijaństwa na bazie przekazów ewangelicznych, mówiących
o przesłaniu misyjnym skierowanym do Apostołów przez Zmartwychwsta
łego

, jak też w nawiązaniu do wcześniejszego posłania uczniów - dimis-

sio

- przez Chrystusa, iżby głosili Królestwo Boże ludowi Izraela

. Zręby

tej tradycji tworzyły się na Wschodzie w okresie od II do IV wieku. Można
w niej wyróżnić dwa wątki, początkowo nie powiązane ze sobą. Pierwszy,
podstawowy, dotyczył rozejścia się Apostołów i ich działalności misyjnej

w rożnych częściach świata, drugi objaśniał powstanie Symbolu-Składu
Apostolskiego.

Czas rozejścia się Apostołów określił szczegółowiej w II wieku Klemens

Aleksandryjski, powołując się na „Kerygmat Piotra" - miało ono nastąpić
po dwunastu latach od Wniebowstąpienia

. Krainy, w których nauczali

s. 532; Divisio Apostolorum wymieniono wśród świąt „que sollempnes sunt vel apud nos pro
sollempnibus observantur" (tamże, s. 432).

Johannis Beleth Summa de ecclesiasticis officiis,

s. 273.

Mt 28, 19; Mk 16, 15; J 20, 21; Dz

Mt 10, 5-42; Mk 6, 7-13; Łk 9, 1-6; 10, 1-16; por. J 17, 18.

K l e m e n s A l e k s a n d r y j s k i , Kobierce, VI, 43,3; 48, 1-2 (tłum. J . Niemir-

ska-Pliszczyńska, t. II, Warszawa 1994, s. 136, 139 n.); por. E u z e b i u s z z C e z a r e i ,

Historia Kościelna,

V, 18 (tłum. A. Lisiecki, Poznań 1924 [Kraków 1993], s. 233). Zob. też:

R. A. L i p s i u s, Die apokryphen Apostelgeschichten und Apostollegenden, t. I, Braun
schweig 1883 [Amsterdam 1976], s. 13 n.

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej

309

Rozesłańcy, wymieniały z jednej strony Dzieje Apostolskie, z drugiej zaś

tworzone w okresie wczesnochrześcijańskim apokryficzne Akta Apostołów

Ten motyw znalazł też swoje miejsce w Historii Kościelnej Euzebiusza

z Cezarei (1 połowa IV wieku). Źródłem zawartego w niej przekazu o dzia

łalności  misyjnej  Apostołów  na  różnych  terenach,  które  przypadły  im  za
pewne  drogą  losowania,  było  jedno  z  pism  Orygenesa  (1  połowa  III  wieku),
co  historyk  zaznaczył.  Natomiast  Orygenes  mógł  opierać  się  w  tym  wypad
ku  m.in.  na  jakiejś  starszej  tradycji  pochodzenia  syryjskiego;  przydział
krain  poprzez  losowanie  łączył  się,  oczywiście,  ze  sposobem  powołania
Macieja  do  grona  Dwunastu  (Dz  1,  26)

Wraz z tłumaczeniem Historii Kościelnej na łacinę, dokonanym przez

Rufina z Akwilei na początku V wieku, ów przekaz Euzebiusza, nieco
przez tłumacza rozbudowany, stał się szerzej znany na Zachodzie

1 0

W  świetle  interpretacji  Rufina,  zamieszczonej  w  jego  kontynuacji  Historii
Euzebiusza,  Apostołowie  rzucając  losy  dokonali  podziału  świata  na  obszary
działalności  misyjnej:  „In  ea  divisione  orbis  terrae,  quae  ad  praedicandum
verbum  Dei  sorte  per  Apostolus  celebrata  est  cum  aliae  alii  provinciae

obvenissent [...]". Występujące w tekście wyrażenie divisio nie odnosiło się

więc bezpośrednio do Apostołów, lecz do świata („divisio orbis terrae"),
Apostołowie byli jednak sprawcami „divisionis"

1 1

L i p s i u s, dz. cyt, t. I, s. 27-32; J.-D. Κ a e s t l i, Les scènes d'attribution des

champs de mission et de depart de l'Apôtre dans les actes apocryphes, [w:] Les actes apocry-

phes des Apôtres. Christianisme et monde païen (Publications de Faculté de Theologie de

l'Université de Genève, nr 4), Genève 1981, s. 249-267.

E u z e b i u s z z C e z a r e i , Historia

Kościelna,

III, 1 (s. 91); E. J u n o d, Ori-

gène, Eusèbe et la tradition sur la repartition des champs de mission des Apôtres (Eusèbe, Hi-
stoire ecclésiastique, III, 1, 1-3), [w:] Les actes apocryphes, s. 242 nu., 248.

Odnośnie powoła

nia Macieja zob. uwagi Pseudo-Dionizego Areopagity: O hierarchii kościelnej, 5, [w:] t e n ż e ,

Dzieła,

przeł. E. Bułhak, Kraków 1932, s. 228 n. Uwagi te stały się znane na Zachodzie w IX

wieku wraz z tłumaczeniem pism Pseudo-Dionizego dokonanym przez Eriugenę.

E u s e b i u s , Die Kirchengeschichte mit der lateinischen Übersetzung des Rufinus,

ed.  E.  Schwartz,  t.  I,  (Die  griechischen  christlichen  Schriftsteller,  Bd.  IX,  Tl.  1)  Leipzig  1903,
s.  189.  Do  Euzebiuszowego  wykazu  pięciu  Apostołów  i  ewangelizowanych  przez  nich  krain
(Tomasz,  Andrzej,  Jan,  Piotr,  Paweł)  Rufin  dołączył jeszcze  dwie  postaci:  Mateusza  (Etiopia)
i  Bartłomieja  (Indie  bliższe),  umieszczając je  między  Tomaszem  a  Andrzejem.  Wykaz  Rufina
przejął  w  pierwszej  połowie  V  wieku  Eucheriusz  z  Lyonu  (S.  Eucherii  Lvgdvnensis  Instructio-

num libri duo,

[w:] Opera omnia, ed. C. Wotke, t. I, Pragae 1894, s. 135). Zapożyczył go także

od Rufina ówczesny grecki historyk Kościoła Sokrates Scholastyk (Historia Kościoła, przeł.
S. Kazikowski, Warszawa 1972, s. 69).

1 1

Rufin powołuje się tutaj na rozszerzony przez siebie Euzebiuszowy wykaz Apostołów

i krain (zob. przypis poprzedni). Por. E u s e b i u s , Die Kirchengeschichte, t. II, s. 971;

Rufini Aquileiensis presbyterii Historiae ecclesiasticae libri duo,

PL 21, 478. Por. L e o n

W i e l k i , Mowy, 82, przeł. Κ. Romaniuk, Poznań 1958, s. 390.

310 Leszek Wojciechowski

Inne ujęcie przydziału krain przedstawił w tym czasie św. Hieronim,

podobnie jak Rufin znawca i tłumacz pism Orygenesa i Euzebiusza. Oto
- jak czytamy w jego Komentarzu do Księgi Izajasza - Apostołom zgroma
dzonym podczas Pięćdziesiątnicy Duch Święty dał działy (sortes), w których
mieli nauczać (por. Dz 2, 1-11). Hieronim odrzucił zatem losowanie - choć
użył łączącego się z nim wyrazu sors, to umieścił go w innej kategorii
znaczeniowej, przydając mu jednocześnie wymiar nadprzyrodzony. Z nada
nia działów wynikało rozdzielenie Apostołów, ich divisio. Nie była to jed
nak, jak u Rufina, „divisio orbis terrae", uczyniona przez Apostołów, lecz
„divisio" Apostołów dokonana przez Ducha Świętego. Hieronim zaznaczył

przy tym jej odniesienie geograficzne, wymieniając obszary działalności
misyjnej Apostołów; sięgnął on w tym przypadku zapewne do tradycji
wskazującej na miejsca, gdzie znajdowały się groby niektórych z Dwu
nastu:

Et Spiritus illius congregauerit eos dederitque eis sortes atque diuiserit, ut

alius ad Indos, alius ad Hispanias, alius ad Illyricum, alius ad Graeciam perge-

ret; et unusquisque in euangelii sui atque doctrinae prouincia requiesceret

Geograficzny aspekt divisionis Apostolorum rozpowszechnił się na Za

chodzie w VI-VIII wieku, w dużej mierze za pośrednicwem pism Rufina
i Hieronima, jak i apokryfów przedstawiających dzieje Apostołów, zwłasz
cza dzieła Pseudo-Abdiasza Historie Apostolskie (Virtutes Apostolorum,

VI wiek)

1 3

. W rezultacie kompilowania informacji pochodzących z tych

źródeł, każdy z Rozesłańców został złączony z jakimś obszarem misji.
Należy zaznaczyć, że wykaz Apostołów i krain zamieszczono i wyodręb
niono jako część wstępną (Festa Apostolorum) w martyrologium hieroni-
miańskim; być może zainspirował on - zważywszy na wpływ, jaki wywie-

1 2

Jest to komentarz do fragmentu Księgi Izajasza, gdzie wspomina się m.in. o rzuceniu

losu i podziale ziemi przez Ducha Jahwe (Iz 34, 1-17); św. Hieronim wskazał w tym miejscu
także na frazę Mt 28, 19 - S. Hieronymi presbyteri Commentariorum in Esaiam łibri, 10, 34,
ed. M. Adriaen, (CCL 73), t. I, Turnhout 1963, s. 423; por. tamże, t. II, s. 483: „in omnem
terram exiit apostolorum sonus". O duchowym znaczeniu divisionis w tym tekście por. uwagę
J. Fijałka (dz. cyt., s. 7 n.).

Dwunastu. Pseudo-Abdiasza Historie Apostolskie,

przeł. E. Nowak, M. Starowieyski,

Kraków 1995, passim (Z dzieła Pseudo-Abdiasza korzystał Jakub de Voragine w XIII wieku,
tworząc bardzo popularną w Średniowieczu Ztota

legendę);

warto zaznaczyć, że wedle Historii

Apostolskich

przydział krain dokonał się poprzez losowanie (Dwunastu, s. 287, 380, ale por.

tamże, s. 357). Nadto obszerne streszczenie apokryficznych Aktów Andrzeja zostawił Grzegorz
z Tours (2 połowa VI wieku). Zob. Georgii Florentii Gregorii Liber de miraculis beati Andreae

Apostoli,

ed. M. Bonnet, (Corpus Christianorum. Series apocryphorum, 6), Turnhout 1989,

s. 569. W Dekretach pseudogalezjańskich, w części z V/VI wieku, wspomniano dzieło Sortes

apostolorum (Apokryfy Nowego Testamentu,

red. M. Starowieyski, t. I, cz. 1, Lublin 1986,

s. 59).

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej

311

rało to martyrologium na kształtowanie się kultu świętych - powstanie
w późniejszym czasie swego liturgicznego odniesienia

1 4

. Zestawienia Apo

stołów i obszarów ich misji znalazły odzwierciedlenie we wczesnośrednio

wiecznych kartograficznych obrazach świata

1 5

Tradycja związana z Apostołami wyjaśniała też charakter i powstanie

Wyznania Wiary-Symbolu, które postrzegała, zarówno na Wschodzie jak
i na Zachodzie, jako pochodzące od Dwunastu

1 6

. W latach osiemdziesią

tych IV wieku wyraził to wprost Św. Ambroży, zaznaczając konsekwent
nie, że Symbol dzieli się na 12 artykułów, i dokonując jego podziału

1 7

W  późniejszym  czasie  wspomniany  już  Rufin  z  Akwilei  w  swej  Expositio
Symboli  (404  rok)  połączył  wątek  rozejścia  się  Apostołów  z  ułożeniem
przez  nich  Wyznania  Wiary.  Rufin,  podobnie  jak  Hieronim,  związał  w  tym
dziele  dany  Apostołom  nakaz  głoszenia  Słowa  Bożego  z  Pięćdziesiątnicą,
powołując  się  przy  tym  na  Tradycję.  Przed  rozejściem  się  Apostołowie,  aby
nie  utracić  jedności  w  wierze,  ułożyli  pod  natchnieniem  Ducha  Świętego
wskaźnik,  zarys  (indicium)  tego,  co  mieli  przepowiadać;  każdy  z  Dwunastu

Martyrologium

vetustissimum s.

Hieronymi presbyteri insignitum, PL 30, 435 un.;

Martyrologium  Hieronymianum,  ed.  J.  B.  de  Rossi,  L.  Duchesne,  [w:]  Acta  Sanctorum
Novembris,  t.  II,  cz.  1,  Bruxelles  1894,  s.  1  nn.  Na  znaczenie  zamieszczonego  w  martyr-
ologium hieronimiańskim  wykazu  świąt  Apostołów  zwraca  uwagę  P.  Jounel  (Le  culte
des  Apôtres, s.  177  n.).  Zob.  też  np.  Bedae  Venerabilis  presbyteri  Martyrologium,  PL  94,  847,
895,  900, 926,  1084  i  w  innych  miejscach.  O  wykazach  Apostołów  i  krain  w  świetle
apokryfów  zob. L  i  p  s  i  u  s,  dz.  cyt.,  t.  I,  s.  210-216.

1 5

Takie zestawienie podaje np Beatus z Liebany (Hiszpania, 2

połowa VIII wieku)

w  swym  Komentarzu  do  Apokalipsy  (Beati  in  Apocalipsim  libri  duodecim,  II,  3.  Ed.  A.  H.  San
ders,  (Papers  and  Monographs  of the  American  Academy  in  Rom,  t.  VII),  Roma  1930,  s.  117).
Zob.  też  tamże,  Credo  apostolskie,  II,  10,  s.  151.  Podany  tu  podział  krain  między  Apostołów
por.  z  dziełem  Izydora  z  Sewilli  (560-636) De  ortu  et  obitu  Patrum  (PL  83,  129  nn.).  W  zacho
wanych  rękopisach  Komentarza  Beatusa  znajdują  się  mapy  świata  obrazujące  związek  każ
dego  z  Apostołów  z  jakimś  obszarem;  zob.  R.  K n a p i ń s k i ,

Imago mundi. Związek

ikonograficznych i literackich modeli świata w wyobraźni średniowiecznej,

[w:]

Wyobraźnia

średniowieczna,

red. T. Michałowska, Warszawa 1996, s. 40 n.

1 6

Zob. np. A. B r e k e l m a n s ,

Wyznania wiary w pierwotnym Kościele. Powstanie

i funkcje,

„Concilium", 1-5(1970), s. 33 n.; Sz. P i e s z c z o c h , Tradycja w starożytnym

Kościele,

[w:] J. M. S z y m u s i a k, M. S t a r o w i e y s k i , Słownik wczesnochrześci

jańskiego piśmiennictwa,

Poznań 1971, s. 638 nn.; J. N. D. Κ e 1 1 y,

Początki doktryny

chrześcijańskiej,

s. 43 n.; B. A 1 t a n e r, A. S t u i b e r, Patrologia, Warszawa 1990,

s. 149 nn. (tam też bibliografia).

1 7

„Sancti ergo apostoli in unum conuenientes breuiarium fidei facerunt [...] Ergo que-

madmodum duodecim apostoli et duodecim sententiae" (A m b r o i s e de M i l a n , L'ex

plication du Symbole [Explanatio Symboli ad initiandos],

ed. B. Botte, (SCh 25 bis), Paris

1961, s. 46, 56); o autentyczności dzieła i o dacie jego powstania tamże, s. 21-25. Toż:
Św. A m b r o ż y ,

Wyjaśnienie Symbolu,

przeł. L. Gładyszewski, [w:] Wybór pism

dogmatycznych, (ΡΟΚ 26),

Poznań 1970, s. 25, 29. Zob. też: S. A m b r o s i i, Epistolae, XLII.

PL 16, 1174.

312

Leszek Wojciechowski

do niego się przyczynił - stąd więc „Skład" (collatio) Apostolski. Ułożone

przez  Apostołów  Wyznanie  Wiary  -  powiada  Rufin  -  stanowiło  duchowy
znak  ich  jedności,  mimo  rozproszenia  po  całej  ziemi.  Jednocześnie
wskazywało  ono  wiernym  na  jego  twórców  i  świadczyło  niemylnie  o
prawdziwym, nie  zafałszowanym  przekazie  depozytu  wiary;  należało
przekazywać  go ustnie

1 8

. W VI stuleciu sprecyzowano związek Dwunastu z

Symbolem -każdemu z nich został przypisany konkretny artykuł

1 9

. Ten

podział  był później  wielekroć  prezentowany  w  formach  literackich  i  ikono-
graficznych; nie  zawsze  jednak  odpowiednią  część  Symbolu  łączono  z  tą
samą  osobą (choć  Piotr  wypowiadał,  niezmiennie,  jako  pierwszy  jego
początkowy artykuł)

2 0

Tak uformowane treści stały się podstawą do liturgicznego upamiętnienia

divisionis Apostolorum.

Wtórnie odniesiono do niej, zapewne w XII wieku,

jak  można  sądzić  na  podstawie  wyżej  omówionego  przekazu  Jana Beletha,
także  rozdzielenie  kości  Apostołów  Piotra  i  Pawła;  do  takiego skojarzenia
skłaniało  podobieństwo  nazw.  Divisio  Apostolorum  -  divisio ossium
związana  była  jednak  przede  wszystkim  ze  świętem  Apostołów Piotra  i
Pawła

2 1

. Objaśniająca ją legenda, pochodzenia lokalnego rzymskiego,

opiewała cudowne rozdzielenie się - na skutek postów i modlitw

Tyranni Rufini Expositio Symboli,

ed. M. Simonetti, (CCL 20), Turnhout 1961, s. 134; L.

G ł a d y s z e w s k i , Rufina katecheza o Symbolu, „Studia Gnesnensia", 6(1981),

s. 24 nn. (tłumaczenie s. 23-64); zob. Wstęp, tamże, s. 9-22. O ustnym przekazywaniu Symbolu
por. A m b r o i s e de M i l a n , L'explication du Symbole, s. 56; A m b r o ż y ,

Wyjaśnienie Symbolu,

s. 29; Sancti Aurelii Augustini Sermo de Symbolo ad catechumenos,

ed. V. Plaeste, [w:] Opera omnia, (CCL 46), Turnhout 1969, s. 185; Św. A u g u s t y n ,

Kazanie do katechumenów o wyznaniu wiary,

[w:] Pisma katechetyczne, przeł. W. Budzik,

Warszawa 1952, s. 61.

1 9

A u g u s t i n u s H i p p o n e n s i s e p i s c o p u s , Sermones suppositii, 240. PL

39,  2188  nn.  Wedle  tego  tekstu  Pseudo-Augustyna  Apostołowie  mieli  pod  natchnieniem Ducha
Świętego  ułożyć  Skład  po  dziesięciu  dniach  od  Wniebowstąpienia,  potem  (po  Zesłaniu Ducha
Świętego?!)  poszli  ewangelizować  narody;  por.  też Sermo 241,  P L  39,  2190  n.

2 0

Łączenie artykułów Składu z różnymi Apostołami omawia F. Buhler (The Apostles and the

Creed,

„Speculum", 28(1953), s. 335-339, zwłaszcza tablice, s. 336 n.); por. J. D. G o r

d o n, The Articles of the Creed and the Apostles, „Speculum", 40(1965), s. 634-640. Obecność

w nauczaniu szkolnym tematu rozejścia się Apostołów i sformułowania przez nich Symbolu

przedstawiła B. Kürbis (Szkoła i katecheza według rękopisu z Wessobrunn (München, Clm

22053, ok. 800 r.,

„Studia Źródłoznawcze", 35(1994), s. 4 i przyp. 12; podział Składu

podany w tym rękopisie za Sermo św. Augustyna (zob. wyżej, przyp. 19). Zob. też: R. Κ n a-

p i ń s k i , Credo Apostolorum w romańskich Drzwiach Płockich, Płock 1992, s. 47-55.

2 1

Jan Beleth wzmiankuje, co prawda, o rozdzieleniu kości pod dniem Rozdzielenia-Roze-

słania  Apostołów  (Summa  de  ecclesiasticis  officiis,  s.  273),  lecz  szczegółowiej  przedstawia
legendę  dotyczącą  rozdzielenia  kości  mówiąc  o  święcie  Apostołów  Piotra  i  Pawła  (tamże,
s.  271).  Honoriusz  Augustodunensis,  piszący  wcześniej  (także  w  X I I  wieku),  notuje  legendę
o  rozdzieleniu  kości  w  związku  ze  świętem  Piotra  i  Pawła  (Gemma  animae,  coli.  688).  Por.

też: J o u n e l, Le culte des Apôtres à Rome, s. 174 nn.

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej

313

wiernych - kości tych dwóch Apostołów, które przedtem leżały razem:
„et sic divisa sunt"

2 2

Ten motyw spopularyzował Jakub de Voragine, umieszczając g o - w

nieco udramatyzowanej wersji - w Złotej Legendzie, w tekście przeznaczo

nym na dzień św. Piotra

2 3

3. Divisio Apostolorum obchodzona była w Polsce począwszy od XI czy

też  raczej  od  XII  stulecia;  najstarszy  kalendarz,  w  którym  ją  zapisano,
używany  był  w  Gnieźnie.  Nieco  później,  lecz  również  w XII  wieku,  pojawiła
się  ona  w  Krakowie  (przeniesiona  z  południowych  Niemiec)

2 4

. Obchód

dnia Rozesłania-Rozdzielenia upowszechnił się w Polsce w XIII i XIV stu
leciu i traktowany był, w zależności od diecezji czy też zgromadzenia za

konnego, jako festum fori lub jako festum chori

Rozesłanie Apostołów

odnotowane zostało w tym czasie (XIII wiek) również w historiografii wiel
kopolskiej. Rocznik Kapituły gnieźnieńskiej datuje na ten dzień - i na rok

1227 - klęskę Władysława Laskonogiego w bitwie z Władysławem

Odonicem, stoczonej podczas oblężenia Ujścia. Wiadomość tą powtarza

Kronika

wielkopolska

Treści związane z divisione Apostolorum widoczne są w Polsce począw

szy  od  XII  wieku.  Sygnalizuje  je  najpewniej  program  ikonograficzny  Drzwi
Płockich,  zawierający motyw Rozesłania-Rozdzielenia i ułożenia przez Apo
stołów  Symbolu

2 7

. W następnym stuleciu wątek Rozesłania - ze wskaza

niem  krain,  do  których  udali  się  Rozesłańcy  -  rozpowszechniany  był  głów
nie,  jak  można  sądzić,  przez  mendykantów,  zwłaszcza  dominikanów,  w  ka
zaniach  głoszonych  przez  nich  czy  to  na  dzień  któregoś  z  Apostołów,  czy
też  na  dzień  Rozesłania  (w  miejscach,  gdzie  go  obchodzono)

2 8

. Kazno

dzieje korzystali przy tym z popularnego w XIV i XV wieku - wyraźnie

2 2

Honorii Augustodunensis Gemma animae;

J a n

B e l e t h ,

Summa de ecclesiasticis

officiis,

s. 271.

2 3

J a k u b

d e

V o r a g i n e ,

Złota legenda (Wybór),

tłum. J . Pleziowa, Warszawa

1955, s. 300. Źródła Jakuba de Voragine do tej legendy omawia W. Hug (Quellengeschichtliche

Studie zur Petrus- und Pauluslegende der Legenda aurea,

„Historisches Jahrbuch", 49(1929),

s. 616 nn.).

D a n i e l s k i, dz. cyt., szp. 834; W ą s o w i c z , dz. cyt., s. 363.

T. L a l i k,

O patriorytycznym święcie Rozesłania Apostołów w Małopolsce XV w.,

„Studia Zródłoznawcze", 26(1981), s. 24 n.; W ą s o w i c z, dz. cyt., s. 363.

Rocznik Kapituły gnieźnieńskiej

, [w:] Roczniki wielkopolskie, wyd. B. Kurbis, (MPH

Series nova, t. 6), Warszawa 1962, s. 3; Kronika wielkopolska, 59. Wyd. B. Kurbis, (MPH
Series nova, t. 8), Warszawa 1970, s. 80.

Κ n a p i

ń s k i, Credo Apostolorum, s. 56 nn.

Por. L a l i k, dz. cyt., s. 24. Zob. też: J. W o 1 n y, Łaciński zbiór kazań Peregryna

z Opola i ich związki z tzw. Kazaniami gnieźnieńskimi,

[w:] Średniowiecze. Studia o kulturze,

t. I, Warszawa 1961, s. 171-180; t e n ż e ,

Kaznodziejstwo,

[w:] Dzieje teologii katolickiej

w Polsce,

red. M. Rechowicz, t. I, s. 275-285.

314

Leszek Wojciechowski

w ówczesnych diecezjach krakowskiej i wrocławskiej - zbioru kazań

dominikanina Peregryna z Opola. Powstał on ok. 1300 roku, autor
częstokroć opierał się na Złotej Legendzie Jakuba de Voragine

2 9

Złota Legenda,

przepisywana w Polsce od XIV wieku, stanowiła też drugie

źródło,  które przekazywało  treści  związane  z  Rozesłaniem,  wskazując
m .   i n .  krainy działalności  misyjnej  Apostołów.  W  okresie  rozpowszech-
niania  się  tych treści  powstała  w  trzeciej  bądź  czwartej  ćwierci  XIV
wieku  malarska ilustracja  Divisionis  Apostolorum(?),  umieszczona  na
ścianach  kościoła parafialmego  w  Bochni,  w  diecezji  krakowskiej

Z obszaru tej diecezji pochodzi też jedno z najstarszych znanych nam

na  ziemiach  polskich  kazań  przeznaczonych  na  dzień  Rozesłania.  Figuruje
ono  w  kodeksie  powstałym  w  środowisku  kleru  diecezjalnego;  kodeks,  który
spisano  w  końcu  XIV  lub  na  początku  XV  wieku,  zawiera  głównie  kopię
dzieła  Sermones  de  tempore  et  de  Sanctis  autorstwa  wspomnianego  już
Peregryna  z  Opola

3 1

. Jako temat kazania nieznany nam kaznodzieja wy

brał  przesłanie  zawarte  w  Księdze  Liczb  -  Jahwe  polecił,  aby  Mojżesz
przekazał  je  Izraelitom  wstępującym  do  Ziemi  Obiecanej:  mieli  oni  znisz
czyć  tam  posągi  bóstw,  wytępić  mieszkańców  i  przez  losowanie  (sors)  po
dzielić  między  siebie  zajęty  teren  (Lb  33,  52-54)

3 2

. Słowa te odnosi kazno

dzieja do rozesłanych Apostołów, którzy także otrzymali działy (sortes)

w ziemi pogan. Wspomniane kazanie, akcentujące geograficzny aspekt

Rozesłania-Rozdzielenia, znajdujemy jeszcze w kilku innych kodeksach.

Zawarte jest ono w rękopisie powstałym ok. 1412 roku, a należącym do
Pawła, wikariusza w Lubaniu (w ówczesnej diecezji włocławskiej)

3 3

. Wy

stępuje także w kodeksie spisanym w 1423 roku w diecezji krakowskiej

J. Κ ł o c z o w s k i, Dominikanie polscy na Śląsku w XIII-XIV w., Lublin 1956,

s.  244-252;  W o l n y ,  Łaciński  zbiór,  s.  181-187,  234,  236  nn.  J.  Wolny  stwierdził,  że
Peregryn  był  prawdopodobnie  pierwszym  receptorem  Złotej  Legendy  w  piśmiennictwie
polskim  (tamże,  s.  187).

3 0

J a k u b

d e

V o r a g i n e ,

Złota Legenda,

passim, zwłaszcza legendy n a dzień

św. Andrzeja, Jakuba, Jana, Mateusza; Μ. Ρ 1 e z i a, Wstęp, tamże, s. L-LII; W o l n y ,

Kaznodziejstwo, s.

283. O Rozesłaniu Apostołów w kościele w Bochni zob. J. D o m a s ł o w -

s k i [i in.], Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, Poznań 1984, s. 194 (tam też bibliografia).

3 1

Jest to kodeks Ms 24, przechowywany w Bibliotece Kapitulnej w Gnieźnie; zapi

sane są w nim również tzw. Kazania gnieźnieńskie - W o l n y , Łaciński zbiór, s. 195-199,
214, 237.

3 2

„Confregite vitulos aureos et statuas comminuite atque omnia excelsa vastate, mundan-

tes terram et omnes habitantes in ea, ego enim dedi vobis in possesionem, quam diuidetis

vobis sorte" (W o l n y, Łaciński zbiór, s. 237).

3 3

Biblioteka Paulinów w Krakowie na Skałce, sygn. B6. Rękopis ten mieści m.in. Ser-

monum de Sanctis super Evangelia et Epistola

autorstwa Jana Szczekny. Zob. Z. Κ o w a l

s k a - U r b a n k o w a , J . Z b u d n i e w e k , Katalog

rękopisów biblioteki paulinów

w Krakowie na Skałce,

„Studia Claromontana", 8(1987), s. 293-297.

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej

315

oraz w piętnastowiecznym zbiorze kazań pochodzącym z klasztoru domi
nikanów p.w. św. Wojciecha we Wrocławiu

3 4

Warto dodać, że wątek przydziału krain pobrzmiewa w jednym z polsko

języcznych kazań, tzw. gnieźnieńskich, zapisanych zapewne na początku

XV wieku i mieszczących się we wzmiankowanym wyżej kodeksie, zawiera

jącym Sermones Peregryna z Opola

3 5

. W kazaniu na dzień św. Bartłomie

ja rozważa kaznodzieja słowa Chrystusa skierowane do Apostołów, „którzy

między chrześcijany bydlić mieli": „Estote prudentes" (Mt 10,16), oto ja

was posyłam, jako owce między wilki, bądźcie mądrzy jako węże. Przedsta
wia następnie trojaką „mądrość" węża, zgodnie z przypisywanymi mu wów

czas powszechnie „naturami". Bartłomiej, jeden z posłanych Apostołów,
który dotarł aż do Indii, postępował w swej mądrości jak wąż

3 6

Znany nam z tego czasu przekaz Apostolskiego Wyznania Wiary w ję

zyku polskim, podzielony na artykuły z oznaczeniem wypowiedzi każdego
z Dwunastu, świadczyć może o rozpowszechnianiu się także drugiego

wątku związanego z Rozesłaniem-Rozdzieleniem

3 7

4. Z Divisio Apostolorum zostały złączone szczególne treści po zwycięst

wie wojsk unii polsko-litewskiej odniesionym pod Grunwaldem 15 lipca

1410 roku. Powstałe niedługo po „wielkim pobiciu" teksty wzmiankujące

o starciu lub opisujące wydarzenia rozgrywające się

w jakiś czas po

batalii, określały zarysy tych treści i kształtowały formy uroczystego
obchodu dnia Rozesłania-Rozdzielenia Apostołów.

Już w liście wysłanym nazajutrz po klęsce Krzyżaków - „in crastino

divisionis  Apostolorum"  -  do  Krakowa,  do  królowej  Anny,  Jagiełło  trakto
wał  wynik  walki  jako  przejaw  łaski  Bożej,  która  ma  wzgląd  na  pobożnego
(wysłuchanie  Mszy  świętej  przed  bitwą)  i  pokornego  władcę  (przyjęcie
dwóch  mieczy  od  przeciwników)

3 8

3 4

Rkps Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. 1617, zawierający m.in. kazania Peregryna z Opola

Mateusza z Krakowa ( W o l n y , Łaciński zbiór, s. 185 n., 237); rkps Biblioteki Uniwer-

syteckiej we Wrocławiu, sygn. IF 527 (tamże, s. 184).

3 5

Zob. wyżej przyp 31. Kazania gnieźnieńskie, wyd. S. Vrtel-Wierczynski, Poznań 1953,

s. 18-21 (kazanie o Św. Bartłomieju). O datowaniu Kazań gnieźnieńskich i ich domniemanym
związku z osobą Łukasza z Wielkiego Koźmina zob. W o l n y , Łaciński zbiór, s. 214-219.

3 6

Wolny (Ł,aciński zbiór, s. 208) wskazał na inne teksty przedstawiające naturę węża.

Por. też kazanie Mateusza z Krakowa odnoszące się do Apostołów w: Sermones de Sanctis,
ed. Β. Chmielowska, t. I, Warszawa 1984, s. 190 nn.

Rkps Biblioteki

Jagiellońskiej, sygn. 1297, k. 190v; W. W y d r a, W. R. R z e ρ k a,

Chrestomatia staropolska. Teksty do r. 1543,

Wrocław 1984, s. 23 n. Warto dodać, że podział

artykułów  Symbolu  dokonany  przed  Rozesłaniem  przedstawił  ok.  1400  roku  Jan  z  Kwidzyna
w  Prologu  do  Expositio  Symboli  Apostolorum  (ed.  M.  Borzykowski,  Warszawa  1974,  s.  26  n.).
Studiował  on  w  Pradze,  był  kapłanem  krzyżackim,  kierownikiem  duchownym  Doroty  z  Mąto-
wów  (tamże,  s.  9  n.).

3 8

MPH, t. 2, s. 861, przyp. 1. O listach wysłanych przez Jagiełłę po bitwie zob. np.

316

Leszek Wojciechowski

Bardziej wyraziście przedstawiono przyczyny zwycięstwa odniesionego

w  dzień  Rozesłania  w  liście  napisanym  w  Krakowie  niespełna  miesiąc  po
bitwie,  a  adresowanym  do  Teodoryka  z  Niem,  notariusza  i  abrewiatora
kurii  papieskiej,  znanego  historyka  tamtych  czasów.  W  liście  -  zapewne
oddającym  nastrój  i  opinie  panujące  w  mieście  pod  wpływem  wieści  spod
Grunwaldu  -  niejaki  Błażej  Stefim  wspominał  o  wielkich  okrucieństwach
Krzyżaków  i  o  ich  wyniosłości,  natomiast  króla  polskiego  i  księcia  Witolda
ukazał  jako  tych,  którzy  z  woli  Bożej  wystąpili  przeciwko  pysznym.  I  cho
ciaż  Krzyżacy  dysponowali  armią  złożoną  z  rycerstwa  przybyłego  z  różnych
krajów,  to  Bóg  pobożnym  władcom  dał  zwycięstwo

3 9

W okresie roku po bitwie ideowe złączenie dnia Rozesłania Apostołów

z  tryumfem  pobożnego  króla  zostało  ugruntowane  w  świadomości  polskiego
społeczeństwa  -  głównie  dzięki  inicjatywie  Jagiełły  i  jego  najbliższego
otoczenia  spod  Grunwaldu

4 0

Tą relację wyraźnie wyraziła Cronica conflictus, opisująca zmagania

z Krzyżakami. Powstała ona zapewne w ostatnich miesiącach 1410 lub na

początku  1411  roku.  Jej  autorem  był  prawdopodobnie  podkanclerzy  Mikołaj
Trąba,  jeden  z  ośmiu  członków  rady  wojennej  powstałej  przy  królu  na
kilka  dni  przed  bitwą,  lub  też  Zbigniew  Oleśnicki,  ówczesny  sekretarz
królewski,  również  obecny  pod  Grunwaldem.  „Kronika  konfliktu"  nie  do
chowała  się  w  oryginale,  znamy  ją  ze  skróconej  kopii  sporządzonej  w  XVI
wieku,  a  mającej  służyć  jako  materiał  do  kazania  na  dzień  Rozesłania

Apostołów

4 1

. W kronice wydarzenia bitewne toczą się pomiędzy Mszą

J. T. Lubomirski , R. Ρ 1 e n k i e w i c z, Przyczynek do stosunków polsko-krzy-żackich, „Biblioteka

Warszawska", 246(1920), t. II, s. 367 nn.; K. Pieradzka , Bitwa, grunwaldzka w obcych relacjach kronikarskich
(pruskich, śląskich, zachodnioeuropejskich),

„Małopolskie Studia Historyczne", 3(1960), s. 52; G. Lichończak-

Nurek , Wojciech herbu Jastrzębiec, arcybiskup i mąż stanu (1362-1436), Kraków 1996, s. 35 nn.

3 9

L u b o m i r s k i , P l e n k i e w i c z , dz. cyt., s . 368, 374 nn. Zapewne list ten

wpłynął na ujęcie bitwy grunwaldzkiej, jakie zostawił Teodoryk z Niem w dziele De vita et
fatis Johannis XXIII.

J. Pieradzka (dz. cyt., s. 59) uważa, że wiadomości Teodoryka o bitwie

mogły  pochodzić  od  polskich  uczestników  soboru  w  Konstancji.  O  postaci  Teodoryka  zob.
K.  S t a c h o w s k a ,  Zapożyczenia  Jana  Długosza  z  dzieła  Teodoryka  z  Niem  „De  scismate",
„Rocznik  Biblioteki  PAN  w  Krakowie",  4(1958,  wyd.  1960),  s.  65  nn.

4 0

Zaznaczyć trzeba, że takich odniesień nie dostrzegamy np. w mowie Jana z Kluczborka

wygłoszonej w Krakowie, zapewne niedługo po starciu, do społeczności uniwersyteckiej. Zob.
Z. B u d k o w a ,

Mowa mistrza Jana z Kluczborka na cześć króla Władysława Jagiełły,

iw:| Mediaevalia. W 50. rocznicę pracy naukowej J. Dąbrowskiego, Warszawa 1960, s. 161,
163 n. Zob. też: M. K o w a l c z y k , Mowy i kazania uniwersyteckie Łukasza z Wielkiego

Koźmina,

„Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej", 12(1960), nr 2, s. 7-20, oraz Z. K o z ł o w -

s k a - B u d k o w a ,

Uniwersytet Jagielloński w dobie Grunwaldu,

„Zeszyty Naukowe

Uniwersytetu Jagiellońskiego". Prace Historyczne, 8(1961), s. 63 nn.

Z. C e l i c h o w s k i,

Wstęp,

[w:I Cronica conflictus Wladislai regis Poloniae cum

Cruciferis anno Christi 1410,

ed. Z. Celichowski, Poznań 1911, s. 6 nn.; S. M. Κ u c z y ń-

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej 317

świętą, którą wysłuchuje Jagiełło rankiem w dniu Rozesłania, a mszami
o Duchu Świętym, o Trójcy Przenajświętszej i o Rozesłaniu Apostołów,

jakie każe odprawić rano po zwycięstwie. Taka kompozycja tej części

kroniki jakby określa zwycięstwo grunwaldzkie poprzez obchodzenie dnia
Rozesłania. Znamienny jest układ mszy, jakie - według „Kroniki konflik
tu" - odprawiono po bitwie. Oto wyrażano wdzięczność patronom dnia

zwycięstwa: Duchowi Świętemu oraz Apostołom, których rozesłanie-roz-
dzielenie miało nastąpić, przypomnijmy, w czas Jego Zesłania, i niejako

w centrum sytuowano dziękczynienie Bogu w Trójcy Jedynemu

4 2

. Intere

sujące skojarzenia nasuwa opis stanu pogody w okresie poprzedzającym
bitwę. Wydaje się, że autor „Kroniki konfliktu" nawiązywał w tym przy
padku do zjawisk Pięćdziesiątnicy. Błyskawice, deszcz i wichura oraz księ
życ obrócony w krew i czerwony miecz nad nim, a nadto tumany kurzu

wzbijane wcześniej przez maszerującą armię i przesłaniające najbliższy
widok - jakby obrazują słowa proroka Joela, które przypomniał Piotr
w dniu Zesłania Ducha Świętego jako odnoszące się do tegoż właśnie dnia:
„I dam cuda na niebie wzgórę i znaki na ziemi nisko, krew i ogień i ku
rzawę dymu. Słońce się obróci w ciemności, a księżyc w krew, przedtem
niż przyjdzie dzień Pański, wielki i jawny" (Dz 2, 19-20)

4 3

. Zamieszczony

w kronice opis sytuacji przed samą bitwą - o świcie i o poranku (wichry,
płomienie ogni widziane przez wojsko) także może łączyć się z Pięćdziesiąt
nicą

4 4

. W takim ujęciu zjawiska Pięćdziesiątnicy zdają się „figuratywnie"

s k i , Wielka wojna z Zakonem krzyżackim w. I. 1409-1411, Warszawa 1966, s. 43-46 (tam
też omówienie literatury).

Cronica conflietus,

s. 29. Długosz w Rocznikach mówi o mszach o NMP, o Duchu Świę

tym oraz o Trójcy Przenajświętszej: Roczniki, XI, 1410 ( J a n D ł u g o s z , Roczniki. Księga
dziesiąta i księga jedenasta, 1406-1412,

przeł. J. Mrukówna, Warszawa 1982, s. 142).

4 3

Tłum J. Wujek; tekst łaciński: „et dabo prodigia [...] sanguinem, et ignem et vaporem

fumi, sol convertetur in tenebras et luna in sanguinem"; zob. Jl 3, 3-4. Por. Cronica con

flietus,

s. 19 n.: „Et tunc ex fidedignorum militum dicitur, qui dixerunt se vidisse ilia nocte

łunam versam fuisse in sanguinem, et quidam gladius rubeus ea apparebat". Wspomniany
tu miecz odnosił to zjawisko do konkretnego wydarzenia - mającego wkrótce nastąpić; por.
też ciekawą wzmiankę o krwawym mieczu, przysłanym pod Grunwaldem władcy polskiemu
przez Krzyżaków, zamieszczoną w żywocie króla Zygmunta Luksemburskiego pióra Eberharda
Windecke (1 połowa XV wieku) w : P i e r a d z k a , dz. cyt., s. 59; o krwawych mieczach

wspomina także tekst De magna strage, zob. w tekście niżej.

4 4

Cronica conflietus,

s. 20: „[...] ex quo missam secundum consuetudinem solitam propter

i m p e d i m e n t u m  v e n t o r u m , qui fuerant, quando  d e stationibus transibat,
audire tunc non poterat.  E t pausante ipso  i n cujusdam  m o n t i c u l i  v e r t i c e  e t
exercitibus circa montem stantibus,  f l a m m a s  i g n i u m , qui per terram missi fue
rant, propter ipsorum multitudinem et magnitudinem pro visione m i r a b i 1 i inventibus

[...]" (podkr. L. W.); por. Dz 1, 13; 2, 2-4.

318

Leszek Wojciechowski

uobecniać w dniu obchodu Rozesłania, który jest jednocześnie dniem

starcia

4 5

W pierwszych miesiącach po bitwie próbę ideowo-religijnego upamiętnie

nia  zwycięstwa  odniesionego  w  dniu  Rozesłania  Apostołów  podjął  Włady
sław  Jagiełło.  Król  zamierzał  ufundować  wówczas  (we  wrześniu  1410  roku)
na  miejscu  pobojowiska  klasztor  Zakonu  Najświętszego  Zbawiciela

4 6

Wybór tego właśnie zakonu, założonego przez św. Brygidę Szwedzką, wiel
ką mistyczkę czternastowiecznej Europy, był znamienny

4 7

. Jagiełło ze

tknął się z myślą i pismami świętej najpewniej już w okresie małżeństwa
z Jadwigą Andegaweńską, która żywiła dla niej kult

4 8

. „Objawienia"

świętej mistyczki były zresztą znane w Polsce w końcu XIV i w XV wie

4 9

. W jednej z części tego dzieła objawiający się Brygidzie Chrystus

piętnował pychę Krzyżaków i przepowiadał, że ich potęgę złamie „Johel";
echem tego proroctwa mogły być słowa królowej Jadwigi skierowane do
Krzyżaków

5 0

. Projekt fundacji na polach bitwy klasztoru Zakonu Naj

świętszego Zbawiciela wskazuje, że Jagiełło i strona polska postrzegali

tryumf nad Krzyżakami w kontekście przepowiedni Brygidy

5 1

; inter

pretacja dnia Rozesłania jako dnia jej spełnienia się znajdowała swoje
uzasadnienie w kulcie Apostołów, propagowanym przez świętą i rozwi

janym w założonym przez nią zakonie

5 2

. Klasztorowi, który miał powstać

4 5

Nie znaczy to wcale, że zjawiska opisane w „Kronice konfliktu" nie zaszły w rzeczywi

stości  -  mogły  być  jednak,  powtórzmy,  przez  kronikarza  „sparalelizowane"  ze  zjawiskami
Pięćdziesiątnicy.  Zjawiska  przed  bitwą  pod  Grunwaldem  omawia  A.  Mietielski  (Ścisłe  odtwo
rzenie  momentów  i  warunków  niektórych  zjawisk  astronomicznych  w  czasie  bitwy  pod.  Grun
waldem,

„Małopolskie Studia Historyczne", 13(1971), nr 3, s. 419-427).

Τ.

Ν y b e r g,

Pierwsze dokumenty

Władysława Jagiełły dla polskiego klasztoru

brygidek,

„Zapiski Historyczne", 39(1974), z. 4, s. 71; J. D ł u g o s z , Liber beneficiorum

dioecesis Cracoviensis,

ed. J. Łętowski, t. III, Cracoviae 1864, s. 301; S. K a m i ń s k a ,

Klasztory brygidek w Gdańsku, Elblągu i Lublinie. Założenie i uposażenie,

Gdańsk 1970,

s. 162; J. S w a s t e k,

Św. Brygida szwedzka i Zakon Najświętszego Zbawiciela,

Lublin

1986, s. 249 n.; S. Κ w i a t k o w s k i, O zapomnianym programie ideowym kaplicy grun

waldzkiej w l. 1410-1414, [w:] Studia grunwaldzkie, red. M. Biskup, t. I, Olsztyn 1991,
s. 57 nn.

K a m i

ń s k a, dz. cyt., s. 20 nn.; S w a s t e k, dz. cyt., s. 134 nn.

D ł u g o s z, Liber beneficiorum, t. I, 1863, s. 245; t e n ż e , Roczniki, Χ, 1399,

s. 303; S w a s t e k, dz. cyt., s. 404-408.

S w a s t e k, dz. cyt., s. 401 n., 407-416: o

rękopisach z XIV/XV wieku, zawierających

dzieła Św. Brygidy i przechowywanych w bibliotekach polskich.

Revelationes caelestes seraphicae matris Birgittae Suecae,

Monachii (Sebastianus Rauch)

1680, s. 134; S w a s t e k, dz. cyt., s. 405 n., 704 n., przyp. 35; D ł u g o s z , Roczniki, Χ,
1397, s. 288.

5 1

Por.

D ł u g o s z , Liber beneficiorum, t. III, s. 301.

T. N y b e r g, Nowe prace o zakonie Brygidek w Prusach i Rzeczypospolitej, „Zapiski

Historyczne", 39(1974), z. 4, s. 77 n.; S w a s t e k, dz. cyt., s. 155, 160 n.

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej

319

na polach bitwy grunwaldzkiej, zostały przez Jagiełłę nadane wezwania
Trójcy Przenajświętszej, Najświętszej Maryi Panny, Dwunastu Apostołów,

św.  Wojciecha,  św.  Stanisława,  św.  Brygidy  i  Wszystkich  Świętych.
Związane  one  były  z  duchowością  brygidiańską,  wskazywały  na  patronów
zwycięstwa  grunwaldzkiego  i  na  patronów  Polski  oraz  określały  jeden
z  celów  projektowanej  fundacji  -  zakonnicy  nowego  konwentu,  brygidki

i brygidianie, mieli modlić się za króla, jego poprzedników i następców,
a także za poległych w bitwie

5 3

. Choć zamierzenie Jagiełły nie zostało

zrealizowane

5 4

, to jednak wskutek jego dalszych starań powstał w 1412

roku klasztor brygidek w Lublinie, noszący takie same wezwania, jakie
przewidziano dla niedoszłej fundacji; wezwanie Dwunastu Apostołów zo

stało jedynie zamienione na bardziej „sprecyzowane" - „duodecim apo
stolorum divisio"

5 5

Zasygnalizowany w układzie tych wezwań ideowy związek bitwy grun

waldzkiej  z  dniem  Rozesłania-Rozdzielenia  oraz  z  patronami  Polski  został
rozpropagowany  -  zwłaszcza  w  odniesieniu  do  św.  Stanisława  -  w  okolicz
nościowym  utworze  łacińskim,  powstałym  w  Krakowie  zapewne  jeszcze
w  1410  lub  w  1411  roku.  Oto  „Anno  mileno  quadringentesimo  deno",

15 lipca, w dzień Rozesłania Apostołów, po Mszy świętej, pyszni Prusacy

ufający jedynie  swemu  orężu  wystąpili  zbrojnie  przeciw  królowi  polskiemu,
co  dążył  do  pokoju  i  pokładał  ufność  w  Bogu.  Król  -  przyrównany  do
Dawida,  który  zwyciężył  Goliata  -  zagrzewa  swe  wojsko  do  walki,  wzywa
wstawiennictwa  św.  Stanisława  i  odnosi  z  łaski  Bożej  tryumf;  ocalała

jedynie dwunasta część nieprzyjaciół

5 6

. Bitwa grunwaldzka zyskała, jak

dostrzegamy, starotestamentową analogię - co zostanie później rozwinięte

przez kaznodziejów w okolicznościowych kazaniach. Dzień Divisionis
Apostolorum

zdaje się swoiście kształtować w utworze losy starcia (tak

można  odczytać  wzmiankę  o  Mszy  świętej,  o  ocaleniu  dwunastej  części
wojska  krzyżackiego),  a  zwycięstwo  wojsk  królewskich  przypisane  zostało
wstawiennictwu  św.  Stanisława.  Być  może  ten  właśnie  utwór,  kończący  się
wezwaniem  do  odśpiewania  Te  Deum  laudamus,  przedstawiono  Jagielle
w  Krakowie  w  listopadzie  1411  roku  podczas  uroczystego  obchodu  zwycię-

N y b e r g, Pierwsze dokumenty, s. 72; S w a s t e k, dz. cyt., s. 122-130, 139.

5 4

K w i a t k o w s k i , dz. cyt., s. 59. W 1411 roku Krzyżacy zaczęli wznosić na polu

bitwy kaplicę p.w. N M P ; zob. też: Μ. Β i s k u p, Akt nadania prepozytury w kaplicy na polu

grunwaldzkim przez Zygmunta Starego w 1520 r., [w:] Studia grunwaldzkie, t. II, s. 92 n.

N y b e r g, Pierwsze dokumenty, s. 73; por. J. D ł u g o s z , Liber beneficiorum, t.

III, s. 301. Zob. też: N y b e r g, Nowe prace, s. 77 n.

5 6

Cz. O c h a ł ó w n a , Bitwa grunwaldzka w poezji polsko-łacińskiej XV w., „Małopol

skie Studia Historyczne", 3(1960), s. 84-92, 103 nn.

320 Leszek Wojciechowski

stwa

5 7

. Ta uroczystość utrwaliła oficjalnie związek dnia Rozesłania z po

stacią patrona Polski. Jak informuje Długosz w Rocznikach, Jagiełło podą
żył wówczas pieszo w procesji na Skałkę, na miejsce męczeństwa św. Sta
nisława. Królowi towarzyszył orszak niosący zdobyte chorągwie krzyżackie.
Następnie udano się do katedry - pod wezwaniem św. Stanisława, jak
zaznaczył kronikarz - gdzie je zawieszono. W tymże czasie, przekazuje
Długosz, postanowiono też, aby dzień Rozesłania Apostołów „był obchodzo

ny uroczyście jako święto w całym Królestwie Polskim i by ojcowie uczyli
swych synów, wnuków i prawnuków oraz następców, żeby po wieczne cza
sy zachowali w pamięci ten dzień, w którym Łaska Boża okazała swe miło
sierdzie wobec narodu i ludu polskiego"

5 8

. Nie znamy jednak odpowied

niej uchwały synodalnej z tego okresu. Wydaje się, że początkowo kolejne
obchody rocznicowe zwycięstwa grunwaldzkiego celebrowano - w dniu
Rozesłania - głównie w diecezji krakowskiej, a zwłaszcza w katedrze

5 9

5. O rozpowszechnianiu się w świadomości społecznej ideowego po

wiązania dnia Rozesłania ze zwycięstwem króla polskiego nad Krzyża
kami świadczyć mogą wierszowane utwory, powstałe na obszarze diecezji

krakowskiej w drugim i trzecim dziesięcioleciu XV wieku

6 0

. W tych też

czasach znaczniejsi uczestnicy bitwy dokonali kilka fundacji poświęco

nych Rozesłaniu Apostołów, utrwalając w wymiarze ideowo-religijnym to
powiązanie.

Tak więc książę mazowiecki Janusz wzniósł w 1411 roku kościół para

fialny w Łomży, noszący wezwania Panny Maryi i Rozesłania Aposto
ł ó w

6 1

. Rok później Jagiełło założył, jak wyżej wspomniano, klasztor brygi

dek w Lublinie. Nadto upamiętnił patronów zwycięstwa grunwaldzkiego,
powiększając w 1417 roku uposażenie biskupstwa chełmskiego

6 2

. Jan

Tarnowski, wojewoda krakowski, jeden z członków wspomnianej rady wo

jennej powstałej przy królu kilka dni przed bitwą

6 3

, ufundował w 1415

5 7

Tamże, s. 92.

J. D ł u g o s z, Roczniki, X, 1411, s. 212 n.

5 9

L a l i k, dz. cyt., s. 23 nn.

O c h a l ó w n a, dz. cyt., s. 92-96; J. N o w a k - D ł u ż e w s k i , Okolicznościowa

poezja polityczna w Polsce. Średniowiecze,

Warszawa 1963, s. 51-56.

6 1

L. R z e c z n i k o w s k i , Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861, s. 36 n.;

Katalog zabytków sztuki w Polsce,

Seria nowa, t. 9, z. 1 (Łomża i okolice), oprac. M. Koło-

majska-Saeed, Warszawa 1982, s. 18 n. O bytności księcia Janusza pod Grunwaldem -
J. D ł u g o s z, Roczniki, XI, 1410, s. 104, 142.

W. A b r a h a m, Akt fundacyjny króla Władysława Jagiełły dla biskupstwa chełm

skiego,

„Kwartalnik Historyczny", 32(1918), nr 2-3, s. 474; J. S a w i c k i, Najdawniejsze

statuty synodalne diecezji chełmskiej z XV w.,

(Concilia Poloniae. Źródła i studia krytyczne,

t. 4), Lublin 1948, s. 2.

J. D ł u g o s z, Roczniki, XI, 1410, s. 85; Κ u c z y ń s k i, dz. cyt., s. 233 nn.

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej 321

roku w kolegiacie w Tarnowie nową prebendę z kaplicą pod wezwaniem
NMP i Rozesłania Apostołów; kaplica o tym wezwaniu istniała również
na zamku Tarnowskich w Tarnowie

6 4

. Szczególną wymowę miało upa

miętnienie Rozesłania Apostołów dokonane w katedrze wawelskiej, głów
nym miejscu obchodów dnia zwycięstwa grunwaldzkiego: oto w 1414 roku
Krystyn z Ostrowa, kasztelan krakowski, członek wspomnianej już rady

wojennej, ufundował tam ołtarz pod wezwaniem św. Macieja Apostoła,

Rozesłania Apostołów i św. Jadwigi. Altarię uposażył bp Wojciech Jastrzę

biec, niegdyś kanclerz królowej Jadwigi Andegaweńskiej

6 5

. Zestawienie

wezwań ołtarza może wskazywać na to, że fundacja upamiętniała nie tylko
zwycięstwo odniesione w dniu Rozesłania, lecz miała też stanowić wspom
nienie poległych w bitwie. Na to zdaje się wskazywać wezwanie Apostoła

Macieja, którego obecność w kontekście wezwania Divisionis Apostolorum

można łączyć z wątkiem podziału Symbolu - Maciejowi przypisywano
wypowiedzenie ostatniego artykułu: „Wierzę [...] w wiekuji żywot"

6 6

. Wy

mienione trzecie wezwanie - „św. Jadwigi" - odnosiło się do Jadwigi Śląs
kiej, chociaż mógł „odbijać" się w nim także kult Jadwigi Andegaweńskiej,
rozszerzany m.in. przez Wojciecha Jastrzębca

6 7

. Wezwanie „św. Jadwigi"

odniesione do Andegawenki, umieszczone obok dwóch wspomnianych we
zwań, mogło przypominać wyżej wzmiankowaną przepowiednię królowej
wypowiedzianą wobec Krzyżaków; należy dodać, że dzień śmierci królowej,

17 lipca, bliski był dniowi Rozesłania. W takiej interpretacji program ide-

6 4

L a l i k, dz. cyt., s. 24. Chyba niedługo po bitwie powstała również altaria Rozesłania

Apostołów w kościele parafialnym w Wojniczu (od 1465 roku kolegiacie) niedaleko Tarnowa.
Zob. J. S z y m a ń s k i , Życie religijne w Wojniczu do pot. XV w., „Nasza Przeszłość",

14(1961), s. 33.

Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej św. Wacława,

wyd. F. Piekosiński, t. II,

Kraków 1883, nr 550, s. 388; L a 1 i k, dz. cyt., s. 24. Kanclerstwo Wojciecha Jastrzębca
przedstawia G. Lichończak-Nurek (dz. cyt., s. 22-26; zob. też s. 134). Omawiany ołtarz to
niewątpliwie wymieniony przez Długosza ołtarz św. Jadwigi (Liber beneficiorum, t. I, s. 255).
Jest on tożsamy z ołtarzem, którego opis znajdujemy w Inwentarzu katedry krakowskiej
z roku 1563 (wyd. A. Bochnak, Kraków 1978, s. 152-155): „Hedvigis r e g i n a e sanctae
altare" (podkr. L. W ) .

6 6

Fragment polskiego tłumaczenia Symbolu z podziałem na wypowiedzi każdego z Aposto

łów zob. wyżej w przyp. 37.

O kulcie Jadwigi Andegaweńskiej w średniowieczu zob. W. S t a i c h, Budzenie

świętej. Dzieje kultu królowej Jadwigi,

Kraków 1933; A. W i t k o w s k a , Kulty pafnicze

piętnastowiecznego Krakowa,

Lublin 1984, s. 88-92. Rolę W. Jastrzębca w propagowaniu kultu

królowej omawia m.in. Lichończak-Nurek (dz. cyt., s. 182). O łączeniu kultu Jadwigi Śląskiej
z kultem Jadwigi Andegaweńskiej: T. D i u g o s z, Życie liturgiczne w Krakowie, za czasów

królowej Jadwigi,

„Ruch Biblijny i Liturgiczny", 5(1960), s. 465 - w rocznicę śmierci królowej

udawano się z pielgrzymką z katedry do kościoła Bożogrobców na Stradomiu, noszącego
wezwanie św. Jadwigi; zob. też wyżej przyp. 65: zapis tytułu ołtarza w Inwentarzu katedry
krakowskiej.

322

Leszek Wojciechowski

owy wezwań ołtarza odpowiadałby w podstawowych założeniach progra
mowi dwóch omówionych już fundacji grunwaldzkich Jagiełły.

Wspomnienie zwycięstwa grunwaldzkiego zostało utrwalone w katedrze

wawelskiej  nie  tylko  poprzez  fundację  Krystyna  z  Ostrowa,  lecz  także
przez  wyobrażenie  umieszczone  na  nagrobku  Jagiełły.  Tumbę  królewską
wykonano  ok.  1420  roku

6 8

. Na jej płycie wierzchniej została przedstawio

na pod stopami władcy hydra-smok, co miało symbolizować tryumf Jagiełły
nad Krzyżakami

6 9

. Poniżej, na dwóch dłuższych ścianach tumby umiesz

czono po trzy kwatery, w których zostały przedstawione pary żałobników,

przy  czym  każda  para  podtrzymuje  jeden  herb  -  widnieją,  dwukrotnie,
herby  Królestwa  oraz,  także  dwukrotnie,  herby  Litwy,  a  ponadto  herb
Wielkopolski  i  Ziemi  Dobrzyńskiej.  Wśród  12  żałobników  ukazano  dwóch
dostojników  kościelnych  -  arcybiskupa  i  biskupa,  nadto  wyróżnia  się  po
stać  bezbrodego  młodzieńca.  Krótsze  ściany  tumby  mieszczą  po jednej  kwa
terze,  z  których  każda  zawiera  jedynie  herb  ziemski.  Od  strony  głowy
króla  jest  to  herb  Ziemi  Wieluńskiej  -  Baranek  Boży  podtrzymujący  przed
nią  nogą  chorągiew  nad  sobą.  Natomiast  od  strony  stóp  władcy  widnieje
herb  Rusi  -  lew  wspięty  na  tylnych  łapach

7 0

Układ przedstawień na ścianach tumby zdaje się nawiązywać do kompo

zycji sceny Rozesłania Apostołów, obrazowanej w sztuce średniowiecz

nej

7 1

. Do takiego przypuszczenia skłania ugrupowanie żałobników w sześć

par.  Herby,  które  dzierży  każda  z  par,  przypominają  geograficzny  aspekt
Rozesłania.  W  centrum  kwater  ukazujących  pary  żałobników  znajduje  się
herb  Ziemi  Wieluńskiej.  W  historiografii  zwrócono  już  uwagę  na  jego  zna
czenie  heraldyczne,  jak  też  symboliczne  -  jako  symbolu  Zmartwychwsta
łego  Chrystusa

7 2

. Kompozycyjne nawiązanie do przedstawień Zmartwych-

S. Μ o s s a k o w s k i, Kiedy powstała tumba Władysława Jagiełły?, [w:] Ars auro

prior. Studia Joanni Białostocki sexagenario dicata,

Warszawa 1981, s. 227-238; P. M r o

z ο w s k i, Polskie nagrobki gotyckie, Warszawa 1994, s. 179 n. (tam

też bibliografia).

6 9

A. B o c z k o w s k a , Herkules i Dawid z rodu Jagiellonów, Warszawa 1993, s. 58 n.

S. Κ. Κ u c z y ń s k i, Polskie herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje, Warszawa 1993,

s. 28 nn.; B o c z k o w s k a , dz. cyt. s. 61 n.

7 1

Por. K a t z e n e l l e n b o g e n , dz. cyt., s . 85, 89; R . K n a p i ń s k i , Typo

logia przedstawień

Collegium Apostolorum

w sztuce pierwszego

tysiąclecia,

„Vox Patrum",

11-12(1991-1992), s. 55 n. Por. też kompozycję obrazu Rozesłania Apostołów z tryptyku
w Mikuszowicach, lata siedemdziesiąte XV wieku - J . S z a b l o w s k i , Tryptyk w
Mikuszowicach,

„Rocznik Krakowski", 37(1936), s. 4 n., 20 nn. Tryptyk pierwotnie

znajdował się zapewne w katedrze wawelskiej przy ołtarzu ufundowannym przez
Krystyna z Ostrowa (tamże, s. 41). Zob. też: Pracownie śla

skie w końcu XV w.

Wrocławski mistrz Świętej Rodziny, oprac. A.

Ziomecka, Wrocław 1993, s. 11 (Rozesłanie

Apostołów z poliptyku Matki Bożej, kościół N M P na Piasku).

7 2

P. S k u b i s z e w s k i, (rec.) K. Estreicher, Grobowiec Władysława Jagiełły, „Rocznik

Krakowski", 33(1953), s. 1-45),

„Biuletyn Historii Sztuki", 18(1956), nr 1, s. 165.

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej 3 2 3

wstałego wśród sześciu par Rozesłańców ma swoje uzasadnienie w przesła
niu ideowym zawartym na wierzchniej płycie tumby, gdzie ukazano, przy
pomnijmy, tryumf króla nad hydrą.

Poniżej tego wyobrażenia znajduje się herb Rusi. Widniejący na nim lew

może być interpretowany również jako symbol Zmartwychwstania, zwycię
stwa nad nieprzyjacielem (por. Ap 5, 5: „Oto zwyciężył lew z pokolenia
Judy, odrośl Dawida")

7 3

. Poprzez ten symbol idea tryumfu króla nad

hydrą została niejako sprowadzona na ściany tumby - i tam w „kompozy
cyjnej aluzji" odniesiona do patronów najbardziej znaczącego zwycięstwa
Jagiełły. Herby podtrzymywane przez pary żałobników - których można
zatem postrzegać jako „figury" Rozesłańców

7 4

- zdają się wskazywać

także na szczególną, patronacką, więź Dwunastu z ziemiami Królestwa
i Litwy. Owa aluzja do Rozesłania mogła też przypominać o apostolskiej
działalności Jagiełły na Litwie

7 5

. Na Soborze w Konstancji - a nagrobek

powstał zapewne w „klimacie" tego Soboru

7 6

- kardynał Franciszek Zara-

bella w mowie skierowanej przeciw Janowi Falkenbergowi przypomniał,

w 1417 roku, te zasługi króla: „wydaje się, że po apostołach nikt nie

zapewnił tyle korzyści naszej prawdziwej wierze, co on, chrzcząc niezli
czone narody"

7 7

. Byłby zatem Jagiełło sukcesorem działalności Rozesłań

ców, trzynastym apostołem - apostołem Litwy.

Skojarzenie układu scen mieszczących się na nagrobku Jagiełły z kom

pozycją Rozesłania sygnalizuje możliwość rozszerzenia dotychczasowych
ich interpretacji, zresztą bardzo trafnych, o istotną, jak można sądzić,
perspektywę

7 8

W czasie gdy powstawał nagrobek Jagiełły, dzień Rozesłania Apostołów

został - w 1420 roku - wymieniony w statutach prowincjonalnych arcy
biskupa Mikołaja Trąby jako festum fori, stając się świętem ogólnopań-
stwowym, pierwszym w Polsce o takim charakterze, w czasie którego cele
browano rocznicę zwycięstwa grunwaldzkiego

7 9

. Wymowę święta trafnie

D. F o r s t e r, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990, s. 276-280.

7 4

A. Boczkowska (dz. cyt., s. 88 n.) wskazała, że wyobrażona na tumbie postać bezbro-

dego młodzieńca była wzorowana na przedstawieniu św. Jana ze sceny Ukrzyżowania z Drzwi
Północnych baptysterium we Florencji. O wyobrażeniach innych żałobników na tumbie zob.
tamże, s. 90-93.

Zob. np. J. D ł u g o s z, Roczniki, X, 1387, s. 209-214, 217 n., 221, gdzie określa się

Jagiełłę jako apostoła.

Β o c z k o w s k a, dz. cyt., s. 50-60.

7 7

J. D

ł u g o s z, Roczniki, XI, 1417, s. 70. Por. też mowę Jana Kozłowskiego wygło

szoną w lipcu 1434 roku, po śmierci Jagiełły, do uczestników Soboru w Bazylei - Codex

epistolaris saeculi XV,

ed. A. Lewicki, t. II, Cracoviae 1891, s. 323-303.

7 8

K u c z y ń s k i , dz. cyt., s . 29; B o c z k o w s k a , dz. cyt., s . 59-62.

Statuty synodalne wieluńsko-kaliskie Mikołaja Trąby z r. 1420,

z materiałów, które

324

Leszek Wojciechowski

uchwycono  w  jednym  z  piętnastowiecznych  kodeksów:  „Divisionis  dies
apostolorum  ecclesia,  clerus  et  vulgus  solempniter  tamquam  festum  trium-
phi  et  victorie  Polonorum  per  totum  regnum  Pollonie  et  cum  magna  exal-
tacione  devotissime  celebrent"

8 0

. W Krakowie uroczysty obchód tego dnia

związany  był  z  procesją  z  katedry  na  Skałkę,  co  wskazywało  na  rolę,  jaką
przypisywano  św.  Stanisławowi  w  zwycięstwie  nad  Krzyżakami.  W  procesji
winny  były  uczestniczyć  delegacje  ze  wszystkich  kościołów  parafialnych
Krakowa,  Kazimierza  i  przedmieść

8 1

. Według piętnastowiecznych pontyfi-

kałów  biskupów  krakowskich:  Zbigniewa  Oleśnickiego,  Tomasza  Strzępiń-
skiego  i  królewicza  Fryderyka,  w  drodze  na  Skałkę  śpiewano  antyfonę
wspominającą  na  Rozesłanie  Apostołów:  „Ite  in  orbem  terrarum",  wracając:
„Vos  qui  in  turribus  estis",  a  wchodząc  do  kościoła:  „Te  Deum  laudamus"
oraz:  „Fiat  pax  in  perpétue".  W  jednej  z  kolekt  na  tę  uroczystość,  za
wartych  w  wymienionych  pontyfikałach,  wspomina  się  wydarzenia  Starego
Testamentu,  w  których  Bóg  ocalił  z  opresji  Izraelitów  przebywających  w
obcej  ziemi  -  w  Egipcie  i  w  Chaldei  (wyprowadzenie  przez  Mojżesza  ludu
Izraela  z  Egiptu,  Wj  12-15;  ocalenie  Daniela  w  jaskini  lwów,  Dn  5,  17-24;
wybawienie  trzech  młodzieńców  z  płomieni,  Dn  3,  24-95;  uwolnienie  Zu
zanny  od  fałszywego  oskarżenia,  Dn  13)  -  i  prosi  się  Go  o  pomyślność
i  zwycięski  powrót  dla  króla  W[ładysława],  wojującego  w  obcej,  nieprzy

jacielskiej ziemi dla pomnożenia chwały Jego Imienia. W innej kolekcie

dziękuje  się  Bogu  za  tryumf  odniesiony  przez  króla,  wspominając  na  dzięk
czynienie  ludu  Izraela  przewiedzionego  przez  Morze  Czerwone.  Następna
z  kolekt  zapisanych  we  wspomnianych  pontyfikałach  przypomina,  że  Bóg
zawsze  miażdżył  pysznego,  a  pokornego  obdarzał  łaską  -  dlatego  też  zanosi
się  w  niej  prośbę  o  zwycięstwo  nad  nieprzyjacielem  dla  pokornego  króla

W[ładysława] i dla poddanego mu ludu. Jeszcze jedna z proponowanych na

święto  Rozesłania  kolekt  mówi  o  Apostołach,  których  nauczanie  i  cuda  Bóg
okazał  całemu  światu.  Dalej  następuje  prośba  o  zwycięstwo  dla  króla
„W"  złączona  ze  wspomnieniem  na  moc,  jaką  Bóg  dał  Apostołom

8 2

przygotował B. Ulanowski uzupełnili i wydali J. Fijałek, A. Vetulani, s. 38 (Studia i materiały
do historii ustawodawstwa synodalnego w Polsce, nr 4, Kraków 1915-1920-1951).

8 0

Tamże, s. XLVIII. Jest to uwaga w jednym z kodeksów zawierających m.in. kopię

statutów Mikołaja Trąby; opatrzono nią znajdujący się w tymże kodeksie, a wyjęty ze statu
tów synodu diecezjalnego Piotra Wysza z 1396 roku przepis „De festivitatibus sanctorum
celebrandis".

J. D ł u g o s z, Liber beneficiorum, t. I, s. 27; L a 1 i k, dz. cyt., s. 25.

8 2

Z. O b e r t y ń s k i , Pontyfikały krakowskie XV w., „Prawo Kanoniczne", 4(1961),

s.  402  nn.;  podobnie  w  pontyfikale  bpa  płockiego  Erazma  Ciołka,  wykonanym  w
Krakowie  ok.  1510  roku  (Kraków,  Muzeum  Narodowe.  Oddział  Czartoryskich,  sygn.
1212  IV,  k.  CCLII-CCLIII).

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej

325

W przedstawionych tekstach zostały jakby skupione główne treści wią

żące  się  z  dniem  Rozesłania  w  ciągu  kilku  lat  po  bitwie  grunwaldzkiej.
Dostrzec  można,  że w kolektach  bardziej  zaakcentowano  odniesienia  staro
testamentalne.  Zwycięstwo stało się, poprzez  analogię z nimi, jakby „nowo-
testamentalnym"  -  bo  odniesionym  w  dniu  Rozesłania  -  znakiem,  poprzez
który  Bóg  okazał  swą  przychylność  dla  króla  i  ludu  polskiego.  Obchody
święta  Rozesłania  były  nie  tylko  dziękczynieniem  za  tę  łaskę,  lecz  sta
nowiły  też  prośbę  o  „mnożenie"  zwycięstwa  grunwaldzkiego  w  innych
bitwach.  W  późniejszym  czasie  rozwój  tej  idei  związania  dnia  Rozesła
nia  ze  zwycięstwami  króla  i  Królestwa  Polskiego  -  biorącymi  swe  źródło
w  tryumfie  grunwaldzkim  -  i,  w  ich  konsekwencji,  z  suwerennością  pań
stwa  wyraziście  podsumowała  i  streściła  miniatura  Stanisława  Samo-
strzelnika  powstała  w  latach  1533-1534,  mieszcząca  się  w  ewangelistarzu
biskupa  krakowskiego  Piotra  Tomickiego  przy  perykopie  Ewangelii  czyta
nej  na  ten  dzień  (Łk  9,  1-6  lub  Mk  16,  15-17)

8 3

6. Ważną rolę w propagowaniu i interpretowaniu treści ideowych zwią

zanych z obchodami dnia Rozesłania odgrywały kazania. Jedne skupiały
się na wątku Divisonis Apostolorum, inne zawierały także przypomnienie

wydarzeń grunwaldzkich. Przykładowo można wskazać na jedno z kazań

Mikołaja z Błonia zwanego „Pszczółką", kapelana i kaznodziei królewskiego

w latach 1422-1427, potem kapelana Stanisława Ciołka, biskupa poznań

skiego

8 4

. Mieści się ono w jego popularnych Sermones de tempore et de

Sanctis,

powstałych w końcu lat trzydziestych XV wieku. W kazaniu, zbu

dowanym według ówcześnie przyjętych reguł, wzywa najpierw kaznodzieja
do oddania chwały Apostołom. Następnie ukazuje ich działalność misyjną

jako opartą na autorytecie Chrystusa, który sam posłany był przez Ojca.

Dalej stwierdza, że Apostołowie byli godni tego, by podjąć zleconą im przez
Chrystusa misję i przedstawia korzyści, jakie płyną z niej dla wiernych

8 5

W jednym z rękopisów, zawierających m.in. Sermones Mikołaja z Błonia,

zapisano trzy inne kazania na dzień Divisionis Apostolorum. Między nimi
mieści się tekst noszący tytuł De magna strage alias o wyelgym pyobyczu,

który również miał służyć do wygłoszenia kazania na tę uroczystość; przy
końcu wspomnianego rękopisu znajdujemy natomiast omówiony już wyżej

Β. M i o d o

ń s k a, Miniatury Stanisława Samostrzelnika, Warszawa 1983, s. 129,

il. 40, 41; por. t a ż ,

Rex regum i rex Poloniae w dekoracji małarskiej graduału Jana

Olbrachta i pontyfikatu Erazma Ciołka. Z zagadnień ikonografii władzy królewskiej w sztuce

polskiej XVI w.,

Kraków 1979, passim.

Μ. Z w i e r c a n,

Mikołaj z Błonia,

PSB, t. 21, s. 102-104.

Sermones venerabilis magistri Nicolai de Błony [...] de tempore et de Sanctis,

Argen

tine (Strasburg) 1498, nr ΧΧΧΙΠΙ, s. i3-i4 nn. Zob. też: Scriptores rerum Prussicarum, t. I I I ,
ed. E. Strelhke, Leipzig 1866, s. 439 n.: Aus Nicolaus von Błonie.

326 Leszek Wojciechowski

wiersz „Anno milleno quadringentesimo deno". Rękopis, który sporządzono
w latach osiemdziesiątych XV wieku, został ofiarowany przez Michała
Bała, prowincjała bernardynów, dla klasztoru tego zakonu w Kościanie -
mieli zeń korzystać kaznodzieje zakonni. Rękopis został prawdopodobnie
skopiowany z kodeksu sporządzonego ok. 1459 roku przez Mariana z Je
ziorka, studiującego wówczas w Krakowie i zamierzającego wstąpić do
tamtejszego klasztoru bernardynów. Jak przypuszcza M. Błaziak, kazanie

De magna strage

mogło być przygotowane przez niego z okazji otrzymania

bakalaureatu i, jednocześnie, zbliżającej się pięćdziesiątej rocznicy bitwy
grunwaldzkiej. Następnie tekst De magna strage, jak i cały kodeks, trafił
wraz z Marianem z Jeziorka do krakowskiego środowiska bernardynów,
stamtąd natomiast do klasztoru w Kościanie. Tak więc kazanie to ukazy
wałoby w pewnej mierze treści związane ze świętem Diuisionis Apostolo-
rum

głoszone w 2 połowie XV wieku zarówno w środowisku uniwersy

teckim, jak i przez kaznodziejów bernardyńskich - w tym przypadku adre

sowane do szerszego grona słuchaczy. W kazaniu De magna strage wspom

niano najpierw, że przyczyną klęski Krzyżaków i mistrza Ulryka była
ich wielka pycha. Mistrz uciekł z pola walki na bagna i został zabity
włócznią przez rycerza polskiego. Tak to Bóg pogrążył wyniosłego, a pokor
nemu okazał łaskę. Następnie autor przedstawił dzieje chrztu Jagiełły -
ochrzczonego, jak zostało zaznaczone, w katedrze wawelskiej - oraz bitwę

pod Grunwaldem. Krzyżacy - mówi kaznodzieja - nie chcieli złożyć hołdu
królowi. Wysłali mu dwa skrwawione miecze, na znak, że zamierzali utopić

je w jego krwi i zupełnie wyniszczyć ziemię polską. Król polski pokornie

powierzył się Najświętszej Maryi Pannie, Apostołom, św. Stanisławowi

oraz św. Wacławowi - wspomnienie w tym kontekście tego świętego po
twierdza znaczącą rolę katedry krakowskiej w obchodach święta Rozesła

nia. Jagiełło nie chciał ruszyć do walki nie wysłuchawszy Mszy świętej.
Powtarzają się tu motywy znane już wcześniej, choćby z „Kroniki konflik
tu". Święto Rozesłania zyskuje jednak głębszą wymowę patriotyczną. Oto
w zakończeniu tekstu zaznaczono, że podczas obchodu święta radujemy się

nie dlatego, że została przelana krew nieprzyjaciół, lecz dlatego, że Bóg

ocalił naród polski od zagłady. Stąd można wnosić, że jest ono nie tylko
pamiątką zwycięstwa nad Krzyżakami, lecz i świętem ocalenia narodu

8 6

Część znanych dziś średniowiecznych kazań na Rozesłanie Apostołów

powstała w ostatniej ćwierci XV wieku. Wskazuje to zapewne na ożywienie

Rękopis Biblioteki Kórnickiej, sygn. 52; De Magna Strage a. 1410, wyd. W. Kętrzyński,

(MPH, t. 4), Lwów 1884, s. 44-48; por. Scriptores rerum Prussicarum, 1. cyt.; Μ. Β ł a z i a k,

„De magna strage" kazaniem bernardyńskim czy uniwersyteckim?,

„Studia Zródłoznawcze",

36(1997), s. 65-70 (tamże omówienie wcześniejszych poglądów).

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej

327

obchodu święta w tym okresie (po wojnie trzynastoletniej). Jego

propagatorami  byli  wówczas  Kazimierz  Jagiellończyk  i  Jan  Długosz,
zaznaczający w  Rocznikach  rolę  wstawiennictwa  św.  Stanisława  podczas
bitwy  grunwaldzkiej

8 7

. W klimacie tego ożywienia powstało w latach

siedemdziesiątych  w  środowisku  krakowskim  znaczące  dzieło  malarstwa
tablicowego -  tryptyk  przedstawiający  w  głównej  kwaterze  Rozesłanie
Apostołów. Tryptyk  został  wykonany  prawdopodobnie  dla  wspom-
nianego  już  wyżej ołtarza  ufundowanego  przez  Krystyna  z  Ostrowa  w
katedrze  wawelskiej i  tam  najpierw  umieszczony.  Przedstawia  w  centrum
Zmartwychwstałego Chrystusa  oraz  Apostołów  pogrupowanych  w  pary.
Każdy  z  Rozesłańców trzyma  banderolę  ze  swym  imieniem  i  nazwą
obszaru  działalności  misyjnej. Rozmieszczenie  nazw  krain  tworzy
swoistą  mapę

świata (mappa mundi)

W tym też czasie nieznany nam kaznodzieja spisał interesujące kazanie

o Rozesłaniu Apostołów (Thoma quia vidisti me credidisti). Ich „divisio" -
czytamy na początku - „est nostra collectio": podczas obchodu ich święta.

Apostołowie  zostali  rozdzieleni-rozesłani  po  całym  świecie,  by  zgromadzić
wszystkich  ludzi  w  jednej  wierze.  Zostali  posłani,  gdy  Jezus  wstępował  do
nieba  -  dziś  posłani  są,  jako  kaznodzieje,  iżby  głosili  kazania.  Niegdyś

Chrystus  dał  Apostołom  moc  czynienia  znaków,  aby  uwierzono  w  ich  po
słannictwo,  dziś  kaznodzieje  nie  czynią  takich  znaków,  bo  są  niepotrzebne,
gdyż  wiara  jest  dostatecznie  ugruntowana.  W  tym  zestawieniu  czasów
apostolskich  i  współczesnych  umieszcza  autor  wydarzenia  wielkiej  wojny
z  Krzyżakami.  „Et  sicut  Christus  dederat  [potestatem]  apostolis  miracula

facere  sic  et  in  hac  die  Christus  per  potestatem  horum  apostolorum  ma
gnum  miraculum  effecerat  tempore  magni  belli  in  terra  Prutenorum"  -  oto
więc  moc  czynienia  znaków  i  cudów,  jaką  otrzymali  Apostołowie  od  Chrys
tusa,  objawiła  się  wobec  Polaków.  Bóg  poprzez  moc  Apostołów  ocalił  Pola
ków  od  całkowitej  zagłady.  Krzyżacy  chcieli  bowiem  „linguam  Polonicam

[...] delere de mundo". Lecz tych właśnie, wyniosłych, Bóg poniżył. Dalej

autor kazania wskazuje na trzykrotne rozdzielenie Apostołów. Pierwszy raz
zostali rozdzieleni w czasie publicznej działalności Chrystusa, drugi raz

w  czasie  Jego  Męki,  gdy  się  rozproszyli,  a  trzeci  raz  po  Jego  Wniebo
wstąpieniu.  Lecz  jest  i  czwarte  rozdzielenie-rozesłanie,  mianowicie  w  cza
sach  dzisiejszych.  To  rozesłanie  odnosi  się  do  kaznodziejów.  Następnie
autor  wspomina  o  tym,  że  divisio  Apostołów  nastąpiła  po  12  latach  od
Wniebowstąpienia  i  zastanawia  się  nad  znaczeniem  tej  liczby,  która  jest
też  liczbą  Apostołów.  Jak  Jakub  przyszedł  z  12  synami  do  Egiptu,  by  się

J. D ł u g o s z, Roczniki, XI, 1410, s. 120, 134; L a 1 i k, dz. cyt., passim.

8 8

S z a b l o w s k i , dz. cyt. s. 41 nn. oraz passim.

328 Leszek Wojciechowski

rozmnożyć, tak Chrystus przyszedł z 12 Apostołami do świata i został
„rozmnożony" poprzez ich divisio, która zrodziła lud chrześcijański. Kazno

dzieja wymienia dalej ziemie, do których udali się poszczególni Apostoło

wie, a także mówi o ułożeniu przez nich Wyznania Wiary, które mieli gło

sić. Wyjaśnia też każdy z wypowiedzianych przez nich artykułów

8 9

Jest to jeden z niewielu, jak się zdaje, tekstów kaznodziejskich, w któ

rym zostały zestawione i obszerniej objaśnione dwa wątki wiążące się
z Rozesłaniem.

Wspomnienie o bitwie grunwaldzkiej zostało bardziej rozbudowane w in

nym kazaniu, pochodzącym z końca XV wieku, a zapisanym w rękopisie
użytkowanym w diecezji krakowskiej (Olkusz?, katedra wawelska?). Autor
tego kazania rozważa werset z Ewangelii św. Łukasza „Convocatis Ihesus
duodecim discipulis suis" (9, 1). Stąd też mówi kolejno o powołaniu Aposto
łów, o władzy im przekazanej i o ich rozesłaniu. W pierwszej części między
innymi przyrównuje Apostołów do 12 bram, rozmieszczonych po 3 z każdej
strony świata. Wierni z każdej ze stron wchodzą przez te bramy do jednej
wiary. W tym fragmencie dostrzegamy echa myśli św. Augustyna wyrażo
nych w Objaśnieniach psalmów (86. 2. 4). Mówiąc o władzy udzielonej

Apostołom przez Chrystusa, wskazuje kaznodzieja na to, że była to władza
nad wszelkimi złymi duchami, nad wszelkimi stworzeniami żywymi oraz
nad wszelkimi stworzeniami nieożywionymi. W trzeciej części kazania
czytamy, że Apostołowie zostali posłani, aby czynić pokój między królest
wem a królestwem, między sąsiadami. Autor wspomina, że pokój istniał
i między Krzyżakami a Polakami, tak jak między królem Asyryjczyków
Sancherybem a królem Izraela Ezechiaszem. Przywołuje dalej kaznodzieja
wydarzenia znane z 2 Księgi Królewskiej (2 Krl 18) i zestawia je kolejno
z epizodami wielkiej wojny z Krzyżakami. Postępowanie Sancheryba przy
równane zostało do postępowania wielkiego mistrza, natomiast czyny Ja
giełły stanowią echo postępowań Ezechiasza. Kaznodzieja mówi więc, że
tak jak Sancheryb nie dotrzymał pokoju z Ezechiaszem, tak też i mistrz

krzyżacki nie dotrzymał pokoju z Jagiełłą. Jagiełło, podobnie jak Eze

chiasz, chciał utrzymać pokój i tak jak Ezechiasz był pokorny, znosząc

pychę wielkiego mistrza (dwa miecze). Kiedy miało dojść do bitwy, Jagiełło
- tak jak Ezechiasz przed bitwą z Sancherybem - modlił się. Słowa modli
twy Jagiełły brzmiały: „Panie Jezu Chryste, wiesz, że nie pokładam na
dziei ani w tejże bitwie, ani w orężu, lecz jedynie w Tobie, który dziś roze
słałeś dwunastu Apostołów na cały świat, iżby czynili pokój; przyjdź mi

J. Κ o w a l c z y k, Grunwald w tradycji kaznodziejsko-kronikarskiej z końca XV w.,

„Anaiecta Cracoviensia", 19(1987), s. 256, 261-266 (z kodeksu Biblioteki Jagiellońskiej, rkps
przyb. 2/84).

Treści ideowe święta Rozesłania Apostołów w Polsce średniowiecznej 329

dziś z pomocą, abym miał pokój w królestwie". Chrystus wysłuchał króla
polskiego - podobnie został wysłuchany Ezechiasz

9 0

Odniesienia starotestamentalne pojawiają się też w jeszcze innym kaza

niu, wygłoszonym w końcu XV lub na początku XVI stulecia. Nie znamy

jego tekstu, lecz jedynie dyspozycję. Kaznodzieja rozważał najpierw roz

dział 15 z 2 Księgi Machabejskiej, gdzie przedstawiono zmagania pysznego
Nikanora z Judą Machabeuszem, który ufał Bogu; w bitwie Nikanor zna
lazł śmierć. Następnie autor przedstawił „scrutinium historicum", czyli
skróconą, jak możemy sądzić, przez siebie „Kronikę konfliktu". Kazanie
kończyło „obsequium polonicum"

9 1

Omówione wyżej starotestamentalne paralele są znamienne. Świadczą

o tym, że bitwę grunwaldzką postrzegano w końcu średniowiecza jako
wydarzenie o przesłaniach niejako biblijnych - z b a w c z y c h - dla
narodu polskiego. Święto Divisionis Apostolorum stawało się coraz bar
dziej, jak wyżej zauważono, pamiątką ocalenia narodu, pamiątką dnia, gdy
moc Apostołów dana im niegdyś przez Chrystusa przy Rozesłaniu przeja

wiła się w czasach wielkiej wojny i ocaliła tych, których władcą był czło
wiek pokorny.

The Contents of the Feast of the Separation of the Apostles

in Medieval Poland

An Outline of the Problem

S u m m a r y

The day Divisio Apostolorum (The Separation of the Apostles, La Separation

des Apôtres) celebrated on 15th July is recorded by the church calendars of the

western Church, starting from the first half of the 10th century. In Poland it has

been known since the 12th century. Divisio Apostolorum commemorated the

universal character of the mission of the Apostles. According to tradition, taking

shape since the 2nd century, they were supposed to have scattered over the earth

after the Ascension of Christ to preach the Gospel; tradition showed also the

countries to which they went. It is with this plot that is linked with the story

9 0

Tamże, s. 257, 266-273 (z kodeksu Biblioteki Paulinów na Skałce w Krakowie, sygn.

Β 23). Opis kodeksu zob. K o w a l s k a - U r b a n k o w a , Z b u d n i e w e k , dz. cyt.,
s. 354 n.; tam

też jeszcze o dwóch kazaniach na Rozesłanie Apostołów pomieszczonych w tym

kodeksie. O innych kazaniach informuje J. Wolny (Kaznodziejstwo, s. 292, przyp. 46).

Cronica conflictus,

s. 8.

330 Leszek Wojciechowski

from the beginning of the 5th century about the composition of the Creed-Symbol

by the Twelve Apostles.

The paper contains three main ideas which were related to the celebration of

the day Divisio Apostolorum in medieval Poland. One can distinguish several

periods in which the ideas functioned. In the first period there existed the main

threads related with Divisio Apostolorum. They were propagated especially by the

preachers who came from the mendicant orders: Dominicans and Franciscans,

above all in the territories of the then Kraków and Wroclaw dioceses.

The period ends on 15th July, 1410, together with the victory of the Polish-

Lithuanian army over the Teutonic Knights, at the battle of Tannenberg. The

victory on the day Divisio Apostolorum was very important for the then Poland.

Within one year after the battle there was affirmed in Polish social awareness a

particular relationship between the triumph of Poles and their patron, St.

Stanislaus. The celebrations of that day took place at the Wawel cathedral. The

second period of the development of Divisio Apostolorum was summed up in 1420.

It was then that in the statutes of the Gniezno church provinces Divisio

Apostolorum

was recorded as an obligatory feast (festum fori) in the whole of the

province. The feast became a religious-patriotic festival, the first feast of that kind

in Poland.

The third period, which lasted until the Middle Ages, the patriotic contents of

Divisio Apostolorum

were developed, especially in the sermons. A series of

references to the Old Testament were linked with the commemoration of the

victory at Tannenberg. The day Divisio Apostolorum was treated as a recollection

of the events of a "salutary" character for the Polish nation. The revival of this

kind of perception of the feast took place after the 13-year war with the Teutons

(1454-1466). In the last quarter of the 15th century and at the beginning of the

16th century the feast Divisio Apostolorum was treated as the day of the salvation

of the Polish nation from extermination; the Apostles and St. Stanislaus played

a particular role in this salvation.

Translated by Jan Kłos