10595

Farmakognozja. Postacie leku roślinnego

Natalia Zuzak

W pracy tej zostaną przedstawione podstawowe informacje o postaciach leków

galenowych. Mają one na celu przedstawienie ich najważniejszych właściwości i różnic

pomiędzy nimi.

Rozdział pierwszy:

Zioła – Species oraz Odwary – Decocta.

Species - Zioła

Zioła są mieszaniną suchych, rozdrobnionych surowców roślinnych, która jest

przeznaczona do przygotowania odpowiednich ekstraktów wodnych - naparów lub odwarów.

Są one sporządzane poprzez zmieszanie stosownie spreparowanych surowców. Mogą także

zawierać substancje lecznicze. Zioła nie mogą jednak zawierać substancji silnie działających!

Pacjent otrzymuje od aptekarza mieszankę ziołową, z której następnie samodzielnie

przygotowuje ekstrakt wodny - napar lub odwar.

Surowce roślinne są przygotowane poprzez ich rozdrobnienie i przesianie przez

odpowiednie sita (5,6 mm). Kwiatów, koszyczków, nasion i owoców z wyjątkiem owoców

pieprzowca i dzikiej róży nie należy rozdrabniać To postępowanie pozwala na ich

odpowiednie wytrawienie.

Przy samodzielnym przygotowywaniu ziół pacjent posługuje się miarami domowymi.

Przykłady tych miar zamieszczam poniżej:

Łyżka ziół

7-8g

Łyżka wody

15g

Łyżeczka wody 5g

S t r o n a

| 2

Łyżeczka ziół 1,5-2g

Szklanka wody 200-250g

Obecnie ta postać leku roślinnego nie jest przygotowywana przez farmaceutę w aptece,

gdyż została wyparta przez szereg mieszanek ziołowych sporządzanych w postaci "fiksów"-

mieszanki ziół umieszczonej w papierowej torebce. Charakteryzują się one większą prostotą

przygotowywania niż klasyczne zioła.

Decocta - Odwary

Większość surowców wytrawia się lepiej przy dłoższym ogrzewaniu w łaźni wodnej.

Dlatego jeżeli surowiec nie zawiera substancji wrażliwych na działanie enzymów bądź

wysokich temperatur i nie jest surowcem śluzowym należy przyrządzić z niego odwar.

Sporządzanie odwarów

Surowiec przepisowo rozdrobniony zalać w infuzorce przepisaną ilością wody o

temperaturze pokojowej, wymieszać starannie, przykryć i umieścić we wrzącej łaźni wodnej.

Podczas ogrzewania temperatura naczynia powinna być przez 30 minut nie niższa niż 90ºC.

W praktyce przy infuzorce o normalnej wielkości i przy objętości odwaru 100,0-200,0 g.

wody wystarczy ją ogrzewać przez 45 minut bez kontroli temperatury. Zawartość naczynia

przecedzić przez flanele. Pozostały surowiec przepłukać wrzątkiem i uzupełnić nim (po

przecedzeniu) odwar do przepisanej ilości.

Surowiec przepisowo rozdrobniony zalać w infuzorce przepisaną ilością wody o

temperaturze pokojowej, wymieszać starannie, przykryć i umieścić we wrzącej łaźni wodnej.

Podczas ogrzewania temperatura naczynia powinna być przez 30 minut nie niższa niż 90ºC.

W praktyce przy infuzorce o normalnej wielkości i przy objętości odwaru 100,0-200,0 g.

wody wystarczy ją ogrzewać przez 45 minut bez kontroli temperatury. Zawartość naczynia

przecedzić przez flanele. Pozostały surowiec przepłukać wrzątkiem i uzupełnić nim (po

przecedzeniu) odwar do przepisanej ilości.

Odwary z surowców zawierających alkaloidy. Ponieważ sole alkaloidów rozpuszczają

się znacznie lepiej niż same alkaloidy do przyrządzenia odwarów z surowców alkaloidowych

S t r o n a

| 3

używa się wody zakwaszonej uprzednio za pomocą kwasu cytrynowego w ilości .0,5 g. na

100,0 g. odwaru. Gotowy odwar zobojętnia się 10% roztworem amoniaku w ilości 25 kropel

na 100,0 g. odwaru.

Rozdział drugi:

Infusa – napary Macerationes – Maceracje

Infusa - napary

Napary sporządza się z surowców zawierających substancje czynne, które mogą zostać

rozłożone przez enzymy roślinne zawarte w tym samym surowcu w wyższych temperaturach.

Zalanie surowca wrzątkiem unieczynnia owe enzymy. Krótszy czas ogrzewania niż w

przypadku odwarów pozwala na zachowanie aktywności substancji czynnych o większej

wrażliwości na wysoką temperaturę.

Sporządzanie naparów

Surowiec odpowiednio rozdrobniony należy zalać przepisaną ilością wrzątku i

ogrzewać w infuzorce (lub w naczyniu o odpowiedniej objętości) umieszczonej na łaźni

wodnej przez 15 minut. Zamiast łaźni wodnej można użyć innego, większego naczynia.

Następnie zestawić infuzorkę z łaźni i odczekać jeszcze 15 minut. Napar przecedzić przez

flanele lub watę do innego naczynia i uzupełnić do przepisanej ilości wrzątkiem

przecedzonym przez flanele z resztkami surowca.

Macerationes – Maceracje

Maceracja jest sposobem wytrawiania surowców roślinnych. Stosowana jest zarówno w

recepturze jak i przypadku leków galenowych. Warunki, czas i rozpuszczalnik jaki stosujemy

uzależnione są od substancji będących celem naszego działania. Poprzez odpowiednie

dobranie tych czynników, oraz dzięki odpowiedniemu rozdrobnieniu surowca, w uzyskanym

maceracie będą znajdować się tylko określone grupy związków.

Sporządzanie maceratów

Maceraty do potrzeb recepturowych przyrządza się z surowców śluzowych. Przepisaną

ilość surowca przemywa się małą ilością wody, a następnie zalewa się przepisaną ilością

zimnej wody i pozostawiam na 30 min. Następnie macerat przesącza się przez gazę i

S t r o n a

| 4

uzupełnia przez gaze do żądanej ilości wodą pochodzącą z przepłukania surowca poddanego

maceracji.

Na potrzeby uzyskiwania leków galenowych do maceracji wykorzystuje się takie

rozpuszczalniki jak woda, etanol, eter i ich mieszaniny. Czas trwania takich maceracji wynosi

od 1 do 7 dni. Dobór rozpuszczalnika i czasu maceracji uzależniony jest od surowca i opisany

w odpowiednich monografiach.

Rozdział trzeci:

Extracta – Wyciągi:

Ekstrakty:

Ekstraktami nazywamy zagęszczone preparaty otrzymywane przez wytrawienie

odpowiedniego surowca roślinnego odpowiednim rozpuszczalnikiem. W

zależności od stopnia zagęszczenia wyróżnia się następujące rodzaje wyciągów:

•

Wyciągi płynne (Extracta fluida)- 1 cz. wyciągu odpowiada 1 cz. surowca (takie

zagęszczone nalewki).

•

Wyciągi gęste (Extracta spisa) o konsystencji gęstej, plastycznej masy i

zawartości wody do 30 %.

•

Wyciągi suche (Extracta sicca) są to sypkie proszki o zawartości wody do 5 %.

Wyciągi płynne - Extracta fluida

Są to płynne preparaty sporządzane przez perkolację surowca lub poprzez

rozpuszczenie wyciągu suchego. Rozpuszczalnikiem są z reguły różne roztwory etanolu.

Perkolację przeprowadza się w ten sposób że uzyskuje się wyciągi 1:1 z surowców

słabo działających. Zgodnie z FP taka perkolacja składa się z dwóch etapów. W pierwszym

uzyskuje się najpierw 85% perkolatu w stosunku do masy wytrawionego surowca. W drugim

etapie prowadzi się perkolację aż do całkowitego wytrawienia surowca a następnie drugą

części perkolatu zagęszcza się do 15 % (odparowanie pod zmniejszonym ciśnieniem) i łączy

się z pierwszą częścią. Mieszaninię pozostawia się na kilka dni a następnie sączy.

W przypadku wyciągów z surowców alkaloidowych modyfikuje się trochę to

postępowanie tak, aby otrzymać wyciąg o określonej ilości substancji czynnch.

Są to preparaty o ograniczonej trwałości. Podczas przechowywania często wytrącają cię

z nich osady.

S t r o n a

| 5

Wyciągi gęste - Extracta spisa

Są to wyciągi o gęstej, plastycznej konsystencji i zawartości wody do 30%. Nie zostały

one uwzględnione w Farmakopeii Polskiej V ze względu na ich dużą nietrwałość, związaną z

rozkładem substancji czynnych przez enzymy oraz dużą podatność na rozwój mikroflory.

Obecnie są one wykorzystywane w niektórych zakładach przemysłu zielarskiego jako

półprodukt do szybkiego dalszego przerobu przy produkcji granulatów i tabletek. Są dobrą

substancją wiążącą.

Otrzymuje się je najczęściej poprzez ekstrakcje etanolem, jego wodnymi roztworami

lub samą wodą, a następnie odpowiednim zagęszczeniem.

Wyciągi suche - Extracta sicca

Zawierają nie więcej niż 5 % wody. Sporządza je się poprzez odparowanie

rozpuszczalnika z przygotowanego wcześniej etanolowego, wodno-etanolowego lub wodnego

wyciągu z surowca roślinnego. Najczęściej rozpuszczalnik oddestylowuje się pod

zmniejszonym ciśnieniem, a pozostałą masę suszy się rozpyłowo.

Obecnie wyciągi suche mają małe znaczenie jako postać leku roślinnego. Są one jednak

doskonałym półproduktem do sporządzania suchych postaci leków np.: granulatów, tabletek i

kapsułek.

S t r o n a

| 6

Tabelka do nauki liści:

Nazwa

surowca

Związki czynne

Działanie

St. Cechy

morfologiczne

Cechyc

anatomiczne

Folium

Althaeae

Sluz

Flawonoidy

Olejki eteryczne

Syropy p-

kaszlowe

Obustronne

miękko

jedwabiście

owłosiony

Szparki

Solanaceae

Folium

Belladonnae

alkaloidy

kumaryny

flawonoidy

Wykaz B

Rozkurczajacy

hamuje

wydzielanie potu

soku

ołądkowego

Dolna

powierzchnia

bialo

punktowana

Lisc

bifacjalny

Piasek

szczawianu

Folium

Betulae

flawonoidy

Garbniki

Trójterpeny

olejek eteryczny

Moczopędnie

Napotnie, P-

reumatycznie

Brunatno

punktowany

Podwójnie

ząbkowany

Wloski

tarczowate

Folium

Digitalism

lanatae

Glikozydy

kardenolinowe

Saponiny

Flawonoidy

Wykaz B

Nasercowo

Diuretycznie

Lisc

lancetowaty

Brak

włosków

Folium

Digitalism

purpureae

Glikozydy

Saponiny

Flawonoidy

Syropy

Liść jajowaty

bardziej

owłosiony

Brak

szczawianu

Folium

Farfarae

luz Garbniki

Flawonoidy

Gorycze Sterole

Na bezsenność

Zaburzenia

trawienia

Dolna pow.

szarobiała

owłosiona

Wloski

Labiatae

U - surowiec pozyskiwany z upraw

N - surowiec pozyskiwany ze stanowisk naturalnych

P-..... - Przeciw..... (np.; przeciwzapalnie)