plik

tarzenie się to naturalna konse-
kwencja  przyrodnicza  w  ewo-
luującym  oraz  zamkniętym  sy-
stemie  biosfery,  do  którego
człowiek  biologicznie  należy,

a co więcej, z którego jako organizm bio-
logicznie pochodzi.

Od początku cywilizowanego świata

próbuje się wyjaśnić mechanizmy i przy-
czyny, a także przebieg i konsekwencje
procesu starzenia się organizmów żywych,
a przede wszystkim człowieka.

Proces starzenia doczekał się wielu te-

orii,  które  zmierzają  do  wyjaśnienia  jego
istoty.  Na  dzisiejszym  etapie  wiedzy  nie
wydaje się możliwe zdefiniowanie jednego
czynnika pełniącego wiodącą rolę w jego
inicjowaniu. Spośród wielu teorii starzenia
wyróżnić należy: teorię wolnych rodników
Harmana, teorię endokrynną, teorie ogra-
niczonej  liczby  podziałów  komórkowych

Hayflicka, teorie telomerowe, teorie ewo-
lucjonistyczne, teorie deterministyczne.

TEORIA WOLNYCH RODNIKÓW HARMA-
NA

jest najpopularniejszą teorią starzenia.

Pierwsze publikacje na jej temat pochodzą
z 1956 roku. Opiera się ona na przypusz-
czeniu, że zmiany prowadzące do starze-
nia się są indukowane uszkodzeniami ma-
krocząsteczek komórkowych (DNA, białka,
lipidy,  węglowodany),  które  powstają  na
skutek  działania  wolnych  rodników.  Wol-
ne rodniki to wysoce reaktywne atomy lub
cząsteczki, posiadające wolny elektron na
orbicie zewnętrznej. Wolne rodniki hamują
syntezę prostaglandyn, ułatwiając rozwój
miażdżycy. Biorą udział w patogenezie ta-
kich chorób jak: cukrzyca i jej powikłania,
choroby płuc (astma oskrzelowa, rozedma
płuc), zaćma, nowotwory, szczególnie po-
wodowane  przez  szkodliwe  środowisko.
Wolne  rodniki  działają  destrukcyjnie  na
cały  nasz  organizm.  Utleniają  lipidy  błon
komórkowych,  białka  strukturalne,  białka
enzymatyczne.  Poprzez  uszkodzenie  DNA
komórkowego  uszkadzają  materiał  gene-
tyczny, co prowadzi do mutacji nowotwo-
rowych. Osłabiają działanie układu odpor-
nościowego i przyczyniają się do powsta-
wania blaszek miażdżycowych. Uszkadzają
również między innymi komórki nerwowe
i erytrocyty.

Wolne rodniki tworzą się w naszym or-

ganizmie  w  sposób  nieustanny.  Za  przy-
czynę  ich  powstawania  przyjmuje  się
naturalne  procesy  przemiany  materii,
zwłaszcza  proces  utleniania  wieloniena-
syconych  kwasów  tłuszczowych  i  rozpad
„wyeksploatowanych” już komórek. Źród-
łem  wolnych  rodników  może  być  także
nasze  otoczenie.  Mogą  tworzyć  się  one

ciekawostki

Teorie starzenia się organizmu

ludzkiego –

część I

dr n. med.

Marzena Humańska

Collegium Medicum

w Bydgoszczy

Dlaczego się

STARZEJEMY?

marzec 2009

.in

pod  wpływem  niektórych  leków,  alkoho-
lu,  dymu  tytoniowego,  środków  ochrony
roślin  (pestycydów).  Powstają  również
pod  wpływem  promieniowania  słonecz-
nego, a także w wyniku oddziaływania na
organizm  leczenia  radioterapeutycznego
i chemioterapii. Udowodniono, że powsta-
waniu  wolnych  rodników  sprzyja  dieta
wysokotłuszczowa  obfitująca  w  tłuszcze
zwierzęce,  produkty  przetworzone  i  kon-
serwowane chemicznie. Badania naukowe
potwierdzają, że tworzenie się dużej ilości
wolnych  rodników  w  naszym  organizmie
może  być  uwarunkowane  stanami  zapal-
nymi, przewlekłym stresem i schorzeniami
przebiegającymi z gorączką.

Na działanie wolnych rodników nara-

żona  jest  również  skóra.  W  procesie  jej
starzenia można zaobserwować wiotkość
skóry  właściwej  i  tkanki  podskórnej,  de-
gradację  i  zanik  włókien  kolagenowych
i  elastycznych.  Wolne  rodniki  zaburzają
wytwarzanie nowego kolagenu, który słu-
ży do odbudowy skóry i wzmacniania tka-
nek i narządów. Takie zaburzenia powodu-
ją wolniejsze gojenie się ran, skłonność do
rozstępów i tworzenie się cellulitu.

Należy zwrócić również uwagę na fakt,

że wolne rodniki działają niekorzystnie na
organizm,  jeśli  są  obecne  w  nadmiarze.
Aby  nie  doprowadzić  do  powstawania
dużej  ilości  wolnych  rodników  w  organi-
zmie, starajmy się unikać ekspozycji na nie
(unikanie dymu papierosowego, nadmiaru
alkoholu,  przewlekłego  stresu,  nadmier-
nego promieniowania UV). Należy dostar-
czyć organizmowi jak najwięcej substancji
neutralizujących wolne rodniki – są to tak
zwane  „wymiatacze”  wolnych  rodników.
„Wymiatacze”  szybko  dostarczają  wolne-
mu rodnikowi elektron brakujący do pary,
co unieszkodliwia działanie wolnych rodni-
ków. Do „wymiataczy” zalicza się witami-
ny z grupy A,C i E, które obecne są w wa-
rzywach i owocach. Pierwiastki o działaniu
antyoksydacyjnym  –  selen  żelazo,  miedź,
cynk i mangan.

TEORIA ENDOKRYNNA

– powstała ja-

ko  wynik  obserwacji  dynamiki  rozwoju
i  zaniku  elementów  układu  dokrewnego.
W układzie tym dochodzi do zmian w wy-
dzielaniu wielu hormonów. Zmiany te nie
dotyczą  w  równym  stopniu  wszystkich
gruczołów dokrewnych i nie są jednokie-
runkowe.  Obniżone  wydzielanie  niektó-

rych  hormonów  wyraźnie  zmniejsza  się
z wiekiem. Są one często nazywane „hor-
monami młodości”, „fontanną młodości”,
„antidotum  na  starzenie”,  czy  „cudowną
pigułką”.  Tymi  hormonami  są:  hormon
wzrostu  (GH),  dehydroepiandrosteron
(DHEA) oraz melatonina.

Hormon wzrostu (GH) ma działanie wie-

lokierunkowe, działa prawie na wszystkie
narządy  organizmu,  gdyż  moduluje  szla-
ki  metaboliczne  oraz  wpływa  na  fizjolo-
gię  układu  nerwowego,  płciowego,  im-

STARZEJEMY?

cie

.in

munologicznego,  krążenia  i  oddychania.
Obniżone  wydzielanie  GH  może  sprzyjać
powstawaniu  wielu  dolegliwości  w  sfe-
rze psychicznej, np. depresji, zaburzeniom
osobowości,  niestabilności  emocjonalnej,
zaburzeniom  snu,  pogorszeniu  pamięci
i koncentracji, poczuciu izolacji społecznej.
Zmniejszone  wydzielanie  GH  oddziałuje
również na sferę somatyczną, np. obniża
odporność  organizmu,  zmniejsza  masę
mięśniową, przyspiesza rozwój miażdżycy,
powoduje suchość skóry na skutek zmniej-

szonego wydzielania gruczołów potowych
oraz prowadzi do osteoporozy.

Dehydroepiandrosteron (DHEA) i jego

siarczan  (DHEAS)  stały  się  przedmiotem
wielu reklam jako środki opóźniające pro-
ces starzenia. DHEA zalicza się do neuro-
steroidów  –  czyli  do  steroidów,  które  są
syntetyzowane  w  obrębie  ośrodkowego
układu  nerwowego  i  wywierają  modulu-
jący  wpływ  na  przewodnictwo  nerwowe
niektórych  receptorów.  Niedobór  DHEA
może powodować takie objawy jak: obni-
żenie nastroju, osłabienie potencji, zmniej-
szenie  masy  i  siły  mięśniowej,  obniżenie
odporności  czy  przyspieszenie  procesu
miażdżycowego.

Melatonina to hormon, którego wydzie-

lanie uzależnione jest od rytmu dobowe-
go. Dobowy rytm wydzielania melatoniny
wykształca się już około 6 miesiąca życia.
Nocne stężenia tego hormonu wzrastają

dość szybko i osiągają swój szczyt między
4 a 8 rokiem życia. Po tym wieku następuje
obniżenie jej wydzielania, najwyraźniejsze
w wieku osiągnięcia dojrzałości płciowej.
Wartości osiągnięte w tym czasie utrzy-
mują się na dość stabilnym poziomie aż do
30-40 roku życia, po czym ulegają syste-
matycznemu obniżeniu do bardzo niskich
wartości u osób w wieku podeszłym.

Aż 40-70% osób starszych cierpi na prze-

wlekłe zaburzenia snu, które niekorzystnie
wpływają  na  funkcjonowanie  organizmu,
a  także  mogą  towarzyszyć  powstawaniu
chorób  sercowo-naczyniowych  (nadciś-
nienie  tętnicze,  choroba  niedokrwienna
serca)  oraz  upośledzeniom  zdrowia  psy-
chicznego  (obniżenie  satysfakcji  z  życia,
depresja,  senność  w  ciągu  dnia,  nerwo-
wość, niepokój).

STARZENIE REPLIKACYJNE,

zwane ina-

czej komórkowym opisał po raz pierwszy
na początku lat 70. XX wieku Hayflick na
przykładzie ludzkich fibroblastów. Groma-
dzenie się starych, niezdolnych do podzia-
łów komórek może przyczynić się do sta-
rzenia  organizmu  poprzez  niszczenie  ho-
meostazy i integralności tkanek, w których
one  występują.  Długość  życia  komórek
jest  wyznaczana  liczbą  podziałów,  jakie
zdolne są one przejść i jeśli chodzi o ludz-
kie  fibroblasty  otrzymywane  z  płodu,  to
liczba ta zawiera się w przedziale 50-70.

Teoria replikacyjna została wsparta

przez

TEORIĘ TELOMEROWĄ

. Telomery

to  końcowe  odcinki  chromosomów.  Wy-
kazano, że z każdym podziałem następu-
je  skracanie  telomerów,  aż  do  długości
uniemożliwiającej  dalsze  ich  podziały.
Skracanie  się  telomerów  związane  jest
z wieloma chorobami wieku podeszłego,
między innymi: chorobami serca, osłabie-
niem układu immunologicznego, zmniej-
szoną zdolnością do gojenia ran. Ludzie,
którzy  mają  krótsze  telomery  w  leuko-
cytach,  mają  wyższe  ciśnienie  tętnicze
krwi  niż  ich  rówieśnicy  i  zwiększone  ry-
zyko miażdżycy. Krótkie telomery obecne
w  leukocytach  mają  związek  z  występo-
waniem  różnych  form  otępienia  starcze-
go związanego z postępującym z wiekiem
zanikiem  neuronów.  Utrata  masy  ciała
u osób starszych związana jest z zanikiem
komórek, które przestały się dzielić – doty-
czy to zwłaszcza mięśni szkieletowych.



marzec 2009

.in