1.1. Wielkość i struktura rynku alkoholu w Polsce
W 1919 roku powołany został państwowy monopol spirytusowy. Do jego zadań
należała m.in. produkcja spirytusu oraz kontrola nad jego obrotem, produkcja wódek czystych
i koncesjonowanie produkcji wódek gatunkowych kolorowych. W 1945 roku został
ustanowiony państwowy monopol na produkcję spirytusu i wyrobów spirytusowych, na ich
import i eksport oraz na dystrybucję.
1
W roku 1989 powołane zostało ogólnokrajowe Państwowe Przedsiębiorstwo Przemysłu
Spirytusowego „Polmos”, które w 1991 roku podzielone zostało na dwadzieścia pięć
samodzielnych przedsiębiorstw.
Podstawowy asortyment większości z dwudziestu jeden funkcjonujących Polmosów
były wyrób spirytusowe czyste i gatunkowe (20%).
Pomimo przemian gospodarczych po 1989 roku przekształcenia własnościowe
w przemyśle spirytusowym zapoczątkowane zostały dopiero w 1999 roku. W przyjętym
14 lipca 1998 roku rządowym Programie prywatyzacji do 2001 roku, zakładano
przeprowadzenie prywatyzacji w latach 1999-2000. Do tego czasu sprzedane zostały jednak
akcje jednej tylko spółki tj. ZPS „Polsmos” S.A. w Kutnie. W przypadku pozostałych
podmiotów, proces prywatyzacji znajdował się dopiero na etapie wyłaniania inwestorów oraz
negocjowania warunków umów.
2
Jako jedną z przyczyn takiego opóźnienia wskazuje się konflikt między Polmosami a
byłą centralą handlu zagranicznego – Agrosem. Do 1989 roku eksport towarów z Polski
odbywać się mógł jedynie przy udziale central handlu zagranicznego, które odgrywały rolę
pośrednika i którym przyznawane było prawo do nazw obsługiwanych firm oraz znaków
towarowych
wytwarzanych
przez
nie
produktów.
Po 1989 roku sytuacja taka uległa zmianie. Eksporterzy zmieniali rejestracje, sprzedawali
bądź oddawali znaki towarowe innym podmiotom a krajowi producenci samodzielnie zaczęli
poszukiwać zagranicznych rynków zbytu. Okazało się, że po 1989 roku markowe produkty
1
Informacja o wynikach kontroli restrukturyzacji i stanu przygotowania do prywatyzacji przedsiębiorstw
przemysłu spirytusowego, Najwyższa Izba Kontroli, Departament Gospodarki Skarbu Państwa i Prywatyzacji,
Warszawa, luty 2002, s. 4.
2
Informacja o wynikach kontroli restrukturyzacji i stanu przygotowania do prywatyzacji przedsiębiorstw
przemysłu spirytusowego, Najwyższa Izba Kontroli, Departament Gospodarki Skarbu Państwa i Prywatyzacji,
Warszawa, luty 2002, s. 4.
wytwarzane są równolegle przez wielu producentów. Na rynku polskim prawo do znaków
towarowych przysługiwało Polmosom, na rynku zagranicznym zaś Agrosowi.
3
W 1997 roku nadzór nad przedsiębiorstwami spirytusowymi przejęty został od Monistra
Rolnictwa i Gospodarki Żywnosciowej przez Ministra Skarbu Państwa, który w 1997 i 1999
roku doprowadził do podziału znaków towarowych pomiędzy poszczególnych producentów.
4
Podział znaków przeprowadzony został w dwóch etapach: w 1997 roku podzielone
zostały 143 znaki używane przez 1-2 producentów, w 1999 roku podzielone zostało pozostałe
46 znaków, które wykorzystywane były do tej pory przez większą liczbę producentów.
Dodatkowo utworzona została spółka Znaki Wspólne Sp. z o.o., której zadaniem było
zarządzanie dziesięcioma niepodzielnymi znakami.
5
Stosownie do zawartych porozumień właścicielem wódki Wyborowe został Polmos
Poznań, Żubrówki – Białystok a wódki Luksusowej – Zielona Góra. Prawo do eksportu tych
marek, nadal pozostawało jednak w rękach Agrosu, którego głównym akcjonariuszem jest
firm Pernod Ricard, jeden z największych producentów napojów spirytusowych w Europie.
6
Jednocześnie trwały negocjacje, koordynowane przez Ministra Skarbu Państwa,
prowadzone przez Polmosy i Znaki Wspólne S.A. a Agrosem i Pernod Ricrd w kwestii
uregulowania zagranicznych rejestracji polmosowskich znaków towarowych. Prace te
doprowadziły do zawarcia ugody na mocy, której Agros zobowiązał się do przekazania
Polmosom wszystkich zagranicznych znaków rejestracji za wyjątkiem znaku „Wódka
Wyborowa.”
7
Dzięki temu stworzone zostały dla Skarbu Państwa korzystniejsze warunki dla rokowań
w sprawie sprzedaży spółek i zwiększenia możliwości przeprowadzenia ich prywatyzacji.
8
Do końca 2011 roku Minister Skarbu Państwa planuje sprywatyzowanie jeszcze
siedmiu Polmosów.
9
3
K. Dąbrowska, Marketing alkoholu w Polsce, „Alkoholizm i Narkomania” 2002/4, s. 433 i n.
4
Informacja o wynikach kontroli restrukturyzacji i stanu przygotowania do prywatyzacji przedsiębiorstw
przemysłu spirytusowego, Najwyższa Izba Kontroli, Departament Gospodarki Skarbu Państwa i Prywatyzacji,
Warszawa, luty 2002, s. 6.
5
Informacja o wynikach kontroli prywatyzacji przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego, Najwyższa Izba
Kontroli, Departament Gospodarki Skarbu Państwa i Prywatyzacji, Warszawa 2006, s. 14.
6
K. Dąbrowska, Marketing alkoholu w Polsce, „Alkoholizm i Narkomania” 2002/4, s. 433 i n.
7
Informacja o wynikach kontroli prywatyzacji przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego, Najwyższa Izba
Kontroli, Departament Gospodarki Skarbu Państwa i Prywatyzacji, Warszawa 2006, s. 14.
8
Informacja o wynikach kontroli restrukturyzacji i stanu przygotowania do prywatyzacji przedsiębiorstw
przemysłu spirytusowego, Najwyższa Izba Kontroli, Departament Gospodarki Skarbu Państwa i Prywatyzacji,
Warszawa, luty 2002, s. 6.
9
Plan Prywatyzacji na lata 2008-2011 przyjęty uchwałą Nr 83/2008 Rady Ministrów z dnia 22 kwietnia 2008
roku w sparwie „Planu Prywatyzacji na lata 2008-2011”
Obecnie rynek spirytusowy i napojów spirytusowych wart jest ponad dwa i pół miliarda
złotych. Działalność na nim prowadzi około sto dziewięćdziesiąt przedsiębiorstw w tym sto
firm mikro. Liderem na rynku jest Central European Distrubution Corporation (CEDC) –
kontrolujący 30% rynku. Drugie miejsce na rynku zajmuje Grupa Belweder z 26% udziałem
w rynku a trzecią Polmos Lublin udział, którego wynosi 11,8%.
10
Polski rynek wódki jest jednym z największych na świecie: pod względem wartości
sprzedaży zajmuje siódme miejsce, pod względem ilościowego spożycia zajmuje pozycję
czwartą. Niemal 100% rynku należy obecnie do kapitału zagranicznego.
Wódka ma 40% udział w krajowym rynku alkoholi. Łącznie na mocne alkohole
przypada niemal 45% rynku alkoholowego (wartości sprzedaży detalicznej), których Polacy
kupują 270 milionów litrów rocznie.
11
Do 2008 roku poziom spożycia wódek i likierów w Polsce wzrastał.
Rysunek 1. Spożycie wódki, likierów i innych napojów alkoholowych w przeliczeniu na 100% w litrach w Polsce
w okresie 1950-2009
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej
2010, GUS, Warszawa 2010.
Polskie wódki należą do czołowych marek alkoholi mocnych na świecie. Jak wynika
z rankingów Millionaires Club Wyborowa znajduje się na czele top-listy najszybciej
rosnących marek świata. W 2007 roku jej globalny wzrost sprzedaży osiągnął poziom 52,1%.
Na rynku dominuje wódka krajowa, osiągając niemal 94% udział w rynku. Dodatkowo
Polacy preferują wódki czyste, choć wskaźnik sprzedaży wódek kolorowych systematycznie
10
J. Drożdż, Liderzy branż spożywczych, „Przemysł Spożywczy” 2008/8, s. 22.
11
http://www.fcmarket.pl/sezam/293035.pdf
0
1
2
3
4
5
6
7
1950 1960 1970 1980 1990 1995 2000 2004 2005 2006 2007 2008 2009
rośnie. Wskazuje się przy tym, że wzrost udziału wódek kolorowych w rynku o 0,1 punkta
procentowego odpowiadał prawie jedenastomilionowemu wzrostowi sprzedaży.
Zwraca się ponadto uwagę, że polscy konsumenci coraz większą uwagę przywiązują do
marki, jakości oraz smaku i zapachu wyrobu. Świadczy o tym wzrastająca z roku na rok
sprzedaż wódek z segmentu Premium i Top Premium.
12
Tabela 1. Sprzedaż wódki w rozróżnieniu a segmenty cenowe (w milionach złotych)
Wartość sprzedaży (w mln zł)
Zmiana w %
Października 2007-
wrzesień 2008
Października 2008-
wrzesień 2009
Łącznie
9 678,072
10 950, 629
13,1
Top
Premium
i
importowana
716,177
832,248
16,2
Premium
2 071,107
2 266,780
9,4
Mainstream
4 413,201
5 442, 463
23,3
Economy
2 477, 586
2 409, 138
-2,8
Źródło:
http://www.fcmarket.pl/sezam/293035.pdf
Do najczęściej spożywanych wódek w Polsce należą Absolwent, Żołądkowa Gorzka,
Bols Vodka i Finlandia po które sięga ponad 12% badanych. Do często spożywanych marek
wódki należą ponadto Sobieski, Wyborowa, Luksusowa, Żubrówka, Smirnoff i Pan Tadeusz.
Tabela 2. Najczęściej spożywane marki wódki (procent konsumentów)
Nazwa
Procent konsumentów
Absolwent (CEDC, Polmos Białystokk)
14,3
Żołądkowa Gorzka (Stock Polska/Polmos Lublin)
13,2
Bols Vodka (CEDC, Bols)
12,2
Finlandia (Brown- Forman)
12,0
Sobiecki (Belvedere, Sobiecki)
8,4
Wyborowa (Pernod Ricard, Wyborowa)
6,8
Luksusowa (Pernod Ricard, V&S Luksusowa)
6,7
12
http://www.fcmarket.pl/sezam/293035.pdf
Źubrówka (CEDC, Polmos Białystok)
6,0
Smirnoff (Diageo)
4,7
Pan Tadeusz (Pernod Ricard, V&S Luksusowa)
4,4
Źródło:
http://www.fcmarket.pl/sezam/293035.pdf
Browary i słodownie zgrupowane były w 1991 roku w dwudziestu czterech
przedsiębiorstwach państwowych lub jednoosobowych spółkach Skarbu Państwa. W 1995
roku na polskim rynku funkcjonowało osiemdziesiąt browarów, należących do trzydziestu
trzech podmiotów gospodarczych, które zwane były zakładami piwowarskimi lub browarami.
Piwo produkowane było w siedemnastu małych zakładach, zwanych minibrowarami.
13
W branży piwowarskiej również postępowała konsolidacja. W 1997 roku pięć
największych polskich browarów kontrolowało ponad połowę krajowego rynku. Na koniec
2002 roku na pierwsze miejsce pod względem wielkości sprzedaży wysunęła się Kompania
Piwowarska S.A. z udziałami rynkowymi wynoszącymi 32,2%. Udziały Grupy Żywiec,
drugiej pod względem wielkości wynosiły wówczas 31,6%. a trzeciego - Carlsberga -
Okocimia – 13%. Na koniec 2003 roku, w wyniku połączenia z Brau Union, na pierwsze
miejsce wysunęła się Grupa Żywiec z udziałami wynoszącymi ok. 37% na drugie miejsce
spadła Kompania Piwowarska S.A., która wraz kupionymi Dojlidami osiągnęła udziały
sięgające 33,5%, zaś na trzeciej pozycji umocnił się Carlsberg-Okocim, do którego należało
ok. 14%. rynku. Razem daje to trzem największym graczom ponad 80%. udziałów rynku.
14
W branży następowały szybkie zmiany w kierunku oligopolu, składającego się z kilku
silnych grup. Działało w niej dwanaście zagranicznych koncernów z ośmiu państw.
Wszystkie browary posiadające inwestora zagranicznego zrzeszone były w Związku
Pracodawców Przemysłu Piwowarskiego „Browary Polskie” (Brau Union, Carlsberg Okocim,
Dojlidy, Grupa Żywiec, Kompania Piwowarska). W 2009 roku członkami Związku były:
Carlsberg Polska, Grupa Żywiec, Kompania Piwowarska, Royal Unibrew. Produkcja piwa
realizowana jest w siedemdziesięciu browarach, z czego czterdzieści sklasyfikowanych jest
jako przedsiębiorstwa przemysłowe.
W 2008 roku rynek piwa podzielony był między trzy koncerny międzynarodowe:
pozycje lidera zajmowała Kompania Piwowarska S.A. z ponad 38% udziałem w rynku.
Drugim co do wielkości przedsiębiorstwem była Grupa Kapitałowa Żywiec, której udział
13
K. Boratyńska, Rynek piwa w Polsce i perspektywy jego rozwoju, Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej
Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Ekonomika i Organizacja Gospodarki Żywnosciowej, Nr 75 (2009), s.
6.
14
http://www.kp.pl/psi/article/23/rynek-piwa
(pobrano 3.06.2011).
wynosił ok. 33%, a trzecią pozycję zajmował duński Carlsberg z 14% udziałem. Pozostały
udział w rynku należał do małych i średnich browarów.
15
Rysunek 2. Udział głównych producentów w rynku piwa w 2008 roku
Źródło: K. Boratyńska, Rynek piwa w Polsce i perspektywy jego rozwoju, Zeszyty Naukowe
Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Ekonomika i Organizacja
Gospodarki Żywnosciowej, Nr 75 (2009), s. 6.
Dzięki systematycznie rosnącemu spożyciu piwa oraz przebiegającym szybko procesom
konsolidacyjnym branża piwowarska należy do najszybciej rozwijających się gałęzi polskiej
gospodarki. Piwo stanowi najczęściej wybierany napój alkoholowy przez polskich
konsumentów.
16
Z prezentowanych danych wynika, że piwo wybiera ponad połowa
ankietowanych, podczas, gdy drugie pod względem popularności wyroby spirytusowe
wybierane są przez co trzeciego badanego, a wina i miody pitne jedynie przez 11% badanych.
15
K. Boratyńska, Rynek piwa w Polsce i perspektywy jego rozwoju, Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej
Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Ekonomika i Organizacja Gospodarki Żywnosciowej, Nr 75 (2009), s.
6.
16
http://www.rynki.pl/index.php?id=52&option=com_content&task=view
33%
38%
14%
15%
Grupa Żywiec
Kompania Piwowarska
Carlsberg - Okocim
Pozostali
Rysunek 3. Struktura spożycia alkoholu w Polsce w 2007 roku
Źródło:
http://www.wyhamujwpore.pl/files/pdf/Jak-pija-Polacy.pdf
(pobrano 3.06.2011)
Badania pokazują, że najczęściej po piwo sięgają mężczyźni poniżej czterdziestego
roku życia, m.in. studenci, wykwalifikowani robotnicy, przedsiębiorcy oraz osoby
prowadzące działalność na własny rachunek.
17
Dane prezentowane przez GUS pokazują, że dynamicznie wzrasta w naszym kraju
konsumpcja piwa. Podczas, gdy w 1950 roku przeciętny polak spożywał 13,9 litra piwa
rocznie, to już w 1995 roku było to 39,3 litra a w 2009 roku aż 38,8 litra rocznie.
18
Rysunek 4. Spożycie piwa w Polsce w latach 1950-2009 w litrach
17
http://www.rynki.pl/index.php?id=52&option=com_content&task=view
18
Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2010, GUS, Warszawa 2010.
56%
33%
11%
piwo
wyroby spirytusowe
wino i miody pitne
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
1950 1960 1970 1980 1990 1995 2000 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej
2010, GUS, Warszawa 2010.
Na polskim rynku napojów alkoholowych najmniejszą wartość osiąga rynek win
i napojów fermentowanych. Jego wartość oceniana jest na około sześćset milionów złotych.
Działalność na tym rynku prowadzą czterdzieści cztery firmy przemysłowe
i siedemdziesiąt firm mikro. Liderem na rynku, z około 80% udziałem, jest Ambra S.A.
GK.
19
Obecnie rynek win wart jest ponad 1,7 miliarda zlotych.
Rynek win musujących i szampanów jest w Polsce już od kilku lat stabilny.
J. Mazur z Racke Polska sp. z o.o. wskazuje: „rynek win musujących jest stabilny
w okresie ostatnich 5 lat i wynosi około 39 mln litrów. Wina musujące butelkowane
w Polsce stanowią 89% (są to głównie wina tanie), a wina musujące z importu stanowią tylko
11%. Obserwuje się lekką tendencję spadkową w sprzedaży win produkowanych
w Polsce (tanich), kosztem wzrostu udziału win musujących z importu (…).”
20
Wskaźniki spożycia wina i miodów pitnych od 2000 roku systematycznie jednak
spadają. Największe spożycie wina odnotowano w 2000 roku: 12 litrów i od tego czasu
spożycie wina spadło do wartości 7 litrów rocznie.
Rysunek 5. Spożycie wina i miodów pitnych w Polsce w okresie 1950-2009 w litrach
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej
2010, GUS, Warszawa 2010.
19
J. Drożdż, Liderzy branż spożywczych, „Przemysł Spożywczy” 2008/8, s. 22.
20
M. Święcka, Stabilne bąbelki, „Hurt & Detal” 2010/10, s. 46.
0
2
4
6
8
10
12
14
1950 1960 1970 1980 1990 1995 2000 2004 2005 2006 2007 2008 2009
