WM_2011-2.pdf

Wychowanie Muzyczne 2 2011

http://www.wychmuz.pl

Materiały metodyczne

Urszula Smoczyńska

Co ma papier do muzyki?

Wydaje się, że dobrze zorganizowana lekcja we współczesnej szkole nie może obejść
się bez wymyślnych pomocy dydaktycznych opartych na najnowszych osiągnięciach
techniki. A i tak nie ma pewności, że uczeń nie będzie ziewał z nudów, bo ze światem
nowinek technicznych jest najczęściej obeznany dużo lepiej od nauczyciela. Co zatem
można zrobić? Okazuje się, że geniusz – jak zwykle – tkwi w prostocie. Zapraszamy
do zapoznania się z propozycjami ćwiczeń, które rozwijają słuch, sprawność, uwagę
i wyobraźnię, a przy okazji dają dzieciom mnóstwo radości. A potrzeba do nich tylko
jednego… kawałka papieru.

echnika  wkroczyła  na  stałe  do  na-
szego  życia.  Trudno  dziś  sobie  wy-
obrazić  codzienne  funkcjonowanie

bez  telefonu  komórkowego,  komputera  czy
internetu.  Również  w  pracowni  muzycznej
powinna znaleźć się nowoczesna aparatura
– odtwarzacz CD, może nawet DVD, tabli-
ce  interaktywne,  plansze  z  instrumentami
i wizerunkami kompozytorów, CD-ROM-y,
instrumenty,  pianino  lub  keyboard  i  Bóg
wie, jakie jeszcze pomoce dydaktyczne. A to
wszystko na zaledwie godzinę w tygodniu!

Z jednej strony to bardzo dobrze, bo

nasi uczniowie nie powinni zostawać w tyle
za  cywili zowaną  częścią  Europy,  ale…  tak
sobie cicho myślę, że umykają nam sprawy
najprostsze. Przestaliśmy zwracać uwagę na
to, co leży obok, w zasięgu ręki, a co może
pobudzić twórcze myślenie – i uczniów, i nas
samych.  Dobry  nauczyciel  „z  prawdziwego
zdarzenia”  potrafi  poprowadzić  fantastycz-
ną lekcję, mając do dyspozycji głos, 10 pal-
ców i na przykład płytę z dobrą muzyką.

Nie mam zamiaru pomniejszać znacze-

nia coraz bogatszej bazy materiałów, czyli
tzw. obudowy do każdego nowo wydawane-

go podręcznika, ale obawiam się, że wpada-
my w niekończący się wyścig – kto wymy-
śli  nowy  gadżet  i  pokaże  więcej  nowinek?
W  takiej  sytuacji  nauczyciel  ma  niewiele
miejsca  na  swoje  pomysły.  Mimo  to  uwa-
żam, że duża grupa koleżanek i kolegów ma
własną wizję uczenia muzyki i stara się roz-
wijać twórczo nie tylko uczniów, ale i siebie
samych. Z myślą o nich przedstawiam przy-
kłady zabaw i ćwiczeń, w których wykorzy-
stany  jest  najprostszy  rekwizyt  –  PAPIER.
Niektóre  z  podanych  przykładów  zostały
zaczerpnięte  z  Muzyki  dla  dzieci

mojego

autor stwa, ale z uwagi na fakt, że nakład
książki został wyczerpany, pozwalam sobie
na powtórzenie kilku z nich.

Z papieru nie można wydobyć dźwięków,

a  wyłącznie  szmery  i  rozmaite  odgłosy,  ale
mimo  to  sposobów  jego  wykorzystania  jest
sporo. Nie wszystkie dają efekty ściśle muzycz-
ne, ale rozwijają słuch, sprawność, uwagę i wy-
obraźnię. Czasem służą wyłącznie zabawie, ale
ta również odgrywa bardzo ważną rolę w pra-
cy z dziećmi – rozładowuje emocje, jednoczy
grupę,  odpręża,  co  pomaga  w  późniejszym
opanowywaniu trudniejszych zadań.

U. Smoczyńska-Nachtman, Muzyka dla dzieci, WSiP, Warszawa 1992.

http://www.wychmuz.pl

Wychowanie Muzyczne 2 2011

Materiały metodyczne

Podane niżej przykłady próbowałam

połączyć  w  odcinki  zbliżone  tematycznie,
co jednak nie zawsze było proste. Do zabaw
potrzebne będą kartki papieru (zapisanego,
zadrukowanego)  formatu  A4  lub  większe
albo  gazety  większe  niż  kolorowe  czasopi-
sma.  Z  doświadczenia  wiem,  że  najlepsza
jest „Gazeta Wyborcza” – duża i gruba…

Zadania i ćwiczenia

Odgłosy wydawane przez papier.
Szelest, szmer, naśladowanie
odgłosów wiatru, wody, liści

Każdy trzyma gazetę za dwa rogi

(z  węższej  strony)  i  wykonuje  lekkie  ruchy
w przód i w tył. Wszyscy poruszają się tyłem
i  starają  się  nie  zderzyć  z  pozostałymi.  Na
znak  nauczyciela  ruchy  stają  się  dużo  bar-
dziej zamaszyste, podobne do wachlowania
w górę i w dół.

II.

Dwie kartki papieru lub dwie kartki

gazety, złączone ze sobą, uczniowie trzyma-
ją  między  dwiema  dłońmi.  Pocierają  nimi
okrężnymi  ruchami,  najpierw  lekko,  deli-
katnie,  a  następnie  dużo  mocniej.  Dyna-
mika  od  piano  do  forte  i  odwrotnie  zależy
od  sygnałów  dawanych  przez  nauczyciela.
Zamiast pokazywać dynamikę gestami, na-
uczyciel może rysować na tablicy znaki gra-
ficzne crescendo i diminuendo.

Wędrujący deszcz

Uczestnicy siedzą lub stoją w kole, każdy

ma między dłońmi dwie kartki. Wskazana
osoba rozpoczyna zabawę, lekko szeleszcząc
papierem. Po krótkiej chwili włącza się na-
stępna, po niej następna i kolejno dołączają
do  szeleszczenia  kartkami  wszyscy  w  kole.
Przez  moment  cała  grupa  naśladuje  szum
deszczu, po czym uczniowie kolejno, jak po-
przednio, wyłączają się z zabawy, zatrzymu-
jąc  ruchy  rąk.  Kończy  osoba,  która  rozpo-

czynała.  Jeśli  zabawa  nie  sprawi  problemu,
warto  ją  przeprowadzić  przy  zamkniętych
oczach  uczestników.  Każdy  będzie  się  włą-
czał  do  gry  i  wyłączał  z  niej  wówczas,  gdy
usłyszy  odgłos  szeleszczącego  papieru  tuż
obok siebie.

Deszczowe rytmy

Każdy uczestnik zabawy trzyma przed

sobą  w  jednej  ręce  zwisającą  luźno  kartkę
papieru. Wskazującym palcem drugiej ręki
stuka  w  kartkę  lekko  lub  trochę  mocniej,
zależnie  od  polecenia  nauczyciela.  Naj-
pierw będą to miarowe uderzenia jak krople
deszczu, wolniejsze albo szybsze, po chwili
do  stukania  w  kartkę  spróbują  się  włączyć
pozostałe  palce.  Będą  szybko  „biegać”  po
papierze jak mrówki. Młodsze dzieci mogą
wykonywać  to  zadanie  w  parach.  Jedno
trzymać  będzie  kartkę,  drugie  na  niej  „za-
gra”.  Miarowe  uderzenia  zastąpią  po  paru
chwilach różne rytmy, powtarzane jak echo
po  przykładach  podanych  przez  nauczy-
ciela.

Ciche odgłosy stukania w kartki papie-

ru mogą towarzyszyć piosenkom o tematyce
deszczowej lub utworom instrumentalnym,
jak np. Małe preludium deszczowe Frydery-
ka Chopina

Jesienny park

Duża gazeta jest lekko i delikatnie

gnieciona  przez  dzieci  okrężnymi  ruchami
rąk.  Odgłos  przypomina  szelest  suchych
liści i szum drzew. Wraz z gestami nauczy-
ciela odgłos wzmaga się i słabnie. Ćwiczenie
to  może  towarzyszyć  wierszowi  o  jesiennej
pogodzie  lub  posłużyć  jako  ilustracja  mu-
zyczna o tematyce jesiennej.

II.

Duża płachta gazety trzymana w obu

dłoniach jest przez uczniów bardzo energicz-
nie pocierana w miarowym rytmie. Odgłos
przypomina do złudzenia chodzenie po su-

Tak czasami określa się Preludium e-moll op. 28 nr 4 F. Chopina – przypis red.

Wychowanie Muzyczne 2 2011

http://www.wychmuz.pl

Materiały metodyczne

chych liściach lub maszerujące wojsko. Ta
sama technika wydobywania odgłosów może
posłużyć do grania rozmaitych rytmów.

Czasem można i tak…

Każdy trzyma jedną ręką sporą płachtę

gazety  i  śpiewając  dowolną  piosenkę,  ener-
gicznie  oddziera  kawałki  papieru,  starając
się to robić na każde „raz”. Piosenka powin-
na być żywa, w parzystym metrum. Nauczy-
ciel bawi się razem z uczniami, zapewnia to
utrzymanie  tempa  podczas  energicznego,
miarowego  oddzierania  papieru.  Po  tych
działaniach  klasa  jest  pełna  kawałków  pa-
pieru.  Jest  kilka  możliwości  poprowadze-
nia  dalszej  zabawy.  Można  rzucać  w  górę
papierki jak suche liście, co dzieci kochają,
albo  można  pozbierać  mniejsze  kawałki
i zawinąć je ciasno trochę większymi, co po-
zwoli  uformować  małe,  lekkie  piłeczki.  Pi-
łeczki  są  całkowicie  bezpieczne  w  zabawie,
można je przerzucać w dowolnych rytmach
z ręki do ręki, można je podrzucać i chwytać
itp. W końcu wszystkie wylądują w koszu.

Papierowe utwory

Gazetę lub większy kawałek papieru

uczniowie  zwijają  w  rulon  i  spłaszczają  jak
linijkę. Takim pasem uderzają się o kolana,
uda,  dłonie,  meble,  w  różnym  tempie,  ryt-
mie,  z  rozmaitą  dynamiką.  Kilku  uczniów
może spróbować ułożyć jakąś krótką formę
muzyczną. Jeden może wykonywać ostinato
rytmiczne,  drugi  włączać  się  będzie  spora-
dycznie z wymyślonym przez siebie rytmem,
pozostali też znajdą dla siebie jakieś sposoby
wykorzystania  papierowych  instrumentów.
Jako  ciekawostkę  podam,  że  kilkanaście  lat
temu,  podczas  Warszawskiej  Jesieni  grupa
czterech  muzyków  wykonywała  w  ten  spo-
sób  współczesną  kompo zycję.  Widziałam,
słyszałam i żałuję, że nie pamiętam ani kom-
pozytora, ani kraju, skąd pochodzili artyści.
Będę  wdzięczna  za  jakiekolwiek  informacje
na ten temat.

A teraz pora na wszystko!

Kilka grup uczniów z papierami sta-

je  w  pewnej  odległości  od  siebie.  Każda
z nich ma inne zadanie i wykonuje inne od-
głosy  –  jedna  szeleści,  druga  stuka,  trzecia
gniecie, czwarta drze, piąta uderza pasami.
Wszystkimi  dyryguje  najpierw  nauczyciel,
a  następnie  wybrany  uczeń.  Przed  zabawą
można  ustalić  jakąś  fabułę  lub  sposób  wy-
konywania  utworu,  można  też  pokusić  się
o ułożenie jakiejś formy, na przykład ronda.
Każde wykonanie będzie inne, a zdecyduje
o tym inwencja wszystkich uczestników.

Zabawy

Za przewodnikiem
(zabawa na sali lub na powietrzu)

Dwoje uczniów trzyma jedną dużą

płachtę gazety za cztery końce. Prowadzą-
cy idzie ostrożnie tyłem, prowadzony przez
niego ma zamknięte oczy.

Grupa uczniów tworzy szereg i zamiast

trzymać  się  za  ręce,  trzyma  za  rogi  gazet.
Osoba prowadząca idzie dość wolno, ale tak,
żeby gazety były naprężone. Po chwili wszy-
scy  oprócz  prowadzącego  zamykają  oczy.
Muszą  wyczuć  z  ruchu  napiętego  papieru,
w którą stronę mają się skierować. Przewod-
nik  ma  prawo  wędro wać  w  różne  strony,
może też kucnąć. Starsze dzieci to wyczują
i zrobią tak samo. Zabawa jest trudna, wy-
maga koncentracji i dobrego współdziałania
całej grupy.

Jakie możliwości ma kartka papieru?
(zabawa, która wymaga trochę miejsca)

Wszyscy dostają jednakowe kartki pa-

pieru lub gazety, kładą je na podłodze i na
nich  stają.  Podczas  dowolnego  akompa-
niamentu  poruszają  się  między  leżącymi
papierami,  a  na  umówiony  sygnał  wracają
na miejsca. Składają swój papier dokładnie
na  pół  i  znów  na  nim  stają.  Dalej  zabawa

http://www.wychmuz.pl

Wychowanie Muzyczne 2 2011

Materiały metodyczne

przebiega  tak  samo.  Po  każdym  powrocie
na  miejsce  papier  zostaje  złożony  na  pół.
Powtarza się to siedem razy, papier staje się
mały  i  wygląda  jak  kostka  mydła.  Można
na  nim  ślizgać  się  jak  na  łyżwie  lub  tylko
spróbować policzyć, ile razy można go było
złożyć na połowę. Niewiele osób zdaje sobie
sprawę  z  ograniczonych  możliwości  nawet
największej kartki papieru.

Ilu uczniów pomieści jedna kartka?

Kartkę papieru składamy wzdłuż na pół.

Odcinamy cieniutki pasek od strony zgięcia,
pozostawiając  obie  końcówki  nieodcięte.
Teraz  tniemy  wąskie  paski  w  górę  i  w  dół,
pozostawiając  kartki  niedocięte  do  końca.
Po rozłożeniu kartki okaże się, że cała klasa
może się zmieścić w jej obwodzie.

Zabawa karnawałowa

Z różnych papierów, gazet i gumek re-

cepturek  uczniowie  robią  sobie  kostiumy
na bal. Mogą to być czapki, szale, peleryny,
spódnice,  fartuchy  itp.  Warto  dobrać  za-
bawną  muzykę,  żeby  tak  przebrana  grupa
mogła  chwilę  potańczyć  lub  po  prostu  po-
wygłupiać się.

Czytamy gazety

Każdy uczestnik zabawy trzyma w rę-

kach rozpostartą gazetę i wędrując w różne
strony, próbuje ją czytać. Musi bardzo uwa-
żać, żeby się z nikim nie zderzyć, a więc zer-
ka  kątem  oka  na  pozostałych  uczniów.  Po
chwili  zbliża  się  do  dowolnej  osoby  i  idąc
obok  niej,  stara  się  czytać  jej  gazetę;  jego

„sąsiad”  robi  dokładnie  to  samo.  Wszyscy
wędrują  po  sali  i  czytają  na  głos  dowolne
fragmenty  swojej  gazety  w  różny  sposób  –
głośno, cicho, szybko, wolno, niskim i wyso-
kim głosem, zgodnie z instrukcją nauczycie-
la. Jeśli zabawa odbywa się na sali, czytający
siadają, kładą się na podłodze, przewracają
na boki, przy czym nie mogą wypuścić swo-
jej gazety z rąk. Wreszcie wstają i wracają na
poprzednie miejsca, np. do ławek.

II.

Nauczyciel rozdaje uczniom małe

kawałki  gazet  z  rozmaitymi  fragmentami
tekstu.  Każdy  z  nich  wybiera  sobie  krótki,
dowolny fragment, nie dłuższy niż dwa zda-
nia, i zakreśla go ołówkiem lub długopisem.
Wszyscy  równocześnie  odczytują  wybrane
fragmenty,  najpierw  normalnym  głosem,
potem  w  różny  sposób,  tak  jak  poleci  na-
uczyciel.  Oprócz  zmian  dynamiki,  tempa,
wysokości mogą być wykorzystywane różne
nastroje, odcienie głosu, a także śpiew. War-
to zachęcać, aby chętni uczniowie wykonali
swoje teksty solo.

III.

Kolejne zadanie polega na zaznacze-

niu w tekście wyznaczanych przez nauczy-
ciela liter. Następuje to kolejno i stopniowo,
na  przykład:  za  pierwszym  razem  wszyscy
otaczają  długopisem  litery  k,  t.  Następnie
wszyscy  czytają  swoje  teksty  „w  myśli”,
a zaznaczone litery głośno. Następnym ra-
zem zakreśla się np. sz i cz. Teraz wszyscy
mówią głośno wyłącznie sz, cz, a reszta tek-
stu  odczytywana  jest  w  myśli.  Po  dwóch,
trzech  zmianach  następuje  podsumowanie
zabawy.  Uczniowie  oglądają  przygotowa-
ną  wcześniej  przez  nauczyciela  partyturkę
dwu-  lub  trzygłosową  i  próbują  odtworzyć
ją głosami.