plik

Miłość grecka

ultura helleńska rozwijała się przez kilkanaście wieków. W

swoich dziejach Grecja przeżywała gwałtowne zmiany

polityczne, które wywarły wpływ na panujące obyczaje, a także

na rolę kobiet w społeczeństwie. Kobiety zajmowały bez
wątpienia najsilniejszą pozycję w państwie minojskim na Krecie.

Zachowane zabytki kultury materialnej wskazują na to
jednoznacznie, zwłaszcza zaś malowidła z pałacu w Knossos.

Wynika z nich, że kobiety uczestniczyły niemal we wszystkich
przejawach życia publicznego. Na równi z mężczyznami brały

czynny udział w kultach religijnych, w życiu towarzyskim i w
zabawach sportowych. Nigdzie poza Kretą nie spotkamy tak

wyraźnie poświadczonego ich udziału w życiu codziennym. Na
zachowanych malowidłach możemy na przykład zobaczyć

zamożną panią udającą się w lektyce samotnie (jeżeli nie liczyć
niewolników) z wizytą, czy też dziewczęta, skaczące — tak samo

jak mężczyźni — przez rozpędzone byki. Również epoka
mykeńska na swój sposób (czasy wojny trojańskiej)

zarezerwowała więcej swobody dla płci pięknej. Poematy
Homera wspominają o aspektach życia niedostępnych dla kobiet

z czasów Peryklesa. Ówczesne malowidła przedstawiają damy
wyruszające nawet rydwanem na polowanie.

Zmiany polityczne, jakie nastąpiły u schyłku epoki

mykeńskiej, pociągnęły za sobą znaczne przeobrażenia w życiu

codziennym, a co za tym idzie — w obyczajach rodzinnych.
Napływ nowych plemion greckich (tzw. Dorów), znajdujących się

na niższym szczeblu rozwoju kulturowego, spowodował
podporządkowanie kobiety woli mężczyzny. Co więcej,

przybysze przynieśli ze sobą nowe obyczaje seksualne, a

BYCZAJE

EROTYCZNE

RODZINNE

STAROŻYTNEJ

RECJI

zwłaszcza zamiłowanie do pederastii.

Homoseksualizm jest najważniejszym problemem, z jakim

spotyka się badacz obyczajowości greckiej. Z dzisiejszego punktu
widzenia poglądy Greków na pederastię mogą się wydawać

skandaliczne. Warto jednak pamiętać, że tzw. miłość grecka nie
była przypisana jedynie pewnej grupie czy też klasie społecznej.

Moda na nią utrzymywała się przez wiele pokoleń i znalazła
swoje uzasadnienie ideologiczne. Co więcej, pederastia

zdominowała nie tylko życie obyczajowe, ale również kulturę
Grecji.

U podstaw homoseksualizmu greckiego leżał podział życia

codziennego na sferę męską i żeńską. Życie kobiety zostało

praktycznie ograniczone do wyznaczonej części domostwa, w
której stale przebywała, zarządzając sprawami typowo

domowymi, takimi jak nadzór nad służbą, wychowanie dzieci,
wyrób szat itp. Rzadko pojawiała się na ulicy, zawsze w

odpowiednim stroju i z zasłoniętą twarzą. Oczywiście musiała jej
towarzyszyć przyzwoitka. Młodym kobietom wręcz zalecano, by

unikały opuszczania domu. Według moralistów epoki niewiasta
miała pełne prawo pojawiać się publicznie dopiero wówczas, gdy

osiągnęła stosowny wiek. A najbardziej wskazane było, by
małżonka odczekała tak długo, żeby przechodnie pytali, czyja to

jest matka, nie żona. W takiej sytuacji życie publiczne mogło się
wydawać pozbawione elementu żeńskiego. W większości państw

greckich powstałą lukę wypełniała zalegalizowana prostytucja.
Oczywiście w obrębie tego zawodu istniało ogromne

zróżnicowanie. Oprócz tanich prostytutek, dostępnych za
przysłowiowego obola (najniższa moneta w Grecji), nie

brakowało luksusowych kurtyzan, doskonale wykształconych, o
idealnej urodzie. Społeczeństwo greckie doceniało ich

„higieniczną” rolę w życiu mężczyzn. Dobrze rozumiano, że
wierność jednej kobiecie jest dla zdrowego mężczyzny czystą

abstrakcją. Jednak wbrew pozorom akceptacja płatnej miłości
wynikała z szacunku i powagi (!!!), jakimi Grecy darzyli instytucję

małżeństwa. Do ich poglądów idealnie pasuje

dziewiętnastowieczne powiedzenie, że „nie należy robić z żony
kochanki ani z kochanki żony”. Atmosferę sprzyjającą takim

poglądom doskonale oddaje opinia Montaigne’a:

„Koligacje i majętności wchodzą tu w rachubę tyleż i albo

więcej, co uroda i powaby. Mimo wszystko co mówią, nie żeni się
człowiek dla siebie, żeni się tyleż, albo i więcej dla potomstwa,

dla rodziny. Toteż kazirodztwem jest jakoby, aby w owym
czcigodnym i świętym powinowactwie oddawać się wybrykom i

rozpasaniu swawoli miłosnej [...]. Dobre małżeństwo, jeśli bywa
takie, uchyla się od kompanii i kondycjom miłości [...]”[1].

Nic więc dziwnego, że namiętność znajdowała upust w

ramionach kurtyzan. Kobieta grecka, przebywając w wydzielonej

na jej potrzeby części domu, nie miała możliwości kontaktów z
mężczyznami. To automatycznie ograniczało liczbę zdrad

małżeńskich. Ujście popędu zapewniała płatna miłość i
społeczeństwo akceptowało ten stan rzeczy. Kurtyzany mogły

być partnerkami seksualnymi, ale związki z nimi nie stwarzały
więzi emocjonalnej. Jeżeli zdarzały się takie wypadki, na ogół

dotyczyły młodzieńców. Gdzie zatem mieli lokować swoje
uczucia dorośli mężczyźni? Jeśli unikali tego w domu, a

prostytutki jedynie zaspokajały ich popęd seksualny,
pozostawały im tylko związki homoseksualne. Społeczeństwo

greckie było wspólnotą mężczyzn. Mężczyźni spędzali czas we
własnym gronie, a jeżeli towarzyszyły im jakieś kobiety, to

wyłącznie kurtyzany, tancerki, fletnistki, czyli panie spoza
nawiasu społeczeństwa. Można było z nimi przebywać, odczuwać

do nich namiętność fizyczną, zaspokajać pożądanie, ale kochać,
obdarzać miłością i jednocześnie dochodzić do fizycznego

spełnienia, to już wykraczało poza ówczesne normy obyczajowe.
Pozostawali więc inni mężczyźni, a właściwie młodzieńcy

dopiero wchodzący w życie. Chłopcy byli zresztą do tego
przygotowywani od najmłodszych lat. System wychowania

greckiego opierał się na segregacji płci i młodzież męska

[1] – M . d e M o n t a i g n e , Próby, Warszawa 1957, s. 84-85.

spędzała czas wyłącznie w swoim gronie. Kult sprawności
fizycznej, w połączeniu z obsesyjnym upodobaniem nagości,

musiał budzić zainteresowania homoseksualne, a że w pobliżu
przebywali jedynie osobnicy tej samej płci, popęd seksualny

znajdował ujście wśród nich. Inna sprawa, że nie można
wszystkiego zrzucać na segregację płci w procesie

wychowawczym. Tłumaczy to zjawisko homoseksualizmu w
Atenach, ale przecież w Sparcie niezamężne dziewczęta chodziły

po ulicach nago, a pederastów było więcej niż w mieście
Peryklesa. Co więcej, pederastia w Sparcie stanowiła znaczny

problem społeczny. Jego przyczyny należy upatrywać w tym, że
tamtejsi mężczyźni byli bardziej niż inni narażeni na pokusy

homoseksualne. Po zakończeniu bowiem szkolenia wojskowego
przez dziesięć lat (od dwudziestego do trzydziestego roku życia)

pozostawali skoszarowani. W tym czasie nie mogli zakładać
rodzin i przebywali wyłącznie w męskim gronie. Nie mieli więc

okazji widywać dziewcząt, a naturalne potrzeby musiały znaleźć
ujście. Onanizm nie był specjalnie rozpowszechniony, możliwe

zresztą, że dojrzałym mężczyznom już nie wystarczał.

Często zwraca się uwagę na militarne pochodzenie

homoseksualizmu greckiego. Szczególnie w początkowym
okresie uchodził on za formę „przyjaźni żołnierskiej”, a przecież

państwa greckie ciągle toczyły ze sobą wojny. Przez wieki armia
grecka była opanowana przez pederastów i nie wpływało to

bynajmniej na obniżenie jej sprawności bojowej. Co więcej,
oddziały zdominowane przez homoseksualistów należały do

najwaleczniejszych. Świadczy o tym przykład tzw. świętego hufca
tebańskiego. Oddział ten, złożony wyłącznie z pederastów, był

najdzielniejszą jednostką liniową wojsk greckich. Jego męstwo
(oczywiście wraz z umiejętnościami dowódczymi) zapewniło

Tebom zwycięstwo nad Spartą i hegemonię w Grecji. Nowatorski
szyk uderzeniowy wynalazł gorący orędownik

homoseksualizmu, Pammenes. Zaproponował on, by
kochankowie walczyli bezpośrednio przy sobie. Przed

rozpoczęciem starcia partnerzy zajmowali miejsca tak blisko

siebie, że ich tarcze i hełmy się stykały. Dodawało im to
wzajemnie otuchy podczas walki i wzmagało odwagę osobistą. Z

czasem okazało się, że tebańscy pederaści potrafią nie tylko
walczyć i zwyciężać, ale również umierać. W zwycięskiej bitwie

pod Mantineją w 362 r. p.n.e. poległ znakomity strateg
Epaminondas wraz ze swoim kochankiem; obaj zostali

pochowani we wspólnej mogile. Dwadzieścia cztery lata później,
pod Cheroneją, rozegrała się ostatnia bitwa o niezależność Grecji.

Naprzeciwko wojsk macedońskich stanęły oddziały tebańskie i
ateńskie. Na czele Tebańczyków wyszedł w pole „święty” hufiec.

Jego członkowie złożyli przysięgę, że zwyciężą lub zginą. Bitwę
wygrali Macedończycy, a hufiec dotrzymał przysięgi: wojownicy

padli do ostatniego. Wspominam o tym, aby wykazać, że wbrew
obiegowym współczesnym poglądom na pederastię, greccy

homoseksualiści potrafili być twardymi żołnierzami o
nieulękłym sercu. Współcześnie obraz pederasty kojarzy się ze

zniewieścieniem, przesadną delikatnością czy wręcz
nadwrażliwością. Dwadzieścia wieków temu homoseksualista

był odważnym wojownikiem, który nie wahał się złożyć
ojczyźnie w ofierze własnego życia. Zresztą potoczne opinie na

temat zewnętrznych przejawów pederastii zdecydowanie
odbiegają od rzeczywistości. Średniowiecze i związany z nim etos

rycerski kojarzą się nam z męską siłą. Można wręcz odnieść
wrażenie, że była to epoka stworzona dla prawdziwych

mężczyzn, których maskulinizm wprost wyciekał ze zbroi.
Tymczasem, choć zakutych w stal pederastów było niewielu, w

życiu codziennym zachowywali się oni niekiedy dziwnie. Trudno
sobie wyobrazić Zawiszę Czarnego umalowanego niczym

dwudziestowieczna tania prostytutka. A tak było! Na przełomie
czternastego i piętnastego wieku rycerze nosili pstrokate stroje,

zdobione obficie perłami i złotogłowiem, tak obcisłe, że już po
krótkim marszu tracili oddech lub dostawali mdłości.

Obowiązywały fryzury z pasmami włosów na przemian
lokowanych i prostych. Kształt i kolor bród (często sztucznych!)

zmieniano w zależności od okazji. Policzki i czoło traktowano

bielidłem, brwi czerniono. Paznokcie wypadało nosić gładko
przycięte i pomalowane na wiele kolorów. Co więcej, barwiono

nawet zęby!!! A jednak ludziom tym nikt nie odmawiał osobistej
odwagi. Po prostu taka była moda i nie dopatrywano się w tym

zniewieścienia obyczajów. Stąd też nie dziwmy się, że pederaści
greccy uchodzili za doskonałych żołnierzy. W tej epoce

upodobania erotyczne nie miały wpływu na osobiste męstwo czy
też sprawność fizyczną.

Bardzo szybko praktykę życiową podniesiono do rangi

filozofii, stwierdzono bowiem dobroczynne działanie pederastii

w systemie wychowawczym. Związek emocjonalny dojrzałego
mężczyzny i dorastającego chłopca łatwo mógł doprowadzić do

wykształcenia takich uczuć, jak: odwaga, honor, poczucie
obowiązku czy wierność ojczyźnie. Nie dziwi to, jeżeli weźmiemy

pod uwagę, że wychowawcy i nauczyciele młodzieży byli
niewolnikami pochodzącymi z różnych stron świata. Od kogóż

więc mieli się uczyć chłopcy właściwych zasad postępowania,
jeśli nie od rodowitych obywateli własnego kraju?

Przepisy prawne zalecały, aby związek mężczyzny i

młodzieńca nie wykraczał poza kontakt emocjonalny,

platoniczny. Prawodawca ateński Solon zakazał mężczyznom
wstępu do szkół chłopięcych i miejsc ćwiczeń gimnastycznych.

Okazało się jednak, że zakazu tego nie sposób wyegzekwować.
Mężczyźni tłumnie nawiedzali szkoły chłopców, poszukując dla

siebie partnerów. Platon opowiada, jak to Ateńczycy (z
Sokratesem na czele) przychodzili podziwiać ćwiczenia

szczególnie urodziwego młodzieńca. I nie był to bynajmniej
zachwyt aseksualny. Stało się regułą, że właśnie w takich

miejscach nawiązywano pierwsze znajomości. Mężczyzna
okazywał chłopcu względy i jeżeli ten na nie odpowiadał,

powstawał związek intymny. W założeniu miał on być czysty i
pozbawiony elementu seksualnego. W praktyce jednak przyjaźń

niemal od razu przeradzała się w związek erotyczny. Warto
podkreślić, że chodziło o kontakty e r o t y c z n e , a nie seksualne.

Od tych drugich były kurtyzany, od płodzenia zaś dzieci —

małżonki. Związek oparty na uczuciu, przyjaźni i namiętności
(czyli zasługujący na miano erotycznego) uzyskiwał pełnię

dopiero w kontaktach z osobnikiem tej samej płci. Jeden z
autorów starożytnych wyraził to w sposób następujący: „Miłość

bowiem, kiedy pochwyci młodą i pełną zalet duszę, poprzez
przyjaźń doprowadza ją do doskonałości”[2]. Za ideał uchodziła

więc głęboka przyjaźń między partnerami, której naczelnym
zadaniem było wprowadzenie chłopca w życie publiczne.

Realizacja tego założenia wyglądała różnie, o czym świadczą
wręcz drakońskie kary za uwodzenie nieletnich czy gwałt.

Państwa greckie nie mogły oficjalnie popierać pederastii ze

względów demograficznych. Z jednej strony Grecja nie była w

stanie wyżywić nadmiernej liczby ludności, co spowodowało
kontrolę urodzeń, z drugiej jednak upowszechnienie

homoseksualizmu groziło wręcz wyludnieniem. A w czasach
kiedy toczyły się nieustanne wojny, odrobienie poniesionych w

nich strat należało do czołowych obowiązków obywateli. Jak
zawsze i wszędzie jednak, co innego stanowiły przepisy czy

zalecenia, a zupełnie inaczej wyglądała praktyka życiowa.
Zresztą prawodawcy też nie pozostawali obojętni na wdzięki

chłopców. Któż więc miał egzekwować prawo? Ludzie, którzy
sami wzięli pod opiekę młodzieńców i bynajmniej nie zamierzali

poprzestać na związku platonicznym? Warto zwrócić uwagę na
pewien znamienny szczegół. Określenie „miłość” miało w

Helladzie zabarwienie niemal wyłącznie homoseksualne. Według
Greków pederastia była czymś tak wzniosłym, że tylko jej

przysługiwało podobne wyróżnienie. Znakomity dramatopisarz
Ajschylos w żadnym ze swoich dzieł nie opisał uczucia kobiety i

mężczyzny. A związek dwóch pederastów — owszem. W
Myrmidionach odmalował piękną i gorącą miłość Achillesa i

Patroklosa. Chociaż tradycja mówiła jedynie o wielkiej przyjaźni
(w Iliadzie czy Odysei nie znajdziemy najmniejszej wzmianki o

[2] –

P l u t a r c h z C h e r o n e i , Dialog o miłości erotycznej,

750 D, [w:] P l u t a r c h, Moralia, Wrocław 1954.

homoseksualizmie), to dla Ateńczyka z okresu klasycznego było
oczywiste, że dwaj młodzieńcy nie mogli się przyjaźnić bez

podtekstu erotycznego. Skoro istniał między nimi związek dusz,
musiał również istnieć związek ciał! Spośród zabytków kultury

materialnej zachowanych do naszych czasów szczególną uwagę
zwracają malowidła na wazach. Na pierwszy rzut oka mogłoby

się wydawać, że wizerunki nagich młodzieńców wiążą się z
rozpowszechnionym w Grecji kultem sprawności ciała, ale

zamieszczone dedykacje rozwiewają wszelkie wątpliwości.
Malowidła te są hołdem złożonym pięknym chłopcom, wyrazem

uczuć artystów lub zamawiających rysunki, a
najprawdopodobniej i jednych, i drugich. Jakże inaczej możemy

teraz spojrzeć na słynne rzeźby okresu klasycznego. Widzimy
bowiem, że poszukiwanie doskonałych proporcji ciała męskiego

szło w parze z uwielbieniem młodzieńczej urody, związanym z
upodobaniami erotycznymi Greków.

Małżeństwo, kobieta, rodzina

ycie erotyczne Greków nie kończyło się oczywiście na
pederastii.

Mimo

zdecydowanych

preferencji

homoseksualnych w centrum uwagi Hellenów pozostawały
rodzina i małżeństwo. Precyzując prawa kobiety w życiu

rodzinnym, można stwierdzić, że miała ona do powiedzenia tylko
tyle, na ile pozwolił jej mąż. W praktyce jednak mężczyźni

spędzali większość czasu w mieście, co oznaczało powierzenie
domu żonie. Przygotowywano do tego kobietę od najmłodszych

lat, cały proces wychowawczy ukierunkowując na uczynienie z
niej wzorowej gospodyni. Dziewczyna pobierała nauki w miejscu

zamieszkania, a podstawowe umiejętności przekazywały jej
matka, babka i służące.

Męża wybierał jej ojciec. Jeżeli już nie żył, zastępował go w

tym brat, kuzyn lub inny opiekun prawny. Dziewczyny w ogóle

nie pytano o zgodę. Jej dobra wola wcale nie była potrzebna!
Małżeństwo zawierano głównie ze względu na przyszłe

potomstwo oraz tradycję (życie zgodne z obyczajami przodków).
W Sparcie bezżenni mężczyźni, którzy osiągnęli określony wiek,

podlegali karom osobistym, a niezależnie od tego musieli raz do
roku obchodzić nago centrum miasta, śpiewając urągliwe dla

siebie piosenki. W Atenach kar nie przewidywano, lecz presja
społeczna była tak duża, że małżeństwa zawierali praktycznie

wszyscy. W zależności od lokalnych obyczajów ustalano różne
granice wieku dla chętnych do zmiany stanu cywilnego. Na ogół

uznawano, że minimalny wiek dla dziewcząt wynosi dwanaście
lat, ale z reguły odczekiwano z zawarciem związku do

piętnastego roku życia. Bardziej tradycje lokalne różnicowały
wiek kandydatów na mężów. Wspólny jednak dla całej Grecji był

wymóg, aby mężczyzna przed założeniem rodziny ukończył
edukację państwową (tzn. osiągnął dwadzieścia lat). Jedynie w

Sparcie władze zezwalały mężczyznom na zawarcie małżeństwa
dopiero po ukończeniu trzydziestego roku życia.

W wypadku Grecji trudno wszakże mówić o małżeństwie z

miłości. Zazwyczaj pan młody nie widział przed ślubem

narzeczonej, a jeżeli nawet, to i tak nie zamienił z nią nawet
słowa. Na dodatek uważano, że miłość zarezerwowana jest raczej

dla związków homoseksualnych. Jeszcze w czasach rzymskich
Plutarch z Cheronei przekonywał współczesnych, że dziewczyna

może być takim samym obiektem namiętności jak chłopiec. I
włożył sporo wysiłku w udowodnienie swojej tezy! W tej sytuacji

nie dziwi, że Grecy okresu klasycznego uważali małżeństwo za
zło konieczne. Jeden z najwybitniejszych dramatopisarzy

greckich, Eurypides, spotkał się z szyderstwem, ukazując
poświęcenie żony, która oddaje życie za męża! Jak mogło się to

zdarzyć, skoro małżonków nie łączyły głębsze uczucia? Dopiero
w późniejszym okresie spotkać można próby rehabilitacji stanu

małżeństwa. W czasach Peryklesa jednak wzajemna czułość
męża i żony uchodziła za dziwactwo.

Interesująco przedstawiały się poglądy Greków na

ograniczenia eugeniczne w związkach małżeńskich i

erotycznych. Kategorycznie zabraniano współżycia fizycznego

potomstwa z rodzicami. Wykluczone były również związki
intymne między rodzeństwem z tej samej matki. Nie istniał

natomiast zakaz zawierania małżeństwa przez rodzeństwo
przyrodnie pochodzące od tego samego ojca, a wręcz zalecano

pobieranie się krewnych dalszego stopnia. Nie przejmując się
zupełnie prawami genetyki, uważano tego rodzaju związki za

sprzyjające wzmocnieniu więzi rodzinnych. Dziewczyna
dziedzicząca majątek rodziców, tzn. niemająca rodzeństwa,

powinna wyjść za krewnego ze strony ojca, żeby majątek ów
pozostał w tej samej rodzinie. Oprócz prokreacji małżeństwo

miało służyć rozwojowi kariery męża: dzięki posagowi żony oraz
nawiązanym koneksjom mógł on zyskać lepszą pozycję

polityczną i ekonomiczną. Co więcej, z reguły podobne korzyści
pragnął osiągnąć również ojciec panny młodej. Małżeństwo

stanowiło więc typową transakcję handlową. Uczucia, które w
kulturze europejskiej zwyczajowo przypisuje się tego rodzaju

związkowi, w antycznej Grecji były nieznane.

Zawarcie małżeństwa poprzedzała uroczystość

porównywalna z zaręczynami, której nazwę można z greckiego
przetłumaczyć jako „wręczenie rękojmi”. Była to uroczysta

umowa ustna zawarta pomiędzy kandydatem na męża i
opiekunem prawnym dziewczyny. Przy ołtarzu domowym

wymieniano uścisk dłoni i wypowiadano kilka obrzędowych
słów. Opiekun narzeczonej oświadczał, że oddaje ją w ręce

małżonka, ten zaś wyrażał zgodę na jej przyjęcie. Następnie
opiekun ogłaszał wysokość posagu podopiecznej. co narzeczony

witał radością. Umowie towarzyszyli świadkowie, mający
potwierdzić zawarcie kontraktu. Dowodem przedmiotowego

traktowania kobiet w Grecji jest to, że przyszła małżonka w ogóle
nie brała udziału w tej uroczystości. Natomiast posag panny

młodej uchodził często za czynnik odróżniający prawne
małżeństwo od konkubinatu. Co więcej, nierzadko zdarzało się,

że wypłacano go od ręki, zaraz po uroczystości zaręczyn.

Warto zauważyć, że narzeczony również nie był do końca

samodzielny w swoich poczynaniach. Najczęściej wypełniał wolę

ojca lub innego mężczyzny ze swojego rodu, odgrywającego rolę
głowy rodziny. Właściwie wolny wybór mógł mieć wyłącznie

osobnik, będący zwierzchnikiem rodu.

Małżeństwo uważano za zawarte od chwili zaręczyn i

zainkasowania posagu (a właściwie od tego drugiego).
Obowiązywało ono jednak dopiero po przeniesieniu się panny

młodej do domu męża i wspólnym zamieszkaniu. Z reguły
następowało to wkrótce po zaręczynach, chyba że na

przeszkodzie stał zbyt młody wiek narzeczonej. Ślub odbywał się
na ogół zimą, podczas pełni księżyca, czyli — według obecnego

kalendarza — w styczniu (okres ten nosił nawet nazwę „miesiąca
zaślubin”). Ceremonia rozpoczynała się w przeddzień zmiany

miejsca zamieszkania narzeczonej. Dziewczyna składała ofiarę
bóstwom, które opiekują się małżeństwem; na ołtarzu domowym

umieszczała zabawki i stroje, których dotychczas używała.
Następnie odbywał się rytuał oczyszczenia, polegający na kąpieli

w wodzie przyniesionej ze specjalnego źródła. Narzeczony
również dokonywał rytualnej kąpieli, aczkolwiek w sposób mniej

uroczysty niż jego partnerka. Nazajutrz domy obojga młodych
dekorowano. Składanie ofiary i uczta odbywały się w domu ojca

narzeczonej. Panna młoda uczestniczyła w uroczystościach
szczelnie zasłonięta welonem, ubrana w najpiękniejszy strój, z

wieńcem na głowie. Otaczały ją przyjaciółki, a przebiegiem
zaślubin kierowała kobieta z jej rodu. Podczas uczty podawano

tradycyjne potrawy, preferując jednak dania rzekomo
gwarantujące płodność (np. ciasto sezamowe). Pod koniec uczty

oblubienica zdejmowała z twarzy welon i na czele orszaku
weselnego udawała się do domu małżonka. W Sparcie bardzo

długo utrzymywał się archaiczny obyczaj porywania panny
młodej przez męża: pod koniec uczty dziewczyna chowała się

gdzieś w domu czy ogrodzie, a pan młody musiał ją w miarę
szybko odnaleźć i przenieść do powozu. Oczywiście pomagali mu

w tym przyjaciele, żona zaś specjalnie się nie ukrywała, żeby – w
wypadku przedłużających się poszukiwań — nie narazić męża na

złośliwe żarty. Zarówno w Atenach, jak i w Sparcie przejazd do

domu pana młodego miał niezwykle uroczysty charakter.
Dziewczyna wiozła ze sobą ruszt i sito, oznaki swojej przyszłej

działalności domowej. Powóz posuwał się powoli, a goście
weselni hałaśliwie śpiewali niezbyt przyzwoite piosenki. Na

progu nowego domu pannę młodą witali teściowie. Oblubienicę
obsypywano orzechami i suszonymi figami oraz obdarzano

potrawami uchodzącymi za symbole płodności. Dziewczyna
musiała spożyć te dania, ale — co charakterystyczne dla Grecji –

jadła je samotnie, nie zaś w towarzystwie męża. Odtąd ona
przejmowała na siebie obowiązki domowe, a on miał jedynie

zapewnić rodzinie utrzymanie. W nowym domu ścinano pannie
młodej włosy, po czym małżonkowie przechodzili do pokoju

weselnego, którego drzwi strzegł zaufany przyjaciel gospodarza.
Przez pewien czas goście śpiewali jeszcze w pobliżu pieśni i

hałaśliwie odstraszali złe duchy.

Nazajutrz młodej parze wręczano prezenty, a sam dzień

również miał charakter świąteczny. Na tym jednak nie koniec.
Pan młody musiał jeszcze wydać dla członków rodu ucztę,

stanowiącą oficjalne potwierdzenie zawartego małżeństwa. Żona
oczywiście nie uczestniczyła w tym typowo męskim przyjęciu.

W poszczególnych państwach greckich istniały lokalne

różnice w obrzędach zaślubin, wszędzie jednak na plan pierwszy

wysuwano prokreację. Zupełnie natomiast nie spotykamy prób
uświęcenia intymnego związku małżonków. Wszystkie obrzędy

podporządkowywano powstaniu nowej komórki społecznej,
której celem było wydanie dzieci. W Sparcie, w trosce o

posiadanie zdrowego potomstwa, posuwano się aż tak daleko, że
zezwalano, by sędziwy mąż przyprowadzał do domu młodzieńca,

który zastępował go w trudzie prokreacji! Nikt nie wymagał
wzajemnej czułości, co najwyżej szacunku. Małżeństwo jednak

musiało być płodne. W związku z tym brak potomstwa stawał się
wystarczającym powodem do rozwodu. W razie udowodnienia

bezpłodności żony mąż miał prawo zerwać małżeństwo,
zachowując wszakże posag. Podobnie było w wypadku

udowodnionego cudzołóstwa. Zdradzany mąż mógł zabić

kochanka, żonę wypędzić, a posag zatrzymać. W ogóle prawa
mężczyzny w kwestii rozwiązywania małżeństwa były bardzo

szerokie. Praktycznie w każdej chwili mógł odesłać żonę do jej
rodziny bez podania przyczyny. Musiał jednak wówczas zwrócić

posag i dlatego zapewne rozwody nigdy nie stały się plagą w
świecie greckim. Natomiast żonie przysługiwały bardzo

ograniczone uprawnienia do starań o rozwód. W Atenach mogła
ona wystąpić do odpowiedniego urzędnika z pisemną listą skarg

na małżonka i prosić o separację, ten zaś oceniał, czy doznane
przez nią krzywdy stanowią podstawę do rozwiązania

małżeństwa. Oczywiście zgodnie z greckimi obyczajami
niewierność męża nie stanowiła wystarczającej przyczyny do

uzyskania rozwodu czy separacji, lecz mogło ją stanowić
udowodnione cudzołóstwo z żoną innego obywatela. Jak już

jednak wspominałem, zdradzanemu mężowi przysługiwało
prawo zabicia konkurenta, a z zachowanych źródeł wynika, że

wcale nie był to martwy przepis. Wydaje się więc, że jedynie w
razie poświadczonego stosowania przemocy fizycznej wobec

żony miała ona szanse na rozwód. Opinia publiczna jednak
wyjątkowo nieprzychylnie traktowała takie przypadki, toteż

najczęściej rezygnowano ze starań o rozwiązanie małżeństwa.

Małżeństwo greckie było ciekawym przykładem życia

partnerów obok siebie. Mężczyzna z reguły przebywał poza
domem i nawet jeżeli małżonkowie rozmawiali ze sobą, chodziło

zwykle o typowo techniczne ustalenia dotyczące zakupów czy
wychowania dzieci. Kobiecie odmawiano prawa interesowania

się tym, co się dzieje poza domem, gdyż stanowiło to wyłączną
domenę mężczyzn. Co więcej, kiedy mężczyzna urządzał w domu

przyjęcie, żona nie brała w nim udziału; zgodnie z obyczajem
pozostawała w wyznaczonej dla niej części domostwa. A

pamiętajmy, że męskie przyjęcia nie odbywały się wyłącznie w
gronie osobników tej samej płci: często uczestniczyły w nich

również kurtyzany, fletnistki, tancerki. Zresztą jeśli nawet
panowie obywali się bez ich towarzystwa, nie oznaczało to

jeszcze, że uczta będzie miała charakter aseksualny. Ostatecznie

owi piękni chłopcy, obiekt westchnień (i nie tylko) starszych
mężczyzn, także udzielali się w życiu towarzyskim. A czy można

sobie wyobrazić lepsze wprowadzanie ich w życie publiczne niż
rekomendacja kochanka w czasie prywatnych przyjęć?

Życie kobiety greckiej wydawać się może wyjątkowo nudne.

Pozbawiona kontaktów towarzyskich, zmuszona była do

przebywania wyłącznie w gronie służby. W niektórych
państwach greckich mężatkę wręcz zamykano na noc, a okna

przeznaczonej dla niej części domu wyposażano w kraty! Jedyną
jej rozrywkę stanowiły odwiedziny (pod kuratelą przyzwoitki)

przyjaciółek. Czasem (także pod opieką przyzwoitki!) mogła brać
udział w świętach religijnych lub uczęszczać do teatru. Można

byłoby zatem podejrzewać, że taki tryb życia powinien
powodować dewiacje seksualne podobne do notowanych wśród

mężczyzn, że naturalne potrzeby nie zaspokojonych erotycznie
kobiet musiały znaleźć jakieś inne ujście. Nic z tych rzeczy! W

okresie klasycznym raczej nie spotykamy przypadków miłości
lesbijskiej. W Grecji czasów Peryklesa nie było naśladowczyń

Safony. Ta żyjąca w VI w. p.n.e. na wyspie Lesbos (stąd wzięło się
określenie związków damsko-damskich) poetka uznana została

za najwybitniejszą piewczynię miłości między kobietami. Jej
poezje pełne są wyznań i westchnień do pań, z którymi autorkę

najwyraźniej łączyły związki nie tylko platonicznej natury.
Miłość lesbijska jednak nie przyjęła się w Helladzie. Synonimem

miłości greckiej pozostała pederastia i dopiero po upływie
wieków coś się w tej materii zmieniło. Obyczaje greckie szybko

przejęli Rzymianie, ale pederastia w ich wydaniu nie miała
podbudowy ideologicznej. A i kobiety rzymskie nie były tak

potulne jak ich greckie odpowiedniczki.

Powoli wszakże zmieniały się obyczaje upartych Greków. W

dużym stopniu przyczyniła się do tego wojna peloponeska. Przez
blisko trzydzieści lat państwa greckie były rozbite na dwa

walczące ze sobą obozy. Współczesny wydarzeniom kronikarz
zauważył ze wstrętem, że dawne tradycje odchodzą w

zapomnienie. Brutalności epoki dorównywały obyczaje.

Szczególny na nie wpływ miała zaraza, która zdziesiątkowała
Ateny w latach 430-429 p.n.e. Epidemia dżumy zebrała

niespotykaną w dziejach Grecji hekatombę, co spowodowało
znaczne rozluźnienie obyczajów. Któż bowiem przejmowałby się

nakazami obyczajowymi czy też religijnymi, kiedy na ulicach
ludzie umierają tysiącami! Wspomniany kronikarz ubolewał, że

to, co dotychczas działo się w domach ateńskich po kryjomu,
teraz odbywa się zupełnie jawnie. Mnożyły się przypadki

cudzołóstwa i nikt ani myślał za to karać. O jakiej zresztą można
było mówić karze, skoro nikt nie wiedział, czy dożyje następnego

dnia. Poza tym cóż innego pozostawało człowiekowi bezsilnemu
wobec szalejącej epidemii? Jaki miał wybór? Albo poddać się

biernie losowi, albo używać życia, póki czas. Najzamożniejsi
konali tak samo jak biedacy, żadne modły nie skutkowały, na co

więc było czekać? Umrzeć, nie zakosztowawszy zakazanego
owocu? Życie, nakazy religijne, pieniądze wydawały się bez

znaczenia, skoro śmierć nie oszczędzała nawet
najpobożniejszych.

Po wojnie peloponeskiej Grecja nie powróciła już do

dawnego porządku. Rozluźnieniu uległy obyczaje, zmieniało się

spojrzenie na pederastię. Co prawda mężczyźni nadal
dominowali w uczuciach innych mężczyzn, ale zaczęto również

dostrzegać kobiety. Uparci Grecy jednak wciąż nie chcieli uznać
swoich małżonek za istoty godne pożądania. Przyszła moda na

utrzymywanie oficjalnych konkubin. Podobno zresztą Greczynki
(tzn. te oficjalnie poślubione) stały się wyjątkowo kłótliwe...

Przekleństwo rodu Atrydów

zieje plemion greckich rozpoczynają się od wydarzeń

opisanych w Iliadzie i Odysei. Rzeczywistość miesza się w

nich z legendą, ludzie śmiertelni z bóstwami. Teraz, po wiekach,

nie można już ustalić, co było faktem, a co mitem. Nie będziemy
zresztą próbować oddzielić prawdy historycznej od legendy.

Świat przedstawiony w poematach Homera stanowi jedną całość,
bez względu na to, ile w nim jest fantazji poety. Zostawmy jednak

tego typu dociekania specjalistom, a sami zajmijmy się dziejami
pierwszej w dziejach Grecji wojny o piękną kobietę.

Główną jej bohaterką była córka Zeusa i królowej Sparty,

Helena, ale wydarzenia, które doprowadziły do wybuchu wojny

trojańskiej, miały swoje przyczyny w tym, co zaszło kilkadziesiąt
lat wcześniej. W potężnych Mykenach panowała wówczas

dynastia Atrydów. Był to ród przeklęty przez bogów i ludzi, w
każdym pokoleniu znaczący krwią swoje panowanie. Już

założyciel rodu, imieniem Tantal, wsławił się wyjątkowymi
czynami. Kiedyś, podejmując ucztą bogów olimpijskich, ośmielił

się im podać potrawę sporządzoną z własnego syna!
Nieśmiertelni rozpoznali jednak smak pieczeni i wtrącili

zbrodniarza do królestwa zmarłych. Tam przez całą wieczność
miał cierpieć męki głodu i pragnienia, choć w zasięgu jego ręki

znajdowały się woda i owoce (słynne męki Tantala). Nieszczęsna
ofiara ojcowskiego szaleństwa została przywrócona do życia, ale

okazało się, że Pelops niewiele się różni od swego rodzica. Nie
mordował co prawda własnych dzieci, lecz za to wsławił się

innymi zbrodniami. Pragnąc zdobyć władzę nad północną częścią
Półwyspu Peloponeskiego, poprosił króla Elidy o rękę córki.

Kiedy ten odmówił, bez skrupułów zabił niedoszłego teścia.

OJNA

PIĘKNĄ

KOBIETĘ

Następnie uznał, że specjalna reklama nie jest mu potrzebna,
polecił więc uśmiercić wszystkich świadków zbrodni, łącznie ze

swoimi podwładnymi. Pozostawił po sobie dwóch synów, którzy
godnie kontynuowali krwawe tradycje rodziny. Atreusz i Tyestes

zajmowali się głównie grabieżą i kłótniami między sobą. Ich
pirackie wyprawy wzbudzały popłoch na wybrzeżach Morza

Egejskiego, a rozbójnicze zagony docierały nawet do Egiptu!
Kobiety uprowadzano, mężczyzn mordowano. Czego nie zdążono

zrabować, niszczono. Praktycznie tylko miesiące zimowe
spędzali bracia w Mykenach. I wtedy namiętnie się kłócili. Spory

ciągnęły się latami, aż wreszcie kres położył im Atreusz.
Zaproponował bratu ostateczną zgodę i zaprosił go na ucztę

pojednania. Podczas biesiady, zgodnie z najlepszymi tradycjami
rodziny, uraczył Tyestesa pieczystym sporządzonym z ciał jego

synów! A kiedy brat nasycił się już mięsiwem, podał mu głowy
dzieci, by ten nie miał wątpliwości, z czego sporządzono główne

danie. Następnie pozwolił gościowi się oddalić, wychodząc ze
słusznego założenia, że zabicie nieszczęśnika byłoby mniejszą

zbrodnią niż pozostawienie go przy życiu. Nie przewidział
jednak, że brat zdoła się jeszcze na nim zemścić: po kilku latach

Tyestes zdobył Mykeny i zamordował Atreusza. Sam z kolei padł
ofiarą bratanków, którzy wzięli odwet za zabójstwo ojca.

Synowie Atreusza przeoczyli wszakże jeden ważny fakt: przy
życiu pozostał ostatni syn Tyestesa, Ajgistos, którego stryj miał z

własną córką, a takie połączenie genetyczne nie mogło dobrze
wróżyć losom rodziny.

Agamemnon i Menelaos okazali się nieodrodnymi synami

Atreusza. O ile jednak z ich postępów w bandyckim rzemiośle

ojciec mógł być zadowolony, o tyle w życiu rodzinnym
młodzieńcy przysparzali mu sporo kłopotów. Jak zresztą mogło

być inaczej? Będąc potomkami rodu o szczególnych tradycjach,
nie mogli się przecież zachowywać inaczej. Miarka się jednak

przebrała, kiedy Menelaos uwiódł własną macochę. Ojciec
osobiście zabił występną żonę, ale nie udało mu się zgładzić syna.

Królewicz, ostrzeżony przez służących, zbiegł z Myken. Do kraju

wrócił dopiero po śmierci ojca.

Tymczasem w niedalekiej Sparcie panowali król Tyndareus i

jego żona Leda. Bardzo cierpieli z braku potomstwa, toteż kiedy
wreszcie królowa oznajmiła, iż jest w ciąży, władca nie posiadał

się z radości. Nie podejrzewał, że to nie on jest sprawcą
odmiennego stanu małżonki. W rzeczywistości był nim sam Zeus,

który pod postacią łabędzia zgwałcił Ledę. A jako że boskie
nasienie nie mogło pójść na marne, w rezultacie królowa powiła

czwórkę dzieci. Dwaj chłopcy, o imionach Kastor i Polluks, mniej
nas w tej chwili interesują. Dla dziejów wojny trojańskiej ważne

okażą się zrodzone z tego związku dziewczynki: Klitajmestra i
Helena. Pierwszą z nich wydano za króla Pizy Tantala. Na

nieszczęście ujrzał ją kiedyś Agamemnon i zapłonął do niej
gorącym afektem. Zgodnie z obyczajowością epoki uznał, że

małżeństwo wybranki nie jest żadną przeszkodą, i szybko
przystąpił do działania. Najłatwiejszą drogą zdobycia

upragnionej kobiety wydała mu się zbrodnia, wyruszył więc

Ruiny Myken

zbrojnie przeciw mężowi Klitajmestry. Bez większych trudności
pokonał go w bitwie, po czym, wziętego do niewoli, zamordował.

Następnie przybył na dwór ofiary i stanął przed młodą wdową.
Siłą odebrał jej maleńkie dziecko, które trzymała w ramionach, i

osobiście pozbawił je życia. Potem nieszczęsną kobietę zmusił do
małżeństwa. Tak krwawy sposób zdobycia żony był zgodny z

obowiązującymi normami etycznymi, toteż Agamemnon nie miał
sobie nic do zarzucenia. Traktując Klitajmestrę jedynie jako

obiekt pożądania, nie przewidział jednak, że trafił na godnego
siebie rywala. Żona okazała się osobą o wyjątkowej sile woli.

Nigdy nie zapomniała mu podwójnego morderstwa. Przez lata
potrafiła skrywać swoje prawdziwe uczucia pod maską

obojętności, po cichu planując zemstę.

Parys i Helena

ic nagannego nie widział natomiast w postępowaniu nowego

zięcia król Sparty. Wkrótce po żałobnym weselu Klitajmestry

oddał Helenę za żonę Menelaosowi. Sparta i Mykeny

dysponowały porównywalnym potencjałem militarnym i raczej
trudno przypuszczać, aby teść ustąpił przed siłą zbrojną. Czasy

były krwawe i nikogo nie mogły dziwić zbójeckie metody
działania. Menelaos został więc bez przeszkód mężem Heleny, a

po śmierci jej nominalnego ojca królem Sparty. Związek układał
się harmonijnie i małżonkowie dochowali się córeczki o imieniu

Hermiona. Kiedy dziewczynka miała dziewięć lat, na Spartę
spadła groźna epidemia. Menelaos zasięgnął rady wyroczni, po

czym udał się na wybrzeże Azji Mniejszej, aby złożyć ofiary
cieniom herosów spartańskich. Poznał tam młodego księcia

trojańskiego o imieniu Parys-Aleksander. Trojańczyk przypadł
królowi do gustu, otrzymał więc zaproszenie do złożenia wizyty

w Sparcie. W ten sposób uruchomiony został ciąg wydarzeń,
które miały doprowadzić do wybuchu wojny trojańskiej. Kilka lat

wcześniej, w czasie wesela boginki morskiej Tetydy z królem
Tesalii Peleusem, wybuchł spór pomiędzy boginiami o to, która z

nich jest najpiękniejsza. Najzajadlej kłóciły się Hera, Atena i
Afrodyta. Nie mogąc uspokoić swarliwych niebianek, Zeus

zaproponował sąd Ziemianina, człowieka, który nigdy wcześniej
nie zetknął się z pięknością rodem z Olimpu. Wybór padł na

Parysa, syna króla Troi. Ze względu na przepowiednię związaną z
jego narodzinami został on jako niemowlę porzucony w górach.

Wychowany przez pasterzy, wiódł życie proste, dalekie od
zbytku i luksusu. Kiedy zatem stanął przed nim wysłannik Zeusa,

nie chciał uwierzyć w zaszczyt, jaki go spotyka. Powątpiewał
również, czy on, człowiek śmiertelny, zdoła właściwie ocenić

urodę bogiń. Ostatecznie jednak młody pasterz ustąpił przed
wolą pana bogów i ludzi. Gdy zjawiły się przed nim boginie, nie

mógł podjąć decyzji: właściwie u żadnej z nich nie dostrzegł
jakiegokolwiek defektu urody. Widząc wahanie Parysa,

olimpijskie piękności postanowiły pomóc mu w wyborze.
Zaproponowały odwieczny sposób na niezdecydowanych

sędziów, czyli łapówkę. Każda z nich obiecała młodzieńcowi
wdzięczność w innej formie. I tak Hera zobowiązała się

przekazać mu ogromne bogactwa, Atena — intelekt i wiedzę,
Afrodyta zaś zaoferowała miłość najpiękniejszej kobiety

ówczesnego świata, czyli Heleny spartańskiej. Parys był młodym
człowiekiem o gorącym temperamencie. Bogactwa mu nie

imponowały, wiedza stanowiła dlań czystą abstrakcję, uznał
więc, że zwyciężyła Afrodyta.

Bogini nie kazała długo czekać na spełnienie obietnicy.

Wkrótce po wydaniu sławetnego wyroku Parys udał się na

igrzyska do Troi. Odniósł tam wiele zwycięstw, a jeden z
towarzyszących mu pasterzy wyjawił parze królewskiej, kim jest

ów zręczny młodzieniec. Stary król Priam uradował się
niepomiernie. Przez wiele lat wspomnienie porzuconego dziecka

gryzło jego sumienie. A teraz oto stanął przed nim dorosły syn,
do tego przystojny i zwinny. Mimo ostrzeżeń wieszczków Priam

postanowił nie zwracać uwagi na starą przepowiednię. Nie po to
odzyskał syna, żeby ponownie go stracić! Tak więc Parys zajął

należne mu miejsce wśród książąt, a ze względu na winy wobec

niego rodzice okazywali mu szczególne względy.

Priam nie protestował również, kiedy Menelaos zaprosił jego

syna do Sparty. Eskadra okrętów trojańskich pokonała Morze
Egejskie i wpłynęła na wody greckie. Na dworze Menelaosa Parys

poznał Helenę i spotkanie na obojgu zrobiło ogromne wrażenie.
Helena nie bez powodu uchodziła za najpiękniejszą kobietę

ówczesnego świata. W chwili poznania Parysa miała około
dwudziestu pięciu lat i znajdowała się w rozkwicie urody. Parys

zaś był młodzieńcem wyjątkowo przystojnym. Nad obojgiem
zresztą czuwała Afrodyta, dbając o rozwój uczuć podopiecznych.

Książę trojański przebywał na dworze spartańskim zaledwie
kilka dni i wówczas Menelaos oznajmił, że musi z ważnych

powodów popłynąć na Kretę. Przed odjazdem powierzył
gościowi opiekę nad swym domem i, zupełnie nieświadom

sytuacji, opuścił ojczyznę. Kiedy żagle jego okrętów zniknęły za
horyzontem, nic już nie mogło powstrzymać zakochanych.

Królowa Sparty bez słowa sprzeciwu zgodziła się porzucić męża i
córkę i wyjechać z księciem trojańskim. Nie protestowała

również, kiedy Parys grabił pałac gospodarza. Najwyraźniej
mimo odrzucenia propozycji Hery nie był tak zupełnie obojętny

na argumenty natury finansowej. A może uznał, że piękna
kobieta wymaga odpowiedniej oprawy? Ale w takim razie

wystarczyłyby chyba osobiste klejnoty Heleny. On zaś włamał się
do skarbca Menelaosa i gruntownie go opróżnił. Nie dość, że

zabrał gospodarzowi żonę, to jeszcze go okradł! Nic dziwnego, że
po powrocie Menelaos podejrzewał, iż Helena została porwana.

Jaka bowiem kobieta porzuciłaby własne dziecko i zgodziła się
obrabować męża? Zapewne tylko nie w pełni poczytalna albo

zmuszona. Helena jednak uczyniła to z własnej i
nieprzymuszonej woli. Zakochana bez pamięci w trojańskim

księciu, nie zastanawiała się nad konsekwencjami swojego czynu.
Nie myślała, że oto porzuca Spartę na zawsze i nigdy już nie

zobaczy najbliższych. Od męża odchodziła, więc jego osoba nas
nie interesuje. Ale przecież porzucała też jedyne dziecko! Opinia

Menelaosa i poddanych była jej obojętna. To zrozumiałe, bo

przecież nie zamierzała ich więcej zobaczyć. Czyż jednak nie
dbała również o to, co pomyśli o niej dorastająca córka? Wszak

Hermiona miała już dziewięć lat i wiele rozumiała. Nie ulegało
wątpliwości, że długo jeszcze przyjdzie jej wysłuchiwać jak

najgorszych wypowiedzi o rodzonej matce i co więcej – podzielać
te opinie. Mniejsza o wierność małżeńską. Od początku dziejów

ludzkości podobne sytuacje były na porządku dziennym i w
świecie ówczesnym również nie należały do rzadkości. Ale zgoda

na rabunek? Przecież w pewien sposób Parys okradł także córkę
Heleny. Można by przypuszczać, że książę wyjątkowo spodobał

się królowej, a zbliżenie seksualne spowodowało, iż kompletnie
straciła głowę. Okazało się jednak, że kochankowie dali upust

swej namiętności, dopiero kiedy okręty odpłynęły w kierunku
Troi. Eskadra przybiła na noc do wyspy Kranai i wówczas Helena

oddała się po raz pierwszy Parysowi.

Nie tylko królowa Sparty rozbiła swoje małżeństwo. Parys

też już miał żonę, piękną nimfę Ojnone. Zakochała się w nim
jeszcze w czasach, kiedy był tylko zwykłym pasterzem. Bez

wahania zgodziła się na mezalians, nie protestowała również,
gdy odmówił wprowadzenia jej na dwór ojca. Kochała swojego

mężczyznę bezgranicznie i dopiero związek Parysa z Heleną
uświadomił jej, że mąż nigdy już nie będzie do niej należał. Miała

się jeszcze srogo zemścić za to upokorzenie.

Król Priam i jego żona z radością powitali Helenę. Nigdy nie

pozbyli się wyrzutów sumienia za próbę uśmiercenia syna i
dlatego pobłażali mu we wszystkim. Nawet za cenę wojny

zagrażającej bytowi miasta. Nie zważali więc na wrogie
powitanie Heleny przez pozostałą część rodziny z wróżką

Kasandrą na czele. Można wręcz odnieść wrażenie, że stary
Priam nie przeraził się specjalnie perspektywą wojny z Achajami.

Król miał wielu synów, między którymi stosunki układały się
różnie. Wiedział, że już długo nie pożyje, a możliwość waśni po

jego śmierci była bardzo duża. Wojna powinna skonsolidować
młode pokolenie i stać się dobrą lekcją patriotyzmu dla

wszystkich mieszkańców grodu. Poza tym stary Priam był

realistą. Doskonale zdawał sobie sprawę, że zamożność Troi od
dawna już budzi pożądanie Achajów. Miasto leżało u wylotu

cieśnin czarnomorskich i bogaciło się na handlu. Prędzej czy
później musiało więc dojść do wojny. Achajowie żyli z rabunku,

dziwne zatem, że dotąd jeszcze nie zdecydowali się na wyprawę
przeciwko miastu Priama. Każdy pretekst do najazdu był dobry,

a jeżeli nawet go nie było, to i tak Achajowie stanowili
zagrożenie. Niech więc będzie wojna! Niech Parys przeżywa

szczęście w ramionach ukochanej kobiety, a pozostali synowie
przechodzą przyspieszony kurs lojalności i patriotyzmu. Potężne

miasto da sobie radę z oblężeniem i wyjdzie obronną ręką z
niebezpieczeństwa. Jeżeli Achajowie mają zaatakować Troję,

niech zrobią to teraz, kiedy jeszcze żyje stary król, a synowie nie
kłócą się o spadek. Przecież o wiele gorszym nieszczęściem dla

miasta byłby najazd wroga podczas sporów o sukcesję!

Achajowie idą na wojnę

Tymczasem w dalekiej Sparcie Menelaos szalał z wściekłości.

Trojańskie książątko, które zaprosił do siebie i gościł jak
równego sobie, nie tylko uwiodło mu żonę, ale na dodatek

jeszcze go okradło! Król zgrzytał zębami i planował zemstę,
wiedział jednak, że sam niewiele zdziała. Siły Sparty były zbyt

słabe, aby zdobyć Troję, należało więc zapewnić sobie
współdziałanie sojuszników. Przede wszystkim Menelaos

skierował się na dwór brata, do Myken. Agamemnon uchodził
wśród współczesnych za zwierzchnika pozostałych władców

achajskich. Był najpotężniejszym królem regionu, dysponującym
największą siłą militarną. W rzeczywistości jego przewaga nad

innymi władcami okazuje się wcale nie tak znaczna. W II księdze
Iliady znajduje się tzw. katalog okrętów, który świetnie oddaje

proporcje militarne w ówczesnym świecie greckim. Tak więc
Agamemnon posiadał flotę złożoną ze stu okrętów, Menelaos zaś

z sześćdziesięciu. Niewiele mniejszą liczbą okrętów od władcy
Myken mogli się poszczycić królowie Pylos i Krety. Pierwszy z

nich, powszechnie szanowany Nestor, dowodził
dziewięćdziesięcioma jednostkami, drugi miał ich tylko o

dziesięć mniej. Do tego dochodzili władcy: Aten (pięćdziesiąt
okrętów), Tesalii (również pięćdziesiąt), Argos (osiemdziesiąt),

Teb (czterdzieści), a także pomniejsi królowie, dysponujący
flotyllami złożonymi z kilku łub kilkunastu jednostek. W tej

sytuacji Agamemnon mógł być tylko pierwszym spomiędzy
równych, co oznaczało, że jego władza w dużym stopniu zależała

od umiejętności dyplomatycznych. Tym bardziej że i osobistą
powagą nie górował nad innymi, wśród których znajdowały się

przecież tak sławne postacie jak Odyseusz, Ajaks czy Achilles.
Pozostawało mu zatem wyłącznie wygrywanie sprzeczności

pomiędzy lennikami, aby w ten sposób realizować własną
politykę. Tymczasem teraz mógł głośno nawoływać do wojny w

obronie naruszonego honoru Menelaosa (i wszystkich Achajów),
nieoficjalnie zaś oferować skarby Troi.

Władcy achajscy nie okazali się głusi na sugestie króla

Myken. Pewne problemy sprawiała jedynie nieobecność dwójki

lenników. Król Itaki, Odyseusz, nie dysponował wprawdzie zbyt
dużą siłą zbrojną (miał zaledwie dwanaście okrętów), ale

powszechnie ceniono jego spryt wojenny. Natomiast drugi z
nieobecnych, Achilles, miał opinię najlepszego wojownika

greckiego. Poza tym według przepowiedni jego obecność była
warunkiem koniecznym do zdobycia Troi. Król Itaki nie chciał

porzucać świeżo poślubionej żony i maleńkiego synka, toteż
udawał obłąkanego. Został jednak zdemaskowany i nie

pozostawało mu nic innego, jak przyłączyć się do wyprawy. A
skoro już musiał wyruszyć pod Troję, postarał się też odnaleźć

Achillesa. Domyślił się, że młodzieńca ukryła jego matka, boginka
morska Tetyda. Pamiętała bowiem o przepowiedni, że jej syn ma

przed sobą dwie możliwości: albo dożyje w spokoju późnej
starości, albo zyska nieśmiertelną sławę i zginie młodo. Tetyda,

jak każda matka, pragnęła jak najdłuższego życia dla swojego
dziecka. Ukryła go więc w dziewczęcym przebraniu na dworze

króla Likomedesa, króla wyspy Skyros. Od czegóż jednak były

intelekt i spryt Odyseusza? Król Itaki podążył tropem
rozumowania Tetydy i doszedł do wniosku, że Achillesa może

chronić tylko dziewczęcy strój. Wraz z kilkoma towarzyszami
zaczął więc poszukiwania wśród wysp Morza Egejskiego,

domyślał się bowiem, że Achilles ukrył się na którejś z nich.
Kiedy, udając kupców, Odyseusz i jego druhowie przybyli na

Skyros, uwagę przebiegłego Odysa zwróciła jedna z córek króla,
znacznie wyższa od pozostałych sióstr. Rzekomi kupcy rozłożyli

swój towar (biżuterię i ozdoby), wzbudzając zachwyt dziewcząt.
Tylko najwyższa z nich nie okazywała należytego

zainteresowania. Wówczas Odyseusz podsunął jej piękny, bogato
inkrustowany miecz, na co dziewczyna żywo zareagowała.

Zdemaskowany w ten sposób Achilles bez oporu odpłynął z
królem Itaki. Na wyspie zostawił jednak sukcesora, jako że mimo

dziewczęcych szat nawiązał romans z jedną z córek króla i
owocem tego związku miał być syn o imieniu Neoptolemos, który

odegra później pewną rolę w końcówce wojny trojańskiej.

Trzeba przyznać, że Achajowie gromadzili się wyjątkowo

opieszale. Od porwania Heleny upłynęło aż kilka lat, zanim w
Aulidzie doszło do koncentracji wojsk. Aby wszakże zachować

pozory, wysłano na dwór Priama poselstwo, które zażądało
zwrotu Heleny, skradzionego majątku oraz ogromnego

odszkodowania. Możliwe zatem, że nie wszystkim władcom
uśmiechało się oblężenie potężnego miasta i wymusili na

Agamemnonie próbę mediacji. Odszkodowanie miało zaspokoić
łupieżcze instynkty Achajów i wykazać, że nie przeprowadzili

mobilizacji na darmo. Na czele poselstwa wyruszyli Menelaos i
Odyseusz. Priam jednak odrzucił warunki Achajów.

doprowadzając w ten sposób do wybuchu wojny. Stąd też nie
pozostawało mu nic innego. Oprócz bowiem wskazanych

wcześniej przyczyn wypłata odszkodowania oznaczałaby ruinę
finansową miasta. Stary król nie po to przecież przez lata

budował potęgę ojczyzny, aby teraz bez walki oddać ją achajskim
rabusiom. A że Parys pierwszy okradł Menelaosa? No cóż, takie

to były czasy. Achajowie postępowali podobnie i uważali, że

dopóki oni rabują, wszystko jest w porządku.

Przeciwne wiatry uniemożliwiały flocie achajskiej wyjście w

morze. Kiedy pogoda taka utrzymywała się przez kilka miesięcy,

wojska zaczęły się burzyć. Czyżby po to wojownicy porzucili
rodziny, aby stać bezczynnie?! Poza tym skarby Troi zaczęły już

oddziaływać na wyobraźnię. Zgodnie z obyczajem zasięgnięto
porady wieszczków. Wolę bogów przekazano Agamemnonowi:

bogini Artemida czuje się obrażona na króla Myken, który

Złożenie Ifigenii w ofierze Artemidzie

osobiście upolował jej ulubioną łanię. Dlatego zsyła niepomyślne
wiatry. Jeżeli jednak Agamemnon złoży jej w ofierze rodzoną

córkę (!) Ifigenię, wówczas flota wypłynie. Król Myken
kategorycznie odmówił, ale wróżbici nie zachowali dyskrecji i

wiadomość rozeszła się wśród wojska. Żołnierze złorzeczyli
Agamemnonowi, wyzywając go od tchórzy. Grozili, że jeśli nie

ulegnie woli Artemidy, obiorą innego wodza i z nim wyruszą pod
Troję. Wówczas Agamemnon ustąpił. Wysłał do domu

wiadomość, nakazując córce przybycie do obozu pod pretekstem
zaślubin z Achillesem. Razem z dziewczyną przybyła również

Klitajmestra, której nie mogło przecież zabraknąć na ślubie córki.
Do wesela oczywiście nie doszło. Ifigenia została złożona w

ofierze, a Klitajmestra bezsilnie obserwowała śmierć własnego
dziecka. Jej nienawiść do męża osiągnęła kulminację: z powodu

ambicji Agamemnona straciła już drugie dziecko. Od tej chwili
myślała już tylko o zemście. Potrafiła czekać i po latach

zgotowała mężowi wyjątkowe powitanie... Tymczasem wiatr
zmienił kierunek i flota achajska wyruszyła wreszcie pod Troję.

Mijał dziesiąty rok od porwania Heleny.

Oblężenie Troi

astępne dziesięć lat spędzili Achajowie pod murami Troi.

Priam dobrze przygotował miasto do obrony. Wspomagały

go zresztą liczne ludy sojusznicze. Wydaje się jednak, że

dowódcom achajskim specjalnie nie zależało na szybkim
zakończeniu wojny. Może tylko Odyseusz tęsknił do Penelopy. W

każdym razie na pewno nie spieszyło się Agamemnonowi, który
pamiętał pożegnanie Klitajmestry, ani Achillesowi, świadomemu,

iż nie dożyje końca oblężenia. Jeden z nich wykazywał więc
wyjątkową pasywność, drugi zaś zabiegał wyłącznie o osobistą

sławę. Chwilami Achilles zachowywał się jak rozkapryszona
panienka, jakby czas spędzony w przebraniu dziewczyny nie

minął bez śladu. Niewiele mu ustępował wódz naczelny, który
wprost uwziął się na niego. Stosunki w obozie achajskim dobrze

ilustruje spór, jaki wybuchł w związku z podziałem branek. Grecy
zdobyli miasto Chryza i w rezultacie w ręce Agamemnona

dostała się urodziwa córka miejscowego kapłana Apollina. Jej
zrozpaczony ojciec udał się wprost do króla Myken, błagając go o

zwrot jedynaczki. Ten jednak odmówił. Kapłan poprosił więc o
pomoc swojego boga. Apollo nie kazał mu długo czekać.

Niebawem wśród Achajów wybuchła groźna zaraza. Zasięgnięto
opinii wróżbitów, a po ogłoszeniu woli bogów Achilles zaczął

podburzać wojska przeciwko wodzowi naczelnemu. Pod presją
ogółu Agamemnon musiał ustąpić. Z dziecinną przekorą zażądał

jednak, aby Achilles oddał mu w zamian swoją brankę, piękną
Bryzeidę. Ten zgodził się niechętnie, ale publicznie zelżył

Agamemnona, wyzywając go od tchórzy i pijaków. Na koniec
oficjalnie odmówił dalszej walki, dopóki nie zostanie

przeproszony. Zwrócił się również do swojej matki, aby wstawiła
się za nim do Zeusa. Pan bogów przychylił się do prośby Tetydy i

od tej chwili zwycięstwa zaczęli odnosić Trojanie.

Tymczasem Helena wiodła w Troi ponure życie. Widziała, że

im dłużej trwa wojna, tym większa otacza ją niechęć. Coraz
więcej wdów i sierot winiło ją za śmierć najbliższych. Bracia

męża jej nie lubili, bratowe zazdrościły urody. Nawet życzliwość
Priama nie mogła jej pocieszyć. Stary król ostentacyjnie

okazywał Helenie przychylność, dając w ten sposób do
zrozumienia, że uważa ją za legalną synową. Dobrze zresztą

wiedział, co robi. Teraz, w czasie oblężenia, swary i kłótnie były
najmniej potrzebne. Społeczeństwo musiało być zjednoczone,

aby dać odpór wrogom. Wojna już trwała i nic tego nie mogło
cofnąć. Należało walczyć aż do ostatecznego zwycięstwa. Jednak

waśnie tylko by osłabiały siłę militarną miasta. Mimo to Helena
nie mogła dać sobie rady z własną psychiką. Złość zwracała

przeciwko Parysowi, wypominając mu uwiedzenie. Ten słusznie
ripostował, że przecież nie wziął jej siłą ani nie zmusił przemocą

do opuszczenia Sparty. Połączyły ich miłość i namiętność, i za to
teraz płacą. O konsekwencjach trzeba było myśleć wcześniej,

zanim zdecydowali się na szaleństwo. A że wojna niesie ze sobą

pewne niewygody? No cóż, odczuwają je nie tylko oni, ale i cała
ludność Troi. Nie czas rozpatrywać przeszłość, lecz żyć

teraźniejszością.

Stan psychiczny Heleny dobrze ilustruje wydarzenie, które

zaszło w dziesiątym roku walk. Nastąpił impas w działaniach
wojennych i wszystko wskazywało na to, że obie strony miały już

wojny serdecznie dosyć. Wówczas ktoś zaproponował, aby dwaj
główni antagoniści zmierzyli się bezpośrednio ze sobą. Mężowie

Heleny mieli stoczyć ze sobą pojedynek na śmierć i życie.
Uzgodniono, że w razie triumfu Parysa Achajowie bez żadnych

warunków opuszczą ziemię trojańską. Jeżeli natomiast zwycięży
król Sparty, Trojanie wydadzą mu Helenę, zrabowane skarby i

zapłacą żądane wcześniej odszkodowanie. Podobno Helena
oglądała pojedynek z murów miasta, płacząc ze szczęścia.

Podejrzewano, że wspominała radosne chwile spędzone u boku
Menelaosa i cieszyła się na myśl o powrocie do pierwszego męża.

Iście kobieca logika, nieprawdaż? Niewykluczone jednak, że
przyczyny wzruszenia córki Zeusa były zupełnie inne. Oto

przecież, bez względu na wynik pojedynku, kończyła się wreszcie
ta przeklęta wojna. Czy zostanie w Troi, czy odpłynie do Sparty,

nie będzie już przyczyną nowych pogrzebów, nie będzie więcej
widziała wdów i sierot, płaczu i rozpaczy. Może nareszcie zacznie

żyć normalnie, nie czując zewsząd potępienia.

Jej los musiał się jednak wypełnić. Przeznaczeniem Heleny

było nieść śmierć i rozpacz bliźnim. Menelaos i Parys rozpoczęli
walkę, ale kiedy przewagę uzyskał król Sparty, interweniowała

Afrodyta. Otoczyła ulubieńca złotą mgłą i przeniosła z placu boju
wprost do sypialni Heleny. Na błoniach otaczających miasto

pozostał Menelaos, miotając się i lżąc tchórzliwego rywala.
Niebawem wrogie wojska ponownie starły się w walce i nadzieja

na polubowne zakończenie sporu została zaprzepaszczona.
Helena nie mogła darować tego Parysowi. Przeklinała jego

strachliwość, podnosząc zasługi Menelaosa. Trojańczyk
przyjmował wyrzuty partnerki z filozoficznym spokojem

(możliwe, że zdołał się już na nie uodpornić). Przewagi rywala

określił jako chwilowe, a złość Heleny uciszył pocałunkami i
pieszczotami. Najwyraźniej Afrodyta nadal czuwała nad parą

kochanków.

Achillesa pozostawiliśmy w chwili, kiedy — obrażony na cały

świat — obserwował zwycięską dla Trojan bitwę. Oblężeni

przełamali szyki przeciwnika i bezpośrednio zagrozili obozowi
achajskiemu. Dowodził nimi najwaleczniejszy z synów Priama,

Hektor. Przez dziesięć lat obrona miasta spoczywała praktycznie
na jego barkach. Kiedy Achilles odmówił udziału w walce,

Trojanie pod wodzą Hektora łatwo uzyskali przewagę. Syn
Tetydy obozował obok okrętów, spokojnie obserwując, jak

Trojańczyk wyrzyna Achajów. Uparty heros nie widział w tym

Achilles i Ajaks grający w kości

nic złego. Agamemnon go obraził, musi więc ponieść
konsekwencje swojego czynu. Niech wie, czym grozi

doprowadzenie Achillesa do gniewu. Wreszcie nie wytrzymał
nerwowo Patroklos, najbliższy przyjaciel herosa. Poprosił

Achillesa, aby pozwolił mu poprowadzić na odsiecz wojowników
tesalskich. Ten wspaniałomyślnie się zgodził i co więcej, pożyczył

przyjacielowi swoją zbroję. Kiedy Achajowie zobaczyli na czele
odsieczy postać w znajomej zbroi, ponownie uwierzyli w siebie.

Przełamali strach i ruszyli przeciwko Trojanom. Patroklos jednak
zapłacił za to najwyższą cenę: zginął z ręki Hektora. Jego śmierć

rychło obróciła się przeciw obrońcom Troi. Achilles przestał się
bawić w neutralność i zapragnął pomścić przyjaciela.

Hektor wiedział, że czeka go śmierć. Przez dziesięć lat

uczciwie spełniał swoje patriotyczne powinności. Rozumiał, że

nie wolno mu teraz ustąpić przed Achillesem. Musiał dać dobry
przykład, pokazać wszystkim, że obowiązek wobec ojczyzny jest

ważniejszy niż życie. Nie miał złudzeń co do swojego losu. W
dzień po śmierci Patroklosa Achilles pozbawił życia trzech synów

Priama. Czy człowiek, o którym Trojanki opowiadały legendy,
mógł stchórzyć? Nigdy! Przed wyruszeniem w pole Hektor

pożegnał się z żoną i dzieckiem. Andromacha błagała go o
rozsądek. Przypominała, że Achilles zabił jej ojca i siedmiu braci.

Perswadowała mężowi, że gdy go zabraknie, trudno przewidzieć,
jaki los spotka jego najbliższych. Hektor odparł łagodnie, że nie

może wycofać się teraz, w chwili próby. Lepiej, żeby jego żona i
dziecko zostali osieroceni przez bohatera, niż mieliby żyć w

towarzystwie tchórza. Czule ucałował bliskich i odszedł ku
swemu przeznaczeniu.

Achilles przywiązał ciało Hektora do swojego powozu i

włóczył dookoła murów Troi. Nie wydał zwłok obrońcom, a i

Achajom zabronił się do nich zbliżać. Przez dwanaście dni (!)
ciało najdzielniejszego z Trojan leżało niepogrzebane przy grobie

Patroklosa. Wreszcie nocą do namiotu Achillesa przybył
samotnie król Priam. Ukląkł przed zabójcą syna i poprosił o

wydanie zwłok Hektora. Achilles uraczył nieszczęsnego starca

wieczerzą i pozwolił odpocząć na swoim posłaniu. Następnie
wydał mu ciało syna i zapewnił bezpieczny powrót do miasta.

Wygląda na to, że największy wojownik grecki był człowiekiem
niezrównoważonym psychicznie. Wiedział, że nie wróci spod

Troi żywy, i rozpaczliwie zabiegał o nieśmiertelną sławę. Walczył
też o zwykłe ludzkie szczęście. A trzeba przyznać uczciwie, że nie

zaznał go w życiu zbyt wiele. Młodzieńczą miłość na wyspie
Skyros przerwało wezwanie pod Troję. Brankę, do której się

szczerze przywiązał, odebrał mu Agamemnon. Jedynego
przyjaciela zabił Hektor. Kiedy zaś patrzył na rozpacz starego

króla, pomyślał być może o swoim ojcu, którego już nigdy nie
miał zobaczyć. Albo wspominał piękną królową Amazonek, która

padła z jego ręki kilka lat wcześniej. Gdy sprzymierzone z
Priamem Amazonki zaatakowały Achajów, nie wiedział, że

walczy z kobietami. Pod koniec bitwy pokonał najdzielniejszą z
nich. Dopiero kiedy z jej głowy spadł hełm, zrozumiał, kogo

śmiertelnie ranił. On, tak nieszczęśliwy w życiu prywatnym, zabił
kobietę wojownika, którą może zdołałby pokochać! Świadkowie

opowiadali, że syn Tetydy zdarł wówczas z konającej królowej
zbroję i na znak żalu oddał gasnącej (a może już zgasłej) swoje

nasienie. Nie ma powodu, żeby w to powątpiewać. Nekrofilia
dobrze pasuje do rozchwianej psychiki Achillesa. Przez całe życie

czynił zło, nie zastanawiając się specjalnie nad jego
konsekwencjami. Skłonny do gwałtownych uniesień, łatwo

przechodził od nienawiści do miłości. Dlatego tak godnie przyjął
Priama i zwrócił mu ciało Hektora. Nie pobrał nawet

zwyczajowego okupu. Starzec zasłużył na to swoją odwagą.
Niech zgodnie z tradycją pochowa swego dzielnego syna, który

wystarczająco już odpokutował za to, co zrobił. Poza tym
przecież jego śmierć to kolejny stopień do sławy Achillesa. Syn

Tetydy, świadom, iż sam niedługo zginie, nie chciał zapewne, aby
jego ciało znalazło się w podobnym pohańbieniu jak zwłoki

Priamowego syna.

Los Achillesa dopełnił się niebawem: zginął, trafiony przez

Parysa w piętę strzałą z łuku. Opowiadano później, że było to

jedyne miejsce, w które można go było ugodzić. Dodano legendę,
że matka, próbując zapewnić mu nieśmiertelność, kąpała go w

letejskim strumieniu, trzymając właśnie za piętę. W
rzeczywistości prawda wyglądała znacznie bardziej prozaicznie.

Strzała wypuszczona przez Parysa była po prostu zatruta. Obie
strony zaczęły stosować już coraz mniej godne metody i

zatruwanie pocisków nie należało do rzadkości. Potwierdza to
zresztą los Parysa, który zginął w podobny sposób. Ugodzony

zatrutą strzałą, konał powoli w straszliwych męczarniach.
Cierpiał przez całą noc, a rankiem ruszył do odtrąconej niegdyś

nimfy Ojnone. W chwili zagrożenia zachował się jak rasowy
mężczyzna, wierząc, iż była żona nie odmówi mu pomocy.

Musiała przecież zachować do niego choćby cień sentymentu!
Spotkał go jednak srogi zawód. Kiedy dowlókł się do siedziby

nimfy, ta kategorycznie odmówiła pomocy. Z drwiną odesłała go
do Heleny, aby u niej szukał ratunku. Parys odszedł ze

spuszczoną głową i więcej już nie zobaczył Troi. Zmarł niedaleko
miejsca, w którym niegdyś uznał Afrodytę za najpiękniejszą z

bogiń.

Śmierć Parysa wprawiła Ojnone w rozpacz. Mimo iż ją

zdradził, nadal go kochała. Z płaczem wspominała wspólne
szczęśliwe chwile, aż wreszcie rzuciła się w stos pogrzebowy

niewiernego ekspasterza. Natomiast Helena przyjęła cierpienia i
śmierć męża z nieukrywaną satysfakcją. Skoro ją przeklęli

bogowie i ludzie, to dlaczego mieliby oszczędzić współwinnego
wybuchu wojny? Poznał wreszcie, co ona czuła dzień po dniu.

Sprawiedliwości stało się zadość. Helena uznała, iż nie musi już
być lojalna wobec Troi i jej mieszkańców. Parys nie żył, zginął

również Hektor, którego lubiła i szanowała. Postanowiła więc
zrobić wszystko, aby pomóc Achajom zdobyć miasto. Oficjalnie

wyszła za mąż za brata Parysa, pięknego Dejfobosa, jednocześnie
jednak rozpoczęła Wzorową kolaborację z Achajami. Szkoda

tylko, że nie przeniosła uczuć żywionych do Hektora na jego
maleńkiego synka, którego ojciec tak bardzo kochał...

Odyseusz w akcji

ewnego wieczoru Helena dostrzegła na ulicy dziwnego
żebraka, w którym rozpoznała Odyseusza. Zaprosiła go do

siebie i długo z nim rozmawiała. Prawdopodobnie przekazała mu
ważne informacje dotyczące obrony miasta, w zamian za co król

Itaki wprowadził ją w swoje plany zdobycia Troi. Helena
zobowiązała się wspomóc Achajów, a następnie umożliwiła

Odyseuszowi wydostanie się z miasta. Przebijając się do swoich,
zamordował on kilka osób, ale na niej nie zrobiło to żadnego

wrażenia. Miała już dosyć Troi i jej mieszkańców. Nie mogła
dłużej patrzeć na wdowę i sierotę po Hektorze, czuć na sobie

pełnych wyrzutu spojrzeń rodzin innych ofiar. Z iście kobiecą
logiką postanowiła więc im pomóc, wydając miasto w ręce

wroga.

W kilka tygodni później cała Troja świętowała koniec

oblężenia. Na wybrzeżu, gdzie przez dziesięć lat stały okręty i
namioty wroga, było pusto. Pozostał tam tylko ogromny

drewniany koń. Po zażartych sporach Trojanie postanowili
wprowadzić rzeźbę do miasta. Doszli do wniosku, że taka jest

wola bogów, kiedy kapłan Laokoon, gorliwy zwolennik
zniszczenia drewnianego konia, został wraz z synami uduszony

przez dwa węże, które wynurzyły się z morza. Oczywiście za
wprowadzeniem figury do miasta orędowała też Helena.

Ostentacyjnie okazując radość z końca oblężenia, nie zapomniała
jednak dyskretnie usunąć ze swojego domu wszelkiej broni, tak

iż zmęczony świętowaniem Dejfobos położył się spać zupełnie
bezbronny. Kiedy miasto pogrążyło się we śnie, rozegrał się

ostatni akt tragedii Troi. Ze zdradzieckiej rzeźby wypadli
wojownicy achajscy i wymordowali strażników miejskich. Chwilę

później do Troi wtargnęły oddziały Agamemnona, które w tym
czasie ponownie wylądowały na wybrzeżu.

Miasto szybko stanęło w płomieniach, a jego mieszkańców

bezlitośnie wyrzynali najeźdźcy. Nowy mąż Heleny nie miał się

nawet czym bronić. Menelaos zabił bezbronnego, po czym długo

Nieszczęsną matkę zaś polecił związać, aby później wziąć jako
brankę. Tylko młode, urodziwe dziewczęta mogły liczyć na

względy zdobywców. Ale jakie to były względy? Dumne Trojanki,
zamienione w niewolnice, miały służyć swoim panom aż po kres

swych dni. Z miasta zdołała ujść z życiem jedynie niewielka
grupa mieszkańców. Dowodził nimi syn Afrodyty, Eneasz.

Dzielny potomek bogini zaokrętował jakoś uchodźców i
wypłynął w morze. Po wielu latach wędrówki osiadł w Italii,

gdzie stał się protoplastą Rzymian. Jego potomkami byli Romulus
i Remus, założyciele Wiecznego Miasta.

Helena spokojnie obserwowała agonię nieszczęsnej Troi. O

swój los była spokojna. Ostatecznie pomogła Achajom zakończyć

wojnę i nieźle się obłowić. Spotkała ją jednak przykra
niespodzianka. Otóż Menelaos oświadczył, że zamierza srogo

zemścić się na niewiernej żonie. Nie zważając na głosy rozsądku
(zwłaszcza Odyseusza), z uporem twierdził, że jego osobista

zniewaga nie znalazła zaspokojenia. Wówczas do jego namiotu
wprowadzono Helenę — ubraną w wytworne szaty, ozdobioną

wspaniałymi klejnotami. Król Sparty spojrzał na nią i zaprzestał
oporu. Stała przed nim piękna kobieta, którą przez ostatnie

dwadzieścia lat kochał i której zarazem nienawidził. Boskie
nasienie, z którego się poczęła, sprawiło, że upływający czas

obszedł się z jej urodą wyjątkowo łaskawie. Menelaos przeklinał
żonę, ale nigdy nie przestał jej kochać. Fakt, że była z innym

mężczyzną, czynił ją tylko bardziej upragnioną. Poza tym król
Sparty przekroczył już pięćdziesiątkę, a jak wiadomo, z wiekiem

mężczyźni stają się romantyczni...

Kiedy kilka lat później na dwór Menelaosa przybył syn

Odyseusza Telemach, zastał małżonków żyjących w zgodzie i
wzajemnej miłości. Zastanawiać mógł tylko dziwny obyczaj

Heleny, która raczyła męża pewnym specyfikiem otrzymanym od
egipskich kapłanów. Po jego zażyciu nawet największa złość

przechodziła jak ręką odjął. Helena potajemnie dodawała ów
specyfik do wina, dbając w ten sposób o dobry nastrój małżonka.

Czy przypadkiem nie stosowała go wówczas, kiedy Menelaos

przypominał sobie o Parysie? Przecież mimo całej miłości do
żony, trudno przypuszczać, aby wspomnienia czasami nie psuły

mu humoru.

Krwawe dzieje Myken

atalnie natomiast obszedł się los z dwoma innymi bohaterami

wojny trojańskiej. Odyseusz błąkał się po morzach przez

dziesięć lat (!) i do domu powrócił, utraciwszy wszystkich ludzi,

okręty i skarby. Ale przynajmniej uszedł z życiem i ostatnie lata
spędził w spokoju u boku żony (oczywiście po wymordowaniu

sławetnych zalotników). Mniej szczęścia miał Agamemnon. Nie
liczył na zgodne pożycie z Klitajmestrą, toteż oficjalnie

towarzyszyła mu branka z Troi, córka Priama. Kasandra. znana
ze swej niechęci do Parysa i Heleny. Obdarzona darem

przepowiadania przyszłości, przewidziała ona, jaki los zgotuje
Troi para występnych kochanków. Ciekawe, czy wiedziała też, co

czeka ją u boku Agamemnona? Zresztą nawet jeżeli była tego
świadoma. miała niewiele do powiedzenia. A może pragnęła

zemsty na zdobywcy rodzinnego miasta? Tymczasem urodziła
mu bliźnięta i razem z nim odpłynęła do Myken. Kiedy

Agamemnon walczył pod Troją, jego żona nie próżnowała. U jej
boku pojawił się Ajgistos, jedyny nieskonsumowany przez

własnego ojca brat stryjeczny Agamemnona. Szybko zostali
kochankami i wspólnie szykowali się do godnego powitania

zdobywcy Troi. Klitajmestra nigdy nie zapomniała władcy Myken
zabójstwa pierwszego męża i dziecka. Nawet jeżeli te

wspomnienia z czasem przygasły, nienawiść do Agamemnona
podsycił rytualny mord na Ifigenii. Ajgistos natomiast pragnął

zemsty za braci i ojca. Wspólny interes połączył kochanków
bardziej niż więź seksualna. Wiedzieli, że posunęli się tak daleko,

iż tylko śmierć Agamemnona może zapewnić im bezkarność.

Rozesłali więc ludzi na wybrzeże i okoliczne wyspy z

poleceniem rozpalenia ognisk, gdy pojawią się okręty
Agamemnona. Kiedy zapłonęły stosy, spiskowcy byli już

przygotowani. Pałac został obstawiony wiernymi ludźmi
Ajgistosa, tak że zdobywca Troi nie miał szans ucieczki.

Klitajmestra powitała męża u bram miasta, po czym skierowała
go do łaźni, aby odświeżył się przed wieczorną ucztą. W chwili

gdy król wychodził z napełnionej wodą kadzi, zarzuciła na niego
sieć krępującą ruchy. Wtedy do akcji wkroczył Ajgistos,

śmiertelnie raniąc rywala. Klitajmestra nie odmówiła sobie
przyjemności dobicia konającego i własnoręcznie odrąbała mu

głowę. Następnie osobiście zamordowała Kasandrę i jej dwoje

Menelaos z ciałem Patroklosa

maleńkich dzieci. Ona, która widziała na własne oczy, jak ginęły
jej dzieci, nie zawahała się ani przez moment, unosząc topór nad

nieszczęsną branką i jej potomstwem... W tym czasie Ajgistos na
czele swoich ludzi kończył rzeź. Pod ich mieczami padła straż

Agamemnona i jego najwięksi poplecznicy. Uszedł jednak z
życiem młodociany syn Klitajmestry i Agamemnona, Orestes.

Chłopiec zbiegł za granicę, gdzie dorastał, oczekując zemsty.

Przez siedem lat para kochanków rządziła Mykenami. Dzień

śmierci Agamemnona ogłoszono świętem państwowym i
obchodzono wyjątkowo uroczyście. Rzeczywista władza

spoczywała w rękach Klitajmestry, Ajgistos zadowalał się jedynie
korzystaniem z przywilejów władcy. Ważnymi sprawami

zajmowała się Klitajmestra. To ona prowadziła politykę państwa
i trzeba przyznać, że wykazywała na tym polu znaczne

uzdolnienia. Nic nie wiadomo, aby inni władcy próbowali
pomścić Agamemnona lub ujęli się za jego synem. Można to

oczywiście tłumaczyć zmęczeniem niedawno zakończoną wojną
trojańską lub niechęcią do ingerowania w wewnętrzne sprawy

Myken. Jednak czy kiedykolwiek państwo ościenne
zrezygnowało z mieszania się w sprawy sąsiada, zwłaszcza jeśli

istniała szansa znacznego osłabienia jego siły militarnej? I od
kiedyż to rabusie achajscy mieli dosyć sławy i łupów?

Wprawdzie bohaterowie byli zmęczeni, lecz dorosło już nowe
pokolenie chętne do walki. Przecież zaledwie dziesięć lat

wcześniej Achajowie zjednoczyli się pod błahym powodem, aby
zniszczyć niezależne państwo, Troję. Tymczasem teraz nie

zareagowali na zamordowanie naczelnego wodza i wygnanie
jego sukcesora?! Przewaga militarna Myken nad innymi

państwami była nieznaczna, nie wchodziła więc w rachubę
obawa przed siłą wojskową Ajgistosa i Klitajmestry. Zresztą w

razie zjednoczenia się pozostałych władców achajskich Mykeny
nie miałyby szans. Poza tym zawsze można było liczyć na

zwolenników Orestesa wewnątrz miasta. Wydaje się więc, że
tylko umiejętności dyplomatyczne Klitajmestry powstrzymywały

sąsiadów przed reakcją na wydarzenia w Mykenach. Nawet

Menelaos, który tyle zawdzięczał bratu, pozostał w domu.
Chociaż jego akurat nietrudno zrozumieć. Kolejna wyprawa

wojenna oznaczałaby pozostawienie Heleny samej w domu. A na
to król Sparty nie mógł już sobie pozwolić. Był człowiekiem

rozsądnym i nie powielał własnych błędów.

Po ośmiu latach w Mykenach pojawił się Orestes. Wyrocznia

w Delfach wyraziła zgodę bogów na matkobójstwo, więc
młodzieniec przestał się wahać. Potajemnie dotarł do miasta i

skontaktował się ze swoją siostrą, Elektrą. Rodzeństwo
ukradkiem spotkało się przy grobie Agamemnona (kochająca

mamusia wyznaczyła nagrodę za głowę syna), po czym Orestes
dostał się do pałacu (prawdopodobnie pomogła mu w tym

Elektra, przekonując lub przekupując straże). Pod jego ciosami
padł najpierw Ajgistos, a następnie Klitajmestra. W ten sposób

Orestes został królem Myken.

Zabójstwo występnej pary nie przyniosło jednak młodemu

władcy ukojenia. Usunięcie ze świata żywych ojczyma uważał za
swój obowiązek, gorzej było z pozbyciem się matki. Nie mógł

zapomnieć ostatnich chwil jej życia. Kiedy Ajgistos padł martwy,
Klitajmestra rzuciła się przed synem na kolana, prosząc o litość. Z

płaczem przypomniała mu, że przecież to ona wydała go na
świat. Orestes jednak nie zważał na jej słowa. Głowa Klitajmestry

potoczyła się po posadzce i zatrzymała przy zwłokach Ajgistosa.
Z otwartej szyi trysnęła krew, zbryzgując syna matkobójcę. Od tej

chwili młody król walczył ze swoim sumieniem. Nocami chodził
za miasto (kochanków pochowano poza murami Myken) na grób

matki i błagał o przebaczenie. Skrajnie wyczerpany psychicznie,
na granicy obłędu, wyjechał z kraju. Błąkał się po świecie, aż

dotarł do Aten, gdzie sąd tamtejszego areopagu zdjął wreszcie z
niego przekleństwo. A może pogodził się ze sobą? W każdym

razie powrócił do Myken, gdzie tymczasem na tronie zasiadał syn
Ajgistosa i Klitajmestry. Teraz już bez wyrzutów sumienia

Orestes pozbawił życia przyrodniego brata. Potem ożenił się z
córką Menelaosa i Heleny, Hermioną. Po latach zjednoczył pod

swoim berłem Spartę i Mykeny. Jego syn i następca był ostatnim

przedstawicielem przeklętego rodu Atrydów. Zginął w czasie

najazdu Dorów, a Mykeny zostały zburzone.

Rozterki Odyseusza

iedy Orestes walczył ze swoim sumieniem, Odyseusz nadal

błąkał się po morzach. Tak jak historia Atrydów i wojny

trojańskiej jest przede wszystkim opowieścią o namiętnościach i

zbrodniach, tak przygody Odyseusza są dziejami miłości i
wierności. Wierna i oddana była przynajmniej Penelopa, król

Itaki bowiem wcale nie dorównywał jej pod tym względem. Co
prawda pod Troją specjalnie nie afiszował się z brankami, ale

mógł być po prostu dyskretny. Niemniej aż siedem z dziesięciu
lat, które zajął mu powrót do żony, spędził na skale Orygii w

towarzystwie nimfy Kalipso. Kiedy wracając spod Troi utracił już

Menelaos usiłujący zabić Helenę

wszystkie okręty, rozpętała się straszliwa burza. Ostatni okręt
zatonął wraz z załogą i jedynie Odyseusza morze wyrzuciło na

brzeg Orygii. Znudzona a piękna Kalipso powitała przybysza z
radością. Uraczyła wyczerpanego rozbitka wspaniałą ucztą,

obficie zakrapianą mocnym winem. Na efekty nie trzeba było
długo czekać. Oszołomiony Odyseusz posiadł nimfę i zapewne

nie poprzestał na tym jednym razie. Nie wydaje się, by lata
spędzone u boku Kalipso były dla niego przykre. Nimfa otaczała

go adoracją (któryż mężczyzna tego nie lubi!), umilała mu życie
na każdym kroku. W dodatku obiecywała wieczną młodość i

nieśmiertelność — cechy, którymi sama była obdarzona. A
Odyseusz już zaczął odczuwać brzemię lat... Podobno często

siadał nad brzegiem morza i obserwował je w milczeniu. Czy
jednak na pewno myślał wtedy o Penelopie? Może po prostu

wspominał albo marzył o podróżach. Z pewnością nie unikał
kontaktów seksualnych z nimfą, skoro w czasie siedmiu lat

pobytu na Orygii urodziła mu troje dzieci! Opowiadano, że król
Itaki był w niewoli u pięknej Kalipso. Nic z tych rzeczy! Jeśli

spędził u niej tyle lat, to wyłącznie dlatego, że sam tego chciał.
Dopiero wizyta posłańca bogów, Hermesa, zmusiła go do

działania. Po ostrej reprymendzie zaczął mozolnie zbijać tratwę.
Opuścił na niej świeżo założoną rodzinę i odpłynął w kierunku

Itaki. Po trzech latach przygód dotarł wreszcie do rodzinnej
wyspy, gdzie obudził się w nim zazdrośnik. Zobaczył, że żonę

otacza rój wielbicieli, których pogardliwie nazywał zalotnikami.
Nie było istotne, że Penelopa przez dwadzieścia lat dochowała

mu wierności. Ważne było, że mężczyźni chcieli podobno zabrać
mu żonę i królestwo. Bardziej jednak —jak się wydaje —

chodziło im o królową, albowiem prawa do tronu miał Telemach,
dorosły już syn Odyseusza. Dopiero późniejsza propaganda

zrobiła z wielbicieli Penelopy spiskowców. A sam Odyseusz
zachował się jak ostatni prostak. Do pałacu dostał się incognito,

nie racząc poinformować o swym powrocie wiernej żony, po
czym urządził jatkę. Z pomocą syna wymordował wszystkich

zalotników i dopiero wówczas łaskawie powiadomił połowicę, że

wrócił z wojny. Nie dziwmy się zatem, że Penelopa początkowo
nie chciała z nim nawet rozmawiać. Uchodził za

najrozsądniejszego z Achajów, ona czekała na niego przez tyle
lat, a on na powitanie zachował się jak rzeźnik i oprawca.

Ostatecznie dzięki interwencji bogów małżonkowie się pogodzili,
nie doszło również do wojny domowej. Rodziny zamordowanych

pragnęły wprawdzie zemsty, ale bogowie mieli już dosyć spraw
związanych z wojną trojańską i swoimi sposobami załagodzili

sytuację. Odyseusz i Penelopa żyli wspólnie przez długie jeszcze
lata, starając się nadrobić czas zabrany im przez wojnę, która

wybuchła z powodu pięknej kobiety.

Miłość nie jedno miała imię

zieje plemion greckich są dość ubogie w kontakty polityki i

uczuć. Zaczęło się bardzo interesująco, od wojny trojańskiej,

ale obyczaje późniejszych wieków znacznie ograniczyły wpływ

uniesień miłosnych na wydarzenia polityczne. Co więcej, jeżeli w
okresie klasycznym odnotowujemy podobne przypadki, to

dotyczą one niemal wyłącznie związków męsko-męskich. Wręcz
podręcznikowym przykładem jest historia niejakiego Kleomacha

w czasie wojny lelantyjskiej, stoczonej około 700 r. p.n.e.
pomiędzy miastami Chalkis i Eretria. Bezpośrednią przyczyną

starcia stał się spór o równinę lelantyjską (stąd nazwa wojny),
leżącą pomiędzy tymi miastami. Wbrew pozorom nie był to

konflikt o lokalnym charakterze. Oba miasta miały swoje
posiadłości wśród wysp Morza Egejskiego, kontrolowały również

część żyznego Półwyspu Chalkidyckiego. Rywale wciągnęli do
wojny swoich licznych sprzymierzeńców. Według jednego z

antycznych kronikarzy konflikt między Chalkis i Eretrią był
pierwszą wojną ogólnogrecka. O jej zasięgu świadczy fakt, że

brały w niej udział (po przeciwnych stronach) leżące na
wybrzeżu Azji Mniejszej Milet i Samos. W czasie konfliktu

szczególnie wyróżniał się wspomniany Kleomach. Pochodził z
Tesalii i dowodził konnicą wspomagającą Chalkis. Decydującym

momentem wojny okazała się bitwa lądowa rozegrana na
spornej równinie. Zgodnie z ówczesnymi obyczajami starcie

kilkakrotnie przerywano. Przeciwnicy grzebali swoich poległych,
krzepili się winem, po czym wracali do szeregu. Przed kolejną

rundą Kleomach przywołał do siebie swojego kochanka. Włożył
chłopcu na głowę hełm i poprosił, aby przyjrzał się, jak jego

partner będzie walczył. Następnie, wiedząc, że kochanek go

YRANOBÓJCY

KURTYZNY

obserwuje, poprowadził wspaniałe uderzenie, które
zdecydowało o zwycięstwie Chalkis i przesądziło o losach bitwy.

Kleomach jednak nie przeżył starcia. Zginął na polu bitwy, na
oczach swojego młodocianego kochanka. Pochowano go z

wszelkimi honorami, a jego grób był przez wieki otaczany czcią.
Podobno do czasu owej bitwy pederastia w Chalkis uchodziła za

coś nagannego, a obywatele kryli się ze swoimi upodobaniami.
Dopiero bohaterstwo Kleomacha spowodowało zmianę

nastawienia: pederastię podniesiono do rangi cnoty i oczywiście
zniesiono wszelkie dotyczące jej ograniczenia prawne.

Tyranobójcy

Zachowała się ciekawa informacja dotycząca tyrana Falarisa

z miasta Akragas. W sto lat po wojnie lelantyjskiej w świecie

greckim zapanowała moda na rządy autorytatywne.
Wspomniany Falaris stał się szybko symbolem tyranii. Władzę

zdobył w sposób charakterystyczny dla epoki, tzn. za pomocą
najemników. Obsadził nimi akropol miasta i rozbroił lud.

Następnie w czasie obchodów świąt Tesmoforii wymordował
najwybitniejszych obywateli, pozbywając się w ten sposób

najznaczniejszych przeciwników. Trzeba wszakże przyznać, że
tyran miał nawet znaczne osiągnięcia w polityce zagranicznej.

Prowadził zwycięskie wojny z Sykanami i Fenicjanami, co
zapewniło mu pewną popularność. W sprawach wewnętrznych

stosował jednak bezwzględny terror. Przeciwników politycznych
eliminował fizycznie, dbając, aby ich śmierć była odstraszającym

przykładem. Do legendy przeszedł byk z brązu, w którym tyran
piekł żywcem swoje ofiary. Koniec rządów zbrodniarza nadszedł

niespodziewanie. Przekonany o swojej bezkarności, uwiódł (czy
też zgwałcił) on młodzieńca imieniem Melanippos. Ten z

przyczyn czysto osobistych (!) zamordował krwawego tyrana, co
spowodowało powrót poprzedniej formy rządów.

Wydaje się, że zamach na Falarisa nie był wydarzeniem

odosobnionym w tych czasach. Jedną z najwspanialszych rzeźb

Grecji klasycznej jest posąg tyranobójców. Przedstawia dwóch
ateńskich obywateli, którzy zamordowali jednego z tyranów

swojego miasta. Owi tyranobójcy — Harmodios i Aristogejton,
swoim czynem znacznie przybliżyli zwycięstwo demokracji w

Atenach. W okresie gdy Falaris piekł żywcem swoich
przeciwników, władzę w Atenach zdobył zdolny polityk

Pizystrat. Umiejętnie utrzymał się przy władzy przez blisko
dwadzieścia lat, po czym przed śmiercią przekazał rządy synom.

Ci władali w spokoju przez następne lata, aż wreszcie w
przypadkowy sposób doszło do wybuchu rewolty. Otóż jeden z

synów Pizystrata, imieniem Hipparch, zakochał się w pięknym
Aristogejtonie. Ten, pozostając w szczęśliwym związku z

Harmodiosem, odrzucał awanse tyrana. Urażony Hipparch

zgwałcił opornego młodzieńca, licząc, że ujdzie mu to bezkarnie.
Aristogejton i Harmodios nie zamierzali jednak puścić zniewagi

płazem. Postanowili zemścić się na gwałcicielu, a za jedyną
właściwą karę uznali śmierć tyrana. W 514 r. p.n.e., w czasie

świąt panatenajskich, Hipparch padł pod ich mieczami.
Harmodiosa zabiła na miejscu straż przyboczna, natomiast

Aristogejtona aresztowano; po krótkim dochodzeniu został
stracony. Brat Hipparcha, Hipiasz, wszczął jednak energiczne

śledztwo, przypuszczając, iż morderstwo stanowiło tylko
fragment większego spisku. W celu wydobycia zeznań torturował

niejaką Leajnę, z zawodu kurtyzanę. Dziewczyna była stałą
partnerką seksualną Harmodiosa i Aristogejtona i została przez

nich wtajemniczona w szczegóły zamachu, ale niczego nie
zdradziła. Tyran zaczął więc działać po omacku, co spowodowało

znaczne zaostrzenie rządów. Napięcie w Atenach narastało, aż
wreszcie po trzech latach wybuchła skuteczna rebelia przeciwko

Hipiaszowi: został razem z rodziną i stronnikami wygnany, a w
państwie ponownie zapanowała demokracja. Harmodiosowi i

Aristogejtonowi wzniesiono na rynku wspomniany monument, a
dzielną kurtyzanę uhonorowano spiżowym posągiem lwicy bez

języka. Z czasem powstała legenda przypisująca kochankom
głęboką miłość do demokracji i zamach na tyrana z pobudek

politycznych.

Ateńska demokracja

padek tyranii spowodował szybki rozwój demokracji

ateńskiej. Następne lata były okresem jej największego

rozkwitu. Zakrawa na ironię, że sukcesy polityczne i militarne

Aten nie mogły zostać wykorzystane z powodu wad ustroju
państwa. W pogoni za demokratyzacją życia doszło do

zadziwiających wypaczeń ustroju. Wprowadzono na przykład
zasadę obsadzania niemal wszystkich urzędów państwowych

drogą losowania. W ten sposób doprowadzono demokrację do
absurdu. Każdy obywatel, bez względu na stan majątkowy i

osobiste kwalifikacje, mógł uzyskać najwyższe stanowiska w
państwie! Sytuację ratowała nieco zasada kolegialności urzędów,

zawsze bowiem wśród przypadkowych szczęśliwców mógł się
trafić osobnik o większych niż przeciętne predyspozycjach do

polityki. Jedynym obieralnym stanowiskiem państwowym
pozostał urząd stratega. Twórcom demokracji ateńskiej starczyło

rozsądku przynajmniej na tyle, aby pamiętać, że do prowadzenia
wojny potrzeba większych kwalifikacji niż do polityki. W efekcie

kariera polityczna musiała się wiązać z armią, a najwybitniejsi
politycy ateńscy tego okresu swoje sukcesy zawdzięczali

zwycięskim wojnom. Zbytnia popularność prowadziła jednak
czasem do nieprzewidzianych skutków. Ustrój ateński wytworzył

bowiem kilka mechanizmów równie dziwnych jak losowanie
obsady urzędów. Najważniejszym z nich był tzw. sąd

skorupkowy zwany ostracyzmem. Raz do roku wszyscy
obywatele wybierali jedną osobę, której postępowanie w ich

mniemaniu zagrażało rozwojowi demokracji. Uczestnicy
zgromadzenia wypisywali nazwisko ofiary na glinianych

tabliczkach (w języku greckim ostrakon) i osoba, na którą padła
większość głosów, musiała opuścić miasto na dziesięć lat bez

utraty praw obywatelskich. Zwyczaj ten zrodził się ze strachu
przed tyranią. Z biegiem lat zapomniano o osiągnięciach

Pizystrata, a pamiętano jedynie okrucieństwa z ostatnich lat
władzy jego syna. W praktyce ostracyzmu nadużywano w

rozgrywkach politycznych. Większość ówczesnych polityków
ateńskich musiała kolejno udać się na wygnanie. Los taki spotkał

między innymi Arystydesa, Ksantypposa (ojca Peryklesa), a
nawet sławnego zwycięzcę Persów, Temistoklesa. W

rzeczywistości bowiem nie było problemu ze skierowaniem
głosów zgromadzenia przeciwko konkretnej osobie. Biorąc pod

uwagę, że ofiarami padały z reguły osoby powszechnie znane i
popularne, możliwości nadużyć stają się oczywiste.

Od początku V w. p.n.e. o władzę w Atenach walczyły dwa

stronnictwa: Filajdów i Alkmeonidów. Najwybitniejszymi

przedstawicielami pierwszego z nich byli: Miltiades i jego syn

Kimon. Miltiades wsławił się zwycięstwem nad Persami pod
Maratonem, co zapewniło mu decydujący wpływ na politykę

Aten przez kilka lat. Zgodnie z jego zaleceniami państwo przeszło
do działań ofensywnych wobec Persów. W czasie walk na wyspie

Paros Miltiades został ranny, a w źle opatrzoną ranę wdała się
gangrena. Sama wyprawa zakończyła się niepowodzeniem, co

skwapliwie wykorzystali przywódcy drugiego stronnictwa.
Choremu wodzowi wytoczono proces o wprowadzenie w błąd

ludu ateńskiego. Za podobne przewinienia groziła kara śmierci.
Osłabiony chorobą Miltiades nie mógł się nawet bronić. Został

uznany za winnego i skazany na wysoką grzywnę. Wkrótce
zresztą zmarł i zgodnie z ateńskim ustawodawstwem grzywna

przeszła na syna. W praktyce oznaczało to kompletną ruinę
finansową młodego człowieka. Alkmeonidzi nie cieszyli się

jednak zbyt długo zdobytą władzą. W ciągu czterech lat dwaj
kolejni przywódcy stronnictwa padli ofiarą ostracyzmu.

Decydujący głos w Atenach zdobył człowiek niezwiązany z
żadnym ze stronnictw. Nazywał się Temistokles. Bez wątpienia

okazał się najbardziej przewidującym politykiem tych czasów.
Zdając sobie sprawę, że zwycięstwo nad Persami pod Maratonem

tylko odroczyło groźbę inwazji, przekonał współobywateli do
rozbudowy floty. Jego zasługą było też powstanie portu w

Pireusie. Pozycja Temistoklesa wzmocniła się po zwycięstwie
pod Salaminą. Kiedy jednak wydawało się, że nic nie zagraża jego

długotrwałym rządom w Atenach, doszło do jedynego w historii
miasta przymierza między Alkmeonidami i Filajdami. W kilka lat

po bitwie pod Salaminą Temistokles musiał opuścić Ateny na
mocy wyroku sądu skorupkowego. W tym czasie w Sparcie

rozprawiono się z innym bohaterem zmagań z Persami.
Zwycięzcy spod Piątej, Pauzaniaszowi, zarzucono zdradę stanu.

Spartanie okazali się jednak bardziej bezwzględni od
Ateńczyków. Gdy Pauzaniasz, szukając azylu, schronił się w

świątyni, po prostu zamurowano go żywcem. Obu polityków
oskarżano o nielegalne kontakty z Persami (z którymi nadal

trwała wojna) i wydaje się, że nie były to podejrzenia

bezpodstawne. Temistokles bowiem zaraz po opuszczeniu Aten
udał się na dwór perski, gdzie został bardzo gościnnie przyjęty.

Po usunięciu wspólnego przeciwnika Filajdzi i Alkmeonidzi

na nowo podjęli rywalizację. Na czoło pierwszego stronnictwa

wysunął się wspominany już syn Miltiadesa, Kimon. Przywódcą
Alkmeonidów został Perykles, syn Ksantypposa (oskarżyciela w

procesie Miltiadesa). Tak więc kolejne pokolenia rodów
ateńskich kontynuowały walkę o władzę. Trzeba przyznać, że

rywale nie przebierali w środkach. Kimona najpierw oskarżono o
utrzymywanie stosunków seksualnych z przyrodnią siostrą,

piękną Elpinike. Co ciekawe, małżeństwa między przyrodnim
rodzeństwem były w Atenach dozwolone. A zatem Kimon i

Elpinike powinni zalegalizować swój związek, nie zaś żyć w
konkubinacie! Prawdopodobnie zresztą były to tylko plotki, tak

jak pogłoski o romansie Elpinike z Peryklesem, które krążyły po
mieście w latach późniejszych. Następnie, w 463 r. p.n.e.,

Kimonowi zarzucono zdradę. Podobno prowadząc wyprawę
przeciwko wyspie Tazos, przyjął łapówkę od króla Macedonii,

rezygnując w ten sposób z podporządkowania tego kraju
Atenom. Perykles z przyjaciółmi wnieśli formalne oskarżenie i

sytuacja Kimona zaczęła być mocno niebezpieczna. Kiedy jednak
doszło do decydującej rozprawy, wszystkich zaskoczyła

wyjątkowa powściągliwość Peryklesa. W jej efekcie Kimon został
uniewinniony. Opowiadano, że przyczyniła się do tego właśnie

Elpinike, okazując Peryklesowi — w zamian za uniewinnienie
brata — wyjątkową przychylność. Według innej wersji Perykles

co prawda oparł się wdziękom mocno już dojrzałej damy
(dobiegała pięćdziesiątki), ale sama propozycja kobiety,

uchodzącej swego czasu za największą piękność Aten, tak mu
pochlebiła, że zrezygnował ze skazania jej brata. Ostatecznie

problem Kimona rozwiązano w sposób typowo ateński: w dwa
lata po procesie wygnano go z miasta na mocy wyroku sądu

skorupkowego. I tak oto Perykles został praktycznie
jedynowładcą Aten.

Liczył sobie wówczas około czterdziestu lat. Od dawna był

żonaty z kobietą pochodzącą ze znakomitej rodziny. Małżeństwo
nie uchodziło za szczęśliwe. Przyjaciele Peryklesa twierdzili, że

żona polityka miała wyjątkowo trudny charakter. Wiadomo
jednak, że on sam również nie był aniołkiem. Podobno nie mógł

się oprzeć wdziękom kobiecym, co powodowało liczne awantury
domowe. Poza tym jak wielu mu współczesnych uwielbiał

pederastię.

Perykles i Aspazja

imo zarzutów o uwodzenie mężatek Perykles zapewne

obracał się w towarzystwie heter, bo w ówczesnych Atenach

nie było po prostu innej możliwości. Tam też przypuszczalnie

poznał Aspazję, młodszą od siebie o blisko dwadzieścia lat.
Pochodziła z Miletu w Azji Mniejszej. Jej ojciec Aksjochos, drobny

kupiec, przeniósł się do Aten w poszukiwaniu lepszych
dochodów. O matce nie zachowały się żadne informacje. Ojcu

Aspazji nie powodziło się najlepiej, nie doczekał zresztą
pełnoletności córki. W tej sytuacji dziewczyna postanowiła

wykorzystać swoją urodę i inteligencję i została heterą
najwyższej kategorii. Co prawda krążyły pogłoski, jakoby

zajmowała się stręczycielstwem, ale były to chyba pomówienia.
Czy Perykles zadawałby się z bajzelmamą? Wszak przeciwnicy

polityczni zniszczyliby go w okamgnieniu, a komediopisarze
ośmieszyli bez litości. W ówczesnych Atenach funkcję obecnej

prasy pełnił teatr, a natchnienia komediopisarzom dostarczały
sprawy bieżące. Na dodatek panowała całkowita wolność słowa,

o skali nie do pomyślenia nawet w dzisiejszych demokracjach.
Prawdopodobnie więc Aspazja była wykwintną heterą i jako taką

poznał ją Perykles. Szybko stracił dla niej głowę. Został jej stałym
partnerem, po czym rozwiódł się z żoną i oficjalnie wprowadził

dziewczynę do swojego domu. Wkrótce potem Aspazja urodziła
syna nazwanego imieniem ojca. Kronikarze z reguły przechodzą

nad tymi wydarzeniami do porządku dziennego, nie
zastanawiając się specjalnie nad związkami przyczynowo-

skutkowymi. A pomyślmy tylko: zawodowa hetera nie była
nieuświadomioną dziewczynką i przypadkowe zajście w ciążę

nie wchodziło w rachubę. Grecja antyczna dobrze znała
antykoncepcję — wiedza o niej sięgała czasów starożytnego

Egiptu. Perykles stracił głowę dla dziewczyny, ale
przypuszczalnie wahał się przed podjęciem kroków

rozwodowych. Wiedział, że jeśli wprowadzi heterę do swojego
domu, nie pomoże mu to w karierze politycznej.

Prawdopodobnie więc Aspazja wzięła sprawy we własne ręce.
Zaszła w ciążę i postawiła Peryklesa przed faktem dokonanym.

Polityk zapewne chciał uniknąć publicznej sensacji, poza tym bez
wątpienia darzył dziewczynę uczuciem. Niewykluczony jest

zresztą szantaż ze strony Aspazji.

W każdym razie Perykles przeprowadził rozwód i

wprowadził heterę do swojego domu. Jego była żona szybko
ułożyła sobie życie: wyszła za mąż za najbogatszego człowieka

Aten, Hipponika. Polityk jednak nie mógł poślubić nowej
towarzyszki życia. Zgodnie bowiem z obowiązującym prawem

związki małżeńskie z osobami niemającymi obywatelstwa
ateńskiego były zakazane. Na ironię losu zakrawa fakt, że ustawę

tę wprowadził sam Perykles. Zaproponował ją sześć lat
wcześniej, kiedy jeszcze w ogóle nie znał Aspazji. W ten sposób

pozbawił własne dziecko urodzone z tego związku obywatelstwa
ateńskiego! Sam natomiast skazał się na życie w konkubinacie.

Opinię społeczną bulwersowały publiczne oznaki uczucia, jakie
Perykles okazywał kochance. Ze zgrozą opowiadano, że ma

zwyczaj żegnać Aspazję na progu domu pocałunkiem! W
ówczesnych Atenach rzeczywiście mogło to szokować. Miejscem

do okazywania czułości była przecież małżeńska sypialnia, a nie
próg domu, czyli miejsce publiczne.

Perykles i Aspazja prowadzili pierwszy dom Aten. Bywali u

nich politycy, dramaturdzy, filozofowie. Do najczęstszych gości
należeli: Fidiasz, Anaksagoras, Sokrates, Sofokles, Eurypides. Ze

względu na brak formalnego małżeństwa Aspazję nie krępowały
ateńskie obyczaje, dzięki czemu brała czynny udział w życiu

towarzyskim domu. Z dużą sympatią wyrażał się o niej Sokrates.
Właściwie odwiedzał głównie ją, a nie Peryklesa. Wszyscy

potwierdzają, że była osobą inteligentną, wykształconą,
dowcipną. No i niebywale urodziwą. Czy można się więc dziwić,

że Sokrates wolał jej towarzystwo niż Peryklesa, w końcu tylko
polityka? A filozof miał w domu Ksantypę, uosobienie kobiecej

złośnicy.

Perykles

Związek Peryklesa i Aspazji trwał osiemnaście lat, czyli do

końca życia polityka. Według opinii współczesnych przeżyli te

lata w zgodzie i harmonii. Nie słychać było o przygodach
erotycznych Peryklesa, Aspazja też okazała się jego wierną

towarzyszką życia. Oprócz wspomnianego imiennika ojca nie
mieli więcej dzieci. Na ich pożyciu odbiła się jednak polityka.

Peryklesa wielokrotnie atakowali nieprzebierający w środkach
przeciwnicy. A jak w Atenach najlepiej było zaatakować rywala

politycznego? Wytaczając mu proces. Albo jego przyjaciołom. Tak
więc na pierwszy ogień poszedł jeden z najwybitniejszych

rzeźbiarzy starożytności, Fidiasz. Zarzucono mu malwersacje
przy realizacji zleceń dla miasta. Jeden z jego pracowników

zeznał, jakoby Fidiasz przywłaszczył sobie znaczną część kości
słoniowej, z której wykonany został posąg bogini Ateny.

Oskarżenie trafiało również w Peryklesa jako przewodniczącego
komisji, która odbierała dzieło w imieniu miasta. Wódz musiał

więc rozliczyć wszystkie rachunki rzeźbiarza. Przy okazji
plotkowano na temat innego rodzaju powiązań między

Peryklesem i Fidiaszem. Podobno polityk chętnie korzystał z
wdzięków modelek artysty, wśród których bywały damy z

najlepszych rodzin ateńskich. Czyżby więc świątynia bogini
dziewicy i opiekunki miasta miała być domem schadzek

Peryklesa? Wszystko wskazuje na to, że informacje o intymnych
spotkaniach polityka z mężatkami w Partenonie to jedynie

pomówienia, że Perykles pozostawał wierny Aspazji.
Potwierdziły się natomiast oskarżenia pod adresem Fidiasza o

defraudację materiałów. Zdemontowano części posągu
wyrzeźbione w złocie i kości słoniowej i dokładnie je zważono.

Następnie porównano wynik z kwotami wydatkowanymi przez
rzeźbiarza na zakup tych materiałów. Okazało się, że oskarżyciel

miał rację: ilość zakupiona według rachunków znacznie
przewyższała rzeczywistą wagę posągu. Fidiasza skazano na

wysoką grzywnę, a ponieważ nie był w stanie zapłacić, wtrącono
go do więzienia, gdzie wkrótce zmarł. Powszechnie uważa się, że

oskarżenie i proces Fidiasza stanowiły atak na Peryklesa.

Potwierdza to fakt wytoczenia wkrótce następnego procesu
osobie z najbliższego otoczenia stratega. Tym razem przed

sądem stanął Anaksagoras. Zarzuty wobec niego okazały się
znacznie poważniejsze niż w wypadku Fidiasza. Filozofa

oskarżono o bezbożność i deprawację młodzieży. Trzeba
przyznać, iż poglądy Anaksagorasa mogły budzić kontrowersje.

W czasach kiedy religią państwową był kult bogów olimpijskich,
filozof głosił wyjątkowo „heretyckie” poglądy. Twierdził, że

Słońce, Księżyc i gwiazdy to rozżarzone głazy krążące w
przestrzeni. Zaćmienie Księżyca powoduje Ziemia, przesłaniając

światło słoneczne, a trzęsienia ziemi, wichry i pioruny są
spowodowane ruchami i zderzeniami mas powietrza. Jakby tego

było mało, Anaksagoras nauczał, że świat stworzył rozum, a nie
bogowie! Tym razem to nie były przelewki. Perykles poradził

Anaksagorasowi, aby nie czekał na proces. Wyrok skazujący nie
ulegał wątpliwości, a rozzuchwaleni sędziowie mogli nawet

skazać filozofa na karę śmierci. Tak więc po trzydziestu latach
spędzonych w Atenach stary filozof (miał ponad

siedemdziesiątkę) musiał opuścić miasto. Osiadł w Lampsakos
nad brzegami cieśnin czarnomorskich i żył tam jeszcze przez

kilka lat, otoczony powszechną czcią i szacunkiem. Natomiast
sytuacja Peryklesa w Atenach stawała się coraz trudniejsza. Na

kolejną ofiarę swojego ataku jego przeciwnicy upatrzyli sobie
najbliższą mu osobę, Aspazję. Oskarżono ją o bezbożność (niemal

żadne oskarżenie w Atenach nie mogło się bez tego obejść) i o
stręczycielstwo. Zarzucano jej, że w swoim domu urządza

schadzki wolnych i zamężnych kobiet z Peryklesem.
Pełnomocnikiem Aspazji był sam Perykles, bo nie miała ona

prawa występować przed sądem nawet we własnej sprawie.
Strateg zeznawał bardzo długo, aż wreszcie się rozpłakał. W tych

czasach łzy męskie nikogo nie dziwiły, należały wręcz do rytuału
publicznych wystąpień. Peryklesa jednak nikt wcześniej nie

widział płaczącego, zawsze imponował opanowaniem. A teraz, w
czasie publicznego procesu, polityk nie wstydził się łez.

Ostatecznie zarzuty oddalono, ale Perykles i Aspazja z

niepokojem oczekiwali następnego ciosu. Na szczęście dla nich w
sprawę włączyli się konkurenci Aten do hegemonii w Grecji,

Spartanie. Odwieczni rywale Aten zdawali sobie sprawę z
talentów Peryklesa i wyczuli okazję do pozbycia się przeciwnika

rękami samych Ateńczyków. W 431 r. p.n.e. poselstwo
spartańskie zażądało usunięcia z granic Aten potomków rodu

Alkmeonidów, powołując się na zbrodnię popełnioną przed
dwustu laty. Wówczas rzeczywiście wygnano wszystkich

członków rodu, a kości zmarłych wykopano z grobów i
wywieziono za granicę. Od tamtego czasu jednak sporo się

zmieniło. Alkmeonidzi wrócili do kraju i właśnie temu rodowi
zawdzięczały Ateny swoją potęgę. Wiedzieli o tym wszyscy,

nawet przeciwnicy Peryklesa. Zresztą nikt nie upoważnił Sparty
do mieszania się w wewnętrzne sprawy Aten. Nikt też nie

wierzył w bezinteresowność działań konkurentów, a
współdziałanie Sparty i Aten należało do odległej przeszłości.

Teraz oba miasta stały na czele przeciwstawnych bloków
wojskowych, rywalizujących o przewodnictwo w Grecji. Pod

hegemonią Sparty pozostawały państwa Peloponezu i centralnej
Grecji, Ateny natomiast dominowały wśród państw wyspiarskich

Morza Egejskiego. W latach trzydziestych V w. p.n.e. wiadomo
było powszechnie, że rywalizacja musi znaleźć zbrojne

rozstrzygnięcie. Dlatego Sparta starała się pozbyć
najgroźniejszego przeciwnika rękami Ateńczyków. Kiedy się to

nie udało, postanowiono dłużej już nie odwlekać wojny.
Wybuchła ona jeszcze w tym samym roku i początkowo

przynosiła Ateńczykom znaczne straty. Spartanie, mając
przewagę na lądzie, wkroczyli do Attyki w porze zbioru zbóż.

Zgodnie z wcześniej opracowaną taktyką ludność tej krainy
schroniła się w Atenach oraz za tzw. Długimi Murami, łączącymi

miasto z portem w Pireusie. Wśród uchodźców przeważali
rolnicy ze zgrozą obserwujący poczynania Spartan i ich

sprzymierzeńców. Płonęły pola uprawne, gaje oliwne, plantacje
winorośli. Nie oszczędzano domostw i zabudowań

gospodarskich. Czego najeźdźcy nie zdołali zrabować, to

niszczyli. W dodatku ludzie stłoczeni w obrębie murów
obronnych cierpieli liczne niewygody. W tych warunkach rosło

wzburzenie przeciwko politykom, którzy doprowadzili do
wybuchu wojny. Wzmogło się ono jeszcze bardziej, kiedy miasto

ogarnęła zaraza. Epidemia dżumy dziesiątkowała ludność Aten.
Jej ofiarą padli m.in. obaj synowie Peryklesa z pierwszego

małżeństwa. Ale Ateńczycy nie zwracali uwagi na ból ojca; po raz
pierwszy od czternastu lat nie wybrali go strategiem. Rychło

Perykles całkowicie utracił wpływ na decyzje polityczne. Bronił
się przed stawianymi mu zarzutami, lecz nikt nie chciał go

słuchać. Opamiętanie przyszło dopiero po kilku miesiącach.
Ponownie wybrano go strategiem, ale nie dane już mu było długo

sprawować tej funkcji. Zmarł w drugim roku wojny, jako jedna z
ostatnich ofiar zarazy. Śmierć jego przebiegała zgodnie z

normami obowiązującymi w epoce. Nad posłaniem konającego
zgromadzili się przyjaciele, wygłaszając wstępne mowy żałobne,

a umierający poprawiał ich próby. Szczególną uwagę zwracał na
swoją uczciwość, bo też jako jeden z nielicznych polityków w

dziejach nie pohańbił się łapownictwem czy malwersacjami.
Bardziej można mu było zarzucić przyjaźnienie się z

nieuczciwymi, ale gdyby miał się ograniczyć wyłącznie do łudzi
bez skazy, zapewne grono jego znajomych znacznie by się

skurczyło. Kiedy zmarł, współcześni zdali sobie sprawę, że
odszedł najwybitniejszy polityk w dziejach Aten.

Aspazja wyszła wkrótce za niejakiego Lizyklesa, który liczył,

że małżeństwo z nią ułatwi mu zostanie przywódcą stronnictwa

Alkmeonidów. Niestety, ten związek z rozsądku nie trwał długo.
Lizykles poległ w 428 r. p.n.e. i jest to ostatnia zachowana

informacja dotycząca bezpośrednio Aspazji. Nie wiemy, kiedy, w
jakich okolicznościach i gdzie zmarła. Tragiczny natomiast los

spotkał jej jedynego syna noszącego imię ojca. Chociaż pochodził
on z nieprawego łoża, otrzymał obywatelstwo ateńskie i został

nawet strategiem. Jako jeden z dowódców brał udział w
zwycięskiej bitwie morskiej koło Wysp Eginackich w 406 r. p.n.e.

Mimo wygranej, po powrocie do Aten strategów postawiono

przed sądem pod zarzutem zaniedbania obowiązków
pogrzebowych wobec poległych nieprzyjaciół. Rzeczywiście

wodzowie dopuścili się tego zaniedbania, ale w szalejącym
sztormie nie było możliwe wyławianie z morza zwłok Spartan.

Przeciwnicy polityczni dopięli jednak swego. Strategów skazano i
stracono. Jedynym sędzią głosującym przeciwko karze śmierci

był stary przyjaciel Aspazji, Sokrates.

Miasto, pozbawione najlepszych wodzów, skapitulowało

przed Spartanami w dwa lata po nieszczęsnej bitwie. Pięć lat
później odbyły się proces i egzekucja Sokratesa, oskarżonego

(jakżeby inaczej) o bezbożność. Ponadto zarzucano mu
deprawowanie młodzieży. Lud ateński dobrze pamiętał, że

wychowankiem (i kochankiem) starego filozofa był słynny
Alkibiades, największy awanturnik wojny peloponeskiej.

Skłócony z rodzinnym miastem, Alkibiades wyrządził mu wiele
szkód, znacznie przyczyniając się do jego ostatecznej klęski.

Wielkość polityczna Aten odeszła na zawsze, a niemały na to
wpływ miał ustrój państwa. I jak tu lubić demokrację?

Filip i Olimpias

rzez wiele wieków Macedonia odgrywała marginalną rolę w

świecie greckim. Zamieszkana przez ludność, mówiącą

archaiczną odmianą języka, uchodziła w oczach niektórych za

kraj niemal barbarzyński. Panowały w niej stosunki społeczne
niczym w czasach homeryckich. Na czele państwa stał król,

którego otaczali możnowładcy. Silną pozycję zajmowali wolni
chłopi, do złudzenia przypominający poddanych Odyseusza czy

Agamemnona. Kraj był słabo zurbanizowany i nigdy nie
wykształciły się w nim charakterystyczne dla tradycji greckiej

formy miasta-państwa. Macedończycy górowali liczebnością nad
każdym państwem Grecji właściwej, ale ze względu na niski

stopień cywilizacyjnego rozwoju nie potrafili tej przewagi
wykorzystać. Przez pewien czas uznawali zwierzchnictwo

perskie, potem dominujący wpływ w kraju zdobyły Ateny,
zakładając na wybrzeżu liczne miasta. Dopiero w połowie IV w.

p.n.e. sytuacja zaczęła się zmieniać. Po śmierci króla Perdikkasa
regentem został jego brat Filip. Jemu to zawdzięcza Macedonia

wyjście z izolacji i aktywne włączenie się w wir dziejów greckich.

Regent okazał się wyjątkowo zręcznym politykiem. Krajowi

zagrażali barbarzyńscy Ilirowie, Ateńczycy oraz rodzimi
uzurpatorzy. Filip doszedł do słusznego wniosku, że ze

wszystkimi naraz nie da sobie rady, a najważniejszą sprawą jest
uchronienie Macedonii przed rabunkiem i zniszczeniem. Zawarł

więc porozumienie z Atenami, po czym pokonał Ilirów.
Następnie pozbył się konkurentów do władzy (przy okazji

mordując rodzoną matkę) i zajął się reorganizacją sił zbrojnych,
naśladując wzory tebańskie, uważane ówcześnie za najlepsze w

Helladzie. (Kilka lat wcześniej przebywał w Tebach jako

MACEDOŃSKIM

DWORZE

zakładnik i miał okazję dobrze się przypatrzeć armii tego kraju).
Kiedy dysponował już realną siłą, rozpoczął wojnę z Atenami. W

ciągu kilku lat podbił Półwysep Chalkidycki wraz z jego miastami
i wówczas zwrócił swoją ekspansję w kierunku rdzennej Grecji.

Teraz nie było już w Helladzie nikogo, kto by ośmielił się
lekceważyć Macedonię i jej władcę. Zaledwie osiem lat

wystarczyło, aby kraj ten stał się jedną z największych potęg w
Grecji. Sam zaś Filip II (w tym czasie został już obwołany królem)

w ogóle nie przystawał do obiegowych opinii na temat władców.
Był bez wątpienia doskonałym wodzem i politykiem, ale też

człowiekiem niegardzącym przyjemnościami życia codziennego.
Współcześni opowiadali niestworzone historie o jego

upodobaniu do wina i seksu. Bez wątpienia król lubił wystawne
uczty w gronie wodzów, przebiegające w atmosferze dalekiej od

elegancji. Nie pijano na nich rozcieńczonego wina (tak jak w
Atenach), toteż libacje kończyły się zazwyczaj całkowitym

oszołomieniem. Ucztowaniu bez umiaru towarzyszyły jawne
ekscesy seksualne z udziałem partnerów obojga płci. W

uprawianiu publicznego seksu władcy zupełnie nie przeszkadzał
fakt, że był żonaty, tym bardziej że w sprawach małżeńskich

również nie krępował się żadnymi konwenansami. W pierwszych
latach swojego panowania zawarł dwa mariaże z

przedstawicielkami macedońskiej arystokracji. Prawdopodobnie
obie żony szybko zmarły, a z jednego ze związków narodził się

syn Karanos. W 356 r. p.n.e. Filip poślubił bratanicę króla Epiru,
Olimpias. Małżeństwo miało charakter polityczny, jako że

Macedonia potrzebowała zabezpieczenia granic od zachodu.
Olimpias została uznana za oficjalną małżonkę władcy i

przysługiwał jej tytuł królowej. Szybko urodziła Filipowi dwójkę
dzieci: Aleksandra i Kleopatrę. W kilka lat później król dokonał

podboju Tesalii, krainy leżącej na południe od Macedonii. W
źródłach zachowała się informacja o jego dwóch związkach z

tamtejszymi kobietami. Jeden z kronikarzy stwierdził, że władca
Macedonii chciał w ten sposób zjednać sobie ludność podbitego

kraju. Czyżby? Wydaje się mało prawdopodobne, aby przelotne

związki z młodymi dziewczynami zapewniły mu popularność w
zniewolonej Tesalii. Najwyraźniej zapomniał, że ma już

prawowitą małżonkę, i został bigamistą, oficjalnie poślubiając
jedną ze swoich tesalskich partnerek. Z obu związków miał

jednak potomstwo. Kynane urodziła mu córkę o imieniu
Tessalonika, a Fillina syna, Arridajosa. Ta dwójka dzieci odegra w

przyszłości ogromną rolę w dziejach Macedonii.

Olimpias nie zamierzała zadowolić się rolą pierwszej

Filip II (prawdopodobnie)

małżonki króla. W jej osobie Filip znalazł równego sobie
partnera, a kiedy drogi małżonków się rozeszły — godnego

przeciwnika. Współcześni wyrażali się o królowej jak najgorzej,
zarzucając jej brak hamulców moralnych, żądzę władzy i pychę.

Powszechne zgorszenie budziło upodobanie Olimpias do czarów,
wróżb i trucizn.

Upokarzana notoryczną niewiernością męża, szybko go

znienawidziła, a jako zdeklarowana mistyczka, zaczęła żyć

wyłącznie przepowiedniami, związanymi z osobą syna. W swoim
postępowaniu rzadko kierowała się zimną kalkulacją, częściej

wróżbami i przesądami. Wierzyła, że jej syn jest nowym
wcieleniem Achillesa i ma do spełnienia misję dziejową.

Rozpuszczała rozmaite pogłoski na temat Aleksandra; twierdziła
na przykład, że jego ojcem jest Zeus. Kiedy w czasie walk na

Chalkidyce Filip stracił oko, królowa rozgłaszała, że to kara za
podglądanie boga w czasie uprawiania z nią seksu. Mimo że

zachowanie Olimpias często drażniło króla, nie zdecydował się
na rozwód. Znał przywiązanie Aleksandra do matki i nie chciał

sobie robić z niego wroga. Tym bardziej że chłopiec był
wyjątkowo zdolnym dzieckiem i wszyscy widzieli w nim

naturalnego następcę Filipa. Prawdopodobnie też dlatego
Olimpias nie zorganizowała zamachu na życie męża: śmierć

króla, zanim Aleksander osiągnie pełnoletność, mogła
pokrzyżować plany sukcesji. Wszak Filip najpierw został

regentem Macedonii i sprawował władzę w imieniu małoletniego
bratanka; dopiero potem jego sukcesy sprawiły, że armia

ofiarowała mu koronę, odsuwając od tronu Amyntasa. Bratanek
był już dorosły, ale dopóki żył Filip, nie miał żadnych szans na

odzyskanie władzy. Nadal jednak przysługiwał mu tytuł
królewski, poślubił nawet nieprawą córkę stryja. W razie śmierci

króla (i niepełnoletności Aleksandra) jemu więc przypadłby tron.
I mało kto upomniałby się o prawa Aleksandra, chociażby ze

względu na osobę Olimpias. Królowa dobrze wiedziała, że
Macedończycy jej nie lubią i obawialiby się wpływu matki na

małoletniego syna. Co więcej, usuwając Filipa, mogłaby

doprowadzić do śmierci Aleksandra — z pewnością Amyntas i
jego doradcy woleliby nie czekać, aż chłopiec dorośnie i zechce

sięgnąć po władzę. Dzieci nie miały szans w takich rozgrywkach i
z reguły dziwnie łatwo umierały, ku zadowoleniu osób

zainteresowanych. Mimo więc całej swojej zapalczywości
królowa uznała, iż w jej interesie leży, aby mąż cieszył się

dobrym zdrowiem do czasu uzyskania przez syna pełnoletności.
A Filip jak na złość narażał życie i zdrowie przy każdej okazji. Nie

tylko utracił oko, ale też odniósł wiele innych ran, wskutek czego
kulał do końca życia. Nie zwykł odpoczywać także po trudach

wojennych, lekceważąc zalecenia lekarzy. Z upływem lat wcale
nie osłabło jego upodobanie do orgii seksualno-alkoholowych,

ilekroć więc przebywał w stolicy, większość czasu spędzał na
tego rodzaju rozrywkach. Na dodatek z wiekiem stawał się

romantyczny, co tylko przysparzało mu kłopotów.

Aleksander

ról, zgodnie z obyczajami greckimi, był zdeklarowanym

biseksualistą. Wśród jego partnerów, oprócz kurtyzan

obojga płci, zdarzały się również osoby z arystokracji

macedońskiej. W 338 r. p.n.e. do stałych partnerów Filipa
należało dwóch młodzieńców o imieniu Pauzaniasz. Jak zwykle w

takich sytuacjach, między młodymi ludźmi doszło do ostrej
rywalizacji o względy króla. Monarcha nie traktował tego

poważnie, jak zresztą całej seksualnej strony życia. Seks służył
mu wyłącznie do rozrywki i odpoczynku po trudach. Tym

bardziej że poznał wówczas kobietę, dla której stracił głowę.
Czterdziestoczteroletni władca zakochał się — po raz pierwszy i

ostatni w życiu. Wybranka miała kilkanaście lat i była kuzynką
jednego z wodzów macedońskich, Attalosa. Ten od razu

spostrzegł niezwyczajne zainteresowanie króla osobą Kleopatry i
postanowił to wykorzystać. Niemłody już władca bynajmniej nie

oszczędzał zdrowia. Aleksandra obawiano się ze względu na jego
demoniczną matkę, Amyntas miał mimo wszystko nielicznych

zwolenników. Wiele zależało od umiejętnego poprowadzenia
sprawy. Attalos zaczął więc rozpuszczać pogłoski o

barbarzyńskim pochodzeniu Olimpias, a co za tym idzie — o
nielegalności jej związku z Filipem. W ten sposób dyskretnie

kwestionował prawo Aleksandra do tronu. Cała kalkulacja
opierała się na słabych podstawach. Olimpias była księżniczką

epirską, przedstawicielką ludu blisko spokrewnionego z
Macedończykami. Plotki podchwycili jednak przeciwnicy

królowej, która zdążyła już zrobić sobie w Macedonii wielu
wrogów. Wydaje się również, że Filip, zmęczony ciągłymi

problemami z żoną, dojrzał wreszcie do tego, aby się jej pozbyć.
Tym bardziej że oprócz uczucia do młodej Kleopatry (pod

dyskretną opieką Attalosa) absorbowała go rywalizacja między
oboma Pauzaniaszami, która weszła w fazę otwartego konfliktu.

Chłopcy ubliżali sobie publicznie, a cała stolica kibicowała ich
zmaganiom. W tej atmosferze Filip dolał oliwy do ognia,

ogłaszając, iż żeni się z Kleopatrą. Co więcej, dziewczyna miała
zostać jedyną pełnoprawną królową! Olimpias otrzymała

polecenie opuszczenia kraju, co też niezwłocznie uczyniła. Filip
zaś spokojnie przygotowywał się do wesela. Przestał się nawet

interesować rywalizacją Pauzaniaszy. Teraz zajmowały go tylko
dwie sprawy: ślub z Kleopatrą i zachowanie Aleksandra.

Wiedział, że syn poczuł się zagrożony w swojej pozycji. Miał
dziewiętnaście lat i rozstanie z matką było dla niego mniej

istotne niż utrata sukcesji po ojcu. Aleksander wziął udział w
uczcie weselnej i zrazu nic nie zapowiadało skandalu, jaki miał

wybuchnąć. Attalos jednak czuwał. W pewnym momencie wziął
do ręki puchar wina i wzniósł toast za pomyślność młodej pary.

Zwrócił się do bogów z prośbą, aby z nowego związku narodził
się wreszcie legalny następca Filipa! Biesiadnicy zamarli. Z

wyjątkiem Aleksandra, który nie zamierzał puścić obelgi płazem.
Cisnął w Attalosa pucharem, wyzywając go od psów. Wówczas na

syna rzucił się Filip z mieczem w dłoni. Goście rozbroili króla, a
Aleksander wybiegł z pałacu. Następnie w towarzystwie

przyjaciół udał się do jednego z zaprzyjaźnionych wodzów

barbarzyńskich, planując wojnę z ojcem. W stolicy powiało grozą.
Większość Macedończyków przyzwyczaiła się już do myśli, że

Aleksander będzie następcą Filipa, a teraz ci dwaj zamierzali ze
sobą walczyć! Całkowity spokój zachował tylko Attalos.

Wszystko układało się po jego myśli: Aleksander przebywał poza
krajem, szykując się do wojny z własną ojczyzną, a Kleopatra

była w ciąży, spełniła więc pokładane w niej nadzieje. Należało
więc jedynie pilnować, aby królowi nie spadł włos z głowy.

Aleksander szybko zmontował koalicję przeciwko ojcu i

niebawem przekroczył granice państwa na czele barbarzyńców.

Filip wyruszył przeciwko niemu i wówczas doszło do wydarzenia
brzemiennego w skutki. W czasie walki wręcz król został ranny i

obalony na ziemię. Osłonił go własnym ciałem jeden z
Pauzaniaszy (owych kłótliwych kochanków Filipa), przypłacając

to życiem. W ten sposób udowodnił, że był prawdziwym
żołnierzem swojego króla, a nie tylko jego partnerem

seksualnym. Bohater okazał się kuzynem Attalosa, wskutek
czego intrygant zwiększył jeszcze swój wpływ na władcę. W

dodatku Attalos postanowił zemścić się na drugim Pauzaniaszu,
którego oskarżał o nakłonienie krewniaka do desperackiego

czynu. Zajął się tym gorliwie po powrocie z wyprawy, a na efekty
nie trzeba było długo czekać.

Tymczasem konflikt ojca z synem wygasał. Filip rozbił

koalicję zawiązaną przez Aleksandra, a ten zrozumiał, że na

dłuższą metę wojna z ojcem nie doprowadzi do niczego dobrego.
Ocalił honor i nikt nie mógł mu zarzucić, że przełknął insynuacje

Attalosa. A kontynuując wojnę domową, ryzykował utratę
popularności i zmniejszał swoje szanse na objęcie tronu. Wojny z

synem miał dość również Filip. Od lat planował wyprawę
przeciwko Persji i gdy sprawy w Grecji zostały wreszcie

uporządkowane, postanowił wyruszyć na Wschód. Nie mógł
jednak zostawić Aleksandra na tyłach. Ojciec i syn skorzystali

więc z mediacji i Aleksander z wszelkimi honorami’ powrócił na
dwór. Rozpoczęto przygotowania do wojny z Persją i niebawem

pierwsze oddziały macedońskie wymaszerowały z kraju. W

stolicy tymczasem wybuchł nowy skandal z udziałem Attalosa.

Zemsta odtrąconego kochanka

d powrotu z wyprawy przeciwko barbarzyńcom

prześladował on Pauzaniasza. Nie mógł darować mu

śmierci kuzyna i na każdym kroku obrzydzał chłopcu życie. A

jako człowiek zamożny i ustosunkowany miał po temu wiele
okazji. Wkrótce cała stolica huczała od plotek. Życie byłego

kochanka króla zamieniło się w udrękę. Kurtyzany odmawiały
młodzieńcowi usług, drwiąc, że odbiera im zarobek. Doszło do

tego, że gdy Pauzaniasz pojawiał się publicznie, witały go gwizdy
i śmiechy. Wreszcie Attalos postanowił zadać cios ostateczny.

Zaproponował Pauzaniaszowi pojednanie i wydał na jego cześć
wystawną ucztę. Bez problemu upił młodzieńca, po czym go

zgwałcił. Następnie nieprzytomnego gwałcili przyjaciele Attalosa,
a potem służba. Stajenni i niewolnicy, którzy mieli takie same

upodobania seksualne jak ich panowie, również wykorzystali
nieszczęsnego Pauzaniasza. Co więcej, Attalos nagłośnił całą

sprawę, a uczestnicy uczty ze szczegółami opowiadali o walorach
erotycznych byłego kochanka Filipa. Chłopak wstydził się wyjść z

domu. Domagał się od króla ukarania winnych. Monarcha jednak
zachował się niezdecydowanie. Z jednej strony nie potrafił

odepchnąć dawnego kochanka, z drugiej zaś nie mógł ukarać
Attalosa, potrzebnego mu i jako współpracownik, i jako członek

rodziny. Kuzyn Kleopatry stanowił naturalną przeciwwagę dla
Olimpias i Aleksandra oraz ich ludzi, poza tym był zdolnym

wodzem, co w obliczu wojny stanowiło atut nie do pogardzenia.
Filip wybrał więc najgorszy sposób rozwiązania problemu —

wysłał Attalosa do Azji, a Pauzaniasza próbował ułagodzić
prezentami. W efekcie nie zadowolił nikogo. Pauzaniasz

znienawidził króla, winiąc go za swoją hańbę. Zaczął się spotykać
z przeciwnikami władcy, widywano go w towarzystwie osób

niechętnych Filipowi. Monarcha sądził, że to tylko chwilowy
kaprys ulubieńca, ale okazało się, że sprawy zaszły już zbyt

daleko.

Niebawem w stolicy odbyło się wesele córki Filipa z królem

Epiru. Uroczystości miały wykazać potęgę Filipa w przededniu
wyprawy perskiej, toteż nadano im szczególnie bogatą oprawę.

Urządzano wspaniałe procesje, przedstawienia teatralne
uświetniali swoimi występami najwybitniejsi artyści. Wystawne

uczty ciągnęły się do późnych godzin nocnych. Któregoś
kolejnego ranka widzowie przybyli do teatru, aby śledzić

przebieg dalszych uroczystości. Wkrótce zjawił się także król.
Bez broni i straży przybocznej szedł w kierunku sceny w

Olimpias

towarzystwie obu Aleksandrów: zięcia i syna. Kiedy trójka
mężczyzn zbliżyła się do podium, do Filipa podbiegł Pauzaniasz.

Zadał władcy cios mieczem, po czym rzucił się do ucieczki.
Śmiertelnie ranny król zmarł po kilku minutach. Zamachowca

schwytali przyjaciele Aleksandra i zabili na miejscu.

Już w starożytności nie wierzono, że Pauzaniasz działał sam.

Wprawdzie powszechnie znane były kierujące nim motywy
osobiste, ale nikt nie wątpił, że stały też za tym osoby

zainteresowane usunięciem Filipa. Podejrzenia kierowano pod
adresem opozycjonistów macedońskich, Persów, Ateńczyków,

wreszcie Aleksandra i Olimpias. Przyjrzyjmy się więc kolejno
podejrzanym.

Nie wszyscy możnowładcy macedońscy byli zadowoleni z

rządów Filipa. Szczególnie wrogo odnosili się do działań

monarchy dawni książęta plemienni z rodu Lynkestis. Swego
czasu wybierani nawet na władców całego kraju, teraz niechętnie

przyjmowali silną władzę Filipa. Woleliby widzieć na jego
miejscu słabego króla, zależnego wyłącznie od nich. A więc

najbardziej odpowiadałby im bratanek Filipa, Amyntas. Młody
człowiek stałby się w ich rękach wyłącznie marionetką firmującą

posunięcia mocodawców. Dla potężnych książąt Lynkestis nie
liczyła się wielkość Macedonii, lecz wyłącznie własny interes. To,

czy kraj straci na znaczeniu, czy pozostanie potężnym
królestwem, było im obojętne. Nie potrafili docenić zasług Filipa

dla ojczyzny, podobnie jak wielu innych możnowładców w
dziejach ludzkości. Nieodosobniony to przecież przypadek, że

wpływowi arystokraci kierują się własnymi korzyściami, wbrew
oczywistym interesom państwa. Wystarczy przypomnieć sobie

historię Polski... Opozycjoniści macedońscy byli jednak realistami
i wiedzieli, że jakakolwiek próba rebelii przeciwko Filipowi nie

znajdzie uznania wśród społeczeństwa. Król cieszył się ogromną
popularnością, poddani pamiętali bowiem, komu zawdzięczają

odmianę losu i kto uczynił z Macedonii pierwszą potęgę świata
greckiego. Przez wieki kraj najeżdżał i łupił każdy, kto chciał,

dopiero Filip zapewnił państwu jedność i zabezpieczył jego

granice. I dokonał tego w ciągu zaledwie dwudziestu lat!
Macedończycy przestali wreszcie być ofiarami i sami zaczęli

ciągnąć profity ze swojej hegemonii. Armia i prosty lud
okazywały więc królowi niezmierne przywiązanie i wszelka

rebelia wymierzona przeciwko niemu nie miała szans
powodzenia. Nawet Aleksander to zrozumiał i szybko zaprzestał

walki z ojcem. Tym bardziej że w razie śmierci Filipa
prawowitym jedynowładcą automatycznie stałby się Amyntas i

żadna elekcja nie wchodziłaby w rachubę.

Usunięciem Filipa mogły być zainteresowane władze perskie.

Król Macedonii nie ukrywał przecież, że podbój Grecji to dla
niego tylko etap na drodze do Persji. Filip marzył o tym od

dawna i miał poparcie wielu polityków greckich. Oficjalnie
mówiono o pomszczeniu krzywd greckich sprzed półtora wieku

(Akropol, Termopile), w rzeczywistości jednak chodziło o nowe
ziemie pod osadnictwo oraz bogactwa Wschodu. W okresie tym

Hellada odczuwała już przeludnienie, a czasy kolonizacji należały
do przeszłości. Nigdy wcześniej świat grecki nie wydał tak

zdolnego wodza, nigdy wcześniej nie był też zdolny do
wystawienia równie potężnej armii. Władze perskie, świadome

zagrożenia, od lat wspomagały Greków przeciwko Macedonii.
Filip także kupował sobie zwolenników, co doprowadziło do

absurdalnej sytuacji, że w Atenach trudno było znaleźć polityka
nie pozostającego na żołdzie jednej ze stron. Oczywiście

zwolennicy obu orientacji uważali się za obrońców ojczyzny, co
daje ciekawy obraz patriotyzmu greckiego w tym okresie. Mimo

to, po zwycięstwie Filipa pod Cheroneją (dwa lata przed
zamachem), ostało się w Grecji kilku nieprzejednanych.

Wspierali ich finansowo Persowie w nadziei na opóźnienie
wyprawy Filipa na Wschód, chociaż bardziej by im odpowiadało

trwałe wyeliminowanie króla Macedonii. Zapewne władze
perskie nie brały poważnie problemu sukcesji po Filipie.

Prawdopodobnie przypuszczano, że z chwilą śmierci króla jego
państwo po prostu się rozpadnie. Pretendentów do tronu nie

brakowało i całkiem realna wydawała się perspektywa wojny

domowej, która zniszczy potęgę Macedonii. Mimo niewątpliwych
talentów Aleksandra, nie sądzono, by potrafił on zachować

dziedzictwo ojca.

Jak pamiętamy, morderca Filipa nie uszedł z życiem. Dopadli

go i zabili na miejscu trzej młodzi ludzie ze świty Aleksandra:
Leonnatos, Perdikkas i Attalos (nie mylić z przeciwnikiem

Aleksandra). Dwaj pierwsi uchodzili za zaufanych przyjaciół
następcy tronu i w latach późniejszych pełnili wysokie godności

w armii i na dworze. Perdikkas został nawet po śmierci
Aleksandra regentem państwa. Młodzieńcy dogonili

zamachowca, ale nawet nie próbowali ująć go żywcem. Dlaczego?
Przecież zabójca króla powinien stanąć przed sądem.

Obezwładnienie Pauzaniasza z pewnością nie stanowiło
problemu dla trzech sprawnych mężczyzn. Czyżby zatem

otrzymali polecenie, aby go zabić, żeby nie zdradził swoich
mocodawców? Na torturach potrafiono każdego zmusić do

mówienia, nie tylko zniewieściałego paniczyka. W takim razie
rozkaz mógł wydać tylko Aleksander! Czy następca tronu był

zdolny do ojcobójstwa? Jego późniejsze losy wskazują, że w
sprawach politycznych nie miał zahamowań moralnych. Jak

przystało na rasowego polityka, nie kierował się raczej
sentymentami. Dzieje dynastii, z której pochodził, obfitowały w

mroczne zbrodnie. Niewielu poprzedników Aleksandra zmaiło
śmiercią naturalną, zdarzały się przypadki ojco-, brato- czy

matkobójstwa. Dlaczego on miałby być inny? Tym bardziej że
ponad wszystko kochał sławę. A dopóki panował ojciec, czyny

syna szły na konto monarchy. Przecież w bitwie pod Cheroneją to
właśnie Aleksander wykonał decydujące uderzenie, które

przesądziło o losach starcia, ale ponieważ wodzem naczelnym
był Filip, zwycięstwo przypisano królowi. Wydaje się, iż

Aleksandrowi brakowało wiary we własną wielkość. W czasie
wyprawy perskiej założył siedemdziesiąt miast i wszystkie z

wyjątkiem jednego nazwał własnym imieniem. Ten wyjątek
uczynił dla swojego wierzchowca, słynnego Bucefała. Jakoś nie

poczuł się do uczczenia pamięci ojca czy też uhonorowania

wodzów. Może uważał, że tylko on jest godny chwały i uznania?
W takim razie osoba ojca musiała mu wyjątkowo przeszkadzać.

Możliwe jest też inne wyjaśnienie. Niewykluczone, że

Aleksander po prostu osłaniał matkę. Olimpias życzyła Filipowi

jak najgorzej, a w chwili zamachu przebywała w Macedonii.
Przyjechała na ślub córki i od razu rozwinęła ożywioną

działalność. Jest bardzo prawdopodobne, że kontaktowała się z
Pauzaniaszem. Co więcej, przyszły zamachowiec zapewne szukał

w niej oparcia, znając jej nienawiść do męża. Jako matka
potencjalnego następcy tronu mogła mu przecież zapewnić

bezkarność. Kto wie, może nawet obiecała swoją wdzięczność?
Pauzaniasz mógł się również spodziewać wdzięczności ze strony

Aleksandra. Tak czy inaczej, królewicz musiał wyrazić co
najmniej milczącą zgodę na zabójstwo ojca. Od niego też

przypuszczalnie pochodziła informacja, kiedy król będzie bez
straży przybocznej. Nie znaczy to, że przekazał ją bezpośrednio

Pauzaniaszowi — wystarczyło, że powiadomił o tym matkę. Bez
wątpienia natomiast wydał przyjaciołom polecenie lub

zasugerował im, by zabili zamachowca na miejscu. Możliwe, że w
chwilę po zamachu kazał im po prostu dopaść go i zamordować.

Jest mało prawdopodobne, aby wcześniej wtajemniczał ich w
swoje plany, a tuż po zranieniu króla nie było czasu na żadne

wyjaśnienia. Zamachowiec zrobił swoje i musiał natychmiast
umrzeć.

Trudno natomiast znaleźć dowody na poparcie tezy o udziale

Persów w zamachu na króla. Przypuszczalnie ich rola ograniczyła

się do finansowania opozycji macedońskiej. A Pauzaniasza
widywano w otoczeniu książąt Lynkestis. Opozycjonistom

potrzebny był ktoś z otoczenia Filipa, żywiący do króla urazę, w
charakterze kozła ofiarnego: żeby zrzucić na niego całą winę,

samemu zaś wystąpić nawet w roli mściciela. Aleksandrowi
również na tym zależało. Bez względu na to, czy inspirował

Pauzaniasza, czy też tylko popierał matkę, z radością odkrył
spisek książąt Lynkestis i dostrzegł szansę obciążenia ich

odpowiedzialnością za zbrodnię. Zamachowiec zginie, więc nikt

nie dowie się prawdy. Spiskowcom wydawało się zatem, że
wszystko dobrze przygotowali. Ostatecznie nie miało znaczenia,

kto pokieruje ręką zabójcy, ważny był skutek.

Książęta Lynkestis planowali, że Aleksander podzieli los ojca,

a zgromadzona na wyprawę perską armia bez trudu uzna władzę
Amyntasa. Attalos przebywał poza krajem, nie było więc nikogo,

kto ująłby się za małą córeczką Filipa. Zresztą prawo
macedońskie nie przewidywało samodzielnego panowania

kobiety, a co dopiero niemowlęcia. Spiskowcy dysponowali
jeszcze jednym, istotnym argumentem. Najwybitniejszy wódz

Filipa, Antypater, był teściem jednego z nich. Opinia starego
wodza, cieszącego się ogromnym uznaniem armii, miała odegrać

decydującą rolę. Wiedziano, że podejrzenia skierują się w stronę
Olimpias, a Aleksander będzie chronił matkę. Reszta zależała od

umiejętnego pokierowania sprawą i od Antypatra.

Aleksander jednak kontrolował sytuację. Bezpośrednio po

zamachu doszedł do porozumienia z Antypatrem. Zawarli
transakcję handlową. W zamian za poparcie wodza królewicz

zagwarantował życie jego zięciowi. Pozostali książęta zostali
zamordowani. Razem z nimi zginął również Amyntas, gdyż zbyt

wiele osób pamiętało o jego prawach do tronu. Ofiarą Aleksandra
padli także Attalos i Karanos. Pierwszy był osobistym wrogiem

królewicza, drugi, jako syn Filipa, mógł się stać niebezpieczny.
Nie oszczędzono też nieszczęsnej córeczki Kleopatry i jej matki.

W tej sytuacji armia okrzyknęła królem Aleksandra.

Opozycjoniści macedońscy popełnili jeden fatalny błąd.

Pokładali zbyt duże nadzieje w Antypatrze i nie dopuszczali do
siebie myśli, że wódz może poprzeć Aleksandra. Antypater był

człowiekiem rozsądnym i wina królewicza nie podlegała dla
niego dyskusji. Ale stary współpracownik Filipa nie chciał

ponownie widzieć swojego kraju w poniżeniu. Imperium
macedońskie opierało się na sile wojskowej i charyzmie jego

króla. Kiedy Filip zginął, bunt podniosły plemiona barbarzyńskie,
państwa greckie zaczęły zrzucać hegemonię. W tej trudnej

sytuacji potrzebny był silny władca, a na takiego zapowiadał się

Aleksander. Antypater miał blisko sześćdziesiąt lat i dobrze
pamiętał czasy klęsk i najazdów. U schyłku życia nie chciał

oglądać ruiny dzieła, w którego budowę włożył tyle sił.
Macedonia potrzebowała króla z krwi i kości, a nie jakiejś

marionetki! Tak więc wódz zapewnił zięciowi bezkarność, po
czym poparł najlepszego z kandydatów do tronu. Cóż z tego, że

ów następca zamieszany był w zabójstwo ojca...

Aleksander został największym zdobywcą świata

starożytnego. W ciągu kilku lat podbił Persję, tworząc zręby

nowej epoki w dziejach. W natłoku licznych zajęć nie zapomniał
jednak o winie zięcia Antypatra. Kiedy wojna w Persji już się

rozstrzygnęła, przyszedł czas na ostatniego z książąt Lynkestis.
W sześć lat po zamachu na Filipa II zięć Antypatra został

stracony wyrokiem sądu wojskowego. Oficjalnie za zdradę, w

Aleksander

Aleksander – król Epiru

czerwca 323 r. p.n.e. w Babilonie zmarł w wieku

trzydziestu trzech lat Aleksander Macedoński. Panował

zaledwie trzynaście lat i całe jego dorosłe życie wypełniła wojna.

Aż dziwne, że zdążył się w tym czasie ożenić. Nie doczekał już
jednak następcy. Kiedy zmarł, wdowa po nim była w ciąży.

Przeżyli go: przyrodni brat, niespełna rozumu Arridajos, i
rodzona siostra o imieniu Kleopatra. Arridajos był nieślubnym

synem Filipa. W dzieciństwie przeszedł ciężką chorobę, która
spowodowała znaczne upośledzenie umysłowe. Zapewne tylko

dlatego młody człowiek ocalał po śmierci ojca, kiedy to zginęli
wszyscy potencjalni kandydaci do tronu. Aleksander chciał

bowiem mieć pewność, że nikt nie będzie wszczynał buntów w
czasie jego wyprawy na Persję. Arridajosa uznał jednak za

nieszkodliwego.

Mordercze instynkty Aleksandra nie dotyczyły jego siostry.

Zachowały się informacje, że darzył on Kleopatrę wyjątkowym
uczuciem i szczerze interesował się jej losem. Nigdy również nie

widział w niej rywalki do władzy. Po raz pierwszy Kleopatra
pojawiła się na scenie politycznej przy okazji swojego wesela z

królem Epiru. Uroczystość zaślubin przeszła do historii z powodu
udanego zamachu na Filipa II. Sam przebieg zamachu oraz

towarzyszące mu okoliczności zostały dokładnie opisane w
poprzednim rozdziale i nie ma potrzeby przytaczać ich

ponownie. Warto jedynie zauważyć, że trudno o gorszy
prognostyk dla nowo poślubionej pary.

Mąż Kleopatry, o osiem lat starszy od żony, również nosił

imię Aleksander i był rodzonym bratem jej matki (i jak tu

traktować poważnie różnicę pokoleń wynikającą z genealogii?).

IOSTRA

LEKSANDRA

ACEDOŃSKIEGO

Uchodził za niezwykle przystojnego mężczyznę, obdarzonego
przy tym znacznym urokiem osobistym. Docenił to kiedyś Filip II,

uwodząc młodzieńca. A na gustach ojca Kleopatry, zarówno jeśli
chodzi o kobiety, jak i mężczyzn, można było polegać.

Nie zachowały się żadne informacje dotyczące pożycia pary

królewskiej. Zapewne więc przebiegało ono bez zastrzeżeń, co

raczej nie powinno dziwić. Kleopatra i Aleksander pochodzili z
tej samej sfery społecznej, z tego samego kręgu kulturowego, byli

urodziwi, wykształceni, inteligentni, oczytani. Wspólna
przyszłość rysowała się w jasnych barwach, tym bardziej że król

Epiru nie mieszał się w spory grecko-macedońskie. Nie miał
również zamiaru brać udziału w podboju Persji. Nikt go do tego

zresztą nie zmuszał. Władcy macedońscy dobrze rozumieli
znaczenie Epiru w polityce regionu. Kraj męża Kleopatry

częściowo osłaniał Macedonię przed najazdami plemion
barbarzyńskich z północy Półwyspu Bałkańskiego. Dlatego Filip

II nigdy nie próbował podbić Epiru; poprzestał na uzależnieniu
go od siebie i zabezpieczeniu granicy od zachodu. Tym bardziej

że ten słabo zurbanizowany kraj był znacznie trudniejszy do
zarządzania niż Macedonia. Na czele związku plemion stał król i

w praktyce wszystko zależało od jego indywidualnych
umiejętności dyplomatycznych. Ale mąż Kleopatry okazał się

dobrym politykiem i sprawy wewnętrzne nie przysparzały mu
problemów. Mógł więc spokojnie zająć się sytuacją polityczną na

świecie. Jako władca o znacznych ambicjach, nie zadowalał się
spokojnymi rządami we własnym kraju. Od wschodu blokowało

go państwo macedońskie, którego potęgę znał aż nazbyt dobrze.
Na północy żyły plemiona barbarzyńskie, bardzo ubogie, ale za to

niezwykle waleczne. Pozostawał więc zachód, gdzie za
Adriatykiem rozciągała się Italia. Tam też król Epiru skierował

swoją uwagę. W tym samym roku, w którym Aleksander
Macedoński wyruszył na Persję, jego szwagier i imiennik

otrzymał posłanie z Italii. Potężne greckie miasto Tarent nie
mogło sobie dać rady z sąsiadami i zwracało się o pomoc do

króla Epiru. Ten tylko czekał na taką szansę. Miał ambicje nie

mniejsze niż szwagier, a umiejętnościami również niewiele mu
ustępował. Sytuacja polityczna na Półwyspie Apenińskim wręcz

zachęcała do interwencji. Greckie miasta-państwa oraz
niezależne plemiona na zmianę sprzymierzały się ze sobą lub

walczyły. Idealna okazja, by zastosować w praktyce teorię znaną
pod nazwą „dziel i rządź”. Wygrywając jednych przeciwko

drugim, można było podporządkować sobie cały półwysep
stosunkowo niedużymi siłami. Co prawda w jego środkowej

części coraz większą rolę odgrywał Rzym, ale w tych czasach
miał on jeszcze wyłącznie lokalne znaczenie.

Tarent uchodził za najpotężniejsze miasto w południowej

części Półwyspu Apenińskiego. Z czasem jednak spotkał go los

większości państw greckich. Rozwój gospodarczy i kulturalny
miasta spowodował zanik instynktu samozachowawczego. W

Tarencie żyło się zbyt wygodnie, aby umierać za ojczyznę. Wojny
zlecano najemnikom albo wręcz wynajmowano obcych władców,

żeby realizowali politykę miasta. Podobnie jak w ówczesnych
Atenach, italscy Grecy najchętniej walczyli cudzymi rękami.

Wiadomo, że złoto jest tańsze od własnej krwi, więc unikano
osobistego angażowania się w wojnę. Kilka lat wcześniej w

obronie interesów Tarentu wystąpił król Sparty Archidamos i
przypłacił to życiem; swoją ostatnią bitwę stoczył tego samego

dnia, kiedy Filip II walczył z Grekami pod Cheroneją. Mieczy
spartańskich zabrakło więc w wojnie z Macedonią i fakt ten miał

decydujące znaczenie. Mąż Kleopatry słyszał o swoim
poprzedniku, ale sądził, że zdoła uniknąć jego losu. Na pewno nie

zamierzał pozostać typowym najemnikiem, który bije się o cudzą
sprawę, a następnie inkasuje zapłatę (jeżeli przeżyje) i odchodzi.

Walka w obronie interesów Tarentu miała być dla niego jedynie
krokiem wstępnym w kierunku realizacji własnych planów.

Uważał, że jest w stanie zdobyć dla siebie imperium w zachodniej
części basenu Morza Śródziemnego. Ostatecznie był wodzem ze

szkoły Filipa II, a ten nie zwykł przegrywać wojen.

Tak więc wkrótce po otrzymaniu zaproszenia Aleksander

załadował swoją armię na okręty i przeprawił się przez Adriatyk.

W kraju pozostawił żonę i maleńkiego syna. Na czas swojej
nieobecności ustanowił regencję Kleopatry, co świadczy, jak

dużym darzył ją zaufaniem. Mógł przecież uczynić regentem
któregoś ze swoich wodzów lub doradców. Trudno bowiem

przypuszczać, że zabierał ich wszystkich ze sobą, pozbawiając
całkowicie kraj wykwalifikowanej kadry dowódczej. Co więcej,

powierzenie regencji żonie dowodzi popularności Kleopatry w
Epirze. Nie sposób wszakże pozostawić kraju w rękach kogoś,

kto nie ma poparcia społecznego. Byłby to pierwszy krok do
buntu. A król Epiru na pewno chciał mieć gwarancję, że pod jego

nieobecność w ojczyźnie będzie panować spokój.

Aleksander okazał się godnym imiennikiem szwagra.

Wkrótce po wylądowaniu na italskiej ziemi objął naczelne
dowództwo nad wojskami greckimi. Nie zamierzał się jednak

przejmować poleceniami mocodawców. Rozbił siły Messapiów,
po czym przedarł się z armią na teren Kampanii. Tam pokonał

oddziały Lukanów, a następnie zmierzył się z potężną federacją
Samnitów. Rychło i oni musieli uznać wyższość władcy Epiru.

Skuteczność działań Aleksandra wywołała ogromne wrażenie. Z
Lukanami i Messapiami nie potrafili dać sobie rady wodzowie

greccy od wielu pokoleń. Natomiast Samnici uchodzili za
największą potęgę ówczesnej Italii i zwycięstwo nad nimi

zakrawało na czystą abstrakcję. Wystarczy przypomnieć, jak
długo walczył z nimi Rzym i jakie przy tym ponosił klęski.

Tymczasem Aleksander zawarł przymierze z republiką rzymską i
zaczął bić monetę z własnym wizerunkiem. Grecy zrozumieli, że

ich najemnik zamierza zostać władcą południowej (a może nie
tylko) Italii. O nie! Nie po to sprowadzili do siebie króla Epiru,

żeby przejął rządy! A italscy Hellenowie, podobnie jak ich
pobratymcy z Grecji, mieli wręcz zakodowaną w genach

nienawiść do władzy królewskiej. Woleli swoje własne
podwórko i rodzime republikańskie swary. Władzę skupioną w

jednych rękach nazywali tyranią, ze wszystkimi konsekwencjami
tego określenia. Nie potrafili zrozumieć, że w chwilach

zagrożenia instytucje republikańskie nie są w stanie działać tak

sprawnie jak jednoosobowy zarząd. Demokratyczne obsesje stały
się jedną z przyczyn porażki Aten w wojnie ze Spartą oraz klęski

Greków w zmaganiach z Macedonią. Niestety, italscy Grecy nie
wyciągnęli żadnych wniosków z doświadczeń państw Hellady.

Tarent wymówił Aleksandrowi przymierze i zażądał opuszczenia
swojego terytorium. Najemnik zrobił swoje, mógł więc odejść. Na

kilka lat zapewniono miastu bezpieczeństwo, a co będzie później,
to się okaże. Mieszkańcy będą się martwić w razie

niebezpieczeństwa. A teraz żaden zwierzchnik nie jest już
potrzebny!

Władca Epiru nie przejął się kaprysami Tarentu. Opuścił jego

terytorium, ale nie zamierzał rezygnować ze swoich planów.

Rozumował prosto i logicznie. Niech italscy Grecy cieszą się
tymczasem tą swoją upragnioną wolnością. A kiedy on zostanie

władcą Italii, któż mu się przeciwstawi? Krnąbrni Grecy mogą się
teraz buntować, lecz w sytuacji zagrożenia staną się potulni i

grzecznie przyjmą jego zwierzchnictwo. Tym bardziej że nie
zdołają już wezwać nikogo na pomoc. Żadne państwo greckie nie

zechce zadrzeć z władcą Italii i szwagrem króla Macedonii. Tak
więc kontynuował starania o podporządkowanie sobie

półwyspu. Zapomniał jednak, że oprócz metod czysto
militarnych istnieją również inne skuteczne sposoby działań

politycznych. Historia ludzkości notuje je od najdawniejszych
czasów i trzeba przyznać, że często przynosiły one pożądane

efekty bez angażowania dużych sił i środków. Tak więc w czasie
jednej z bitew król Epiru został skrytobójczo zamordowany, a

wraz z jego śmiercią upadły plany zbudowania przez ten kraj
imperium na zachodzie. Kleopatra została wdową, mając

dwadzieścia pięć lat.

Kleopatra

mierć męża nie osłabiła jej pozycji politycznej w państwie.

Mimo że na wygnaniu przebywali inni członkowie dynastii,

dopóki mały Neoptolemos chował się zdrowo, nic nie mogło

zagrozić regentce. Pozycję Kleopatry dodatkowo wzmocniły
oddziały, które powróciły z Italii. Żołnierze, zakochani w swoim

niezwyciężonym wodzu, nie chcieli słyszeć o innym władcy niż
jego syn. A królową szanowali również ze względu na

powszechnie znane przywiązanie Aleksandra do żony.
Niebezpieczeństwo czyhało jednak z innej strony. W sąsiedniej

Macedonii przebywała matka Kleopatry, słynna Olimpias.
Rodzony syn, choć ją kochał, nie zaryzykował powierzenia jej

regencji na czas wyprawy perskiej. Dobrze znał matkę i pod
swoją nieobecność chciał mieć w kraju spokój. Namiestnikiem

ustanowił Antypatra, w pełni przekonany, że potrafi on zapewnić
właściwe funkcjonowanie państwa, a zarazem nie posunie się

zbyt daleko w sporach z Olimpias. I się nie zawiódł. Stary wódz
umiejętnie ograniczył rolę królowej do murów pałacu, nie

pozwalając jej prowadzić własnej polityki w kraju. Olimpias
rewanżowała mu się głęboką nienawiścią i licznymi donosami

kierowanymi do syna. Aleksander jednak spokojnie wyrzucał je
do kosza, wiedząc, że namiestnik wypełnia tylko zlecone mu

zadanie. Za cichą zgodą władcy Antypater spokojnie obrzydzał
życie jego matce, aż osiągnął swój cel: wdowa po Filipie II

wyjechała z kraju do ojczystego Epiru. Tam szybko zaczęła
wtrącać się do rządów, próbując forsować własne decyzje i

pomysły. Nie trzeba było długo czekać, aby na dworze epirskim
zapanowała wyjątkowo nerwowa atmosfera. Kleopatra z

przerażeniem stwierdziła, że matka szykuje się do otwartej
konfrontacji. Królowa Epiru znalazła się w niezwykle trudnym

położeniu z co najmniej dwóch względów. Z jednej strony
wchodziły w grę kwestie etyczne (rywalizacja z rodzoną matką!),

z drugiej zaś racje czysto polityczne. Kleopatra pragnęła
zapewnić synowi bezkonfliktowe przejęcie władzy, a sytuacja w

kraju działała na jego niekorzyść. Zamieszki (czy wręcz wojnę
domową) w Epirze mogliby wykorzystać pretendenci do tronu

lub plemiona barbarzyńskie. A Antypater z pewnością nie
kiwnąłby nawet palcem w obronie praw siostrzeńca swojego

króla. Przecież porażka Olimpias oznaczałaby jej wygnanie i

powrót do Macedonii. Znów więc miałby intrygantkę u swojego
boku. Natomiast śmierci matki (a tak często kończyły się wojny

domowe) nie darowałby siostrze Aleksander. Sytuacja Kleopatry
stawała się coraz trudniejsza, aż wreszcie królowa znalazła

rozwiązanie. Okazała się prawdziwą matką, dla której
najważniejsza jest przyszłość dziecka. Aby zapewnić synowi

sukcesję, zrezygnowała z własnych ambicji politycznych i
dobrowolnie zrzekła się regencji na rzecz matki. Niech Olimpias

cieszy się władzą do czasu pełnoletności wnuka. Najwyżej zrazi
nieco do siebie poddanych, ale to nie zaszkodzi małemu

Neoptolemosowi. Po objęciu rządów będzie mógł wykazać się
łaskawością, co zapewni mu popularność. Ambitna babka nie

zrobi mu krzywdy. I to nie z powodu uczuć rodzinnych, ale
dlatego, że w razie jego śmierci straciłaby podstawę

sprawowania regencji, a przecież władzę ukochała nade
wszystko w świecie. Kleopatra mogła więc mieć pewność, że

Olimpias będzie dbała o zdrowie wnuka bardziej niż o własne!
Spokojna wyjechała do Macedonii.

Powróciwszy do ojczyzny, królowa Epiru nie wykazała

zainteresowania życiem politycznym. Całkowicie zajęła się

sprawami prywatnymi, tak jakby chciała sobie powetować lata
spędzone bez mężczyzny. Organizowała uczty, zabawy, pokazy

teatralne. Miewała kochanków, dobieranych spośród najlepszej
arystokracji macedońskiej. Nie myślała jednak o ponownym

zamążpójściu. Wiedziała, że groziłoby to pewnymi
komplikacjami politycznymi.

Jej brat nadal nie miał następcy i ewentualny szwagier

stanowiłby dla niego potencjalne zagrożenie. Tym bardziej że

Aleksander przebywał daleko, niemal poza granicami realnego
świata, a ona nie mogła zagwarantować, że dokona właściwego

wyboru i wyjdzie za człowieka absolutnie lojalnego wobec
dynastii. Władza zawsze wzbudzała najniższe instynkty i mało

kto potrafił oprzeć się związanym z nią pokusom. Poza tym
małżeństwo skomplikowałoby sytuację jej syna. Po co więc

przysparzać sobie dodatkowych problemów, skoro można

spędzać życie na przyjemnościach? Była piękna, bogata, któryż
mężczyzna odmówiłby jej swoich względów? Korzystała więc z

uroków młodości. Odbywało się to za cichą zgodą Antypatra.
Stary namiestnik zdecydowanie wolał, aby dziewczyna używała

życia, niż wzorem matki zajmowała się polityką. Z obowiązku
doniósł jednak o tym Aleksandrowi. Król Macedonii w pełni

zaaprobował postępowanie siostry, wyrażając opinię, że byłoby
dziwne, gdyby Kleopatra nie korzystała z przyjemności, jakie

umożliwia jej zajmowana pozycja społeczna.

Mimo rozrywkowego trybu życia Kleopatra uważnie

obserwowała scenę polityczną. Na bieżąco informowano ją o
wydarzeniach w Epirze, z ciekawością nasłuchiwała również

wieści z Azji. Wyprawa jej brata, uważana początkowo za
szaleństwo, zakończyła się pełnym sukcesem. Aleksander rozbił

w kilku bitwach armię Persów i zajął całe ich terytorium. Co
więcej, wyruszył poza granice świata znanego Grekom, do Indii.

Dla królowej Epiru, wychowanej w kulturze greckiej, państwo
perskie stanowiło najpotężniejsze imperium w dziejach.

Pokonanie go szczupłymi siłami Aleksandra wydawało się
graniczyć z cudem. Tym bardziej więc Kleopatra była dumna z

brata.

Królowa i mężczyźni

ielankę w pałacu w Pelli przerwała wieść, której w pierwszej

chwili nikt nie chciał dać wiary. Aleksander po krótkiej

chorobie zmarł w Babilonie, nie pozostawiając następcy!

Zwołano więc naradę wodzów, by zdecydować o sukcesji.
Ciekawe, czy w czasie tych burzliwych obrad któryś z mężczyzn

pomyślał o Kleopatrze. Chyba tak, i to niejeden. Zdecydowana
większość z nich nie zamierzała dochować wierności dynastii.

Zmarły król nie pozostawił następcy, a nikt z innych członków
dynastii nie nadawał się do sprawowania władzy. Co prawda

wdowa po Aleksandrze była w ciąży, ale nawet jeżeli urodziłaby
dziecko płci męskiej, to i tak trzeba by poczekać wiele lat, aż

młody król dojrzeje do sprawowania rządów. Czyż więc następcą
władcy nie powinien zostać jeden z jego wodzów, który wspólnie

z królem zdobył ten kraj mieczem? W porządku, ale który?
Kandydatów znalazło się kilkunastu, a jeden bardziej zasłużony

od drugiego. Kleopatra była siostrą Aleksandra, i to stanu
wolnego... Małżeństwo z nią oznaczałoby wejście w obręb

dynastii i legitymowało prawo do tronu. Jeżeli już muszą
panować potomkowie dynastii, to przecież dziecko Kleopatry

byłoby takim samym wnukiem Filipa II jak syn Aleksandra! Poza
tym wypadałoby, aby regencję w imieniu przyszłego potomka

Aleksandra sprawował krewny dziecka. A któż się do tego lepiej
nadaje niż wuj? Co prawda większość wodzów miała już żony, ale

to nie stanowiło specjalnego problemu. Istniały przecież
rozwody, zresztą skoro nowe małżeństwo mogło pomóc w

karierze politycznej, wszelkie skrupuły odchodziły na bok.

Przyglądając się współpracownikom Aleksandra

obradującym w Babilonie, łatwo możemy wskazać osoby, które
myślały o mariażu z Kleopatrą. Byli to: Leonnatos, Perdikkas,

Lizymach i Peukestas. Pozostali albo nie mieli ambicji zostać
władcami całego imperium, albo opierali swoje plany na innych

kalkulacjach. Sytuacja wymagała natychmiastowych
rozstrzygnięć, w związku z czym ogłoszono wspólne rządy aż

dwóch władców naraz. Postanowiono, że panować będą
jednocześnie: niedorozwinięty Arridajos i nienarodzone dziecko

Aleksandra. W praktyce więc nie dano państwu żadnego króla,
odkładając na czas nieokreślony podjęcie wiążących decyzji.

Regentem mianowano Perdikkasa, przeprowadzając
jednocześnie nowy podział satrapii. W rezultacie wszyscy zaczęli

się szykować do wojny. Rozpoczęto zawieranie przymierzy
przeciwko poszczególnym osobom i wybuch konfliktu zdawał się

jedynie kwestią czasu.

Perdikkas nie zamierzał zadowolić się wyłącznie rolą

regenta, ale na razie musiał działać jako wykonawca woli królów.
Gorliwie szukał jednak sprzymierzeńców gotowych go poprzeć.

Zawarł porozumienie z jedynym Grekiem w otoczeniu

Aleksandra, Eumenesem. Z racji swojego pochodzenia Eumenes
otrzymał w czasie narady w Babilonie najgorsze satrapie:

maleńką Paflagonię i Kapadocję, którą dopiero należało zdobyć!
Perdikkas, wykazując dbałość o nowego sprzymierzeńca, polecił,

aby sąsiedni satrapowie udzielili mu pomocy. Jeden z nich,
Antygonos, kategorycznie odmówił, wyjaśniając, że ani myśli

respektować polecenia regenta, którego nie uznaje. Był wodzem
jeszcze w czasach Filipa II i nie zamierzał wykonywać rozkazów

jakiegoś chłystka. Drugi z satrapów, Leonnatos, wprawdzie
zgodził się pomóc Eumenesowi w zdobyciu Kapadocji, ale

zarazem opóźniał przygotowania pod różnymi pretekstami.
Wreszcie doczekał się przybycia poselstwa z Macedonii od

Antypatra. Namiestnik donosił, że w Grecji wybuchło
antymacedońskie powstanie. Po śmierci Aleksandra Ateny wraz

z innymi państwami zerwały obowiązujące traktaty i ogłosiły
niezależność. W miastach greckich mordowano macedońskie

załogi, wszędzie zrzucano jarzmo północnego sąsiada. Na
dodatek, po raz pierwszy od wielu lat, na czele armii greckiej

stanął utalentowany strateg, zdolny stawić czoło macedońskim
wodzom. Na efekty nie trzeba było długo czekać. Antypater

poniósł klęskę i został oblężony w twierdzy Lamia na terytorium
Tesalii. Sytuacja stała się na tyle poważna, że namiestnik poprosił

Greków o pokój. On, który zarzucał Aleksandrowi, że zbyt
delikatnie z nimi postępuje! Oblegający zażądali jednak

bezwarunkowej kapitulacji, na co stary wódz nie chciał się
zgodzić. Wysłał więc prośbę o pomoc do najbliższych satrapów, a

zatem także do Leonnatosa. Ten zapoznał oficjalnie z treścią
pisma Eumenesa i współpracowników. Kiedy jednak został sam z

Eumenesem, pokazał mu jeszcze jeden list, jaki dostał z
Macedonii. A był on znacznie ciekawszy niż prośba Antypatra o

pomoc. Jego autorką okazała się sama Kleopatra, która
proponowała Leonnatosowi ni mniej, ni więcej tylko

małżeństwo! Stwierdzała, że w powstałej sytuacji postanowiła
wyjść z cienia. Znając umiejętności militarne i walory osobiste

Leonnatosa, wybrała go sobie na męża i sojusznika, inaczej

mówiąc: oferowała mu pozycję szwagra Aleksandra i członka
panującej dynastii. A obaj nominalni królowie byli marionetkami

bez szans sprawowania faktycznych rządów! Leonnatos nie
wahał się więc ani chwili. Odpowiedział pozytywnie na

propozycję Kleopatry i teraz zaoferował Eumenesowi
przymierze. Niech Grek da sobie spokój z tą swoją głupią satrapią

i pomoże mu zdobyć stanowisko regenta, a potem może i tron!
Przecież mężowi Kleopatry nie zagrozi żaden z wodzów

Aleksandra. Leonnatos roztoczył przed Eumenesem perspektywy
korzyści, jakie spłyną na niego w zamian za poparcie. Nowy

regent (czy też przyszły władca) po zwycięstwie wynagrodzi
swoich sojuszników, zwłaszcza tych, którzy poparli go na samym

początku drogi. Eumenes miał szansę zostać osobą numer dwa w
imperium, zastępcą Leonnatosa. Dla większości byłby to

wystarczający powód, aby poprzeć sprawę Kleopatry, ale nie dla
Eumenesa. Uparty Grek nie miał podzielnej lojalności i zamierzał

dochować wierności dynastii. Ze świecą w ręku trzeba by w tym
czasie szukać Macedończyka wiernego pamięci zmarłego króla, a

tu jedyny Grek w jego otoczeniu dał przykład lojalności i
oddania! Odmówił więc Leonnatosowi, wskazując na polecenia

Perdikkasa. Możliwe, że regent snuł własne plany, ale na razie
reprezentował obu królów, w tym małego synka Aleksandra.

Jedynym prawowitym następcą zmarłego władcy jest jego syn.
Leonnatos nawet po ślubie z Kleopatrą nie uzyskałby według

Greka legitymacji do władzy.

Zastanawiać może natomiast wybór Kleopatry. Wśród

wodzów brata było przecież kilku takich, którzy przewyższali
Leonnatosa znaczeniem. Prawdopodobnie żaden z nich nie

odrzuciłby jej propozycji. W owym czasie jednak większość z
nich znajdowała się poza zasięgiem królowej, daleko w Azji, a

sytuacja wymagała natychmiastowego działania. Eumenes jako
Grek nie miał szans na uznanie wśród Macedończyków. Blisko

przebywał wprawdzie Krateros, cieszący się powszechnym
szacunkiem żołnierzy, ale jego związał już ze sobą Antypater,

oferując mu rękę własnej córki. A Krateros słynął z tego, że nigdy

nie cofał danego słowa. Pozostawał więc tylko Leonnatos, tym
bardziej że dobrze pasował do roli księcia małżonka: wysoki,

przystojny, urodą przypominający nieco Aleksandra, był dobrym
wodzem, lecz na sprawowaniu rządów w ogóle się nie znał.

Słowem, idealny kandydat na męża. Przystojny żołnierz, który
swoją osobą firmowałby rządy Kleopatry. Uroda kandydata nie

była zresztą bez znaczenia. Kleopatra zawsze lubiła mężczyzn i
nie zwykła sobie odmawiać przyjemności erotycznych. Ale czy

kobieta królewskiej krwi mogła się zadowolić jedynie
nielegalnymi formami uprawiania miłości? Samo zadowolenie

fizyczne nie wystarczało; na dłuższą metę nie dawało komfortu
psychicznego. A Kleopatra nigdy nie zapomniała, że należy do

rodu Argeadów.

Satrapa uznał jej propozycję za prawdziwy dar losu.

Odpowiedział pozytywnie na ofertę, następnie zaś próbował
ponownie nakłonić do współpracy Eumenesa. Niestety, uparty

Grek nadal odmawiał pomocy. Spór między sojusznikami
przybierał na sile, aż Leonnatos podburzył przeciwko

Eumenesowi żołnierzy. Nie przypadkiem jednak Grek cieszył się
kiedyś uznaniem Aleksandra Macedońskiego. W otoczeniu

kilkuset najwierniejszych ludzi zbiegł na Wschód, nie
zapominając o najważniejszej w czasie wojny sprawie: wywiózł

ze sobą skarbiec prowincji, a więc to, co stanowi podstawę
aktywnej polityki. Tylko pieniądze i kosztowności umożliwiały

zaciąg armii i włączenie się do rozgrywek o sukcesję po
Aleksandrze. Nawet armie narodowe trzeba było opłacać, bo jak

długo można walczyć w imię ideologii i łupów? Tym bardziej że
łupy nie zawsze się trafiały, a ideologia przegrywała rywalizację

ze złotem.

Leonnatos pozbył się kłopotliwego wspólnika, ale jego

sytuacja niewiele się poprawiła. Odziedziczył po Eumenesie
armię, lecz nie miał środków na nowe zaciągi. A armia grecka w

Tesalii była dość liczna i kierował nią zdolny dowódca. Mimo to
Leonnatos postanowił działać. Chcąc się wykazać przed

narzeczoną, ruszył do Grecji na pomoc Antypatrowi. W Tesalii

przyjął bitwę z przeważającymi siłami wroga. Odwagi nie można
mu było odmówić, ale od polityka wymaga się czegoś więcej niż

tylko gotowości do walki. Leonnatos, wzorem Aleksandra
Macedońskiego, sam poprowadził uderzenie jazdy. Niestety, na

tym podobieństwo ze zmarłym władcą się kończyło. Narzeczony
królowej Epiru poległ zaraz na początku bitwy, a jego armia

poszła w rozsypkę. Grecy odnieśli całkowite zwycięstwo i
dopiero następna armia macedońska, przybyła z Azji,

odblokowała Antypatra. Dla Kleopatry jednak nie miało to już
większego znaczenia: straciła człowieka, z którym wiązała wiele

nadziei i osobistych, i politycznych. Doszła do wniosku, że aby się
liczyć w rozgrywkach politycznych, musi wyjechać na Wschód.

Zdawała sobie sprawę, że losy państwa rozstrzygną się w Azji,
dla której Macedonia niewiele znaczy. A ona, Kleopatra, może

zalegalizować każdą władzę. Jest zresztą mało prawdopodobne,
by zamierzała zadowolić się pozycją żony regenta. Jej poglądy

polityczne ewoluowały i teraz, po śmierci Leonnatosa, chciała
zapewne zostać królową imperium swojego brata. Wątpliwe, czy

myślała o losach małego bratanka, którego nigdy nie widziała.
Wiedziała natomiast, że w Macedonii traci czas. Antypater

umacniał swoją pozycję, posługując się w tym celu aliansami
rodzinnymi. Jedną córkę wydał za popularnego Kraterosa, drugą

za Ptolemeusza, satrapę Egiptu. Rękę trzeciej zaoferował
Perdikkasowi, który ofertę przyjął z zadowoleniem. W tej

sytuacji Kleopatra opuściła Macedonię i osiadła w mieście Sardes
w Azji Mniejszej. Stamtąd wysłała do Perdikkasa zaufanego

posłańca, który w imieniu swojej pani zaproponował regentowi
rękę, czym wprawił go w niemałe zakłopotanie. Perdikkas już

przecież zgodził się poślubić córkę Antypatra... Podobnie jak
Leonnatos wiedział jednak, że podobna okazja więcej się nie

powtórzy, a odtrącona Kleopatra bez trudu znajdzie innego
kandydata na męża. Ale zrazić do siebie Antypatra? Wszak

związani z nim byli Krateros i Ptolemeusz, a pozostali satrapowie
chętnie poparliby starego wodza przeciwko regentowi. Tym

bardziej że i tak niektórzy z nich ignorowali jego polecenia.

Perdikkas wahał się, a jego problem sprowadzał się do dylematu:
rozsądek czy ambicja? Nie zamierzając zadowolić się wyłącznie

stanowiskiem regenta, mógł podjąć tylko jedną decyzję. Dobrze
jednak rozumiał, że w ten sposób zerwie z pozostałymi

satrapami i da sygnał do utworzenia koalicji przeciwko sobie. A
w nadchodzącym starciu praktycznie mógł liczyć jedynie na

Eumenesa. Grek bowiem również zweryfikował swoje poglądy.
Popierał teraz plany regenta, wychodząc z założenia, że w

ogromnym imperium wystarczy miejsca i dla Perdikkasa, i dla
małego Aleksandra. Zresztą nie wiadomo, czy ambitny regent

doczeka się potomka. W takim wypadku jego podopieczny stałby
się naturalnym sukcesorem. Obecnie natomiast najważniejszym

zadaniem jest uratować całość imperium dla dynastii. Nieważne,
czy uosabianej przez małego króla, czy też przez Kleopatrę i

Perdikkasa.

Na razie jednak Perdikkas nie zdecydował się na oficjalne

zerwanie z Antypatrem. Uznał, że nie nadszedł jeszcze czas na
konfrontację, i kontynuował przygotowania do ślubu z jego

córką. Jednocześnie prowadził potajemną korespondencję z
Kleopatrą. Tłumaczył jej, że małżeństwo z Nikają jest jedynie

wybiegiem taktycznym, że chodzi mu wyłącznie o opóźnienie
wybuchu wojny. Ale córka Filipa zbyt długo zajmowała się

polityką, by nie rozumieć takich subtelności. Nie mogła sobie
jednak pozwolić na kobiece fochy i wypominanie regentowi, że

woli inną kobietę. Polityka nie zna sentymentów, a politycy nie
mają sumień, tylko cele do osiągnięcia. Przecież Perdikkas i tak

sypiał z różnymi kobietami, podobnie jak ona z mężczyznami.
Liczyły się jedynie efekty działania, a w aktualnej sytuacji

postępowanie regenta wydawało się najzupełniej logiczne.

Przeciwnicy regenta nie byli dziećmi i szybko zorientowali

się w jego zamiarach. Pierwszy odczuł to na własnej skórze
Antygonos, krnąbrny satrapa Frygii. Perdikkas zdjął go z urzędu,

oskarżył o niewykonywanie rozkazów i wezwał przed sąd.
Antygonos oczywiście ani myślał poddać się woli regenta i zbiegł

z najbliższymi współpracownikami do Macedonii. Sam nie miał

szans w wojnie z Perdikkasem, a nie chciał w głupi sposób tracić

życia. W Macedonii przekonał Antypatra i Kraterosa do
wspólnego wystąpienia przeciwko Perdikkasowi, a także

nawiązał kontakt z satrapą Egiptu, Ptolemeuszem, który chyba
jako jedyny z ówczesnych polityków nie żywił złudzeń co do

dalszych losów imperium Aleksandra. Było ono zbyt duże i
składało się ze zbyt wielkiej liczby różnych części, aby przeżyć

swojego twórcę. Przekonany o tym Ptolemeusz od początku
wyznaczył sobie jasny cel. Postanowił zostać królem wycinka

imperium, najlepiej Egiptu. Dlatego nie interesowały go
rozgrywki o stanowisko regenta. Jedyne, w czym zamierzał wziąć

czynny udział, to ciągłe osłabianie władzy centralnej, aby w ten
sposób doprowadzić do rozbicia imperium. A ponieważ plany

Perdikkasa godziły również w jego interesy, łatwo doszedł do

Ptolemeusz

porozumienia z Antygonosem i Antypatrem. Wcześniej jednak
poczynił krok, który poróżnił go ostatecznie z regentem. W dwa

lata po śmierci Aleksandra zabalsamowane zwłoki króla
uroczyście wyprawiono do Macedonii, gdzie miały spocząć

wśród innych władców dynastii. Kiedy kondukt pogrzebowy
dotarł do północnej Syrii, czekał tam na niego Ptolemeusz z silną

armią. Bez trudu przekonał dowodzących eskortą, że
najwłaściwszym miejscem pochówku dla wielkiego monarchy

będzie Aleksandria egipska. Władca Egiptu doskonale rozumiał,
jak bardzo wzrośnie jego autorytet, jeżeli zwłoki Aleksandra

zostaną złożone w stolicy satrapii. Tego już Perdikkas nie mógł
darować i zdecydował się osobiście ukarać buntownika. W czasie

przygotowań do wyprawy dotarła do niego wiadomość, że w Azji
Mniejszej wylądowała silna armia pod dowództwem Kraterosa, a

to oznaczało wojnę na dwóch frontach. Regent podzielił więc
wojska i zadanie obrony Azji Mniejszej powierzył Eumenesowi.

Sekretarz Aleksandra okazał się lepszym wodzem niż jego
macedońscy koledzy. W bezpośredniej bitwie Krateros poniósł

klęskę i poległ. Eumenes płakał nad jego zwłokami i zapewne nie
było w tym nic z aktorstwa. Większość rywalizujących ze sobą

wodzów przez lata pozostawała w zażyłej przyjaźni. Przecież
walczyli ramię w ramię w dziesiątkach bitew, nieraz ratując się

wzajemnie z opresji. Przypadki osobistej niechęci między nimi
zdarzały się rzadko. Niekiedy można było wręcz odnieść

wrażenie, że te wszystkie bitwy, potyczki i kampanie miały
charakter rywalizacji sportowej. Owszem, żołnierze płacili za to

życiem, ale dowódcy nie żywili do siebie urazy. Zresztą nie ma się
co specjalnie rozczulać nad losem poległych. Były to czasy

żołnierza najemnego i śmierć na polu bitwy stanowiła ryzyko
wkalkulowane w wykonywanie zawodu.

Mimo żalu po śmierci Kraterosa Eumenes odczuwał

uzasadnione zadowolenie. Wykonał polecenia regenta

nadspodziewanie dobrze. Miał hamować pochód wroga, a
tymczasem rozbił zupełnie jego armię. Co więcej, wykonał

jeszcze jedno polecenie Perdikkasa, tym razem zupełnie innej

natury. Regent zlecił mu mianowicie odwiedziny na dworze
Kleopatry. Tam Grek w imieniu swojego przełożonego oficjalnie

poprosił królową Epiru o rękę. Jednocześnie zapewnił, że w razie
jej zgody regent niezwłocznie rozwiedzie się z córką Antypatra.

Kleopatra dała posłańcowi do zrozumienia, jak bardzo
upokorzyło ją małżeństwo Perdikkasa z Nikają. Przecież ona

również była wolna, a w dodatku przewyższała rywalkę
urodzeniem, urodą i inteligencją. Nie mówiąc już o tym, że

spłodzony ze związku z nią syn byłby wnukiem Filipa II i
siostrzeńcem Aleksandra! Jak zatem Perdikkas mógł przedłożyć

doraźne korzyści polityczne nad takie perspektywy? Mimo to
królowa przyjęła oświadczyny regenta. Zresztą inne rozwiązanie

nie wchodziło w rachubę. Perdikkas wydawał się jedynym
człowiekiem zdolnym zapewnić jej miejsce władczyni imperium

Aleksandra. Eumenes mógł więc uznać, że wypełnił wszystkie
polecenia Perdikkasa, i ze spokojem oczekiwać wieści z Egiptu.

Kiedy jednak Grek odnosił sukcesy militarne i

dyplomatyczne, regentowi wiodło się zdecydowanie gorzej.

Ptolemeusz, dysponując potężną flotą, udaremnił desant morski.
Zmuszony do działań lądowych, Perdikkas wkroczył do Egiptu

jedyną dostępną drogą, tzn. od strony Syrii. Ale gdy usiłował
przeprawić się przez Nil, okazało się, że brzegi rzeki zostały

obsadzone przez oddziały Ptolemeusza, które uniemożliwiały
zdobycie przyczółka. Silny prąd porywał żołnierzy, a ci, którzy

przedarli się na drugą stronę, padali ofiarą Egipcjan.
Zdesperowany Perdikkas polecił wprowadzić do rzeki słonie, aby

osłaniały swoimi ciałami przeprawę. Nie na wiele się to zdało.
Żołnierze Ptolemeusza razili zwierzęta pociskami, potęgując

tylko zamieszanie. W dodatku do akcji włączyły się krokodyle. W
rezultacie doszło do ogólnej paniki. Oszalałe z przerażenia słonie

tratowały żołnierzy, nie pozwalając na opanowanie sytuacji.
Bezradny Perdikkas dał więc hasło do zaprzestania przeprawy.

W nocy w obozie regenta narastało niezadowolenie. Straty

okazały się znaczne, przepadła również duża część taborów.

Żołnierze przeklinali wojnę, Nil i ambicje regenta. Nastroje te

podsycali szpiedzy Ptolemeusza, opowiadając o
wspaniałomyślności swojego pana. Podobno polecił on z

honorami pogrzebać poległych z armii Perdikkasa, a wziętych do
niewoli otoczył opieką i zaproponował wstąpienie do siebie na

służbę. Innego rodzaju argumenty trafiły do rąk kadry
oficerskiej. Późną nocą do namiotu regenta wtargnęło trzech

oficerów; pod ich mieczami padł niedoszły szwagier Aleksandra.

Rankiem armia Perdikkasa poddała się Ptolemeuszowi.

Kiedy w najlepsze trwało bratanie się wojsk, przybyli wysłannicy
Eumenesa. Zamierzali zawiadomić regenta o sukcesach swojego

wodza, ale dotarli o dzień za późno. I pomyśleć, że gdyby
Perdikkas nie pospieszył się z przeprawą albo Eumenes pokonał

Kraterosa dzień wcześniej, cała historia epoki potoczyłaby się
zupełnie inaczej. Armia Ptolemeusza straciłaby cały impet

bojowy, a wojska Perdikkasa nie dałyby się tak łatwo podburzyć.
Zwycięska armia nie jest szczególnie skłonna do rebelii, tym

bardziej do mordowania swojego wodza.

Przybycie wysłanników Eumenesa popsuło humory w obozie

nad Nilem. Ogłoszono żałobę po Kraterosie, Eumenesa zaś
wyjęto spod prawa. Uczyniono tak w imieniu obu

marionetkowych władców, uznając za przestępcę człowieka,
który jako jedyny dochował wierności krwi wielkiego króla! A

Ptolemeuszowi (zbuntowanemu satrapie!) zaoferowano
regencję! Ale zarządca Egiptu nadal nie wierzył w trwałość

imperium Aleksandra. Od samego początku chciał zostać królem
Egiptu i robił wszystko, aby cel ten osiągnąć. Teraz

zaproponował, by regencję powierzyć staremu Antypatrowi, co
armia zaaprobowała. Zaczynał się nowy okres walk o sukcesję po

Aleksandrze.

Samotność w Sardes

dalekim Sardes Kleopatra ze spokojem przyjęła

wiadomość o tragicznym końcu Perdikkasa. Zaczynała

podejrzewać, że przynosi nieszczęście mężczyznom wiążącym

swój los z jej osobą. Trudno zresztą temu zaprzeczyć. Bo i
popatrzmy tylko: zginęli już Leonnatos i Perdikkas, a kilka lat

wcześniej poległ na polu bitwy jej mąż. W powstałej sytuacji nie
widziała nikogo, kto mógłby zająć miejsce Perdikkasa. Poza tym

stary Antypater cieszył się zbyt dużym szacunkiem, aby myśleć
poważnie o wystąpieniu przeciwko niemu. Zresztą regent

również nie zamierzał dopuścić, by Kleopatra wyszła za mąż.
Dobrze wiedział, że oznaczałoby to wojnę.

Co prawda był jeszcze jeden człowiek, który nie chciał się

pogodzić z aktualnym porządkiem rzeczy. Niezłomny Eumenes

nadal błąkał się po terytorium imperium. Dysponował niewielką
armią, ale braki liczebne uzupełniał umiejętnościami

taktycznymi. Ciążył na nim wyrok śmierci, lecz on zupełnie się
tym nie przejmował. Jak błędny rycerz przez najbliższe sześć lat

krążył po azjatyckiej części imperium. Przemierzał niezliczone
satrapie, walczył, zawierał i rozwiązywał przymierza. Był chyba

jedynym człowiekiem w ówczesnym świecie, który naprawdę
działał w obronie praw dynastii Filipa i Aleksandra (a może

nawet w nie wierzył). Wreszcie w 316 r. p.n.e. nadszedł kres jego
wędrówki. Antygonos pokonał go w bitwie i wziął do niewoli.

Wkrótce potem ostatni obrońca dynastii został zamordowany.

Tymczasem w Macedonii rozgrywał się końcowy akt

dramatu dynastii Argeadów. Po śmierci Antypatra w kraju
wybuchła wojna domowa. Zwycięsko wyszedł z niej syn

zmarłego, Kasander. Przejął osobistą opiekę nad dwoma
nominalnymi władcami i zgodnie z ustaleniami miał zarządzać

państwem do czasu uzyskania pełnoletności przez małego króla.
Nie cieszył się jednak specjalnym poparciem ludności i tę

okoliczność postanowiła wykorzystać Olimpias. Babka
nieletniego Aleksandra uważnie obserwowała sytuację

polityczną z sąsiedniego Epiru (syn Kleopatry osiągnął już
pełnoletność) i powoli szykowała się do interwencji. Następnie

na czele najemników wkroczyła do Macedonii, gdzie została
radośnie powitana przez większość mieszkańców. Żołnierze

macedońscy nie chcieli walczyć z matką wielkiego Aleksandra, co

ułatwiło jej opanowanie kraju. W ręce Olimpias wpadli obaj
nominalni władcy wraz z najbliższymi. Jej mały wnuk nie miał

powodów do obaw. W niewesołej natomiast sytuacji znalazł się
Arridajos. Olimpias nienawidziła wszystkich nieprawych

potomków męża, a ograniczenie umysłowe króla bynajmniej nie
hamowało jej morderczych instynktów. Na dodatek teściowa

Arridajosa, matka jego żony Eurydyki, również była dzieckiem
Filipa II z nieprawego łoża. Tego już Olimpias nie mogła

ścierpieć. Nieszczęsny król wraz z żoną zostali osadzeni w
więzieniu, a następnie zamordowani. W Macedonii

wprowadzono rządy terroru, wszelkie sprzeciwy topiąc we krwi.
Dla Olimpias nie istniał problem faktycznej winy. Każdy, kto

stanowił potencjalne zagrożenie dla jej wnuka, musiał umrzeć. W
tej sytuacji Kasander dość szybko odzyskiwał teren. Wreszcie w

jego ręce dostała się sama Olimpias. Syn Antypatra postawił
królową przed sądem i bez trudu uzyskał wyrok skazujący.

Okazało się jednak, że nikt nie chce wykonać egzekucji na matce
Aleksandra: odmówili tego nie tylko żołnierze macedońscy, ale

nawet najemnicy. Ostatecznie skrzyknęli się krewni
pomordowanych przez Olimpias Macedończyków i z ich to rąk

zginęła bezwzględna królowa. Przy okazji przypieczętowano też
los jej małego wnuka. Oficjalnie ogłoszono, że Kasander będzie

sprawował regencję tylko do osiągnięcia przez chłopca
pełnoletności, czyli — zgodnie z obyczajami macedońskimi — do

jego czternastych urodzin. Nikt jednak nie miał wątpliwości, że
tej daty Aleksander nie przeżyje.

Niewiele lepiej przedstawiała się sytuacja Kleopatry. Nadal

przebywała w Sardes, pilnie strzeżona przez władcę tych ziem,

Antygonosa. Teoretycznie nic nie ograniczało jej swobody, ale w
praktyce była więźniem murów miasta. Każdy jej wyjazd

wymagał drobiazgowej procedury i osobistej zgody Antygonosa.
Kleopatra była zbyt dumna, aby się do tego zniżać, i wolała

pozostawać w areszcie domowym. Zabijała czas ucztami,
pokazami, przedstawieniami teatralnymi. Wreszcie Antygonos

znalazł sposób, aby jednocześnie zneutralizować królową i

wzmocnić pozycję swojej rodziny. Postanowił, że Kleopatra
poślubi jego syna i następcę, Demetriusza. Młodzieniec nie miał

jeszcze dwudziestu lat, ona zaś przekroczyła czterdziestkę. Już
choćby z tego względu nie mogła propozycji małżeństwa

traktować poważnie. Poza tym nie chciała wychodzić za syna
człowieka, który ją więził, legitymując w ten sposób jego władzę.

Tym bardziej że otrzymała ofertę znacznie bardziej interesującą.
Ptolemeusz, satrapa Egiptu, doszedł do wniosku, że małżeństwo

z Kleopatrą pomoże mu w utrwaleniu władzy nad Nilem. Miał już
grobowiec Aleksandra, a teraz chętnie poślubiłby jego siostrę. Co

prawda był już żonaty, ale córka Antypatra (siostra Kasandra)
nie mogła się przecież równać z Kleopatrą. Królowej ta

propozycja także odpowiadała. Ptolemeusz był jej rówieśnikiem,
władcą potężnego Egiptu. Wychodząc za niego, wydostałaby się

Demetriusz Poliorketes, niedoszły mąż

Kleopatry

wreszcie z przeklętego Sardes i wyrwała spod kurateli
Antygonosa. Niestety, szpiedzy tego ostatniego czuwali. W

ostatniej chwili uniemożliwiono królowej Epiru ucieczkę, po
czym postanowiono raz na zawsze pozbyć się zagrożenia. W

czternaście lat po śmierci brata, w 309 r. p.n.e., Kleopatra została
zamordowana przez własne służące. Niedługo potem Kasander

polecił zabić jej małego bratanka wraz z matką. Imperium
Aleksandra Macedońskiego rozpadło się na kilka mniejszych

państw. Zaczęła się epoka zwana hellenistyczną.

Obyczaje małżeńskie władców Egiptu

rzez ponad sto lat po śmierci Aleksandra Macedońskiego

dominującą rolę w świecie greckim odgrywał Egipt.

Potomkowie niedoszłego męża Kleopatry (zwani Lagidami)

rozwinęli swoje państwo w największą potęgę świata
hellenistycznego. Pod koniec III w. p.n.e. Egipt zaczął podupadać,

a w następnym stuleciu zupełnie stracił znaczenie na arenie
międzynarodowej. W basenie Morza Śródziemnego dominującą

pozycję zdobyli Rzymianie, którzy siłą złamali opór Macedonii i
państwa Seleukidów. Egipt był zbyt słaby, aby przeciwstawić się

republice rzymskiej, zresztą jego władców bardziej interesowały
problemy wewnętrzne. Upadek potęgi państwa wiązał się z

drastycznym obniżeniem poziomu umysłowego dynastii. Główną
przyczyną takiego stanu rzeczy była polityka rodzinna Lagidów.

Drugi władca z tej dynastii, Ptolemeusz II Filadelfos, pierwszy
poślubił rodzoną siostrę. Małżeństwo wywołało ogromny

skandal w świecie greckim. Nawet w samym Egipcie postępek
władcy spowodował liczne kontrowersje. Król jednak skutecznie

uciszył zgorszonych poddanych. Najbardziej złośliwy poeta
dworski zdołał co prawda zbiec z kraju, ale wiozący go okręt

został zatrzymany przez eskadrę egipską. Prześmiewcę
aresztowano i utopiono w żelaznej skrzyni-trumnie. Po tym

wydarzeniu już nikt w Aleksandrii nie śmiał protestować.
Przypadek Ptolemeusza II można jeszcze od biedy zrozumieć.

Król miał już dzieci z poprzedniego małżeństwa, a jego żona-
siostra niezwłocznie je adoptowała. Kazirodczy związek nie

przyniósł potomstwa i właściwie nie wiadomo nawet, czy
małżeństwo zostało skonsumowane. Niewykluczone, że król

chciał siostrze wynagrodzić nieudane życie i klęskę w walce o

RODZINACH

AGIDÓW

ELEUKIDÓW

tron Tracji i Macedonii. Na pewno nie dokonał złego wyboru.
Arsinoe była niepospolitą osobowością i godnie reprezentowała

interes dynastii. Poza tym aprobowała niezliczoną rzeszę
kochanek męża-brata. Trudno natomiast zrozumieć, czym się

kierował wnuk tego władcy, Ptolemeusz IV, który również
poślubił rodzoną siostrę. Tym razem małżeństwo przyniosło

potomstwo, a związki w obrębie najbliższej rodziny stały się
odtąd nakazem.

Niełatwo jednoznacznie ustalić, co było przyczyną tak

dziwnej polityki rodzinnej. W czasach antycznych znano już

zasady eugeniki i wiedziano, że kazirodcze związki powodują
fatalne skutki genetyczne, zwłaszcza gdy są praktykowane w

każdym pokoleniu. Badacze wysunęli trzy teorie mające wyjaśnić

Ptolemeusz II i jego siostra-żona Arsinoe

fenomen Lagidów. Według pierwszej z nich dynaści świadomie
nawiązywali i coraz bardziej dostosowywali się do staroegipskiej

tradycji – obyczajów faraonów. Druga teoria wskazywała, że
Lagidzi jako jedna z pierwszych dynastii w świecie greckim

przyjęli zasadę ubóstwienia za życia. Panujący władca i jego
małżonka byli otoczeni czcią boską, a co za tym idzie, nie

dotyczyły ich prawa ludzi. Czyż Zeus nie poślubił rodzonej
siostry? A skoro uczynił tak pan Olimpu, dlaczego nie miał

podobnie postąpić król bóg z Aleksandrii? Na weselu
Ptolemeusza II jeden z poetów wygłosił poemat pochwalający

związek Zeusa z Herą. Z pewnością nie zrobił tego bez zgody
króla. Wreszcie ostatnią przyczyną szczególnych obyczajów

rodzinnych Lagidów mogła być obawa przed wprowadzaniem do
rodziny osób z zewnątrz. Poślubienie kogoś obcego groziło nie

tylko perturbacjami politycznymi, ale także obniżeniem prestiżu
rodziny panującej. Bogowie mogli się wiązać wyłącznie z

równymi sobie, a za takich uznawano jedynie syryjskich
Seleukidów.

Trudno powiedzieć, która z podanych hipotez jest

prawdziwa. Niewykluczone, że prawda leżała pośrodku i

wszystkie czynniki przyczyniły się do powstania i utrwalenia
owych specyficznych obyczajów. Dziwnych z punktu widzenia

etyki i samobójczych ze względów genetycznych. A jak się
przekonamy, inwencja genetyczna Lagidów nie miała granic,

sprawność intelektualna zaś kolejnych pokoleń coraz bardziej
malała.

Kleopatra II i jej bracia

181 r. p.n.e. zmarł król Ptolemeusz V, powierzając
testamentem władzę w państwie starszemu synowi,

małoletniemu Ptolemeuszowi VI Filometorowi, oraz jego siostrze
Kleopatrze II. Zgodnie z egipskim obyczajem rodzeństwo miało

zawrzeć związek małżeński. Umierający władca nie przewidywał
żadnego udziału we władzy młodszego syna, Ptolemeusza

Euergetesa. Początkowo regencję sprawowała matka dzieci, a po
jej śmierci dwaj dworzanie, Eulajos i Lenajas. Korzystając z

zaangażowania Rzymu w kolejną wojnę z Macedonią, regenci
postanowili zaatakować państwo Seleukidów, by odzyskać

południową Syrię, która do niedawna należała do Egiptu. Przed
rozpoczęciem wojny ogłosili pełnoletność króla, ustanawiając

jednocześnie współrządy całej trójki rodzeństwa. Sama wyprawa
trwała wyjątkowo krótko i zakończyła się totalną klęską. Antioch

IV Seleukida rozbił armię regentów i wkroczył do Egiptu. Młody
Ptolemeusz Filometor zaakceptował zwierzchnictwo Antiocha

(był jego siostrzeńcem), ale w stołecznej Aleksandrii broniła się
skutecznie pozostała dwójka rodzeństwa. Ostatecznie Seleukida

wycofał się z Egiptu, zatrzymując jednak w swoich rękach Cypr i
graniczną twierdzę Pelluzjum. Kronikarze zgodnie potwierdzają

znaczny udział Kleopatry w walkach z Antiochem. W czasie
oblężenia dodawała młodszemu bratu ducha, a po wycofaniu się

Seleukidy namawiała braci do zgody.

Antioch IV nie zrezygnował z planów podporządkowania

sobie Egiptu. Po roku ponownie wkroczył na ziemie Lagidów.
Tym razem spieszył się z zakończeniem wojny, bo dotarła do

niego wieść o zwycięstwie Rzymu nad Macedonią. Zdawał sobie
sprawę, że republika nigdy nie dopuści do poważnego

wzmocnienia jego państwa. Znów doszło do oblężenia
Aleksandrii. Kiedy wydawało się, że młodzi Lagidzi będą musieli

się poddać, w obozie Antiocha pojawił się wysłannik senatu,
Popiliusz Lenas. W imieniu republiki nakazał mu natychmiast

opuścić Egipt. Król poprosił o chwilę do namysłu, a wówczas
Rzymianin narysował wokół niego krąg na piasku. W imieniu

senatu zażądał wiążącej odpowiedzi, zanim Antioch przekroczy
linię. Dumny Seleukida ugiął się pod dyktatem Rzymu. Opuścił

Egipt, zwracając również Cypr i Peluzjum.

Cała sytuacja dobrze oddaje stopień zależności państw

hellenistycznych od Rzymu. W Aleksandrii też nikt nie miał
wątpliwości, kto właściwie rządzi światem śródziemnomorskim.

Ale na razie młodzi władcy Egiptu bardziej interesowali się

wzajemnymi rozgrywkami. Współrządy trójki rodzeństwa
(zgodne z życzeniem Rzymu) trwały cztery lata. W 164 r. p.n.e.

doszło do przewrotu pałacowego, w którego wyniku władzę w
państwie objęli Ptolemeusz Euergetes i Kleopatra II. Filometor

został zmuszony do opuszczenia Aleksandrii i ucieczki z kraju.
Tak więc jego żona już po raz drugi pozostała u boku młodszego

brata jako królowa i współrządca. Można oczywiście założyć, że
nie opuściła stolicy po to, aby działać na rzecz powrotu

wygnanego męża, lecz hipoteza taka wydaje się mocno
naciągana. Kleopatra bowiem za bardzo kochała władzę.

Królowie mogą się zmieniać, ale królowa nigdy! Nie zachowały
się niestety informacje, czy władczyni ta pełniła przy młodszym

bracie funkcję małżonki. Szkoda, bo rzuciłoby to więcej światła
na jej postać.

Tymczasem starszy brat ruszył do Rzymu. Tam, nie

przejmując się specjalnie tym, iż był władcą (przynajmniej w

teorii) niepodległego państwa, poprosił senat o interwencję w
swojej sprawie. A w ogóle dał w Italii niezłe przedstawienie.

Przybył incognito w towarzystwie kilku zaledwie osób i
zatrzymał się u rzemieślnika, który niegdyś pracował dla niego w

Aleksandrii. Wprawił w ten sposób Rzymian w zakłopotanie, ale
właściwie nic nie osiągnął. Senat nie chciał się mieszać w

wewnętrzne spory Lagidów, tym bardziej że były one na rękę
politykom rzymskim. Republika nie weszła jeszcze w okres

inkorporacji, zadowalając się utrzymywaniem systemu państw
klienckich. Dlatego Rzym przychylnie patrzył na wszelkie

procesy osłabiające władzę centralną, ostro interweniując
jedynie w sytuacjach grożących wzmocnieniem któregokolwiek z

klientów.

Ostatecznie Filometor osiadł na Cyprze. Tam odnaleźli go

przedstawiciele Aleksandrii, którym zdążyły już obrzydnąć rządy
młodszego Ptolemeusza. Kajając się za nielojalność, poprosili go

o powrót do stolicy. W tej sytuacji bracia podzielili państwo
między siebie. W rękach Filometora zostały Egipt i Cypr,

Euergetes zaś musiał się zadowolić Cyreną (zachodnia prowincja

kraju, obecnie Cyrenajka). Razem ze starszym Ptolemeuszem
panować miała Kleopatra, która powoli stawała się w Egipcie

symbolem władzy. Miarą jej pozycji było oficjalne wprowadzenie
jej imienia do dokumentów państwowych. No cóż, ostatecznie

zmieniali się tylko królowie, ona trwała na tronie.

W dwa lata później Euergetes uznał, że podział państwa

odbył się niesprawiedliwie. Wysłał do Rzymu poselstwo,
dopominając się przyznania mu Cypru, jako że Filometor

zagarnął zdecydowanie za dużą część dziedzictwa Lagidów.
Argument ten trafił do przekonania senatowi. Rzym zażądał od

starszego Ptolemeusza opuszczenia Cypru, ten jednak
zignorował to polecenie. Przedstawicielowi republiki udzielał

wykrętnych odpowiedzi, wynajdując urojone przeszkody.
Doprowadził wreszcie do tego, że Rzym oficjalnie przestał go

uważać za sprzymierzeńca, ale de facto uznał jego władzę nad
Cyprem. Wydaje się, że w ostatnich latach Filometor bardzo

dojrzał jako polityk i władca.

Ponieważ młodszy brat ciągle sprawiał kłopoty, w 156 r.

p.n.e. Filometor i Kleopatra postanowili raz na zawsze usunąć
niebezpieczeństwo. Zorganizowali na niego zamach, który się

jednak nie powiódł. Euergetes został tylko ranny. Chcąc
zabezpieczyć się na przyszłość, wpadł na pomysł ryzykowny, ale

niewątpliwie skuteczny. Sporządził testament, na mocy którego
w razie jego bezpotomnej śmierci Cyrena miała przejść pod

władzę Rzymu. Teraz Filometor i Kleopatra musieli dbać o
zdrowie młodszego brata. Nie mogli przecież pozwolić, aby

bogata prowincja wpadła w ręce Rzymu.

Przez najbliższe jedenaście lat panował względny spokój.

Euergetes władał Cyreną, nie stwarzając rodzeństwu większych
problemów. Zamachy na jego życie już się nie powtórzyły. W 145

r. p.n.e. mąż Kleopatry wmieszał się w walki dynastyczne w
państwie Seleukidów. Odniósł tam znaczne sukcesy, ale wyprawa

zakończyła się tragicznie: po jednej ze zwycięskich bitew
spłoszony koń zrzucił go z siodła. Na skutek doznanych obrażeń

król zmarł kilka dni później. W chwili śmierci miał zaledwie

czterdzieści jeden lat.

Prawowitym następcą tronu był piętnastoletni Ptolemeusz

VII Neos Filopator. Syn zmarłego i Kleopatry został ogłoszony
władcą w Aleksandrii. Na taką okazję od lat czekał Euergetes.

Błyskawicznie opanował Cypr, gdzie uznano go za następcę
brata. Potem przejął kontrolę nad powracającymi z Syrii

wojskami i na ich czele podszedł pod Aleksandrię. W stolicy
wybuchło powstanie, które ułatwiło mu wkroczenie do miasta.

Ostatecznie zawarto porozumienie: Kleopatra poślubi brata, a
rządy sprawować będzie trójka władców (Euergetes, Kleopatra i

młody król). Oczywiście Euergetes ani myślał dzielić się władzą z
bratankiem. Tak więc w dniu ślubu swojej matki chłopiec został

zamordowany. Królowa nie zareagowała! Co więcej, w rok
później urodził się syn jej i Euergetesa, Ptolemeusz Memfites.

Matka i córka

ostępowanie Kleopatry było zdominowane przez żądzę
władzy, silniejszą nawet niż instynkt macierzyński. Królowa

pogodziła się ze śmiercią syna, współżyła z jego mordercą, aby
tylko utrzymać się na tronie! Jak się miało niebawem okazać,

potrafiła przejść do porządku nad jeszcze gorszymi sprawami.

Nowy król oficjalnie nazywał się Ptolemeusz VIII Euergetes

II, ale ze względu na znaczną tuszę, jakiej dorobił się w Cyrenie,
zwano go Fyskonem (Brzuchaczem). Wkrótce po objęciu rządów

w Aleksandrii zwrócił on uwagę na córkę Filometora i Kleopatry,
Kleopatrę III. Dziewczyna miała osiemnaście lat, była

inteligentna, a do tego z całego serca nienawidziła matki.
Podobno król zgwałcił bratanicę (a jednocześnie siostrzenicę i

pasierbicę), po czym się w niej zakochał. Nie wiadomo, ile w tym
prawdy, nie ulega jednak wątpliwości, że znalazł w niej dobrego

partnera w rozgrywkach z siostrą. W trzy lata po objęciu władzy
Euergetes poślubił Kleopatrę III, stwarzając w ten sposób

niebywałą sytuację: pierwszy raz w dziejach świata
hellenistycznego król miał dwie równorzędne małżonki.

Oczywiście Fyskon preferował młodszą żonę, która też urodziła
mu dzieci. Relacje rodzinne wyglądały więc przedziwnie. Dla

Kleopatry Młodszej mąż był zarazem wujem, stryjem i ojczymem,
a jej brat — syn króla i Kleopatry II — także pasierbem, wujem i

stryjem, dla jej dzieci natomiast — wujem i bratem. Trzeba
przyznać, że podobnego poplątania związków rodzinnych nie

znajdziemy nigdzie indziej w dziejach.

Napięcie w pałacu narastało przez jedenaście lat. Wreszcie

Kleopatra Starsza sprowokowała wybuch powstania przeciwko
bratu i córce. Fyskon wraz z młodszą żoną zbiegł na Cypr, a w

Aleksandrii proklamowano rządy królowej Kleopatry.
Rebeliantka popełniła jednak fatalny w skutkach błąd.

Starożytność nie uznawała samodzielnych rządów kobiecych.
Zawsze potrzebny był męski figurant dla zachowania pozorów.

Tymczasem królowa nie miała przy sobie nikogo odpowiedniego.
Jej syn ze związku z Euergetesem przebywał w Cyrenie i ojciec

pospiesznie ściągnął go do siebie. Chłopiec źle znosił rozłąkę z
matką i często publicznie dawał temu wyraz. Król za każdym

razem dostawał ataku szału, kiedy dziecko mówiło o matce.
Nieudana próba ucieczki dopełniła los chłopca: Fyskon polecił

zamordować go, aby zabezpieczyć się przed możliwością
wykorzystania syna przez Kleopatrę. Zwłoki Memfitesa

poćwiartowano i odesłano matce. Podobno otrzymała je w dniu
swoich urodzin.

W swym życiu Kleopatra wielokrotnie przedkładała politykę

nad uczucia. Teraz jednak cierpiała i jako matka, i jako

władczyni. Straciła dziecko i ostatnią szansę na pokonanie brata.
Mimo to postanowiła maksymalnie wykorzystać okrucieństwo

Fyskona dla swoich celów. Wystawiła szczątki syna na widok
publiczny, dając w ten sposób mieszkańcom Aleksandrii do

zrozumienia, że pozostała im już tylko walka na śmierć i życie.

Ale Euergetes też miał swoich zwolenników. Jeszcze za życia

brata popierali go rdzenni Egipcjanie, wcześniej traktowani jak
obywatele drugiej kategorii. Dotychczasowi władcy opierali się

bowiem na elicie grecko-macedońskiej. dyskryminując

rodowitych mieszkańców kraju. Kiedy więc Fyskon zwrócił się
do nich. zareagowali spontanicznie. Po upływie roku w rękach

Kleopatry Starszej pozostała już jedynie Aleksandria. Szukając
rozpaczliwie pomocy, królowa zaprosiła do stolicy zięcia,

Demetriusza II z dynastii Seleukidów. Zaproponowała mu
następstwo po sobie w zamian za pokonanie brata. Demetriusz

poniósł jednak klęskę w walce z Fyskonem i musiał się wycofać.
Wówczas Kleopatra II opuściła stolicę, odpływając do Syrii. W

kilka miesięcy później Aleksandrię zdobyły wojska Euergetesa.
Król surowo rozprawił się z krnąbrnym miastem; bynajmniej

nieodosobnionym zjawiskiem były zbiorowe egzekucje
stronników Kleopatry. Fyskon jednak za dużo ucierpiał od

zwolenników siostry, aby przejmować się jednostkowymi
przypadkami. Jeżeli zginęli niewinni, to trudno. Chodziło wszak o

nauczkę i przestrogę, by nigdy więcej nie powtórzył się bunt
przeciwko jego władzy.

Kleopatra Starsza przebywała na dworze Seleukidów przez

trzy lata. W tym czasie Fyskon przekonał się, że mimo represji w

kraju nadal pozostała znaczna liczba jej zwolenników. Doszedł
również do wniosku, że siostra będzie mniej niebezpieczna w

stolicy, niż przebywając na dworze obcego państwa. Dlatego
zaproponował jej powrót. Królowa postawiła jednak warunki,

które musiał przyjąć. Oficjalnie zrehabilitował nieszczęsnego
Memfitesa oraz ogłosił amnestię dla jej stronników. Wówczas w

124 r. p.n.e. zgodziła się wrócić do kraju. Zaakceptowała
dominującą pozycję brata i wydawało się, że ostatnie lata życia

pragnie spędzić w spokoju.

Ptolemeusz VIII Euergetes II zmarł w osiem lat później. W

testamencie wyznaczył swoimi następcami żonę, Kleopatrę III, i
tego z ich synów, którego ona wybierze na współrządcę. Wybór

królowej padł na młodszego syna, Ptolemeusza Aleksandra.
Wówczas po raz ostatni do polityki wtrąciła się Kleopatra

Starsza. Podburzyła mieszkańców Aleksandrii i w rezultacie
królem został starszy syn Fyskona, Ptolemeusz Lathyros. Był to

ostatni triumf Kleopatry II. Niedługo potem zmarła, przeżywszy

siedemdziesiąt lat, z których większość wypełniła walka o
władzę.

Jej córka pod wieloma względami przypominała matkę.

Zmuszona do współrządów z nielubianym synem, postanowiła, iż

władczynią będzie ona. Jej imię figurowało w dokumentach na
pierwszym miejscu, to ona podejmowała ważniejsze decyzje.

Lathyros spełniał wyłącznie funkcje reprezentacyjne. Wreszcie i
tego było Kleopatrze za dużo. Doszło do otwartego konfliktu z

synem, zakończonego jego wygnaniem. Lathyros udał się na
Cypr, zajmując miejsce Aleksandra, który powrócił do Egiptu.

Wydawać się mogło, że królowa osiągnęła swój cel. Miała przy
sobie ukochanego syna i mogła z nim wspólnie rządzić. Okazało

się jednak, że tymczasem Aleksander dorósł. Nie interesowało go
już pozostawanie w cieniu matki. W pałacach Aleksandrii

narastał konflikt i tylko zagrożenie ze strony Lathyrosa
powstrzymywało wybuch. Kiedy jednak Aleksander odparł

najazd starszego brata, przestał się wahać: Kleopatra III została
zamordowana na jego rozkaz.

Krwawe dzieje Seleukidów

imo iż malało znaczenie międzynarodowe Egiptu, zachował
on większość swojego terytorium. Lagidzi utracili jedynie

południową Syrię oraz miasta i wyspy w basenie Morza
Egejskiego. Sąsiadujące z Egiptem państwo Seleukidów poniosło

o wiele większe straty terytorialne. Jednakże w odróżnieniu od
Egiptu czy Macedonii ich imperium nigdy nie stanowiło

geograficznej i narodowościowej jedności. Dynastia Seleukidów
opanowała około osiemdziesięciu procent terytorium dawnego

państwa Aleksandra, zajmując obszar od Morza Egejskiego do
Indii. Siłą rzeczy monarchia stanowiła mozaikę różnych ludów,

kultur i wierzeń, co nie sprzyjało tendencjom unifikacyjnym.
Pierwsze odpadły satrapie położone najdalej na wschód.

Jednocześnie w Azji Mniejszej uniezależniały się kolejne
terytoria, a szczególnie dało się Seleukidom we znaki królestwo

Pergamonu. Mimo poniesionych strat, na przełomie III i II w.
p.n.e. państwo Seleukidów nadal było bardzo silne. Kres jego

potędze położył dopiero konflikt z Rzymem. W odróżnieniu
bowiem od Egiptu Seleukidzi przeciwstawili się republice

zbrojnie i ponieśli klęskę. Musieli zapłacić ogromną kontrybucję i
oddać sojusznikom Rzymu (m.in. Pergamonowi) wszystkie

posiadłości w Azji Mniejszej. Jakby tego było mało, na wschodzie
pojawił się nowy, groźny przeciwnik. W Partii osiadły plemiona

Partów, które rozpoczęły ekspansję kosztem Seleukidów. W
połowie II w. p.n.e., a więc wtedy, kiedy mąż Kleopatry II włączył

się w walki dynastyczne w Syrii (co przypłacił życiem), Partowie
podbili niemal wszystkie krainy na wschód od Eufratu, a w kilka

lat później zajęli Babilon. Ogromna do niedawna monarchia
Seleukidów stopniała niemal do obszaru samej Syrii i Cylicji, a i

tak ciągle trwały waśnie dynastyczne. Ptolemeusz Filometor
popierał jednego z pretendentów do tronu imieniem Aleksander

Balas. Dał mu za żonę swoją córkę Kleopatrę o przydomku Thea.
Wkrótce jednak zdecydował się poprzeć innego kandydata na

władcę (Demetriusza Nikatora) i polecił córce zmienić męża.
Nowy mąż zdecydowanie nie udał się Thei. Znacznie od niej

młodszy (miał czternaście lat), nie potrafił w ogóle rządzić
państwem. Wychodząc z założenia, że niemal wszyscy spiskują

przeciwko niemu, prawie każde oskarżenie kończył wyrokiem
śmierci. W ten sposób szybko zraził do siebie obywateli,

zwłaszcza mieszkańców stolicy. Ludność Antiochii (podobnie jak
Aleksandrii) nie wykazywała szczególnej lojalności wobec

władców i często lubiła zmieniać zbyt samodzielnych
monarchów. A król, który ośmielał się karać śmiercią, był z góry

na straconych pozycjach. Chociaż trzeba przyznać, że wielu
poddanych miało na sumieniu winy wobec Demetriusza czy też

jego poprzedników. Władca pamiętał, że jego ojciec zginął z rąk
zbuntowanych mieszkańców stolicy. Mimo to należało zachować

umiar, a tej cechy Demetriuszowi wyjątkowo brakowało.
Niebawem zresztą pojawił się nowy konkurent do tronu. Jeden z

dowodzących najemnikami w służbie Seleukidów imieniem

Diodotos odnalazł małego syna Balasa (i Thei) i ogłosił go
królem. Awanturnika poparli mieszkańcy Antiochii i wszelkiej

maści przeciwnicy młodego władcy. Wkrótce Diodotos opanował
stolicę oraz większość terytorium Syrii, spychając króla na

wybrzeże. Seleukidzie udało się jednak przetrwać najgorszy
okres i powoli zaczął odzyskiwać teren. Ale wówczas pojawiło

się niebezpieczeństwo ze strony Partów, którzy zagrozili
bezpośrednio Syrii, i potrzebna była pilna interwencja na

wschodzie. Demetriusz pociągnął przeciwko koczownikom i
poniósł całkowitą klęskę. Dostał się do niewoli i nic nie

wskazywało, aby kiedykolwiek miał z niej powrócić. Wtedy
Diodotos uznał, że mały syn Balasa na nic już mu się nie zda.

Opłaceni przez kondotiera lekarze stwierdzili, że chłopiec cierpi
na kamienie nerkowe i konieczny jest zabieg chirurgiczny.

Oczywiście operacja się powiodła, ale pacjent zmarł. Diodotos
ogłosił się królem i zaczął bić w swoim imieniu monety. Czasy się

jednak zmieniły. Dwa wieki wcześniej, po śmierci Aleksandra
Macedońskiego, nikogo nie dziwiło, że wodzowie macedońscy

czy dowódcy najemników zakładają własne dynastie. Ale teraz
światem hellenistycznym rządziło kilka rodów i nikomu nie

przyszło do głowy zmieniać tego stanu rzeczy. Gdy więc na
widowni pojawił się rodzony brat Demetriusza, Diodotosa

opuścili niemal wszyscy. A kiedy jeszcze pretendenta poparła
Thea, stało się jasne, że awanturnik nie ma żadnych szans.

Poniósł klęskę i zakończył żywot samobójstwem. W Syrii
ogłoszono rządy Antiocha VII Sidatesa. Kleopatra Thea wyszła za

niego za mąż, nie przejmując się specjalnie faktem, że Demetriusz
żyje. Tym bardziej że z dochodzących do Antiochii wieści

wynikało, iż były władca poślubił córkę króla Partów. Zresztą
Antioch, któremu Kleopatra oddała swoją rękę (wraz z

najemnikami i złotem), wydawał się lepszym kandydatem na
władcę niż jej dwaj poprzedni małżonkowie.

Wkrótce po utwierdzeniu swojej władzy nad terytorium Syrii

nowy król pociągnął śladem brata przeciwko Partom. Była to

konieczność, w przeciwnym bowiem razie koczownicy
podeszliby pod mury Antiochii. Natomiast wydając im wojnę na

ich terenie, władca mógł liczyć, że podziała magia imienia
Seleukidów i greccy oraz macedońscy osadnicy wspomogą jego

armię. Rychło okazało się, że Antioch jest utalentowanym
wodzem. Pokonał niezwyciężoną dotychczas armię partyjską w

trzech bitwach i zajął niemal całą Mezopotamię. Król Partów, nie
mogąc sobie dać rady ze zdolnym Seleukidą, uwolnił jego brata,

aby w ten sposób wprowadzić zamieszanie w szeregach wroga.
Ale zanim Demetriusz dotarł do Syrii, w Mezopotamii wojna już

się zakończyła. Antioch z niewielkim oddziałem wpadł na niemal
całą armię partyjską i poległ na polu bitwy. Można przypuszczać,

że przeciwnicy wiedzieli, z kim walczą, i wiele zrobili, aby wziąć
króla żywcem. On jednak wolał zginąć śmiercią godną władcy i

wojownika. Król Partów kazał odnaleźć jego ciało na
pobojowisku i z honorami odesłał je do Antiochii.

Kiedy Demetriusz pojawił się w Syrii, okazało się, że nikt nie

chce mieć z nim nic wspólnego. Nawet była (?) żona Kleopatra

Demetriusz II Nikator

Thea stwierdziła, że jest przede wszystkim wdową po Sidatesie.
Próbując wzmocnić swoją pozycję, Demetriusz podjął wyprawę

do Egiptu w obronie praw Kleopatry II. Gdy jednak i tam poniósł
klęskę, zrozumiał, iż jego czas dobiegł końca. Kolejne miasta

zamykały przed nim bramy, aż wreszcie w fenickim Tyrze
dopełnił się los nieszczęsnego króla. Ogłoszono niezależność

Tyru, a kiedy u bram pojawił się Seleukidą, od razu go uwięziono.
Czy mógł być lepszy dowód niezawisłości miasta niż

zamordowanie jego nominalnego zwierzchnika? Demetriusz II
Nikator zginął z rąk swoich poddanych, Tyr zaś już nigdy nie

uznał zwierzchnictwa żadnego Seleukidy.

Egipskie księżniczki

ajstarszym synem Demetriusza i Thei był Seleukos.

Młodzieniec liczył sobie dziewiętnaście lat i uważał, że

nadeszła pora, aby objąć osobiste rządy. Matka nie miała nic

przeciwko temu, pod warunkiem, że syn pozostanie jedynie
figurantem. Wychodziła bowiem z założenia, że tylko ona jest

godna sprawować władzę królewską w Syrii. Na dobrą sprawę
miała pewne podstawy, by tak sądzić. Była kolejno żoną trzech

władców: Balasa, Demetriusza i Antiocha. Każdemu z nich
małżeństwo z nią zapewniło tron, a jej odejście strącało ich z

niego. Balas i Demetriusz na dodatek przypłacili detronizację
życiem. Z czasem Thea uznała się za jedyną szafarkę godności

królewskiej. Kiedy młody Seleukos zapragnął odsunąć matkę, ta
bez skrupułów pozbawiła go życia. Następnie współrządcą

ogłosiła młodszego syna (ze związku z Demetriuszem), Antiocha
Gryposa. Dawała jednak do zrozumienia, że faktycznie władzę

sprawuje ona. Tylko jej imię pojawiało się na dokumentach, bito
monety wyłącznie z jej wizerunkiem. Osiągnęła zatem więcej, niż

zdążyła wywalczyć w Egipcie jej rodzona siostra, Kleopatra III.
Młody Antioch z niepokojem obserwował poczynania matki.

Pamiętny losu brata, za wszelką cenę starał się go uniknąć. Thea
również miała dosyć niepokornego syna. Co więcej, poślubił on

jedną z córek Ptolemeusza Fyskona, Tryfajnę, która skutecznie
buntowała męża przeciwko teściowej. Trudno się temu dziwić —

była wszak córką Kleopatry III i w młodości odebrała
wystarczającą edukację z życia politycznego w Aleksandrii. Thea

nie chciała jednak wojny domowej. Postanowiła dyskretnie
usunąć Antiocha, a po jego śmierci ogłosić władcą najmłodszego

syna, którego miała z Sidetesem. Kiedy Grypos udał się na
polowanie, poczyniła odpowiednie przygotowania. Powracający

z łowów syn zastał w bramie pałacu „troskliwą mamusię” z
pucharem wina. Chciała ugasić pragnienie zdrożonego dziecka,

więc wyszła mu naprzeciw. Grypos jednak ani myślał skorzystać
z „troskliwości” Thei, która dała mu wcześniej wystarczająco

dużo dowodów „macierzyńskiej miłości”. Zaproponował, aby
matka pierwsza spróbowała napoju, a kiedy odmówiła, zaczął

nalegać. Scenę obserwowali dworzanie i Thea zrozumiała, że
wszyscy ją podejrzewają o próbę otrucia syna. Nawet gdyby

Grypos nie wypił wina, i tak w oczach poddanych zacznie
uchodzić za dzieciobójczynię. Wychyliła więc fatalny puchar, po

czym udała się do swoich komnat, gdzie zmarła. Antioch VIII
Grypos został jedynowładcą.

Względny spokój panował w Syrii przez sześć lat. Potem

pojawił się kolejny pretendent do tronu Seleukidów. Był nim

wspomniany wcześniej syn Sidetesa i Thei. Miał już dwadzieścia
lat i uważał, że nie jest gorszym kandydatem na władcę niż

Grypos. Ogłosił się więc królem i jako Antioch IX Kyzikeńczyk
wkroczył na czele najemników do Syrii. Początkowo istniała

szansa na porozumienie między dynastami, lecz Grypos rychło ją
przekreślił. Za poradą żony próbował otruć przyrodniego brata,

na co tamten zareagował zerwaniem rokowań. Pretendent miał
jednak niewielkie szanse w walce z Gryposem, dysponującym

większą siłą militarną. Ale niebawem otrzymał wsparcie, które
wyrównało szanse. Z pobliskiego Cypru wydarzenia w Syrii

obserwowała rodzona siostra Tryfajny, dawna małżonka (i
siostra) Ptolemeusza Lathyrosa. Kiedy jej mąż objął władzę w

Aleksandrii, ona pozostała na Cyprze. Nie zamierzała jednak

spędzić reszty życia na wspominaniu szczęśliwych lat

spędzonych z małżonkiem. Dopóki w Aleksandrii rządziła jej
demoniczna matka, nie widziała tam szans dla siebie. Co innego

w Syrii, gdzie Lagidzi czuli się całkiem dobrze, o czym świadczyły
kariery jej rodzonej siostry i ciotki. Zaproponowała więc

Kyzikeńczykowi swoją rękę, a w posagu ofiarowała oddziały
cypryjskich najemników. Pretendent do tronu Seleukidów z

radością przyjął ofertę. Teraz wreszcie mógł się przeciwstawić
bratu i walczyć z nim jak równy z równym. W decydującej bitwie

jednak Grypos okazał się lepszym wodzem. Kyzikeńczyk zbiegł,
zwycięzca zaś przystąpił do oblężenia Antiochii. Stolicy broniła

wraz z resztką wojsk żona pokonanego. Niebawem miasto padło,
a Tryfajna poleciła żołnierzom odnaleźć i zabić siostrę. Grypos

protestował, ale wydaje się, że w sprawach państwa miał
niewiele do powiedzenia. Żołnierze dopadli Kleopatrę IV w

świątyni, gdzie szukała azylu. Posłusznie wykonali rozkaz

Kleopatra Thea i jej syn Antioch VIII Grypos

królowej, mordując jej siostrę u stóp posągu bóstwa. Na tym
jednak wojna się nie skończyła. W rok później Tryfajna dostała

się w ręce Kyzikeńczyka, który bez wahania pomścił śmierć
małżonki. Konflikt wewnętrzny w Syrii trwał blisko dwadzieścia

lat (!), nawet po śmierci obu antagonistów. Grypos zostawił
bowiem sześciu synów, Kyzikeńczyk zaś jednego. Państwo

Seleukidów skurczyło się do terytorium samej Syrii, a dynaści
nadal ze sobą wałczyli! W spory włączyli się również władcy

Egiptu, co poświadcza zadziwiająca kariera ostatniej córki
Kleopatry III, Kleopatry Selene. Była ona krótko żoną Lathyrosa,

po czym — za radą matki — wyszła za Gryposa. Po jego śmierci
poślubiła Kyzikeńczyka (!), a kiedy ten zginął, wybrała na męża

jego syna! Nawet mieszkańcy Syrii mieli trudności z ustaleniem,
kto z kim walczy, kto jest czyim mężem lub żoną. Świat

śródziemnomorski przeszedł nieodwołalnie pod panowanie
Rzymu, a Seleukidzi wciąż ze sobą walczyli, chociaż w samej Syrii

już nie wszędzie sięgała ich władza. Państwo Żydów ogłosiło
niezależność, szejkowie arabscy nie uznawali niczyjego

zwierzchnictwa. Kolejne miasta greckie ogłaszały niezawisłość
od władzy królewskiej. Wreszcie Syryjczycy mieli dosyć wojen.

Zdetronizowali wszystkich Seleukidów i zaprosili do Antiochii
króla Armenii, Tigranesa. Władca ten zapewnił w końcu krajowi

kilka lat spokoju. Jednakże dla pewności, że nikt nie będzie mu w
tym przeszkadzał, postanowił zneutralizować Kleopatrę Selene.

Obiegł ją w Ptolemais, a kiedy miasto padło, wysłał daleko na
wschód. Uwięziona w Seleucji nad Tygrysem, królowa przestała

wreszcie być niebezpieczna. Kłopoty zaczęły się ponownie, gdy
król Armenii poparł Mitrydatesa w jego wojnie z Rzymem.

Republika pokonała króla Pontu, a wojska Lukullusa zagroziły
Tigranesowi. Wówczas stary władca uznał, że należy pozbyć się

przynajmniej jednego zagrożenia, i polecił zabić Selene. W ten
sposób zginęła ostatnia z księżniczek egipskich walczących o

tron Seleukidów.

Samo państwo niewiele przeżyło Kleopatrę Selene. Po klęsce

Tigranesa Lukullus mianował królem jej syna, Antiocha XIII.

Wkrótce utartym obyczajem ujawnił się konkurent do tronu w
osobie Filipa, wnuka Gryposa (Antioch był wnukiem

Kyzikeńczyka). Zgodnie z rodzinną tradycją kuzyni rozpoczęli
wojnę między sobą, aż wreszcie obaj zostali uwięzieni przez

arabskich szejków. Kiedy w pięć lat po śmierci Selene w Syrii
pojawił się Gnejusz Pompejusz, przy życiu pozostawał już tylko

Antioch. Rzymianin nie zamierzał jednak restytuować władzy
Seleukidów. Republika miała dosyć ciągłych problemów z

kłótliwymi dynastami. Nadszedł czas na zaprowadzenie
rzymskiego porządku. Ostatni seleukidzcy królowie niczym już

nie przypominali władców hellenistycznych. Sprawiali wrażenie
orientalnych kacyków czy też hersztów band rozbójniczych.

Autorytet dynastii upadł zupełnie i Pompejusz oficjalnie
anektował Syrię. Kraj stał się kolejną rzymską prowincją, a

ostatni przedstawiciel rodu Seleukidów zginął z ręki arabskiego
szejka. Z państw powstałych po rozpadzie imperium Aleksandra

wegetował jeszcze Egipt.

Ambicje Bereniki

iezależność Lagidów od Rzymu można uznać za dyskusyjną,

gdyż każda zmiana na tronie wymagała akceptacji senatu.

Praktycznie tylko rozgrywki wewnętrzne w imperium rzymskim

umożliwiały byt państwowości egipskiej. Na tronie w Aleksandrii
zasiadał wówczas Ptolemeusz Auletes, ofiara samobójczych

praktyk genetycznych dynastii. Po kilku pokoleniach małżeństw
w obrębie rodziny Lagidzi prezentowali opłakany stan

umysłowy. Ptolemeusz Auletes był typowym przedstawicielem
swojego rodu: wykazywał mierną inteligencję, brak szerszego

zainteresowania sprawami państwa, a większość czasu spędzał,
grając na flecie. Znalazło to odzwierciedlenie w przydomku,

który nadali mu poddani (Auletes znaczy po grecku „fletnista”).
Co prawda można się spotkać z opinią, że upodobanie do gry na

flecie wynikało z samokrytycyzmu króla. W trudnych
ówczesnych czasach tylko władca o wielkim umyśle mógł

prowadzić aktywną politykę. Natomiast Auletes takim
człowiekiem bez wątpienia nie był, a na flecie grał całkiem

przyzwoicie.

Do uciążliwości życia ostatnich Lagidów należały stałe bunty

mieszkańców stolicy. Z reguły panującego króla wypraszano
zbrojnie, a władzę obejmował kontrkandydat do tronu,

najczęściej brat aktualnego władcy, dotychczas rezydujący na
Cyprze. Wygnaniec zazwyczaj zajmował miejsce rywala na

wyspie i stan ten utrzymywał się aż do następnego przewrotu.
Ptolemeusz Auletes nie był wyjątkiem. Władzę objął po latach

rodzinnych waśni i długo nie mógł zdobyć uznania Rzymu.
Zachodziły poważne obawy, że senat zdecyduje się wreszcie na

inkorporację Egiptu, do czego zresztą zachęcał testament

LEOPATRA

jednego z poprzedników króla. W końcu zajęto tylko Cypr,
którego ostatni namiestnik (brat Auletesa) popełnił

samobójstwo. Fakt ten wywołał oburzenie w Aleksandrii i w
rezultacie wygnanie gnuśnego monarchy ze stolicy.

Aleksandryjczycy złożyli władzę w ręce najstarszej córki
Auletesa, dwudziestoletniej Bereniki. Dziewczyna szybko się

zorientowała, że sama nie udźwignie odpowiedzialności za losy
państwa. Zdawała sobie przy tym sprawę, że jako kobieta nie ma

szans na dłuższe uznanie ze strony poddanych,
przyzwyczajonych do męskich rządów (pamiętała losy Kleopatry

II). Zaczęła więc poszukiwać odpowiedniego kandydata na męża,
który chroniłby ją i tron przed żądnym zemsty ojcem.

Berenika i jej doradcy skierowali swoją uwagę na Syrię, gdzie

egzystowały resztki świetnej niegdyś dynastii Seleukidów. Od

kilku lat kraj był prowincją rzymską i potomkowie dynastii żyli
jako zwykli obywatele. Niestety, jednemu z nich nie pozwolił na

wyjazd namiestnik rzymski, inny upatrzony kandydat zmarł w
czasie pertraktacji. Wreszcie znaleziono jakiegoś Seleuka, który

przybył do Aleksandrii i poślubił Berenikę. Okazał się jednak
wyjątkowym prostakiem, który oprócz imienia nie miał chyba nic

wspólnego z żadną dynastią. Po kilku tygodniach zdesperowana
dziewczyna poleciła udusić nieudacznika, po czym wyszła za

niejakiego Archelaosa z arystokracji grecko-macedońskiej. Ten
przynajmniej sprawdził się jako wódz i polityk; dzięki niemu

władza samozwańczej królowej przetrwała kilka miesięcy. W 59
r. p.n.e. u bram Egiptu stanął jednak Ptolemeusz Auletes,

wspomagany rzymskimi posiłkami. Najwyraźniej wygnany
władca nie marnował czasu. Usunięty z Aleksandrii, udał się do

Rzymu, gdzie za ogromną łapówkę kupił od Cezara (pełniącego
wówczas funkcję konsula) uznanie swojej godności królewskiej.

Pieniędzy starczyło mu jeszcze na opłacenie posiłkowych wojsk
rzymskich. Berenika i Archelaos przegrali walkę o władzę i życie.

Zwrócili się przeciwko nim mieszkańcy Aleksandrii, którzy nie
tak dawno wypędzili Auletesa. Archelaos zginął w walce,

Berenika została stracona na rozkaz ojca. Patrzyła na to z bliska

pozostała czwórka królewskich dzieci: Kleopatra, Arsinoe i dwaj
chłopcy noszący imię ojca.

Cezar i Kleopatra

statnie lata panowania Auletesa przebiegały już znacznie
spokojniej. Bez zakłóceń dożył swoich dni i w 48 r. p.n.e.

zmarł w pałacu w Aleksandrii. Wcześniej jednak wyraził
życzenie, by władzę po nim przejęli Kleopatra i Ptolemeusz XIII.

Chłopiec liczył sobie dwanaście lat, jego siostra była o kilka lat
starsza. Zgodnie z tradycją rodzinną rodzeństwo miało z czasem

zawrzeć związek małżeński. Stary król popełnił w ten sposób
błąd, który odbił się na losach królestwa. Kleopatra i Ptolemeusz

nienawidzili się z całego serca. Młoda królowa była osobą
wyjątkowo ambitną i nie zamierzała z nikim dzielić się władzą.

Doradcy Ptolemeusza natomiast nie wyobrażali sobie
współpracy z jego siostrą. Okazało się jednak, że Kleopatra może

liczyć na znaczne grono zwolenników, niezadowolonych z
postępowania opiekunów młodocianego władcy. Napięcie w

pałacu powoli narastało, aż wreszcie doszło do otwartego
konfliktu. Kleopatra musiała opuścić pałac. Udała się do

nadgranicznej twierdzy Peluzjum, gdzie zaczęła gromadzić
armię. W tym czasie do portu w Aleksandrii przybiły okręty z

Gnejuszem Pompejuszem na pokładzie. Państwo egipskie zostało
wciągnięte w wojnę domową między Pompejuszem i Cezarem o

władzę w Rzymie. Kilka dni wcześniej Cezar rozbił pod Farsalos
konkurenta, który uciekając postanowił poprosić o pomoc

władcę Egiptu. Kiedyś wspomógł Ptolemeusza Auletesa i teraz
miał nadzieję na wdzięczność jego następców. Przybycie

Pompejusza wywołało zamieszanie wśród doradców młodego
króla. Znali sytuację polityczną w Rzymie i zdawali sobie sprawę

ze skutków opowiedzenia się po stronie przegranego polityka.
Podjęli więc decyzję o unieszkodliwieniu Pompejusza na zawsze.

Wodza zaproszono do pałacu i zamordowano, kiedy wysiadał z
łodzi na ląd. Na ten widok okręty Pompejusza podniosły kotwice

i odpłynęły.

W dwa dni później do Aleksandrii przybił Cezar. Jeżeli

Egipcjanie sądzili, że zabójstwem Pompejusza wkupią się w łaski
jego przeciwnika, to się srodze zawiedli. Cezar oburzył się na

morderców, nazywając ich barbarzyńcami, po czym przystąpił do
wprowadzania nad Nilem rzymskich porządków. Wysłuchał

pretensji młodego Ptolemeusza pod adresem siostry i
zobowiązał się do rozstrzygnięcia sporu między rodzeństwem.

Prawdopodobnie uznałby racje młodocianego króla, gdyby
Kleopatra nie wzięła sprawy we własne ręce. Nocą dostała się do

pałacu (podobno wniesiono ją zawiniętą w dywan) i stanęła
przed zaskoczonym Rzymianinem. Jeden z kronikarzy włożył w

jej usta następujące słowa:

„Jeżeli urodzenie coś znaczy, o wielki Cezarze, to jestem

szlachetną córką władców Egiptu wywodzących się od Lagosa,
ale wypędzona ze stolicy ojca pozostanę na zawsze wygnanką,

jeżeli Twoja dłoń nie przywróci mi tego, co utraciłam. Dlatego też
ja, królowa, obejmuję Twoje stopy. Bądź łaskawy dla naszego

ludu. Nie będę pierwszą kobietą władającą nad Nilem. Egipt
potrafi się godzić z rządami kobiety i nie zwraca uwagi na płeć

władcy. Spójrz na wolę mojego zmarłego ojca. Dał mi równy z
bratem udział we władzy i zaślubił nas ze sobą. Brat kochałby

mnie, gdyby był wolny, ale jego uczuciami kieruje Potejnos. Nie
proszę Cię o żaden udział we władzy dla siebie. Uwolnij tylko

nasz dom od winy i hańby. Zniszcz podstępną moc faworyta i
uczyń, aby król był królem”[3].

[3] – L u k i a n , za: A. Świderkówna, Siedem Kleopatr, Warszawa

1978, s. 256.

Autorka tych słów miała około dwudziestu lat, była osobą

pełną wdzięku i uroku osobistego. Poza tym pochodziła ze starej

dynastii, a to zawsze Rzymianom imponowało. W kulturalnym
świecie nadal uważano ich za parweniuszy i barbarzyńców,

mimo iż zdobyli przewagę militarną. Przodkowie Kleopatry
panowali nad Nilem w czasach, kiedy Rzym stanowił niewielką

osadę zamieszkaną przez bandę opryszków, natomiast
mężczyzna, do którego zwróciła się królowa, był

najpotężniejszym człowiekiem ówczesnego świata. Po śmierci
Pompejusza Cezar został jedynowładcą imperium rzymskiego,

dominującego w basenie Morza Śródziemnego. Miał ponad
pięćdziesiąt lat i reputację wyjątkowego kobieciarza.

Kleopatra

Jednocześnie jak mało kto zasługiwał na miano dżentelmena w
sprawach męsko-damskich. Szarmancki wobec pań, był tyleż ich

wielbicielem, co koneserem. O jego podbojach miłosnych mówiło
się w całym ówczesnym świecie, nigdy jednak nie zdarzyło się,

by Cezar przekroczył granice dobrego smaku. I ten oto człowiek
stał teraz przed Kleopatrą, zaskoczony jej przedsiębiorczością i

odwagą. Napomknęła coś o obejmowaniu stóp... W swojej bogatej
kolekcji uwodziciela miał już damy należące do najwyższej

arystokracji rzymskiej, ale urocza królowa o umyśle męża stanu
to coś znacznie więcej... Cezara zawsze fascynował Egipt — kraj o

kulturze sięgającej tysiące lat wstecz, o ugruntowanej tradycji
rządów absolutnych. A w Rzymie on był tylko dyktatorem...

Kronikarze są z natury dyskretni, toteż żaden z nich nie

napisał wprost, co zaszło tamtej nocy w komnatach Cezara.

Możemy się więc zdać jedynie na domysły. Jako wytrawny
uwodziciel Cezar z pewnością nie przepuścił podobnej okazji,

zwłaszcza że wiązały się z tym konkretne plany polityczne.
Kleopatra z kolei zapewne nie zawahała się przypieczętować

porozumienia politycznego związkiem erotycznym. Rano stolica
ujrzała odmienionego Rzymianina, który przed osłupiałymi

doradcami Ptolemeusza ogłosił swój wyrok: rodzeństwo ma
rządzić wspólnie, gdyż taka była wola ich zmarłego ojca.

Natomiast młodszym dzieciom króla (Arsinoe i Ptolemeuszowi
Młodszemu) Rzym oddaje we władanie wyspę Cypr. Warto

zastanowić się nad drugą częścią wyroku Cezara. Cypr owszem
był przez prawie trzysta lat częścią państwa Lagidów, ale kilka

lat wcześniej został włączony w skład republiki rzymskiej.
Utworzenie tam kolejnej prowincji stało się przecież przyczyną

uzurpacji Bereniki. A teraz Kleopatra odzyskała wyspę dla
Egiptu. Przekonała wodza o konieczności zwrotu jej prawowitym

właścicielom. Osiągnęła to, co nie udało się jej ojcu i doradcom
brata! Udowodniła, że jest przede wszystkim politykiem, i to

niepośledniego formatu.

Zgoda trwała krótko. Rozgoryczony Ptolemeusz zbiegł z

Aleksandrii i, popierany przez armię, doprowadził do wybuchu

wojny. Sytuacja nie była łatwa nawet dla tak wytrawnego
stratega jak Cezar: znalazł się w zagrożeniu kto wie czy nie

największym w swojej karierze. Zamknięty z dwoma legionami w
pałacowej części miasta, przez cztery miesiące odpierał zaciekłe

szturmy przeważających sił egipskich. Na domiar złego z miasta
wymknęła się też Arsinoe, młodsza siostra Kleopatry, i wsparła

Ptolemeusza XIII. W tej sytuacji Kleopatra jak oka w głowie
strzegła najmłodszego brata, Ptolemeusza XIV. Gdyby i on się

przyłączył do oblegających (a raczej, biorąc pod uwagę jego wiek,
gdyby został porwany), ona znalazłaby się w mocno niezręcznym

położeniu. Nie mogłaby wówczas odeprzeć zarzutów, że
pozostaje na usługach Rzymu. Skoro wszyscy inni członkowie

dynastii walczą z rzymską interwencją, to jak ocenić
postępowanie królowej? Tymczasem walki nie ustawały. Cezar

bronił się rozpaczliwie, usiłując przeciwstawić przewadze
liczebnej przeciwnika swój zmysł taktyczny i wyszkolenie

własnych żołnierzy. A miał przy sobie naprawdę wyborowe
oddziały, wsławione podbojem Galii i zwycięstwem w wojnie

domowej. Walki były tak zacięte, że w ich trakcie spłonęła część
zbiorów słynnej Biblioteki Aleksandryjskiej. Możemy sobie

wyobrazić rozpacz Kleopatry i Cezara z tego powodu. Oboje
słynęli z upodobania do nauki, a księgozbiór aleksandryjski

uchodził za najcenniejszy w całym ówczesnym świecie (w
przyszłości Cezar, starając się zrekompensować Kleopatrze

stratę, ofiaruje jej w zamian zbiory Biblioteki Pergamońskiej). Po
czterech miesiącach nastąpił oczekiwany przełom. Do

Aleksandrii dotarły wezwane przez Cezara posiłki z Syrii. W tej
sytuacji mógł on wydać Ptolemeuszowi decydującą bitwę w polu.

Starcie zakończyło się zwycięstwem Rzymian, a młody król
Egiptu zginął w czasie ucieczki. W ręce zwycięzców dostała się

natomiast ambitna Arsinoe. Kleopatra nie okazała siostrze litości.
Potraktowała ją jako zdrajczynię i nie oponowała, kiedy Cezar

zaproponował, aby z dziewczynką (miała dwanaście lat!)
postąpić zgodnie z obyczajami rzymskimi. Oznaczało to, iż

Arsinoe zostanie wywieziona nad Tybr, aby tam uświetnić triumf

zwycięzcy. Ogłoszono oficjalnie wspólne rządy Kleopatry VII i
Ptolemeusza XIV. Oczywiście dziesięcioletni chłopiec był tylko

marionetką w rękach siostry. Kleopatra, nauczona
doświadczeniem Kleopatry II, nie zamierzała powtarzać jej

błędów. Wbrew temu, co mówiła Cezarowi, Egipt nie był
przygotowany (podobnie jak cały świat starożytny) na rządy

kobiety. Nawet takiej osobowości jak ona.

Romans z boginią

ódz rzymski pozostał w Egipcie jeszcze przez dwa

miesiące. Przyjął zaproszenie Kleopatry, by odbyć z nią

podróż po Nilu. Luksusowy okręt królowej z Cezarem na

pokładzie popłynął w górę rzeki; lądem towarzyszyły mu legiony
rzymskie. Według opinii jednego z kronikarzy: „Cezar i Kleopatra

ucztowali często razem do świtu”. Nic dodać, nic ująć. Królowa
wprowadzała kochanka w dzieje swojego kraju, pokazując mu

najważniejsze zabytki kultury materialnej. Cezar musiał być
oczarowany i krajem, i przewodniczką, nawet jeżeli przy okazji

traktował wycieczkę jako podróż inspekcyjną (ostatecznie Egipt
praktycznie zależał od Rzymu). Fakt, iż dzieli stół i łoże z

dziewczyną uważaną przez poddanych za wcielenie Izydy, z
pewnością imponował nawet pragmatycznemu Rzymianinowi.

Przecież jej dynastia panowała już w czasach, kiedy o Rzymie
słyszeli co najwyżej mieszkańcy okolicznych osad w Italii,

znużeni ciągłymi napadami. Dopiero późniejsza historiografia
rzymska dorobiła do tego ideologię. W każdym razie

kochankowie dotarli niemal do granic Egiptu. Tam jednak
sielankę brutalnie przerwał bunt legionistów. Żołnierze mieli

dosyć wycieczek krajoznawczych i ostro przywołali Cezara do
porządku. Przypomnieli, że wojna z obrońcami republiki jeszcze

się nie skończyła i pora wracać do Rzymu. Co innego walczyć ze
swoim wodzem w Galii, Hiszpanii czy na Bałkanach, a co innego

pełnić funkcję przyzwoitki w jego romansie z boginią. W tej
sytuacji Cezar ugiął się pod presją legionistów i zawrócił do

Aleksandrii. Odpływając, zaprosił Kleopatrę do Rzymu.

Królowa dostrzegła przed sobą wielką szansę. Dotychczas jej

plany ograniczały się do granic Egiptu. Teraz nie musiała
postępować wbrew woli Rzymu. Rzym rządzi światem, ale

Rzymem rządzi Cezar, wyjątkowo dla niej łaskawy i ustępliwy.
Dyktator skłonny był nawet wprowadzić w Rzymie monarchię.

Krążyły pogłoski, że zamierza przenieść stolicę do Aleksandrii.

Czyj to wpływ, jeśli nie jej, Kleopatry?

Kochankowie zobaczyli się dopiero po trzech latach.

Kleopatra przybyła do Rzymu w towarzystwie chłopczyka o

imieniu Ptolemeusz Cezar (zdrobniale Cezarion), powszechnie

Cezar

uważanego za syna dyktatora. Jedynego syna Cezara! Nie wiemy,
czy wódz uznał dziecko za swoje. Opinie kronikarzy na ten temat

są podzielone. Faktem jest jednak, że chłopiec przeszedł do
historii pod imieniem dyktatora. Na czas pobytu w Rzymie Cezar

przydzielił Kleopatrze luksusową rezydencję, a sam kontynuował
przygotowania do wojny z Partami. Oficjalnie pragnął pomścić

klęskę Krassusa sprzed dwudziestu lat. W rzeczywistości marzył
o sławie Aleksandra Macedońskiego. Liczył przy tym, że po

zwycięstwie na Wschodzie łatwiej przyjdzie mu ogłosić
monarchię. Prawdopodobnie znaczny udział w planach

dyktatora miała królowa. Ostatecznie pochodziła z rodziny
macedońskich zdobywców (dynastię założył jeden z wodzów

Aleksandra Macedońskiego) i droga śladami wielkiego wodza
była bliska jej sercu.

Przebywając w Rzymie, Kleopatra stała się świadkiem

triumfalnego wjazdu Cezara do stolicy. Zgodnie ze

starorzymskim obyczajem dyktator publicznie świętował swoje
zwycięstwa, a że w ostatnich latach był raczej mocno zajęty,

okazji do świętowania zebrało się sporo. Uroczystości trwały
cztery dni. Trzeciego dnia Cezar uczcił zwycięstwo egipskie.

Kulminacyjnym punktem obchodów był przemarsz jeńców
pojmanych w czasie kampanii. Na ich czele szła skuta kajdanami

niedoszła królowa Cypru i Egiptu, Arsinoe. Zaoszczędzono jej
losu innego „bohatera” tego triumfu, przywódcy Galów

Wercyngetoryksa. Ten niezłomny obrońca własnego kraju został,
zgodnie z odwiecznym obyczajem, uduszony w więzieniu zaraz

po zakończeniu uroczystości. Natomiast Arsinoe przeżyła i w
kilka lat później znalazła się w Azji Mniejszej. Na nieszczęście

Kleopatra uznała, że dopóki siostra żyje, stanowi dla niej
zagrożenie...

Wszelkie plany i zamiary władczyni Egiptu upadły wraz ze

śmiercią Cezara. 15 marca 44 r. p.n.e. dyktator został

zamordowany i w jednej chwili rozwiały się nadzieje, a powstała
obawa o dalsze losy Egiptu. Królowa wróciła do Aleksandrii i

stamtąd uważnie obserwowała wydarzenia nad Tybrem. Na

wszelki wypadek postanowiła pozbyć się niebezpieczeństwa na
własnym podwórku. Jej czternastoletni brat, Ptolemeusz XIV,

zdradzał zbyt duże aspiracje do rządów. Aby więc nie stał się
marionetką w rękach któregoś z polityków walczących o schedę

po Cezarze, należało się go pozbyć. I tak ostatni po mieczu
potomek Lagosa zmarł niespodziewanie w Aleksandrii,

prawdopodobnie otruty przez siostrę. Jego miejsce zajął
małoletni Ptolemeusz Cezarion. Kleopatra potrafiła wyciągać

wnioski z historii i zawsze dbała o to, aby mieć u swojego boku
męskiego figuranta.

Marek Antoniusz

trzy lata po śmierci Cezara liczyło się już tylko dwóch
polityków: Oktawian (cioteczny wnuk Cezara,

adoptowany przez niego przed śmiercią) i Marek Antoniusz. Ten
drugi sprawiał wrażenie, iż dobrze nadaje się na wykonawcę

zamysłów królowej. Miał około czterdziestu lat, był mężczyzną
bardzo przystojnym, lubił luksus, alkohol i kobiety. Królowa

postanowiła wyczekać odpowiedniej chwili i spróbować nakłonić
Antoniusza do współpracy. Okazja nadarzyła się niebawem. W

czerwcu 41 r. p.n.e. Antoniusz wezwał Kleopatrę do Tarsu,
żądając od niej wyjaśnień, dlaczego nie przysłała posiłków na

wojnę z zabójcami Cezara. Królowa przybyła na spotkanie w
wielkim stylu. Wpłynęła do portu w Tarsie na złocistym okręcie

przypominającym ogród bogini Afrodyty. Leżała na tronie
piękności, otoczona służbą z wachlarzami. Rozbrzmiewała

muzyka, tańczyły nimfy, powietrze przesiąknięte było wonią
pachnideł. Antoniusz osłupiał. Zawsze cenił luksus, ale z niczym

podobnym się w życiu nie spotkał. Zaproszony na ucztę, nie
potrafił ukryć podziwu. Wyrafinowana elegancja, królowa-

Afrodyta... Czyż od takiej kobiety mógł wymagać, by się przed
nim tłumaczyła? Rzymianin zadurzył się jak nastolatek. Przyjął

zaproszenie do Aleksandrii, gdzie wspólnie spędzili zimę.
Antoniusz zasmakował w orientalnym zbytku, wschodni dwór

królewski bardzo mu odpowiadał. Kiedy wiosną odjeżdżał na
Zachód, Kleopatra była w ciąży. Bez względu na dalsze losy ich

romansu, osiągnęła swój cel: uzyskała uznanie swojej władzy nad
Egiptem. Jednocześnie stwierdziła, że Antoniusz idealnie nadaje

się na narzędzie do spełniania jej ambicji. Pozostawał do
rozwiązania tylko jeden problem. Otóż wkrótce po przybyciu do

Italii Antoniusz poślubił ze względów politycznych siostrę
Oktawiana, Oktawię. Kleopatra miała więc groźną rywalkę.

Kochanka ujrzała dopiero po trzech latach. Zjawił się na

Wschodzie na czele potężnej armii, szykując wyprawę przeciwko

Partom. Kontynuował w ten sposób plany Cezara bliskie również
ambicjom Kleopatry. W tym czasie Oktawia urodziła mu dwójkę

dzieci, a samo małżeństwo układało się pomyślnie. Mimo to
spotkanie z Kleopatrą oznaczało ponowne nawiązanie romansu.

Królowa wykorzystała doświadczenia ze związku z Cezarem.
Razem z nią na spotkanie z Antoniuszem przybyły trzyletnie

bliźnięta, owoc wspólnie spędzonej zimy w Aleksandrii.
Antoniusz niezwłocznie uznał dzieci za własne, a wobec

kochanki przyjął taktykę wynagradzania krzywd. Kleopatra dała
mu do zrozumienia, jak bardzo upokorzył ją związek z Oktawią, i

z kobiecą logiką zażądała zadośćuczynienia za straty moralne. Na
wstępie Rzymianin uległ prośbom królowej o usunięcie ze świata

żywych jej siostry Arsinoe, która przebywała w Efezie i stanowiła
dla władczyni potencjalne niebezpieczeństwo. A potem sowicie

Kleopatrę wynagrodził. Przyłączył do Egiptu pobliskie krainy,
Palestynę i Celesyrię, dzięki czemu kraj ten osiągnął największy

zasięg terytorialny od ponad stu lat. Co więcej, w praktyce
Kleopatra miała decydujący głos na wszystkich terenach

rzymskich podległych Antoniuszowi, tzn. od Adriatyku do
Eufratu, i właściwie było nieistotne, pod czyją władzą znajduje

się dane terytorium — Egiptu czy Rzymu. To jednak nie
zaspokoiło ambicji królowej. Prędzej czy później Antoniusza

czekało decydujące starcie z Oktawianem o władzę w Rzymie. Na
mocy układów między nimi Antoniuszowi podlegały wschodnie

prowincje imperium, znacznie zasobniejsze od przekazanych

współrządcy. Ponadto kochanek Kleopatry dysponował
bogactwami Egiptu, co dawało mu zdecydowaną przewagę nad

konkurentem. Gdyby więc Antoniusz i Kleopatra zdecydowali się
rozpocząć wojnę z Oktawianem w owym czasie, bez wątpienia

odnieśliby zwycięstwo. Oni jednak byli opętani obsesją wyprawy
przeciwko Partom, śladem Aleksandra Macedońskiego. Liczyli na

powodzenie, a wtedy któż przeciwstawi się nowemu
Aleksandrowi? Wówczas nie będą już musieli przejmować się

Oktawianem. Cóż bowiem znaczą prowincje zachodnie wobec
państwa rozciągającego się od Adriatyku do Indii?

Partowie brutalnie sprowadzili kochanków na ziemię.

Antoniusz poniósł klęskę i znaczne straty. Zrozumiał, że nie

zostanie nowym Aleksandrem, a losy jego i Kleopatry
rozstrzygną się w starciu z Oktawianem. Zdecydował się zerwać

ostatnie więzy łączące go ze współrządcą. Oficjalnie poślubił
Kleopatrę, nie zadając sobie trudu przeprowadzenia rozwodu z

Oktawią (tymczasem królowa obdarzyła go kolejnym
potomkiem). Następnie uroczyście uczcił rzekome zwycięstwo

nad Partami. Sam pomysł mógłby uchodzić za przejaw
megalomanii, ale skandal wywołał sposób jego przeprowadzenia.

Zgodnie z odwieczną tradycją jedną z najważniejszych
uroczystości w tradycji militarnej Rzymu stanowił wjazd

triumfalny i jako taki obwarowany był ścisłymi przepisami.
Antoniusz tymczasem złamał niemal wszystkie obowiązujące

zasady. Triumf odbył się w Aleksandrii, a przyjmowała go
Kleopatra, nie senat i lud rzymski! Obrońcy tradycji uznali to za

pogwałcenie najświętszych praw, którymi kierowało się państwo
rzymskie, jawną zapowiedź przeniesienia stolicy nad Nil.

Wkrótce potem Antoniusz ogłosił nowy porządek na Wschodzie.
Do Egiptu przyłączono Cyrenajkę, a Kleopatra otrzymała tytuł

królowej królów. Ważniejsze decyzje dotyczyły ich wspólnego
potomstwa. Aleksander Helios miał w przyszłości panować nad

terytorium Partów (oczywiście po jego ewentualnym podboju),
Ptolemeusz Filadelfos zaś otrzymał Syrię, Fenicję i Palestynę,

czyli tereny pozostające pod władzą Rzymu! Zostawmy plany

Antoniusza dotyczące podboju państwa Partów — nie były one
realne. Natomiast utworzenie odrębnego królestwa z ziem

należących do Rzymu i obdarzenie nim własnego potomka
zasługuje na uwagę. Jednoznacznie bowiem sugeruje, że

Antoniusz zerwał z państwem rzymskim i stał się
hellenistycznym monarchą. Świadczy zarazem o skali wpływu

Kleopatry na kochanka. Królowa doprowadziła do sytuacji, w
której Antoniusz nie miał już odwrotu — musiał podążać w

obranym przez nią kierunku, a więc działać w imię interesów
Egiptu. W ten sposób Kleopatra stała się rzeczywistą władczynią

Wschodu. Po śmierci jej i Antoniusza władzę miały przejąć ich
dzieci, a więc dynastia Lagidów. Nigdy przedtem rodzina

panująca w Egipcie nie osiągnęła takiego znaczenia. Pozostawała
tylko jedna przeszkoda do pokonania: Oktawian.

Adoptowany syn Cezara nie chciał jednak, starcia z

Antoniuszem. Obawiał się o wynik wojny, gdyż konkurent miał

nad nim przewagę materialną, poza tym cieszył się w Italii
znaczną popularnością. Oktawian postanowił więc zawrzeć

porozumienie i wysłał w tym celu na Wschód swoją siostrę,
według prawa rzymskiego nadal żonę Antoniusza. Plany

współrządcy Rzymu wywołały niepokój Kleopatry. Bała się, że
kochanek może ulec presji przyjaciół namawiających go do

ugody z Oktawianem. Tym bardziej że Oktawia uchodziła za
jedną z najpiękniejszych kobiet w Rzymie, a o jej dobrym

charakterze krążyły wręcz legendy. W tej sytuacji egipska
królowa sięgnęła do arsenału środków typowo kobiecych.

Schlebiała Antoniuszowi jak tylko potrafiła, dawała mu odczuć,
że każda chwila bez niego przyprawiają o wyjątkowe cierpienie.

Straciła apetyt, jej cera przybrała odcień chorobliwej wręcz
bladości. Specjalnie dobrani ludzie sugerowali dyskretnie

Antoniuszowi, że królowa umiera z miłości do niego. A ten,
próżny jak każdy mężczyzna, uwierzył w całą mistyfikację. Uznał,

że nie może pozostawić kobiety, która tak go kocha. Brutalnie
odesłał Oktawię do Rzymu, zrywając w ten sposób ostatecznie z

Oktawianem. Od tego momentu było pewne, że decydująca

rozgrywka stanowi już tylko kwestię czasu.

Akcjum

ktawian zdobył się na pierwszy krok. Siłą wdarł się do

świątyni Westy w Rzymie i wziął stamtąd testament

Antoniusza. Następnie podał go do publicznej wiadomości,

wiedząc, że jego treść wzbudzi powszechne oburzenie. Nie
pomylił się w swoich rachubach. Ogromne zapisy na rzecz

Kleopatry i jej dzieci przyczyniły się do znacznego spadku
popularności Antoniusza. Wykorzystując sytuację, Oktawian

wypowiedział Egiptowi wojnę. Nie Antoniuszowi, lecz
Kleopatrze. W ten sposób zmienił klasyfikację sporu. Nie

rozpoczynał wojny domowej, ale konflikt międzynarodowy.
Trzeba przyznać, że było to posunięcie genialne pod względem

psychologicznym. Tym samym zobowiązywał obywateli do
lojalności wobec ojczyzny, pośrednio zatem i wobec siebie. A że

większość armii Kleopatry stanowiły legiony Antoniusza, to
naprawdę nie miało większego znaczenia.

Wojna wybucha w 32 r. p.n.e., czyli w dziewięć lat po

pamiętnym spotkaniu w Tarsie. Mimo całego sprytu Oktawiana

Antoniusz górował nad nim militarnie i finansowo, uchodził też
za lepszego wodza. Gdyby więc posłuchał rady przyjaciół i

dokonał szybkiej inwazji na Italię, zapewne odniósłby łatwe
zwycięstwo. Niestety, zamiast tego marnował bezproduktywnie

czas w Grecji. Towarzyszyła mu Kleopatra z dworem, co nie
sprzyjało sprawnym działaniom wojennym. Królowa nie chciała

wracać do Egiptu, obawiając się, że pod jej nieobecność
Antoniusz zawrze separatystyczny pokój z Oktawianem, a wtedy

— pozbawiona legionów męża — nie będzie miała żadnych szans
w starciu z nieprzyjacielem. Antoniusz natomiast wychodził z

założenia, że przeciwnik mu nie ucieknie, a czas pracuje na jego
korzyść. Rachuby okazały się jednak błędne i w ciągu roku

Oktawian zakończył przygotowania. Następnie przerzucił armię
do Grecji i tak siły konkurentów stanęły naprzeciw siebie. 2

września 31 r. p.n.e. doszło do słynnej bitwy pod Akcjum, której
przebieg do dnia dzisiejszego wzbudza ostre spory wśród

historyków. Nie wchodząc w szczegóły, możemy stwierdzić, że
bitwę morską wygrał zdecydowanie Oktawian. Antoniusz opuścił

pole bitwy i razem z eskadrą Kleopatry odpłynął do Egiptu.
Nieważne, czy ta rejterada była częścią zaplanowanego

manewru, który się nie powiódł, czy też porzuceniem własnych
oddziałów w obliczu wroga. Niech spierają się historycy

wojskowości. Dla nas istotne jest, że Antoniusz i Kleopatra
ponieśli klęskę, która przesądziła o ich losie. W tydzień później

poddały się zwycięzcy oddziały lądowe Antoniusza, które do tej
pory czekały na powrót swojego wodza.

Klęska pod Akcjum załamała Antoniusza. Po powrocie do

Aleksandrii zaniechał myśli o dalszej walce i rzucił się w wir

obłąkańczych zabaw. Wspólnie z Kleopatrą założyli „związek
współumierających” i całe dni i noce spędzali na hulankach.

Podobnie zachowywali się arystokraci francuscy podczas terroru
jakobinów czy mieszkańcy piętnastowiecznej Europy w czasie

epidemii „czarnej śmierci”. Widocznie natura ludzka jest
niezmienna i w sytuacjach beznadziejnych pragnie użyć rozkoszy

tego świata w wyścigu ze śmiercią. Królowa towarzyszyła
Antoniuszowi w obłędnych hulankach, ale jednocześnie trzeźwo

kalkulowała. W grę wchodziła przecież przyszłość Egiptu i
dynastii. Próbowała tajnych rokowań z Oktawianem, godziła się

na abdykację w zamian za pozostawienie na tronie dynastii. Co
do swojego losu nie miała wątpliwości. Wiedziała, że przegrała

walkę o władzę. Honor dynastii nie pozwalał jednak na zwykłe
poddanie. Przed oczami stała jej Arsinoe idąca w kajdanach za

rydwanem Cezara. Kleopatra zdecydowała, że królowa Egiptu nie
podzieli losu swojej siostry. Zaczęła wypróbowywać na

skazańcach działanie różnego rodzaju trucizn i jadów. Liczyła, że
zdoła przekonać Oktawiana, by pozostawił tron dynastii, a potem

popełni samobójstwo. Argumentem przetargowym miały być
skarby Lagidów, które planowała zgromadzić w kilku miejscach i

przygotować do ewentualnego zniszczenia.

W kilka miesięcy później armia Oktawiana wkroczyła do

Egiptu. Resztki sił zbrojnych Antoniusza złożyły broń, a on sam

odebrał sobie życie. Umarł w sposób tyleż godny, co
romantyczny. Przebił się mieczem (trzeba przyznać, że dość

nieudolnie) i konając polecił zanieść się do Kleopatry. Leżąc na
jej kolanach, odzyskał klasę. Prosił, by nie płakała. Tłumaczył, że

miał przecież wspaniałe życie. Był jednym z najpotężniejszych
ludzi ówczesnego świata. Umierał też z godnością, jak Rzymianin

pokonany przez Rzymianina.

Oktawian postanowił przyłączyć Egipt do Rzymu. Argumenty

Kleopatry nie trafiły mu do przekonania, a skarbami Lagidów
zdołał już zawładnąć. Kiedy poinformowano królową, iż zbliża

się termin wyjazdu do Rzymu, podjęła decyzję. Nie pójdzie za
rydwanem zwycięzcy jak jej siostra. W kilka tygodni po śmierci

Antoniusza Kleopatra wstała wcześnie rano i pod strażą udała się
na grób męża. Tam złożyła kwiaty, modliła się i płakała. Po

powrocie do pałacu wzięła kąpiel, zjadła wykwintne śniadanie,
po czym zasiadła na tronie. Dwie wierne niewolnice wniosły do

komnaty przemycony potajemnie kosz z figami. Służebne
odrzuciły owoce, umożliwiając swojej pani dostęp do znajdującej

się w koszu egipskiej kobry. Po chwili królowa Egiptu nie żyła.
Rzymianie zorientowali się zbyt późno. Kiedy po wyłamaniu

drzwi wtargnęli do komnaty, Kleopatra była już martwa. Zgodnie
z jej życzeniem pochowano ją obok Antoniusza. Na osobiste

polecenie Oktawiana w pobliżu pogrzebano obie wierne służące.

Zwycięzca nakazał zamordować syna Kleopatry i Cezara.

Wyszedł z pragmatycznego założenia, że nie jest dobrze, gdy po
świecie chodzi za dużo Cezarów (sam, jako adoptowany syn

dyktatora, również nosił to nazwisko). Dzieci Antoniusza i
Kleopatry przewieziono do Rzymu, gdzie ich wychowaniem

zajęła się Oktawia, swego czasu rywalka egipskiej królowej do
względów męża. Córka Antoniusza, Kleopatra Selene, poślubiła

później króla Numidii, Jubę. Ich syn o imieniu Ptolemeusz
uważany był za ostatniego przedstawiciela dynastii Lagidów.

Zginął tragicznie w czasie panowania Kaliguli. Na rozkaz cesarza

popełnił samobójstwo, a jego państwo zostało przyłączone do
Rzymu.

Ostatnia królowa Egiptu od wieków fascynuje historyków,

pisarzy, poetów, ale jako kobieta, nie polityk. Ona zaś była przede

wszystkim politykiem, i to wielkiej miary. W bardzo trudnej
sytuacji międzynarodowej potrafiła utrzymać niezależność

Egiptu, co więcej — uczynić z niego potęgę basenu Morza
Śródziemnego. Wiążąc się z Cezarem, a następnie z Antoniuszem,

zapewniła sobie współdziałanie władz rzymskich. Mało tego —
zdołała wykorzystać siły militarne republiki do własnych celów.

A nadrzędnym celem jej działania było dobro Egiptu i dynastii
Lagidów. Z tego kierunku królowa nie zboczyła nigdy. Po śmierci

Cezara trafnie przewidziała, z kim powinna związać swoją
przyszłość. Uznała, że do realizacji jej zamiarów

najodpowiedniejszym kandydatem jest Antoniusz, i jego właśnie
wybrała. Można się zastanawiać, jak potoczyłyby się losy świata

śródziemnomorskiego, gdyby Cezar uniknął zamachu lub
Antoniusz wygrał bitwę pod Akcjum. Bez wątpienia wpływ

królowej na Cezara okazałby się mniejszy niż na Antoniusza.
Cezar bowiem, mimo iż pragnął zostać królem świata

cywilizowanego, był przede wszystkim trzeźwo myślącym
rzymskim politykiem. Marzył o sławie Aleksandra

Macedońskiego i monarchii uniwersalnej, ale za najważniejsze
uważał dobro Rzymu. Nawet gdyby przeniósł stolicę do

Aleksandrii, zapewne nie zapomniałby o swoich korzeniach.
Królowa Egiptu mogłaby dla niego być partnerem politycznym,

żoną czy kochanką, lecz nigdy nie pozwoliłby jej sobą rządzić. Na
pewno jednak w planach Cezara Kleopatra znalazłaby dla siebie

miejsce, i to chyba niepoślednie. Inaczej natomiast potoczyłyby
się wypadki w razie zwycięstwa Antoniusza. Biorąc pod uwagę

jego podporządkowanie Kleopatrze, trudno prorokować, jak
wyglądałby wówczas świat. Z pewnością stolicą państwa

zostałaby Aleksandria, a Rzym i prowincje zachodnie zeszłyby do
rangi zaścianka. Nie powstałby pryncypat, lecz państwo

przyjęłoby zapewne ustrój wzorowany na monarchiach

hellenistycznych.

Postać Kleopatry tym bardziej zadziwia, gdy uświadomimy

sobie, że była ona potomkinią zdegenerowanej genetycznie
dynastii Lagidów. Wśród kilku poprzednich pokoleń z tego rodu

trudno wskazać osobę o przynajmniej przyzwoitym poziomie
inteligencji. Ona natomiast okazała się politycznym geniuszem.

Była bliska osiągnięcia celów, o których jej poprzednicy nawet
nie śmieli marzyć. Kiedy poniosła klęskę, potrafiła zmylić

czujność zwycięzcy i odejść z godnością, jak przystało królowej.
Najpiękniejsze epitafium dla Kleopatry napisał jej zajadły wróg, a

stronnik Oktawiana, Horacy:

„Teraz można dopiero pić i tańczyć! Teraz, przyjaciele, trzeba

złożyć świetne dary na ołtarzach bogów! Nie godziło się dobywać
z piwnic starego wina, jak długo szalona królowa i jej stado

zniewieściałych mężczyzn groziło zburzeniem Kapitolu i zgubą
całego imperium. Miała nieposkromione ambicje i była pijana

słodkim powodzeniem. Ale minął jej szał, gdy zaledwie jeden
okręt uratował się z pożaru. Zamroczony egipskim winem umysł

królowej zadrżał, porażony strachem przed Oktawianem. Gdy w
panice uciekała od brzegów Italii, Oktawian ścigał ją jak jastrząb

ściga gołębie, jak myśliwy zająca na śniegu. Chciał zakuć w
kajdany złowrogiego potwora. Ale ona szukała szlachetniejszej

śmierci. I dlatego nie ulękła się miecza i nie próbowała uciekać
daleko za morza. Spokojnie obserwowała zdobycie królewskiego

pałacu. Odważna wzięła do ręki groźne węże, aby czarny jad
dostał się do jej ciała. Samobójstwo dowodzi jej odwagi. Nie

dopuściła, aby ją, kobietę wielkiego rodu, przewiozły okręty
przez morze, jak zwykłą śmiertelniczkę na ozdobę pysznego

triumfu”[4].

[4] – H o r a c y. Pieśni I, 37, za: A. K r a w c z u k , Cesarz August,

Wrocław 1990, s. 163-164.

Kult falliczny nad Tybrem

czasach najdawniejszych Rzymianie kierowali się w życiu
rodzinnym zasadami właściwymi dla ludów pasterskich i

rolniczych. Rodzina rzymska miała charakter patriarchalny, a
absolutną władzę w jej obrębie sprawował najstarszy wiekiem

mężczyzna. Kobieta po zamążpójściu przechodziła pod władzę
teścia lub innej osoby zarządzającej rodziną męża. Mimo to,

nawet w najodleglejszych czasach, kobieta rzymska cieszyła się
znacznie większą swobodą niż jej grecka odpowiedniczka. Nie

musiała przebywać w wyznaczonej części domu, miała wolny
dostęp do wszystkich pomieszczeń. W czasie przyjęć i

uroczystości oficjalnie pełniła honory pani domu u boku męża.
Oczywiście jak w każdym społeczeństwie wiele zależało od

osobistych zachowań. Ogólnie przyjęte było, iż żona, wychodząc z
domu, powinna powiadomić męża, gdzie się udaje i kto jej

towarzyszy. Należy przypuszczać, że nie zawsze zasady tej
przestrzegano, ale zachowała się informacja, że konsul z 304 r.

p.n.e. — Publiusz Seproniusz Sotus, rozwiódł się z żoną, gdyż ta
poszła na igrzyska bez jego wiedzy.

W czasach najdawniejszych uznawano trzy rodzaje zaślubin.

Najstarszym było tzw. comptio (dosłownie: kupno). Do uznania

ślubu za ważny wystarczała obecność urzędnika i pięciu
pełnoletnich świadków. Uroczystość miała charakter zwykłej

transakcji handlowej. Młoda para stawała przed urzędnikiem,
trzymającym w rękach symboliczny funt i wagę. Kobieta

wyrażała zgodę na sprzedaż swojej osoby i przejście do domu
męża. Podobnie archaiczny charakter miała inna forma zaślubin,

zwana usus (korzystanie). Było to prawo typowo zwyczajowe,

BYCZAJE

RODZINNE

EROTYCZNE

ZYMIE

CZASÓW

NAJDAWNIEJSZYCH

UPADKU

REPUBLIKI

polegające na współżyciu mężczyzny z kobietą przez pełny rok.
Jeżeli kobieta nie opuściła w tym czasie domu partnera przez

trzy kolejne noce, przechodziła pod władzę rodziny męża. W
przeciwnym razie związek uważano również za ważny, ale żona

pozostawała pod władzą swojej rodziny, co zdecydowanie
ułatwiało postępowanie rozwodowe.

Obie przedstawione formy zaślubin pozbawione były treści

religijnych. Z czasem więc zostały wyparte przez bardziej

oficjalny ich rodzaj zwany confereatio. Uroczystość ta miała
podstawy prawne, a jednocześnie charakter sakralny.

Patronował jej Jowisz Farreus (opiekun zboża). Składano mu w
ofierze placek z orkiszu (pospolite zboże w Italii), którym

następnie dzielili się nowożeńcy i goście weselni. Do uznania
uroczystości za ważną wymagana była obecność dwóch

kapłanów i dziesięciu świadków. W przeddzień ślubu narzeczona
składała w ofierze swoje zabawki z lat dziecinnych i używane

dotychczas stroje. Następnego dnia przystępowała do
uroczystości, ubrana na biało, z włosami uczesanymi na wzór

westalek. Zaślubiny otwierały wróżby i ofiary składane bóstwom
ziemi i płodności. Następnie rozpoczynano ucztę weselną. Po jej

zakończeniu panna młoda udawała się w uroczystym orszaku do
domu męża. Pochodowi towarzyszyły złośliwe żarty i sprośne

uwagi. Na progu nowego domu żonę witał mąż i wówczas jego
przyszła towarzyszka życia wypowiadała słynne słowa: „Gdzie ty

Gajusz, tam i ja Gaja” (Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia). Po
namaszczeniu drzwi tłuszczem zwierzęcym przez próg przenosili

ją wesełnicy. Prawdopodobnie w ten sposób chciano ją uchronić
przed możliwością potknięcia się na progu nowego domu, co

przyniosłoby fatalną wróżbę na wspólne życie. Zakończeniem
uroczystości było wprowadzenie panny młodej do sypialni, gdzie

stało łoże małżeńskie. W czasach najdawniejszych przed
konsumpcją małżeństwa odbywał się obrzęd defloracji świeżo

poślubionej żony. Siadała ona na wizerunku bóstwa Mutunus
Tutunus, przedstawianego pod postacią dorodnego członka

męskiego. Na tym drewnianym fallusie traciła dziewictwo, a

dopiero później następował akt seksualny z mężem. Dziwaczny
obyczaj zupełnie nie pasuje do naszych wyobrażeń o poważnym

charakterze życia rodzinnego w ówczesnym Rzymie. Bardziej
odpowiadał on obrzędom plemion pierwotnych o niskim

poziomie rozwoju cywilizacyjnego. Jak zatem wytłumaczyć
praktykę defloracji świeżo poślubionej małżonki za pomocą

drewnianego fallusa? Skoro bóstwo symbolizowało kult falliczny,
to na pewno jego rolą było zapewnienie dobrej rozrodczości w

rodzinie. W wypadku twardego członka, o pokaźnych
rozmiarach, defloracja niewątpliwie przebiegała krwawo, co

zdaje się potwierdzać rytualny charakter obrzędu. Możliwe
również, że bóg Mutunus Tutunus uchodził za właściciela błon

dziewiczych, co także wskazywałoby na sakralny charakter
defloracji. W takim razie utrata dziewictwa stanowiłaby cenę

uzyskania od bóstwa pomyślności w życiu rodzinnym.
Niewykluczone jest też, że obrzęd ten miał chronić męża przed

niebezpieczeństwem magicznym, jakim groziła defloracja,
chociaż trudno uwierzyć, by wyjątkowo pragmatyczni Rzymianie

przykładali jakieś magiczne znaczenie do samego faktu utraty
dziewictwa.

W czasach późniejszych obrzęd poszedł w zapomnienie, lecz

jego pozostałością był notowany jeszcze za Augusta zwyczaj

ozdabiania wyobrażeń bóstwa przez kapłanki i mężatki. Kult
falliczny musiał jednak nadal odgrywać znaczną rolę, albowiem

możemy znaleźć informacje o otaczaniu czcią wizerunków
męskich genitaliów przez westalki (dziewicze kapłanki!).

Zachowała się również legenda o tym, że król Serwiusz Tuliusz
został poczęty w wyniku stosunku służącej z fallusem

utworzonym z popiołów domowego ogniska. Nawet w wiekach
późniejszych przynajmniej jedno z bóstw domowych musiało

symbolizować siły męskie. Wiara w magiczną moc fallusa
utrzymywała się szczególnie długo wśród rolników. Wizerunek

męskiego przyrodzenia był najlepszym talizmanem przeciwko
czarom i wszelkim złym mocom. Rzeźby członka męskiego

odkryto na progach domów w Pompejach, zniszczonych przez

wulkan w 79 r. n.e. Prawdopodobnie jako wyobrażenie boga o
imieniu Liber Pater miał on chronić dom przed złymi mocami i

zapewnić płodność rodzinie. Jeszcze ponad czterysta lat po
Chrystusie (!) święty Augustyn ze zgrozą opisywał coroczne

wiejskie obrzędy falliczne odbywające się w Italii. Według jego
relacji wizerunek członka umieszczano na wozie i obwożono po

wsiach, aby następnie przewieźć triumfalnie do najbliższego
miasta. Tam jedna z ogólnie szanowanych matron uroczyście

ozdabiała fallusa kwiatami. W tym czasie wszyscy używali
wulgarnego słownictwa, a całej uroczystości towarzyszyły akty

swobody seksualnej. Według świętego Augustyna obrzęd ten
miał odpędzać wszelkie złe moce i cementować istniejące

związki. Niesmak Augustyna był tym większy, że znaczny
procent uczestników obrzędu wyznawał już chrześcijaństwo.

Relacja powyższa przypomina utyskiwanie jednego z misjonarzy
w średniowiecznej Europie. Ów święty mąż nie potrafił w żaden

sposób odwieść swoich owieczek od kultu fallicznego. Mimo że
ochrzczeni, nadal raz do roku zakopywali drewniane fallusy w

ziemi. Zabiegi misjonarza przyniosły wreszcie pewien efekt. Jego
podopieczni nie zrezygnowali co prawda z ulubionych praktyk,

ale za to postanowili nadać im chrześcijańską treść i od pewnego
momentu zaczęli zakopywać w ziemi fallusy oznaczone znakiem

krzyża!

Cenzorzy i rozwodnicy

omimo pozorów swobody seksualnej małżeństwo we

wczesnym okresie państwowości rzymskiej znajdowało się

pod szczególną ochroną prawa. Obowiązywały ściśle określone

granice wieku, od jakiego można było zawrzeć związek
małżeński: dla mężczyzn czternaście lat, dla kobiet dwanaście.

Dało to powód do złośliwych uwag autorów greckich,
uważających, iż wczesne zamążpójście stanowi jedyną gwarancję

cnoty panny młodej. Z punktu widzenia prawa nic nie zmuszało
męża do wierności małżeńskiej. Podstawową zasadą, której

przestrzegano, był zakaz utrzymywania związków seksualnych z
wolno urodzonymi Rzymiankami. Nikt się natomiast nie gorszył,

kiedy w grę wchodziły niewolnice, kurtyzany czy tancerki. Żonę
jednak obowiązywała absolutna wierność małżeńska. Osławiony

strażnik rzymskiej moralności, Katon Starszy, stwierdził wręcz,
iż przyłapaną na cudzołóstwie żonę można bezkarnie zabić, co

wszakże zupełnie nie dotyczy męża. Moralność epoki nie
dopuszczała również związków seksualnych kobiet

pozostających w stanie wolnym (panny, wdowy). Według
Rzymian prowadziło to do skalania uniemożliwiającego

małżeństwo i macierzyństwo. Dobrze ilustruje powyższą tezę
historia niejakiej Lukrecji, zgwałconej przez syna króla

Tarkwiniusza Pysznego. Mimo oczywistego gwałtu kobieta
popełniła samobójstwo, uważając się za niezdolną do dalszego

pełnienia funkcji matki i żony.

W czasach najdawniejszych los kochanków przyłapanych na

cudzołóstwie był nie do pozazdroszczenia. Kobieta najczęściej
kończyła życie w męczarniach, mężczyznę zabijano lub

kastrowano. Niejaki Publiusz Meniusz polecił zabić swojego
wyzwoleńca za to, że ów pocałował jego córkę w czasie nauki.

Dziewczynka nie miała jeszcze dwunastu lat! Swoim
przyjaciołom tłumaczył, iż w ten sposób dał odstraszający

przykład, który zapewni, że córka wejdzie kiedyś do domu męża
nie skalana nawet pocałunkiem. Zdarzały się również sytuacje o

wiele bardziej wyrafinowane. Pewien obywatel, przyłapawszy in
flagranti swoją żonę z kochankiem, zmusił ich do spędzenia

wspólnie z nim następnej nocy, w czasie której wielokrotnie
zgwałcił rywala. Rano polecił go jeszcze wychłostać i dopiero

puścił wolno. Stosunki homoseksualne między obywatelami były
zakazane i w ówczesnym Rzymie uważane za przestępstwo

podlegające karze śmierci. W tym jednak wypadku chodziło o
mężowską zemstę, którą oficjalnie sankcjonowało prawo.

Według etyki tych czasów zdradzony małżonek zemścił się na
rywalu, kalając jego ciało. Wymierzył mu więc karę gorszą, niż

gdyby pozbawił go życia lub męskości: uczynił niezdolnym do

dalszego odgrywania roli męża i ojca. Pozostaje tylko do
wyjaśnienia, czy ofiara mężowskich chuci właściwie zrozumiała

intencje rywala. Skoro mężczyzna ów zdecydował się na akt
seksualny z cudzą żoną, należy powątpiewać, czy przejmował się

kwestiami regulującymi moralność seksualną społeczeństwa.

W czasach późniejszych (II w. p.n.e.) nie egzekwowano już

tak rygorystycznie przepisów prawa. Zdradzony mąż z reguły
zadowalał się rozwodem, zachowując posag żony. Kochanek

najczęściej stawał się jedynie ofiarą szyderstw. Co więcej,
publiczne dochodzenie swoich praw zaczęto uważać za wielce

nieeleganckie. Niesmak opinii publicznej wzbudziło
postępowanie pewnego rzymskiego arystokraty, który przyłapał

żonę w czasie stosunku z zarządcą domu (niewolnikiem).
Kochanek został skazany na walkę z dzikimi zwierzętami

podczas igrzysk. Współcześni upatrywali w niewolniku raczej
ofiary namiętności właścicielki, wskazując na dyskusyjną winę

młodzieńca. Były to jednak odosobnione wypadki. Z reguły
sprawę kończono rozwodem i tego rodzaju postępowanie stało

się właściwie normą przyjętą przez ogół. Zdradzany mąż, jeżeli
chciał uniknąć pomówień o stręczycielstwo, musiał rozwiązać

małżeństwo. A że posag zostawał przy nim, rzadko kto usiłował
wybaczyć wiarołomnej żonie.

Surowość obyczajów dotycząca cnoty Rzymianek zupełnie

nie odnosiła się do stosunków mężczyzn z innymi kobietami.

Nawet sławetny moralista Katon Starszy nie widział nic
zdrożnego w utrzymywaniu konkubin. Obowiązywał jeden

warunek: nie mogły być obywatelkami rzymskimi. Oficjalne
nałożnice mieli najwybitniejsi obywatele. Na przykład słynny

Scypion Afrykański (pogromca Hannibala), mimo iż żonaty,
utrzymywał regularne kontakty seksualne ze służącą, a obie

kobiety zachowywały się wobec siebie nadzwyczaj grzecznie.
Sam Katon po śmierci żony wziął sobie młodą partnerkę, a kiedy

syn i synowa czynili mu z tego powodu wyrzuty, uparty starzec
poślubił służącą. Co więcej, doczekał się jeszcze potomka!

Kochanków z niższych sfer miewały w tych czasach również

Rzymianki. Etyka epoki wymagała jednak zachowania związku w
tajemnicy. Zdarzało się więc, iż urodziwi niewolnicy świadczyli

niemal jawnie usługi seksualne swoim panom, a paniom w
tajemnicy. Moralność rzymska tego okresu dopuszczała wiele, ale

właśnie pod warunkiem zachowania pewnych pozorów. O
ówczesnej pruderii obyczajowej świadczy też zalecenie, by

pierwsze zbliżenie seksualne pary małżeńskiej odbywało się w
zupełnej ciemności. Rzekomo mąż miał w ten sposób uszanować

wstyd partnerki, w rzeczywistości jednak był to wyraz dziwnie
pojętej moralności tamtych czasów. Do mało zrozumiałych

dziwactw należał również zakaz okazywania czułości
małżeńskiej poza sypialnią. Katon, pełniąc obowiązki cenzora,

usunął z senatu osobnika, który ośmielił się pocałować własną
żonę (!) w obecności córki.

W 186 r. p.n.e. wybuchł głośny skandal, który odbił się echem

w całym ówczesnym świecie. Kontakty ze światem greckim

owocowały importem tamtejszych wierzeń i obyczajów.
Szczególnie szybko rozwijał się kult Dionizosa, od dawna

obserwowany podejrzliwie przez władze rzymskie. Trzeba
przyznać, iż obrzędy te daleko odbiegały od kanonów rzymskiej

moralności. Ekstatyczne tańce, procesje upojonych alkoholem,
półnagie kobiety z rozwianymi włosami, akty swobody

seksualnej — tego już było za wiele nie tylko dla osobników
pokroju Katona. Kiedy więc jedna z uczestniczek bachanalii

zdradziła plany morderstwa, senat ostro zareagował: zakazał
publicznych obrzędów, a wszystkich wyznawców Dionizosa

zobowiązał, by się ujawnili. Po wyznaczonym terminie
rozpoczęto śledztwo i tych, którzy się nie przyznali, ukarano

śmiercią. Podobno zginęło kilka tysięcy osób.

Sprawa kultu Dionizosa dobrze ukazuje zmiany w

obyczajowości rzymskiej tego okresu. Załamywały się stare
obyczaje, ale nad sytuacją panował jeszcze senat i kiedy

zachodziła potrzeba, wkraczał z całą surowością. W kilkadziesiąt
lat po egzekucji wyznawców Dionizosa republiką wstrząsnął

kolejny skandal obyczajowy. W 114 r. p.n.e. jedna z westalek

zginęła na skutek porażenia piorunem. Uznano to za fatalny
omen dla państwa i wdrożono postępowanie wyjaśniające.

Śledztwo przyniosło skandaliczne rezultaty. Okazało się, iż trzy
westalki utrzymywały wielokrotne kontakty seksualne ze

znaczną liczbą mężczyzn. Dziewicze kapłanki z najlepszych
rodów rzymskich zachowywały się jak kurtyzany! Sędziowie nie

mieli wątpliwości, jak należy je potraktować. Występne kapłanki
skazano na karę śmierci, zgodnie z obyczajem przodków. Zostały

zakopane żywcem. Ponadto podjęto zabiegi oczyszczające,
podczas których po raz ostatni w dziejach Rzymu złożono ofiary

z ludzi, co świadczy o rozmiarach strachu Rzymian przed
efektami złamania nakazu czystości. Poprzednio ofiary ludzkie

złożono w chwili największego zagrożenia państwowości
rzymskiej przez Hannibala...

Bez względu na to, jak poważnie traktowali Rzymianie

kwestię małżeństwa, do historii przeszli jako lud, który wynalazł

i zastosował w praktyce rozwody. Podobno pierwszym, który
rozszedł się z żoną, był niejaki Karwiliusz Ruga, rozczarowany

bezpłodnością partnerki. Według prawa rzymskiego tylko mąż
mógł rozwiązać małżeństwo. W tym celu wypowiadał formułę:

„Zabieraj swoje rzeczy i się wynoś”. Nie brzmi to zbyt elegancko,
a wizerunku rzymskich rozwodów wcale nie poprawia fakt, iż za

„swoje rzeczy” uważano posag. Decyzję męża musiał zatwierdzić
trybunał familijny. Stare prawa, sięgające jeszcze czasów

Romulusa, zezwalały na porzucenie partnerki w razie dokonania
przez nią aborcji, udowodnienia jej cudzołóstwa lub

przywłaszczenia sobie przez żonę kluczy do piwnicy z winem!
Szczególnie ten ostatni powód musi wzbudzać zainteresowanie.

Otóż starożytna medycyna przypisywała winu własności
antykoncepcyjne i abortywne. Rzym potrzebował nowych

obywateli, toteż przerywanie ciąży zostało zakazane prawem.
Prawdopodobnie stąd wziął się obyczaj witania przez panią

domu zaproszonych krewnych pocałunkiem w usta. W ten
sposób gospodyni wykazywała najbliższym, iż jej oddech jest

wolny od alkoholu.

Przez wiele pokoleń liczba rozwodów była niewielka, a to z

dwóch powodów. Po pierwsze, raz na pięć lat szczególnie

zasłużeni senatorowie otrzymywali uprawnienia cenzorów i
oceniali społeczeństwo pod względem moralności. Znany jest

przypadek, iż z senatu usunięto obywatela pod zarzutem
rozwodu ze zbyt błahej przyczyny. Drugim tego powodem

wydaje się autentyczna religijność i powaga ówczesnego
społeczeństwa. Religijność stanowiła obowiązek wobec bogów, a

co za tym idzie — również wobec państwa. Uwzględniając
gorliwy patriotyzm rzymski, dochodzimy do wniosku, iż

powinnością obywatela wobec bogów i ojczyzny było posiadanie
żony i płodzenie dzieci. Gdzież tu więc miejsce na rozwód?

Wspomniany wcześniej pierwszy rzymski rozwodnik bardzo
kochał swoją żonę, ale jej bezpłodność nie pozwalała mu

wypełnić obowiązków wobec religii i ojczyzny. Zastanawia tylko,
skąd wiedział, że wina za bezdzietność ich małżeństwa leży po

stronie partnerki? Czyżby doczekał się dzieci z jakiegoś związku
pozamałżeńskiego? Nawet jeżeli tak było, to zgodnie z etyką

tamtych czasów nikt nie miał prawa robić mu wyrzutów.

Rozwodom nie sprzyjał też z pewnością nakaz próby

pogodzenia się zwaśnionej pary. Skłóceni małżonkowie musieli
spędzić noc w świątyni bogini o imieniu Viriplaca (Łagodząca

Mężowski Gniew) i przed ołtarzem wyznać bez ogródek swoje
winy, żale i pretensje. Według opinii współczesnych taka kłótnia

przed ołtarzem przynosiła często zbawienne efekty.
Niejednokrotnie kończyła się zgodą małżonków, którzy odtąd

żyli ze sobą w harmonii aż do śmierci. Nie wiemy nic bliższego o
tej metodzie. Znając jednak pruderię Rzymian, możemy

powątpiewać, czy ktoś towarzyszył skłóconej parze. Tym
bardziej że zachowały się przekazy, iż ostateczne pogodzenie

nierzadko pieczętowano natychmiastowym fizycznym
zespoleniem.

Niestety, w II w. p.n.e. nawet Viriplaca straciła swoją moc.

Liczba rozwodów wzrosła, co więcej — pojawił się nowy obyczaj

w życiu rodzinnym: rozwody inicjowane przez kobiety. W

wypadku, gdy żona nie przeszła pod władzę rodziny męża,
sprawa była prosta: małżonka opuszczała dom męża i wracała do

rodziców. W przeciwnym razie rozwód wymagał prawnych
uregulowań. Strona odtrącona musiała się podporządkować; nie

zanotowano żadnych prób nakazania powrotu do porzuconego.
Wybiegając tak daleko w dziedzinie równouprawnienia kobiet,

Rzymianie podważyli tradycyjną rolę mężczyzny w życiu
rodzinnym państwa. Na efekty tego nie trzeba było długo czekać.

Granicę zmian w obyczajowości rzymskiej stanowiła II wojna

punicka (218-202 r. p.n.e.). Wieloletnie zmagania z Hannibalem

spowodowały znaczne straty w ludziach, co wpłynęło na politykę
rodzinną państwa. Wiadomo, że pod mieczami Kartagińczyków

ginęli głównie mężczyźni, i to w kwiecie wieku. Gwałtownie
wzrosła liczba młodych wdów, które nie zamierzały pozostawać

w tym stanie do końca życia. Tymczasem długoletnia służba
wojskowa nie sprzyjała ożenkom. Zauważalny spadek liczby

zawieranych małżeństw wymusił kontrakcję zatroskanych
sytuacją cenzorów. Wprowadzono podatek od bezżenności, który

jednak nie przyniósł spodziewanych efektów. W rzeczywistości
kara dotknęła ludzi zamożnych, dla których kwota podatku nie

miała większego znaczenia. Nie przyniosła także pożądanego
skutku podbudowa ideologiczna. Cenzor Metellus cierpliwie

tłumaczył współobywatelom: „Jeżeli moglibyśmy [...] żyć bez
kobiet, wszyscy zrezygnowalibyśmy z tego kłopotu. Ale że natura

tak pokierowała, że ani z nimi wystarczająco wygodnie, ani bez
nich żadnym sposobem żyć nie można, należy raczej doradzać

trwały związek niż przelotną przyjemność”[5]. Sekundował mu
jeden z ówczesnych pisarzy: „Przywary kobiet należy albo tępić,

albo znosić. W pierwszym przypadku żona staje się lepsza, w
drugim ty sam staniesz się doskonalszy”[6]. Nie poskutkował

nawet propagowany obyczaj żenienia się z kobietami znacznie

[ 5 ] – A u l u s G e l l i u s , Noce attyckie I, 6, 1, [w:] Hellada i

Roma, Warszawa 1958.

[6] – Tamże, I, 23, 1.

młodszymi od swych partnerów. W teorii miało to zapewnić
możliwość ukształtowania żony według indywidualnych potrzeb

małżonka. Praktyka wykazywała jednak, iż różnica wieku z
czasem zwracała się przeciwko mężowi. Kiedy mężczyzna

pragnął już tylko spokoju, kobieta brała odwet za lata
podporządkowania. Z upływem wieków kobiety rzymskie

stawały się coraz mniej uległe, zwiększyła się ich aktywność
życiowa. Stary Katon grzmiał w senacie, iż Rzymian czeka to

samo co pewien lud na jednej z wysp, gdzie ród męski został
całkowicie wytępiony przez kobiety!

Homoseksualizm po rzymsku

o opanowaniu południowej Italii Rzym znalazł się pod
wpływem kultury greckiej. Jedną z pierwszych tego oznak

było pojawienie się w stolicy zawodowych kurtyzan. Rzymianie
nigdy nie uważali płatnej miłości za coś występnego. Co więcej,

traktowali ją jako naturalne uzupełnienie życia erotycznego
społeczeństwa. Zainteresowanie kurtyzanami wykazywali

zwłaszcza młodzi obywatele, którzy ze względu na brak środków
finansowych nie mogli sobie pozwolić na posiadanie stałej

partnerki. Ograniczone możliwości płatnicze powodowały, iż
większość młodzieńców stać było na rzadkie wizyty u obiektów

westchnień. Rodziło to liczne frustracje, tym bardziej iż
kurtyzany umiejętnie podsycały męską niecierpliwość.

Szczególne mistrzostwo w potęgowaniu napięcia erotycznego
wykazywali stręczyciele. Normalnym widokiem stał się młody

mężczyzna czekający o zmroku u drzwi wybranki. Nie było
pieniędzy, nie było zaspokojenia. Często rozpalony żądzą

młodzieniec usiłował siłą sforsować drzwi czy okna. W takich
sytuacjach skutecznym środkiem na ostudzenie miłosnego

zapału okazywały się kamienie, pałki, pięści. Częstokroć musiały
interweniować służby miejskie, by przywrócić porządek. I

pomyśleć, że jeszcze sto lat wcześniej miłość i seks uważano w
Rzymie za temat tabu.

Niewiele natomiast zmieniło się podejście Rzymian do

stosunków homoseksualnych. Tolerowano je, kiedy bierną rolę

odgrywał osobnik niebędący obywatelem rzymskim.
Kategoryczny zakaz dotyczył sytuacji odwrotnej. Podobnie jak w

wypadku cudzołóstwa podstawowym przeciwwskazaniem dla
tego rodzaju miłości było „skażenie krwi rzymskiej”.

Liberalizacja obyczajów seksualnych w tej dziedzinie polegała
głównie na tym, że przestano się ukrywać z uczuciami wobec

niewolników i służących. Jeżeli natomiast ofiarą namiętności
padał obywatel rzymski, wówczas prawo okazywało się

bezwzględne. Kronikarze notują przypadki wyroków więzienia
dla uwodzicieli. Wyjątkowo ostro reagowały władze wojskowe,

doskonale zdając sobie sprawę, że armia jest miejscem
szczególnie narażonym na pederastię. Głośny skandal wybuchł

na przełomie II i I w. p.n.e. w oddziałach Gajusza Mariusza. Jego
bohaterem stał się siostrzeniec wodza, znany ze swoich

homoseksualnych upodobań. Wytrwale usiłował uwieść jednego
ze swoich podwładnych o imieniu Trebonian. Kiedy nie

podziałały perswazje, próbował zgwałcić podwładnego. Ten w
obronie własnej zabił napastnika. Sprawę osobiście osądził

Mariusz. Przyznał zabójcy nagrodę, potępiając postępowanie
siostrzeńca. Zgodnie z zasadami obowiązującymi w armii

rzymskiej im wyższe były stopień i zasługi winowajcy, tym
większe konsekwencje. Można więc przypuszczać, iż gwałciciel i

tak nie uniknąłby surowej kary. Sądy z reguły brały stronę
napastowanych, nie wdając się zbytnio w analizę przebiegu

wydarzeń. Zarazem jednak nikt nie zwracał uwagi na męskich
faworytów wodzów, oczywiście pod warunkiem, że nie byli

obywatelami rzymskimi.

Zupełnie natomiast brakuje informacji o stosunkach

lesbijskich w tamtym okresie. Problem pederastii rysuje się
całkiem wyraźnie, a miłość lesbijska wydaje się nie istnieć.

Obyczaje się jednak zmieniały i niebawem miał przyjść czas
również i na nią.

Poeci i kurtyzany

ałkowite przemiany w życiu obyczajowym przyniósł I w.
p.n.e. Po osiągnięciu dominującej pozycji w basenie Morza

Śródziemnego republika rzymska weszła w stan ostrego kryzysu
ustrojowego. Największe mocarstwo świata starożytnego

zarządzane było według archaicznych zasad, zupełnie
nieprzydatnych w zmienionej sytuacji. Coraz większe znaczenie

miały ambicje polityków, przy czym niepoślednią rolę odgrywały
aspiracje kobiet. Nie mogąc osobiście osiągać stanowisk

politycznych, wykorzystywały one w tym celu mężów, synów,
kochanków. Kobieta rzymska weszła w życie publiczne i zajęła w

nim znaczącą pozycję. Córki Rzymu daleko już odeszły od ideału,
który kreślił Katon. Przestały być cichymi i pokornymi

strażniczkami domowego ogniska. Rzadkie przypadki
kultywowania dawnych tradycji otaczano oficjalnie szacunkiem,

ale w rzeczywistości kwitowano uśmiechem politowania.
Władza, majątek, miłość i seks — oto wartości, do których

przywiązywano największą wagę. Damy z najlepszych domów
rywalizowały z kurtyzanami. Córki znakomitych rzymskich

rodów tańczyły, śpiewały, grywały na lirze. Odziewały się w
lekkie szaty, bardziej podkreślające nagość niż ją osłaniające. Nie

chciały rodzić dzieci, twierdząc, że to szkodzi urodzie. Oddawały
się licznym miłostkom i albo pozostawały w wolnych związkach,

albo zmieniały mężów jak rękawiczki. Kobieta rozwiedziona
przestała uchodzić za osobę godną politowania, co więcej —

większość małżeństw rozpadała się z inicjatywy żon. Rozwódki
swobodnie zarządzały swoim majątkiem, stając się dla mężczyzn

bardziej atrakcyjnymi partnerkami życiowymi niż młode
dziewczęta — zarówno ze względu na swoje doświadczenie

erotyczne, jak i zasoby finansowe oraz koneksje polityczne.

Miarą upadku obyczajów wydaje się głośny skandal, który

wybuchł w 62 r. p.n.e. W tymże roku w domu Najwyższego
Kapłana odbywały się tradycyjne misteria poświęcone Dobrej

Bogini. Zgodnie z odwiecznym rytuałem w obrzędach

uczestniczyły wyłącznie kobiety. Nawet sam gospodarz (a był
nim Juliusz Cezar) na czas uroczystości opuścił dom. Kiedy

ceremonia trwała w najlepsze, rozległy się przeraźliwe krzyki
jednej ze służących. Za chwilę wszyscy już wiedzieli, że w

budynku znajduje się mężczyzna przebrany za kobietę.
Winowajcą okazał się znany awanturnik, niejaki Publiusz

Klodiusz. Uroczystości przerwano, a zgorszone panie
natychmiast opuściły dom Najwyższego Kapłana. Następnego

dnia matka Cezara oficjalnie zawiadomiła władze o dokonanym
świętokradztwie. Słusznie podejrzewała, iż Klodiusz nie mógł się

znaleźć w domu bez wiedzy i zgody synowej. Wkrótce o sprawie
dowiedziała się cała stolica, ale jakoś bezbożnik nie spotkał się ze

szczególnym potępieniem. Większość elity rzymskiej
potraktowała incydent w kategoriach humorystycznych — oto

bowiem weszli sobie w drogę dwaj znani kobieciarze, ściśle
współpracujący ze sobą w sprawach politycznych. Pikanterii

aferze dodawał fakt, że Cezar, który słynął z uwodzenia cudzych
żon, został teraz wystawiony na pośmiewisko. Sprawa

prawdopodobnie pozostałaby wyłącznie ciekawostką
obyczajową, gdyby nie inicjatywa grupy senatorów, którzy

uznali, iż nadarzyła się doskonała okazja do skompromitowania
obu polityków. Nikt nie miał wątpliwości, że chodzi wyłącznie o

cele polityczne, nie zaś o obronę tradycji religijnej. Wyrok
skazujący na Klodiusza oznaczałby koniec jego kariery, a przy

okazji skompromitowano by Cezara. Wytoczono więc
kochankowi Pompei proces, zarzucając mu profanację święta.

Jednym z pierwszych przesłuchiwanych był Cezar. Zachował
kamienny spokój, zeznając, iż według jego wiedzy żona go nie

zdradziła. Klodiusz po prostu wykazał poczucie humoru.
Przebrał się za zgodą Pompei wyłącznie dla zabawy, bez żadnych

złych zamiarów. Argumentacja Cezara wydaje się jak najbardziej
logiczna i jedyna do przyjęcia. Ale, jak wykazało dalsze śledztwo,

żona go zdradziła i nic już nie mogło tego cofnąć. Teraz należało
sprawę maksymalnie wyciszyć, bo zbytni hałas mógł tylko

zaszkodzić. Zresztą, zważywszy na jego reputację, odgrywanie

roli obrażonego męża wzbudziłoby co najwyżej niesmak. Poza
tym Klodiusz był Cezarowi potrzebny. Proces stał się jednak

doskonałą okazją do załatwienia prywatnych porachunków
między politykami. Senatorowie występujący w charakterze

świadków wygłaszali wstrząsające rewelacje natury
obyczajowej. Lucjusz Lukullus (były szwagier Klodiusza) zeznał

pod przysięgą, iż oskarżony utrzymywał kazirodcze stosunki z
rodzoną siostrą, czyli żoną świadka. Co więcej, jednocześnie

współżył z drugą siostrą. Trzy pokolenia wcześniej podobna
informacja spowodowałaby automatyczne wdrożenie śledztwa,

teraz jednak sędziowie spokojnie przeszli do porządku
dziennego nad tymi rewelacjami i nikt ani myślał sprawdzać

zeznań. Sprawa wlokła się miesiącami i ostatecznie dopiero
przekupstwo zapewniło Klodiuszowi uniewinnienie. A wtedy

Cezar niezwłocznie rozwiódł się z Pompeją. Zdziwionym
przyjaciołom z właściwym sobie tupetem wyjaśnił, iż jego żona

musi pozostawać poza wszelkimi podejrzeniami.

W okresie upadku republiki nastąpiło tak znaczne

rozluźnienie obyczajów, iż wydawać się mogło, że w świecie tym
zabrakło miejsca dla kurtyzan. Po cóż profesjonalistki wobec

uczynności uczciwych kobiet i uległości niewolnic (i
niewolników) oraz służby domowej? Okazało się jednak, że na

najstarszy zawód świata zawsze istnieje zapotrzebowanie.
Wystarczy wspomnieć aktorkę Cysteris, która wywierała

znaczny wpływ na Antoniusza. Ofiarami miłości do kurtyzan
padli dwaj znani poeci tego okresu: Albius Tibullus i Sextus

Propercjusz. Pierwszy z nich pochodził z arystokratycznego
rodu, znacznie podupadłego finansowo w czasie wojen

domowych. Pierwsze dwadzieścia lat życia spędził w rodzinnej
wiejskiej posiadłości. Uwielbiał przebywać wśród pól, lasów i

winnic, z dala od wielkomiejskiego zgiełku. W odróżnieniu od
większości rówieśników wcale nie spieszył się z rozpoczęciem

kariery publicznej. A otwierały się przed nim całkiem obiecujące
perspektywy, jego protektorem bowiem został Mesala Korwinus,

jeden z najbliższych współpracowników Antoniusza. Mając

niewiele ponad dwadzieścia lat, Albius poznał pochodzącą z
Delos grecką kurtyzanę. Nie wiemy, jak się nazywała naprawdę,

pozostaniemy więc przy imieniu Delia, które nadał jej poeta.
Pojawienie się kobiety w jego życiu wydaje się nieuchronne.

Tibullus był zajadłym pacyfistą i jak większość ludzi o takich
przekonaniach wykazywał ogromne zainteresowanie sprawami

miłości i erotyki. Szukał związku seksualnego popartego
uczuciem. Kiedy więc poznał Delię, uznał, że spełniły się jego

najskrytsze marzenia. Odmówił wyjazdu z armią Mesali, odrzucał
wszystko, co nie wiązało się z osobą kochanki. Rozumiał, że nie

powinien jej poślubić, ale starał się o tym nie myśleć. Chciał, by
teraźniejszość trwała wiecznie, bez względu na konsekwencje.

Wreszcie jednak, nieprzytomnie zakochany, postanowił, wbrew
obyczajom, ożenić się z Delią. Doszedł do wniosku, że prawdziwe

uczucie wymaga zespolenia ciałem i duszą. Różnica urodzenia
nie jest ważna. W jego wierszach nie widać wahania. Przepełnia

je radosny erotyzm, uczucie bowiem nierozerwalnie wiązał z
seksem, uważając, że tylko w ten sposób osiąga się pełnię

szczęścia. Mimo to jednak Tibullus uległ presji otoczenia (a może
też i kochanki) i w końcu wyruszył z armią Mesali na Wschód.

Daleko wszakże nie zawędrował. W Grecji powaliła go choroba,
którą poeta przyjął z radością. Niedoszły żołnierz, poważnie

osłabiony, został odesłany do Italii. Wiedział, że armia obejdzie
się bez niego, a on będzie mógł teraz spędzać czas w ramionach

Delii. Kiedy jednak wrócił do kraju, doznał szoku. Kurtyzana nie
czekała na niego! Jako osoba praktyczna zdążyła już zadbać o

swoją przyszłość. Nie wierzyła, że Tibullus pokona opór
otoczenia, a ona nie mogła czekać. Zresztą wyjechał na wojnę i

nie wiadomo było, czy wróci z niej żywy. Rozsądna dziewczyna
znalazła więc sobie starszego, zamożnego partnera. Tłumaczyła

poecie, że Rzym i tak nie uznałby małżeństwa arystokraty z
kurtyzaną. Damy z najlepszych rodzin mogły zachowywać się jak

nierządnice, nie tracąc miejsca wyznaczonego im przez
urodzenie. Natomiast kurtyzana, mimo wierności jednemu

partnerowi, nie miała prawa wejść pomiędzy dobrze

urodzonych. A ona musiała myśleć o przyszłości. Nic nie trwa
wiecznie, zwłaszcza zaś młodość i uroda. Kurtyzana ma mało

czasu, by zapewnić sobie dostatnią starość. Dlatego żegnaj,
Tibullusie. Było miło, ale takie jest życie.

Zgorzkniały poeta wyjechał z armią Mesali do Galii. Tam

znalazł na krótko pocieszenie w ramionach niejakiego Maratusa,

męskiej prostytutki wysokiej kategorii. Następnie związał się z
kolejną kurtyzaną, którą nazywał Nemezis. Związek nie należał

do udanych, a poeta powoli pozbywał się marzeń o miłości,
mogącej wypełnić życie. Rozczarowany, zmarł w wieku

trzydziestu lat. W czasie jego pogrzebu doszło do wyjątkowo
niesmacznej sceny. W obecności żałobników Nemezis i Delia

wdały się między sobą w kłótnię, zajadle licytując się o to, którą z
nich poeta bardziej kochał. Ponadto Delia zarzucała Nemezis

zdrady i okrucieństwo wobec kochanka, co ponoć przyczyniło się
do jego śmierci, jej antagonistka zaś obarczała całą winą swą

koleżankę po fachu, a wszystko to działo się w obecności matki i
siostry Tibullusa, przy jego stosie pogrzebowym!

Ostatni literacki przedstawiciel epoki, Sextus Propercjusz,

również opiewał nieszczęśliwą miłość. Jednakże obiektem jego

uczuć była rzymska arystokratka o imieniu Hostia, która wybrała
płatną miłość jako sposób zarabiania na życie (stary Katon

musiał przewracać się w grobie!). Sam Propercjusz, w
odróżnieniu od swojego poprzednika, nie był nowicjuszem w

dziedzinie uczuć i seksu. Już wcześniej poznał tajemnice płatnej
miłości, wiążąc się z niejaką Licynną, zawodową kurtyzaną.

Dopiero jednak Hostii ofiarował swoje serce. Jego wybranka była
ideałem kurtyzany. Urodziwa, elegancka i wykształcona, pięknie

śpiewała i tańczyła. W dodatku miała wrodzony dar do
uprawiania miłości. Od samego początku Hostia nie pobierała od

swego kochanka opłat za usługi seksualne, co mogło sugerować,
że łączy ich prawdziwe uczucie. Co więcej, przez pewien czas

Propercjusz był jej jedynym partnerem. Później jednak Hostia
wróciła do dawnego trybu życia. Wówczas poeta postanowił z

nią zerwać, nie chcąc dzielić się ukochaną z innymi mężczyznami.

Był zbyt delikatny, by narzucać Hostii swoją wolę. Już wcześniej
zresztą uciekła ona z pewnym pretorem, uchodzącym za

mocnego człowieka, zaangażowanego w życie polityczne Rzymu.
Ostatecznie wróciła do kochanka, lecz wydarzenie to stanowiło

pierwsze poważne ostrzeżenie. Poeta pragnął szanować wolność
osobistą partnerki, ale w praktyce oznaczało to jedynie zgodę na

kolejne zdrady. Hostia oczekiwała tyranii zarówno w życiu
seksualnym, jak i w zwykłych codziennych sprawach.

Poprzednim partnerom okazywała wyjątkową uległość, lecz byli
to ludzie o znacznie silniejszej konstrukcji psychicznej niż poeta.

Propercjusz odrzucał rolę pana i władcy, marząc o związku
opartym na równouprawnieniu. Może i Hostia to doceniała, ale

jej kobieca natura domagała się stanowczych męskich decyzji.
Zresztą poeta też nie był wierny partnerce. Kiedy ona wyjeżdżała

z jakimś mężczyzną, z reguły szukał zapomnienia w innych
ramionach. Czuł do siebie obrzydzenie, lecz odmiana seksualna

stanowiła dla niego przejaw zdrowego rozsądku. Mimo to
cierpiał i marzył o jakimś bliżej nie określonym związku

idealnym. Marzenia pozostały jedynie w sferze psychicznej; z
upływem czasu spotkania kochanków stawały się coraz rzadsze,

aż wreszcie ustały zupełnie. Wkrótce potem Hostia zmarła.

Miłość i polityka

imo swobody obyczajowej przypadki małżeńskiej miłości

popartej wiernością budziły uznanie współczesnych.

Gnejusz Pompejusz zbliżał się do pięćdziesiątki, kiedy ze

względów politycznych poślubił młodziutką córkę Cezara, Julię.
Odtąd zaczął wyraźnie zaniedbywać obowiązki publiczne.

Podobno cały czas poświęcał młodej żonie. Wspólnie przebywali
w ogrodach stolicy i rezydencjach na obszarze Italii. Miłość

wodza była w pełni odwzajemniana. Małżonkowie nie rozstawali
się niemal w ogóle, tak jakby sprawiała im cierpienie każda

chwila spędzona osobno. Współcześni nie mogli wyjść z
zachwytu: małżeństwo zawarte z rozsądku, dla określonego celu

politycznego, zamieniło się w sielankę. Niestety, szczęście nie
trwało długo. Po czterech latach Julia zmarła w połogu. Jej

pogrzeb stał się wielką manifestacją mieszkańców Rzymu.
Szczęście, które dała mężowi, uświadomiło wszystkim, że nawet

w najbardziej zepsutych czasach istnieją takie wartości, jak:
miłość, wierność, lojalność małżeńska. Powszechnie żałowano

młodej kobiety, tym bardziej że wraz z jej śmiercią zniknęła
ostatnia nić wiążąca Cezara z Pompejuszem.

Pompejusz ożenił się jeszcze raz. Nowe małżeństwo

stanowiło zewnętrzny przejaw zmiany orientacji politycznej i

było całkowicie zgodne z jego postawą życiową, według której
sprawy prywatne powinny ustępować działalności politycznej.

Inaczej rozumował jego antagonista. Nie licząc okresu wczesnej
młodości, Cezar traktował zawsze sprawy erotyki jako swoisty

Pompejusz

relaks. Interesował go seks, ale starał się nie łączyć sfery doznań
intymnych z polityką. Co prawda i on zawierał związki

małżeńskie obliczone na korzyści polityczne, lecz do historii
obyczajów przeszedł jako jeden z największych uwodzicieli

starożytnego Rzymu. Lubił pozyskiwać względy kobiet
dojrzałych, mających doświadczenie w miłości. Zachowywał się

wobec nich szarmancko, jak przystało na dżentelmena.
Prawdopodobnie za życia wodza znaczna część jego podbojów

miłosnych pozostawała w tajemnicy, a ujawnili je dopiero
późniejsi kronikarze. Lista kochanek Cezara jest imponująca i

znajdują się na niej pierwsze damy stolicy. Nie zabrakło wśród
nich również trzeciej żony Pompejusza i małżonki Marka

Krassusa, czyli połowic pozostałych triumwirów. Najwięcej
jednak emocji wzbudziły dwa związki przyszłego dyktatora: z

Serwillą oraz z królową Egiptu Kleopatrą. W czasie pierwszego
romansu odnotowano jedyny przypadek niedyskrecji Cezara.

Któregoś wieczoru brał on udział w posiedzeniu senatu
poświęconym spiskowi Katyliny. Większość uczestników

zebrania domyślała się, że Cezar jest zamieszany w sprawę, toteż
uważnie go obserwowała. W pewnej chwili doręczono mu list z

zewnątrz. Wówczas nieprzejednany wróg Cezara, Marek
Porcjusz Katon (przyrodni brat Serwilli), krzyknął, iż oto właśnie

zdrajca otrzymał informacje od wrogów państwa. Wtedy Cezar z
uśmiechem podał mu list, prosząc, aby go głośno odczytał. A był

to liścik miłosny od Serwilli! Cezar nie ryzykował. Wiedział, że
Katon rozpozna pismo siostry i na pewno zechce uniknąć

skandalu. Upartemu republikaninowi należała się nauczka. Katon
cisnął w Cezara kartką i na tym sprawa się zakończyła.

Romans z Serwillą był jednym z nielicznych, do których Cezar

się jawnie przyznawał. Nie miał zresztą powodu, aby cokolwiek

ukrywać. Serwillą była osobą wolną i nie zamierzała więcej wyjść
za mąż. Natomiast sam dyktator nigdy się nie przejmował

swoimi małżonkami. One powinny potulnie znosić niewierność
męża. Kiedy jednak zdradziła go Pompeja, niezwłocznie się z nią

rozwiódł. Wspomniany wcześniej Marek Porcjusz Katon

Młodszy, prawnuk słynnego Katona Starszego, uchodził za
obrońcę starorzymskich cnót. Tymczasem w jego biografii

znaleźć można zadziwiające fakty dotyczące życia rodzinnego. Z
pierwszą żoną rozwiódł się z powodu jej niewierności. Skoro

bowiem nawet Cezar twierdził, iż jego żona powinna pozostawać
poza wszelkimi podejrzeniami, to cóż dopiero towarzyszka życia

Katona! Ożenił się po raz drugi i prowadził życie rodzinne
zgodne z uznawanymi przez siebie wartościami. Kiedy miał już

trójkę dzieci, zgłosił się do niego sędziwy i bogaty retor
Hortensjusz. Od lat zaprzyjaźniony z Katonem, teraz

zaproponował mu połączenie się więzami rodzinnymi. Poprosił
więc o rękę jego córki, bynajmniej nie przejmując się tym, że jest

już ona mężatką. Przekonywał, iż bardziej od jej męża nadaje się
na zięcia Katona. Ponadto nie powinno się skazywać dziewczyny

na przymusową bezpłodność, czego dopuszcza się jej małżonek,
nie chcąc mieć więcej dzieci. Jeżeli zaś zięciowi polityka

rzeczywiście zależy na żonie, to on mu ją zwróci niezwłocznie po
narodzinach potomka. Po krótkim namyśle Katon odrzucił

propozycję przyjaciela. Wówczas ten złożył inną ofertę.
Zauważył, że przecież polityk ma już ze swoją żoną trójkę dzieci i

również nie pragnie ich więcej. On zaś nie doczekał się
potomstwa, któremu mógłby przekazać majątek. A któż lepiej

nadaje się na matkę jego dziecka niż Marcja, która udowodniła
swoją płodność, a poza tym jest uosobieniem wszelkich cnót.

Niech więc przyjaciel odstąpi mu swoją żonę! Katon uległ
wymowie argumentów Hortensjusza i wyraził zgodę! Co więcej,

zgodził się też ojciec Marcji. Małżeństwo zostało rozwiązane i
wkrótce Katon osobiście wziął udział w zaślubinach byłej żony z

Hortensjuszem...

Stary dziwak nie doczekał się jednak potomstwa. Znacznie

młodsza od niego żona wyczerpała siły retora i ten niebawem
zmarł. Ogromny majątek odziedziczyła po nim żona, która rychło

ponownie poślubiła Katona...

Obaj mężczyźni przestrzegali (w swoim mniemaniu) zasad

starorzymskiej moralności. Składana przed cenzorami przysięga

zobowiązywała do zawierania małżeństw wyłącznie w celach
prokreacji. Skoro Katon doczekał się już sukcesorów, to nadeszła

pora na Hortensjusza. Takiej logice nie można niemal nic
zarzucić. Tyle że nikt się nie liczył z uczuciami Marcji.

Potraktowano ją przedmiotowo, jedynie jako narzędzie służące
do rozrodu. Chyba że myślała ona tak jak Katon. Czyż nie bardziej

ludzki był Cezar obrzucający kochanki kosztownymi prezentami,
dbały o ich uczucia? W I w. p.n.e. zimny i kostyczny Katon

uchodził za żywą skamielinę. Ale chyba nawet w dawnych
czasach nie posuwano się aż tak daleko w lekceważeniu uczuć

kobiety...

Trudno się oprzeć wrażeniu, iż znaczny (a może decydujący)

wpływ na postanowienie Katona miał stan majątkowy
Hortensjusza. Wszak po śmierci retora wszystko odziedziczyła

Marcja, a ponownie wychodząc za Katona, wniosła mu ogromny
posag. Zauważyli to już współcześni, ale gorliwie zastrzegali, że

polityk nie był zainteresowany finansowym aspektem sprawy.
Podobno jako człowiek wyjątkowo prawy, nie przywiązywał

wagi do rzeczy tak przyziemnych jak posag żony. Być może, lecz
jakoś nic nie wiadomo, aby polityk wzgardził majątkiem

Hortensjusza. Nie ofiarował go na żaden cel dobroczynny, nie
przekazał żadnej świątyni. Może i nie korzystał z niego

bezpośrednio, ale pieniądze retora weszły w skład majątku
rodzinnego i w każdej chwili były do dyspozycji. A odziedziczone

nieruchomości przynosiły stały dochód.

Miłość grecka nad Tybrem

a przełomie II i I w. p.n.e. nastąpiła znaczna zmiana w

poglądach Rzymian na miłość homoseksualną. Już w

kilkanaście lat po opisanym wyżej skandalu z siostrzeńcem

Mariusza nikogo nie dziwiły tego typu stosunki między
obywatelami rzymskimi. Antagonista Mariusza, Korneliusz Sulla,

utrzymywał przy swoim sztabie całą gromadkę męskich
faworytów. Byli to co prawda wyzwoleńcy i niewolnicy (a więc

osobnicy, z którymi miłości nie zabraniało prawo), ale oficjalna
obecność kochanków świadczy o postępującej liberalizacji

obyczajów. Następny przykład nosi już znamiona całkowitego
braku poszanowania dla starych praw, a dotyczy Juliusza Cezara,

skądinąd znanego jako nieposkromionego uwodziciela dam z
arystokracji rzymskiej. Otóż mając nieco ponad dwadzieścia lat,

przyszły dyktator służył w Azji Mniejszej w armii Lucjusza
Lukullusa (tego samego, który później oskarżał Klodię i

Klodiusza o kazirodztwo). W ramach obowiązków służbowych
młody arystokrata trafił kiedyś na dwór króla Nikomedesa w

Bitynii. Stary władca reprezentował wszystkie cechy, które
Rzymianom kojarzyły się z monarchią hellenistyczną. Był leciwy,

gruby, bogaty i sprawował władzę absolutną. Ponadto zgodnie z
obyczajami rodzimej kultury, manifestował pederastię. Młodego

Rzymianina olśnił przepych orientalnego dworu. W porównaniu
z tym, co zastał w pałacu Nikomedesa, posiadłości rzymskich

bogaczy wydały mu się nuworyszowskie i pozbawione smaku.
Stara kultura grecka w wydaniu hellenistycznym miała

specyficzne wyrafinowanie, z którym nie mógł się równać nawet
najbardziej wyszukany luksus rzymski. Cezar uległ fascynacji

stylem życia dworu Nikomedesa, co więcej — został kochankiem
króla. Opuścił wprawdzie Bitynię, wracając do armii Lukullusa,

ale niebawem zjawił się ponownie pod błahym pretekstem. W
stolicy Bitynii przebywało wielu rzymskich kupców i zażyłość

Cezara z monarchą nie mogła ujść ich uwagi. Wkrótce w całym
Rzymie huczało od plotek. Podobno ktoś nawet widział Cezara,

jak w damskim stroju przemykał do sypialni króla... Warto
zwrócić uwagę na jeden aspekt sprawy. W związku z

Nikomedesem Cezar bez wątpienia odgrywał rolę bierną, po
prostu oddawał się kochankowi, i co do tego nie ma żadnych

wątpliwości. Zachodził więc przypadek skażenia krwi rzymskiej,
który — zgodnie z nadal obowiązującymi przepisami —

powinien być surowo ukarany. Tymczasem nic takiego nie
nastąpiło. Przeciwnicy przyszłego dyktatora nagłaśniali sprawę,

ale wyłącznie z powodów politycznych. Starali się

zdyskredytować go w oczach opinii publicznej jako pederastę,
zwolennika monarchii absolutnej, wielbiciela obcych wzorów

kulturowych. Skoro zaakceptował normy obyczajowe
obowiązujące na dworze Nikomedesa. to zapewne myśli o

przeszczepieniu ich na grunt rzymski. A skoro nie ukrywa swoich
zamiarów wprowadzenia jedynowładztwa, to zapewne marzy

mu się zamiana republiki w monarchię absolutną. Nic dodać, nic
ująć. Nikt ani pomyślał o ukaraniu Cezara za skażenie krwi

rzymskiej! Przepisy regulujące te sprawy były już wówczas
martwe wobec zmieniających się obyczajów. Wkrótce zresztą

równie smakowite historie zanotowano w samej stolicy i
również nikomu nie przyszło do głowy wyciągnąć z tego

konsekwencje prawne.

Bohaterem innej afery stał się Marek Antoniusz. W młodości

przeżył burzliwy romans ze swym rówieśnikiem Skryboniuszem
Kurionem. Był to więc związek nietypowy jak na ówczesne

obyczaje, bo w stosunkach homoseksualnych partnerów z reguły
dzieliła znaczna różnica wieku (np. Cezar i Nikomedes). Normy

etyczne świata greckiego przyjęte i zaakceptowane przez
Rzymian pochwalały tego rodzaju związki jako najlepszą drogę

do wprowadzania młodzieńców w świat ludzi dojrzałych.
Tymczasem Antoniusz i Kurion złamali tę niepisaną zasadę. Byli

rówieśnikami o podobnych doświadczeniach, pochodzili z tej
samej klasy, obaj mieli około dwudziestu lat. Trudno więc w ich

wypadku doszukać się jakiegoś dodatkowego elementu oprócz
fascynacji fizycznej. Poza tym Antoniusz i Kurion zadziwiali

otoczenie siłą swej namiętności. Ogólnie przyjęte było, iż męskie
związki homoseksualne zawierały mniej gwałtownych uniesień

erotycznych niż związki heteroseksualne. Znaczna różnica wieku
między partnerami, duży udział łączącej ich więzi duchowej

determinowały zachowania seksualne. Akt fizyczny był tylko
dopełnieniem, nie odgrywał głównej roli. Natomiast Antoniusz i

Kurion oddawali się seksowi z młodzieńczym zapamiętaniem.
Wzbudziło to obawy ojca Kuriona, człowieka o dość

konserwatywnych poglądach. W pewnym momencie zdecydował

się on na interwencję, osadzając syna w areszcie domowym. Nie
na wiele się to jednak zdało. Antoniusz nie zawahał się włamać

przez dach, aby tylko połączyć się z kochankiem!

Podobnie jak w wypadku Cezara był to przykład „skażenia

krwi rzymskiej”. I podobnie jak w tamtej sytuacji nikt nie
zareagował zgodnie z prawem. Historia krążyła po Rzymie, ale

wyłącznie jako ciekawostka obyczajowa. Nikomu nie przyszło do
głowy wystąpić z propozycją ukarania występnych kochanków, a

jedynym człowiekiem, który się oburzył, był ojciec Kuriona. On
jednak, jako osobiście zainteresowany, miał do tego prawo.

Zapewne chciał się doczekać wnuków, a związek syna z
Antoniuszem nie mógł mu ich zapewnić. Prawdopodobnie

obawiał się, iż Kurion pozostanie przez całe życie
homoseksualistą, co wykluczało ojcostwo. Mylił się. Związek syna

z Antoniuszem okazał się typową młodzieńczą fantazją, bez
następstw w okresie późniejszym.

Eneasz i Dydona

istoria Rzymu, podobnie jak dzieje starożytnej Grecji, zaczęła

się na wybrzeżu Azji Mniejszej, w okolicach Troi. Dwadzieścia

lat przed wybuchem wojny trojańskiej bogini Afrodyta (Wenus)

spotkała u podnóży góry Ida przystojnego pasterza o imieniu
Anchizes. Bogini miłości miała wyjątkowo gorący temperament i

nie zwykła odmawiać sobie przyjemności. Stanęła więc przed
Anchizesem, udając niewinną dziewczynę porwaną z domu

rodzinnego przez rozbójników morskich. Pasterz wzruszył się
losem pięknej nieznajomej i zaprosił ją do swojego szałasu. Tam

„niewinna dziewczynka” z dużą wprawą go uwiodła. Fakt ten
oraz wyraźnie zauważalne doświadczenie w sztuce miłosnej

mocno zastanowiły Anchizesa. Wówczas bogini ujawniła swoje
prawdziwe imię i zapowiedziała, że ich miłość przyniesie owoc.

Syn poczęty w wyniku miłosnych uniesień w szałasie będzie miał
przed sobą wielką przyszłość.

Bogini miłości dotrzymała słowa. Eneasz okazał się jednym z

najdzielniejszych obrońców miasta. Praktycznie tylko Hektor

przewyższał go męstwem, a po jego śmierci obrona Troi spoczęła
na barkach potomka Wenus. W czasie owej strasznej nocy, kiedy

to wojska Achajów wdarły się do Troi, jedynie Eneasz nie stracił
głowy. Widząc, że los miasta jest przesądzony, postanowił

ratować ludzi. Zdołał skupić wokół siebie gromadkę niedobitków
i na ich czele przebił się do lasów porastających okoliczne góry.

Tam uchodźcy zaczekali, aż Achajowie odpłyną, a następnie
zbudowali własną flotę. Zdecydowali się opuścić miasto

zniszczone przez wroga. Skoro Troja padła, widocznie tak chcieli
bogowie i jej terytorium było przeklęte. Wsiedli zatem na okręty

i odpłynęli w poszukiwaniu nowej ojczyzny. Eneaszowi

ZYM

MITYCZNY

towarzyszył sędziwy Anchizes i mały syn Askaniusz-Julus. W
ruinach Troi zginęła natomiast żona Eneasza, toteż wódz

wygnańców wyruszał na tułaczkę jako wdowiec.

Podobnie jak Odyseusz, potomek Wenus przeżył liczne

przygody. Ale przed wodzem Trojańczyków stało znacznie
trudniejsze zadanie. On nie szukał drogi do domu, on próbował

znaleźć nową ojczyznę dla swojego ludu, gdzie ziemia byłaby
urodzajna, teren łatwy do obrony, a tubylcy przyjaźni i chętni do

integracji z przybyszami. Z tego powodu Eneasz odrzucił pomysł
osiedlenia się we wschodniej części Morza Śródziemnego.

Potężne państwa, których granice dochodziły do wybrzeży
(Egipt, imperium Hetytów), uniemożliwiały plany osadnicze.

Natomiast na brzegach Morza Czarnego żyły ludy wyjątkowo
dzikie, a wygnańcy z Troi mieli jak na razie dosyć wojen. Basen

Morza Egejskiego zdominowali Achajowie, którzy ostatnio
wystarczająco mocno dali im się we znaki. Nie po to uchodzili z

płonącej Troi, aby znowu walczyć z Grekami! W tej sytuacji

Eneasz wynosi Anchizesa z płonącej Troi (obraz Federico Barocci)

Eneasz skierował swoje okręty na zachód, w strony mało znane.

Po kilku latach tułaczki flotylla przybiła do brzegów

dzisiejszej Tunezji. Tam oczom przybyszów ukazał się niezwykły
widok. Zobaczyli wznoszone od podstaw nowe, wielkie miasto.

Jego budowniczymi byli wygnańcy z miasta Tyr w Fenicji, którzy
na skutek walk wewnętrznych musieli opuścić rodzinny kraj i

szukać nowego miejsca do życia. Na ich czele stała piękna
królowa Dydona, która w czasie wojny domowej straciła męża.

Uchodźcy z Tyru i Troi szybko przypadli sobie do gustu.
Pozbawieni ojczyzny, łatwo mogliby stopić się w jeden naród.

Tym bardziej że nigdy wcześniej nie mieli ze sobą żadnych
kontaktów i nie dzieliły ich jakiekolwiek urazy z przeszłości.

Dodatkowym czynnikiem sprzyjającym integracji obu ludów
wydawał się fakt, że ich przywódcy byli stanu wolnego i w

rachubę wchodziło ewentualne małżeństwo. Zresztą Dydona nie
ukrywała, że potomek Wenus zrobił na niej duże wrażenie i

chętnie by go widziała u swojego boku.

Któregoś dnia Eneasz i Dydona wybrali się wspólnie na łowy.

W pewnej chwili przypadkiem (?) odłączyli się od reszty
towarzystwa. Niebawem rozpętała się burza, która zmusiła ich

do schronienia się w pobliskiej jaskini. Tam w świetle błyskawic
stali się kochankami. Królowa była szczęśliwa. W czasie aktu

miłosnego wydawało jej się, że błyskawice są płomieniami
weselnych pochodni. Znów miała przy sobie mężczyznę, którego

kochała i podziwiała. Czuła, że może wypełnić pustkę w sercu,
jaka zapanowała po śmierci męża. Co innego jednak odczuwał

Eneasz. Powodował nim umysł, nie serce. On się nie angażował,
lecz raczej pozwalał kochać i adorować. Jako rasowy mężczyzna,

bronił się przed miłością, próbując stłumić odruchy serca.
Królowa podobała mu się jako kobieta, odpowiadała mu również

jej osobowość. Był wdowcem, mógł więc nawet poślubić Dydonę,
ale jako dojrzały mężczyzna nie dał się ponieść uczuciu. Akt

seksualny sprawił mu wiele radości, lecz w jego mniemaniu to
Dydona mu się oddała, a on tylko wykorzystał sposobność.

Potrafił oddzielić seks od uczuć. Wydarzenie w jaskini nie

zakłóciło jego trzeźwego spojrzenia na świat. Zaspokoił
pożądanie i ponownie stał się przywódcą ludu bez ojczyzny.

Być może zresztą syn Wenus pokochałby z czasem Dydonę,

niebawem jednak otrzymał przesłanie od bogów, że wybrzeże

Afryki Północnej nie stanowi kresu jego wędrówki, że jego
przeznaczeniem jest założenie Rzymu, nie Kartaginy. Nie

odczuwał specjalnego żalu z powodu rozstania z kochanką, może
jedynie odrobinę melancholii, ale każde rozstanie zawiera w

sobie element smutku. Natomiast królowa nie mogła się
pogodzić z myślą o utracie kolejnego mężczyzny, którego

pokochała. Cierpiała też jej urażona duma, że Eneasz zdecydował
się ją opuścić bez protestu i wahania. Jego okręty szykowały się

do odpłynięcia, drużyna ładowała dobytek. Dydona obserwowała
to z kamiennym spokojem, chociaż w jej sercu szalała rozpacz.

Postanowiła, że nie przeżyje następnej nocy. I kiedy Trojańczycy
wypłynęli w morze, królowa popełniła samobójstwo,

przeklinając przed śmiercią niewiernego kochanka. Eneasz z
pełnego morza obserwował słup dymu, jaki wzniósł się nad

stosem pogrzebowym partnerki. Nie przypuszczał, że w ten oto
sposób dał początek odwiecznej nienawiści Rzymu i Kartaginy.

Trojanie w Italii

łynąc na północ, Eneasz dotarł do Sycylii (gdzie zmarł
sędziwy Anchizes), a następnie dobił do Italii. Okręty

uchodźców wylądowały w pięknej okolicy u ujścia Tybru. Być
może Eneasz zdecydowałby się płynąć dalej, gdyby sprawy nie

wzięły w swoje ręce kobiety. Miały już dosyć ciągłej wędrówki i
chybotliwych kadłubów zamiast domów. Ile lat można szukać na

morzu szczęścia? Ziemia, do której przybyli, jest równie dobra
jak każda inna. Koniec tułaczki! Tak więc kiedy mężczyźni ruszyli

na rozpoznanie terenu, kobiety podpaliły okręty. Eneasz i jego
drużyna nie mieli wyjścia — musieli pozostać u ujścia Tybru.

Wysłali tedy posłów do miejscowego władcy, prosząc o zgodę na
osiedlenie.

Król tego terytorium nosił imię Latynus. Jego siedziba

mieściła się w miasteczku Laurentum. Panował wraz ze swą żoną

Amatą. Jego córka Lawinia miała wyjść za mąż za władcę
plemienia Rutulów, sąsiadującego z państwem Latynusa od

południa. Narzeczonego imieniem Turnus popierała matka
dziewczyny. Sam król natomiast miał mocno mieszane uczucia

wobec przyszłego zięcia. Co prawda nie kwestionował jego
kandydatury, ale wielokrotnie otrzymywał znaki, że jego córka

powinna wyjść za kogoś innego. Wyrocznie były zgodne: zięciem
króla zostanie przybysz z dalekich stron, który w oznaczonym

czasie pojawi się w Italii. Zrodzeni z tego związku potomkowie
będą po wiekach panować nad całym światem. Kiedy więc przed

Latynusem stanęli posłowie Eneasza, król doznał olśnienia. Oto
wreszcie sprawdziły się przepowiednie. Przyjął wysłanników

trojańskich wyjątkowo gościnnie, po czym zaprosił Eneasza na
swój dwór. Syn Wenus wielce przypadł mu do gustu. Trafnie

rozpoznał w nim urodzonego wojownika i przywódcę. Również
zaprawieni w bojach ludzie Eneasza spotkali się z jego życzliwą

oceną. Któryż władca nie chciałby takiego wzmocnienia sił
obronnych swojego państwa? Latynus postanowił więc związać

przybyszów ze sobą na stałe i zaproponował ich przywódcy rękę
swojej córki. Był jednak pewien problem do rozwiązania. Turnus,

narzeczony Lawinii, nie zamierzał łatwo z niej zrezygnować, tym
bardziej że małżeństwo wiązało się z sukcesją po teściu. Władca

Rutulów wiedział, że może liczyć na poparcie Amaty, i to
dodawało mu odwagi. Rzeczywiście żona Latynusa za wszelką

cenę starała się nie dopuścić do małżeństwa Lawinii z Eneaszem.
Pod pozorem uczestnictwa dziewczyny w obrzędach religijnych

uprowadziła córkę z pałacu, uniemożliwiając szybki ślub z
potomkiem Wenus. Stopniowo narastał konflikt między Rutulami

a Trojanami. W czasie polowania syn Eneasza zabił jelenia, na
którego zamierzał się jeden z pasterzy Turnusa. Między

myśliwymi doszło do kłótni, a następnie bójki. Wyciągnięto broń
i padli pierwsi zabici. W obiegowej opinii winni byli uchodźcy z

Troi. Zdanie to podzielał nawet stary Latynus, mimo całej

sympatii do Eneasza i jego ludzi. Wybuchła wojna, w której po
jednej stronie stanęły oddziały trojańskie, a po drugiej

wojownicy narzeczonego Lawinii wspomagane przez Latynusa.
Co więcej, sprzymierzeńcy otrzymali posiłki od innych ludów

środkowej Italii. Jednakże pomimo dysproporcji sił Eneasz wcale
nie stał na przegranej pozycji. Jego ludzie byli wojownikami

zaprawionymi w bojach pod Troją, a lata wędrówek nie
pozwoliły im na zapomnienie wojennego rzemiosła. Początkowo

przewagę zdobyli sprzymierzeńcy, którzy wykorzystali fakt
rozdzielenia sił przez Eneasza. Askaniusz poniósł ciężkie straty, a

zginął najbliższy przyjaciel Eneasza, Pallas. Zabił go osobiście
Turnus i na znak triumfu założył sobie na biodrach pas

pokonanego. Kiedy jednak Eneasz powrócił, sytuacja się
odwróciła. Przeważyło doświadczenie bojowe Trojan i w

rezultacie oni odnieśli zwycięstwo. W ostatnich chwilach bitwy
doszło do bezpośredniego starcia między Eneaszem i Turnusem.

Trojanin, choć wcześniej ranny, obezwładnił przeciwnika.
Turnus zaczął go błagać o litość i Eneasz być może darowałby mu

życie, gdyby nie dostrzegł na ciele wroga pasa przyjaciela. Tego
nie mógł mu darować, toteż bez skrupułów przebił króla

Rutulów mieczem. Po jego śmierci sprzymierzeńcy italscy
zaprzestali walki. Latynus nie czuł do Eneasza żadnej osobistej

urazy, więc zawarł z nim pokój i chętnie oddał mu za żonę swoją
córkę. Drużyna Trojan połączyła się z jego poddanymi w jeden

lud, który przyjął wspólną nazwę Latynów. W ten sposób
zakończyła się wreszcie wędrówka wygnańców z Troi.

Po śmierci starego króla władzę w państwie przejął Eneasz.

Sprawy polityczne szły w dobrym kierunku, gorzej jednak było z

życiem prywatnym syna Wenus. Lawinia okazała się osobą
chorobliwie zazdrosną nawet o przeszłość erotyczną męża. Miała

do niego pretensje o każdy szczegół z jego życia intymnego,
łącznie z małżeństwem zawartym przed laty w Troi! Możliwe, że

podpuszczała ją matka, a może córka Latynusa nie mogła
darować Eneaszowi śmierci Turnusa. W każdym razie Lawinia

zamieniła ich życie domowe w piekło. Nie potrafiła zrozumieć, że

trudno partnera rozliczać z wcześniejszego życia seksualnego.
Szczególnie jednak miała Eneaszowi za złe jego pobyt na dworze

Dydony. Nie docierało do niej, że to przecież on porzucił królową
Kartaginy, żeby ostatecznie poślubić ją, Lawinię. A kiedy w Italii

pojawiła się wygnana z Afryki siostra Dydony, kryzys małżeński
jeszcze się pogłębił. Lawinia była przekonana, że mąż przeniesie

na tę kobietę swoje uczucia do dawnej kochanki. Na dodatek
dotarły do niej płotki, że siostra Dydony kochała się w Eneaszu

jeszcze w czasie jego pobytu w Afryce. Na nic zdały się gorące
zapewnienia króla, że życzliwość dla wygnanki nie ma żadnego

podtekstu erotycznego. Przecież on sam najlepiej wie, co to
znaczy być pozbawionym ojczyzny i zdanym na łaskę obcych.

Lawinia jednak pozostawała głucha na wszelkie perswazje i

postanowiła pozbyć się rywalki. Zaplanowała zamach na jej

osobę, ale w sprawę wmieszali się bogowie. Ostrzeżona Anna
zbiegła i za sprawą swoich boskich protektorów została nimfą

rzeki Numicius.

Po śmierci Eneasza Lawinia skierowała swoją niechęć na

pasierba. Jak pamiętamy, Askaniusz był synem Eneasza
zrodzonym ze związku zawartego jeszcze w Troi, owocem

miłości do innej kobiety. To wystarczyło, by go znienawidzić.
Macocha obrzydzała Askaniuszowi życie do tego stopnia, że

młodzieniec zdecydował się opuścić dotychczasową siedzibę.
Wraz z nim wyruszyła grupa młodzieży, zbuntowanej przeciwko

dominacji starszych. Wędrując wzdłuż Tybru, założyli miasto
Alba Longa, kolebkę Rzymu.

Romulus i Remus

inęły wieki. Alba Longa powoli się rozwijała i weszła na
stałe do systemu politycznego środkowej Italii. W mieście

nadal rządzili potomkowie Eneasza. Wreszcie w czterysta lat po
zburzeniu Troi doszło w Alba Longa do walki o władzę. Króla

Numitora zdetronizował i zamordował rodzony brat. Uzurpator
zabił też synów brata, a jego jedyną córkę poświęcił bogini

Weście. Jako kapłanka tego kultu nie mogła wyjść za mąż i miała
obowiązek przez trzydzieści lat zachować czystość seksualną. W

praktyce oznaczało to, że Rea Sylwia nigdy nie urodzi wnuka
króla Numitora. Uzurpatora spotkało jednak spore zaskoczenie.

Pewnego dnia okazało się, że kapłanka jest w ciąży, a po kilku
miesiącach urodziła bliźnięta: Romulusa i Remusa. Westalka

tłumaczyła, że ojcem dzieci jest bóg Mars, który zgwałcił ją
podczas kąpieli w Tybrze. Podobno wykorzystał chwilę, kiedy

drzemała na brzegu rzeki, i wówczas zbliżył się do niej
niepostrzeżenie. Gdy się ocknęła, było już za późno. Zresztą czy

kilkunastoletnia dziewczyna zdołałaby się oprzeć boskiej mocy?

Ale uzurpator nie dał wiary tłumaczeniom i zgodnie z

prawem polecił zgładzić występną kapłankę. Odczekał jednak z
egzekucją do czasu porodu. Kiedy Rea Sylwia została stracona,

niemowlęta wrzucono w wiklinowym koszyku do Tybru.

Wbrew woli uzurpatora bliźnięta przeżyły. Koszyk zaplątał

się w przybrzeżnych trzcinach i woda nie zniosła go do morza.
Dziećmi zaopiekowała się zwabiona ich płaczem wilczyca, która

wykarmiła je własnym mlekiem. Zachowała się też o wiele
bardziej realistyczna wersja legendy. Według niej „wilczycą”

okazać się miała niezbyt cnotliwa wiejska dziewczyna, która na
swój przydomek zapracowała usłużnością wobec pasterzy.

Określenie to bowiem było synonimem taniej prostytutki. Z
pewnością nikt przecież nie widział Marsa gwałcącego Reę

Sylwię ani też wilczycy karmiącej niemowlęta. Matka dzieci nie
dotrzymała przysięgi czystości i poniosła zasłużoną karę.

Bardziej prawdopodobne wydaje się również wykarmienie
bliźniąt przez wiejską dziewczynę (wątpliwa cnota bynajmniej jej

w tym nie przeszkadzała) niż przez wilczycę. Po prostu z czasem
do praktyki dodano ideologię, korygując to, co uważano za

wstydliwe dla potomków Romulusa.

Następnie niemowlęta znalazł lub wziął na wychowanie

pasterz Faustulus. Pod jego okiem chłopcy wyrośli na dzielnych
młodzieńców. Złośliwi Grecy i Etruskowie również i w tym fakcie

doszukiwali się sensacji. Podobno żona pasterza, Akka Larentia,
też prowadziła się skandalicznie i możliwe, że to ona właśnie

była ową „wilczycą” z legendy. Obrońcy moralności rzymskiej
przeciwstawiali temu argument, że Akka urodziła swojemu

mężowi aż dwunastu synów. Nie dość, że wszystkich wychowała,
to jeszcze zajęła się Romulusem i Remusem. W odpowiedzi

oponenci zauważali, iż tak naprawdę nie wiadomo, ilu z tych
synów spłodził Faustulus, a przy takiej liczbie dzieci na pewno

się w chacie nie przelewało. Zaradna Akka musiała więc jakoś
dorabiać na utrzymanie rodziny.

Po latach chłopcy dowiedzieli się, czyimi są dziećmi i jakie

przysługują im prawa. Zebrali więc grupę młodych pasterzy i na

ich czele obalili uzurpatora. Następnie bracia postanowili założyć

Wilczyca karmiąca Romulusa i Remusa

własne miasto, w którym będą wspólnie panować. W tym celu
wybrali jedno ze wzgórz nad Tybrem, w pobliżu miejsca, gdzie

kiedyś rzeka wyrzuciła ich na brzeg. Młodzieńcy szybko jednak
zrozumieli, że wspólne rządy nie będą możliwe, i postanowili

losować pierwszeństwo. Szczęście uśmiechnęło się do Romulusa
i on też został założycielem Rzymu. Ale gdy jego bratu nie udało

się skolonizować sąsiedniego wzgórza, między synami Rei Sylwii
doszło do bójki, zakończonej śmiercią Remusa. Tak więc

ostatecznie Rzym ma tylko jednego protoplastę.

Porwanie Sabinek

idząc szczupłość swoich szeregów, Romulus ogłosił, iż w

Rzymie mogą się osiedlać wszyscy chętni, łącznie z

wyjętymi spod prawa. Niebawem osada wypełniła się

szumowinami z całego Półwyspu Apenińskiego. Okoliczni
mieszkańcy z przerażeniem obserwowali, jak złodzieje,

mordercy oraz wszelkiej maści opryszkowie zasiedlają miasto.
Oczywiście nowa społeczność cierpiała na brak kobiet, albowiem

sąsiedzi nie zamierzali oddawać swych córek za żony bandzie
rzezimieszków. Na nic się zdały zapewnienia Romulusa (syna

występnej kapłanki i bratobójcy!), że w Rzymie panują ład i
porządek, a jego mieszkańcy pragną zacząć życie od nowa.

Wreszcie osadnicy uciekli się do podstępu i zaprosili sąsiadów na
igrzyska ku czci bogów. Takiego zaproszenia nie można było

odrzucić, tym bardziej że okolicznej ludności zależało na dobrych
stosunkach z Rzymem. Kiedy impreza trwała w najlepsze,

Rzymianie uprowadzili obecne dziewczęta (w większości
pochodzące z plemienia Sabinów). Ich ojcowie i bracia przybyli

bez broni, więc ograniczyli się wyłącznie do słownych protestów.
Jednakże po powrocie do domów zaczęli przygotowywać

wyprawę w celu odbicia branek. Tymczasem zostały one
rozdzielone pomiędzy towarzyszy Romulusa. Dziwnym trafem

okazało się, że wszystkie są pannami, z wyjątkiem jednej mężatki
o imieniu Hersylia (ona właśnie przypadła Romulusowi).

Prawdopodobnie nie było w tym żadnego przypadku. Po prostu
łotrzyki Romulusa wybierały najmłodsze dziewczęta, unikając

zapewne porywania zamężnych kobiet. Tak więc ludzie
Romulusa zdobyli upragnione kobiety, ale nie rozwiązali swoich

problemów do końca. Dziewczęta odnosiły się do nich z
niechęcią, co nie powinno specjalnie dziwić. Zostały wszak

porwane siłą i wydane na pastwę opryszków, którymi w ich
osadach straszono niegrzeczne dzieci. Powoli jednak Rzymianie

uspokajali zrozpaczone branki. Przekonywali, że mają wobec
nich uczciwe zamiary, że chcą, aby były ich żonami i matkami ich

dzieci. A porwać musieli je ze względu na upór ich rodzin.
Dziewczęta nie powinny się więc uważać za niewolnice, lecz za

pełnoprawne małżonki. Według opinii kronikarzy słowa
Rzymian zostały poparte uczuciem i żarliwymi pieszczotami.

Wydaje się, że gromada łotrów zamieszkujących ówczesny Rzym
dobrze znała psychikę kobiet. Ostentacyjny szacunek w

połączeniu z dużymi umiejętnościami w zakresie erotyki (owe
żarliwe pieszczoty!) spowodowały całkowitą zmianę nastawienia

Sabinek. Niewykluczone zresztą, że wśród porywaczy byli
mężczyźni wyjęci spod prawa za uwiedzenie. Mogli zatem łatwo

przeszkolić pozostałych towarzyszy w trudnej sztuce łamania
niewieścich serc. Tak więc zanim u bram miasta pojawiła się

ekspedycja ratunkowa, niedawne branki pogodziły się już z
losem. Przekazały rodzinom wiadomość, że z własnej i

nieprzymuszonej woli pozostają w Rzymie. Sabinowie jednak
sądzili, że uczyniły tak pod presją Rzymian, i nie zaprzestali

przygotowań do wyprawy. Wreszcie wyruszyli i od razu odnieśli
znaczny sukces. Opanowali wzgórze Kapitolu, trudne do

zdobycia ze względu na ukształtowanie terenu i silną załogę.
Pomogła im w tym westalka Tarpeja, która w zamian za obietnicę

sowitej zapłaty (czy też z miłości do króla Sabinów) wpuściła
wroga do twierdzy. Jak widać, nie mieli Rzymianie szczęścia do

pierwszych westalek. Jedna nie dochowała dziewictwa, a druga
okazała się zdrajczynią. Sprawiedliwość dosięgła jednak

występną kapłankę. Kiedy Sabinowie opanowali Kapitol, zabili

zdrajczynię bez skrupułów. Wzmocnieni sukcesem, przypuścili
otwarty atak na osadę Romulusa. Ten nie chciał się bronić za

murami i wyprowadził armię w dolinę między wzgórzami
Kapitolu i Palatynu. Walka była niezwykle zacięta. Rzymianie

bronili przyszłości swojego miasta, Sabinowie zaś swego honoru.
Szala zwycięstwa przechylała się raz na jedną, raz na drugą

stronę. W pewnej chwili poległ Hostiliusz, mąż branki Romulusa,
i to przesądziło o losach bitwy. Hersylia, która dotychczas nie

mogła się zdecydować, komu życzyć szczęścia, teraz nie miała
odwrotu. Przy życiu pozostał już tylko jeden mężczyzna, z

którym związała swój los. Nie pragnęła powrotu do rodzinnej
osady jako wdowa po bohaterskim małżonku. Namówiła

pozostałe kobiety do wspólnej interwencji. Przecież nie mogą
bezczynnie patrzeć, jak wzajemnie się mordują ich mężowie z

ojcami i braćmi! W zależności od wyniku starcia zostaną albo
wdowami, albo sierotami! Innego wyjścia nie ma. Tak więc tłum

młodych kobiet wtargnął na pole bitwy i rozdzielił walczących.
Po chwili po jednej stronie stali wojownicy sabińscy, po drugiej

ludzie Romulusa. Między nimi zaś znajdowały się kobiety i
przekonywały do zaniechania walki. Rzymianie byli za

zawarciem pokoju, do czego zresztą dążyli od samego początku.
A Sabinowie ulegli perswazji. Bo i jaki mieli wybór? Nie mogli

przecież siłą przedzierać się przez tłum kobiet, o które toczyła
się wojna. Zresztą może faktycznie rzezimieszki Romulusa

ucywilizowały się co nieco. Z pewnością dziewczęta nie chciałyby
żyć z łotrami. Poza tym bez wątpienia Rzymianie potrafią

walczyć; udowodnili to dzisiaj. Może więc lepiej żyć z nimi w
zgodzie. Albo jeszcze lepiej połączyć się w jeden lud. Razem

byłoby łatwiej bronić się przed najeźdźcami. A w Italii wrogów
nie brakuje. Interwencja kobiet okazała się zatem na tyle

skuteczna, że zwaśnione strony postanowiły się zjednoczyć.
Stolicą państwa został Rzym, władcą zaś Romulus. A z

porwaniem Sabinek wiązano później uprzywilejowaną pozycję
kobiety w społeczeństwie rzymskim (w porównaniu z innymi

ludami).

Romulus panował wyjątkowo długo. Przez wszystkie te lata

żył w zgodzie i miłości z Hersylią, której tyle zawdzięczał. Już

jako starzec zniknął w czasie gwałtownej burzy wśród ludu
zgromadzonego na Polu Marsowym. Oficjalnie ogłoszono, że

został żywcem wzięty pomiędzy bogów. Ale dociekliwi
podejrzewali, że założyciela Rzymu po prostu zamordowano.

Nienawidzili go senatorowie, zarzucając mu zbyt autorytatywne
rządy. Wykorzystali więc burzę, zatłukli go i poćwiartowali ciało,

po czym wynieśli je pod togami. A na użytek tłumów
spreparowali historię o wniebowzięciu króla.

Rzym pod władzą królów

a panowania następnych władców miasto powoli się
rozwijało, podporządkowując sobie kolejne ziemie. W

okresie rządów wojowniczego Tuliusza Hostiliusza Rzym wszedł
w konflikt z miastem Alba Longa, czyli ze swoją kolebką. Było to

zresztą nieuniknione. Obie osady dzieliło w prostej linii zaledwie
trzydzieści kilometrów, tak więc prędzej czy później potomkowie

Romulusa musieli się zetrzeć z miastem założonym przez syna
Eneasza. Po długich działaniach wojennych obie armie stanęły

naprzeciw siebie. I wtedy uznano, że wzajemne wyrzynanie się
potomków wygnańców z Troi jest bezcelowe. Żadna ze stron

jednak nie chciała ustąpić. W tej sytuacji postanowiono, że o
losach starcia zadecyduje pojedynek przedstawicieli obu armii.

Po stronie rzymskiej wytypowano trzech braci z rodu
Horacjuszów, po przeciwnej trzech z rodu Kuracjuszów. Starcie

było niezwykle krwawe. Polegli wszyscy Kuracjusze oraz dwaj z
Horacjuszów. Wśród zabitych wojowników Alba Longa

znajdował się narzeczony Horacji, siostry zwycięzcy. Kiedy armia
rzymska wróciła do miasta, tylko jedna osoba nie podzielała

ogólnej radości. Horacja rozpoznała na ramionach brata płaszcz
narzeczonego. Zaczęła płakać i wzywać zabitego po imieniu.

Wówczas brat bez wahania wydobył miecz i przebił nim siostrę.
Nad jej zwłokami stwierdził, że tak powinien skończyć każdy, kto

przedkłada prywatne uczucie nad miłość do ojczyzny. Zabójca
stanął przed sądem i został skazany na karę śmierci. Wówczas

odwołał się do opinii zgromadzenia ludowego. O litość dla syna
błagał również jego ojciec, do niedawna szczęśliwy ojciec

czworga dzieci. Dwóch synów poległo, córkę zabił rodzony brat
jako zdrajczynię, a teraz ostatnie dziecko ma zostać stracone!

Niech lud zrozumie, że on jako Rzymianin wybaczył już
morderstwo synowi, który przecież działał dla dobra ojczyzny,

któremu Rzym zawdzięcza zwycięstwo i panowanie nad Alba
Longa.

Ostatecznie Horacjusza uwolniono od kary. Musiał tylko

złożyć ofiary dla przebłagania bogów i poddać się oczyszczeniu.

Jest to bardzo charakterystyczne dla tego okresu dziejów
rzymskich. Ponad życie rodzinne i uczuciowe należało zawsze

stawiać obowiązek wobec ojczyzny. Nawet jeżeli wymagało to
nieludzkich poświęceń. „Ojczyzna ponad wszystko” — to hasło,

które umożliwiło Rzymowi zbudowanie imperium. A na
marginesie tej sprawy warto dodać, że wśród rodzin

przesiedlonych z Alba Longa do Rzymu znalazł się ród Juliuszów,
wywodzący się bezpośrednio od Askaniusza, czyli od bogini

Wenus. Po wiekach w tej właśnie rodzinie narodzi się jej
najsłynniejszy przedstawiciel, Gajusz Juliusz Cezar.

Po śmierci Tytusa Hostiliusza w Rzymie panował Ankus

Marcjusz. Umierając mianował opiekunem swoich dzieci

przybysza z etruskiego miasta Tarkwinie, Lucjusza Tarkwiniusza.
Ten niebawem przejął pełnię władzy, a na swego następcę

wyznaczył zięcia, Serwiusza Tuliusza. Synowie Ankusa Marcjusza
nie zamierzali się jednak pogodzić z taką koleją rzeczy. Dokonali

więc zamachu na osobę króla. Rannego od ciosu toporem władcę
natychmiast przewieziono do pałacu i ogłoszono, że do czasu

jego wyzdrowienia sprawami państwa kierować będzie Serwiusz
Tuliusz. A kiedy po kilku dniach ogłoszono śmierć króla (w

rzeczywistości zmarł on niebawem po zamachu), jego następcą
został właśnie Tuliusz. Nowy monarcha, wiedząc, że dwaj

synowie zmarłego władcy czują się pokrzywdzeni, postanowił

wydać za nich swoje córki. Miał nadzieję, że w ten sposób skłoni
ich do współpracy. Tak więc Tulia Starsza poślubiła Arrusa

Tarkwiniusza, Tulia Młodsza zaś — Lucjusza. Rychło się jednak
okazało, że obie pary małżeńskie są co najmniej niedobrane.

Tulia Starsza i Lucjusz Tarkwiniusz pożądali władzy, gotowi
zrobić wszystko, by tylko ją zdobyć. Natomiast ich

współmałżonkowie należeli do osób wyjątkowo spokojnych,
pragnących żyć wyłącznie w zaciszu domowego ogniska.

Niedobrane związki szybko dobiegły końca. Tulia Młodsza i
Arrus Tarkwiniusz zmarli w niedługim odstępie czasu, otruci

przez swoich współmałżonków. Zabójcy pobrali się i zaczęli
przygotowywać zamach na osobę króla.

Serwiusz Tuliusz był nieprzeciętnym władcą. Rozbudował

Rzym, wzniósł mury obronne, przeprowadził daleko posunięte

reformy ustrojowe. Ale jak zwykle w takich sytuacjach,
aktywność króla nie wszystkim się podobała. Miał wielu wrogów,

zwłaszcza wśród senatorów. Działalność Tulii i Tarkwiniusza
łatwo znalazła poklask w tych kręgach i niebawem spiskowcy

pozyskali znaczną liczbę zwolenników. W stosownym momencie
małżonkowie zdecydowali się dokonać zamachu stanu. Pewnego

dnia Tarkwiniusz wszedł w otoczeniu straży na salę posiedzeń
senatu i po prostu zasiadł na tronie. Następnie wysłał posłańców

do senatorów z żądaniem, aby natychmiast stawili się na
nadzwyczajne posiedzenie zgromadzenia. Sala zaczęła się

zapełniać, wreszcie przybył sam król. W ostrych słowach
zaatakował zięcia, zarzucając mu zdradę i niewdzięczność. Ale

Tarkwiniusz ani myślał słuchać teścia. Wypchnął go z sali i
brutalnie strącił ze schodów. Potem wezwał swoich ludzi i

polecił im zabić króla. Oprawcy dopędzili uciekającego władcę i
zatłukli na śmierć. Ciało Serwiusza Tuliusza leżało jeszcze na

drodze, kiedy przejeżdżała tamtędy jego córka. Woźnica
zatrzymał powóz przed zwłokami, lecz Tulia nakazała mu jechać

dalej. I tak powóz zmiażdżył ciało króla, który tyle dobrego
uczynił dla państwa.

Nowy władca rządził tak, jak można się było spodziewać.

Okazał się wyjątkowym tyranem, całkowicie lekceważącym
rzymską tradycję. Osobiście sprawował władzę sądowniczą, nie

dając pozwanym szans na skuteczną obronę. Nie liczył się ze
zdaniem senatu, nie powoływał zresztą nowych senatorów.

Tylko od niego zależały sprawy wojny i pokoju, zawieranie i
zrywanie przymierzy. Szybko wzbudził powszechną nienawiść,

w związku z czym jako pierwszy władca w dziejach Rzymu
powołał osobistą straż przyboczną. Niewiele ustępowali mu

synowie. W czasie jednej z wypraw wojennych syn Tarkwiniusza,
Sekstus, poznał żonę swojego kuzyna, Lukrecję. Jej uroda i

oddanie mężowi zrobiły na nim duże wrażenie. Od tej pory
zastanawiał się nad sposobem jej uwiedzenia. Po jakimś czasie

zjawił się o zmroku (pod nieobecność męża) w jej domu, prosząc
o gościnę. W nocy wtargnął do pokoju Lukrecji, żądając, aby mu

się oddała. Kiedy dziewczyna stawiła opór, zagroził jej śmiercią i
zniesławieniem na wieki. Zapowiedział bowiem, że zabije ją i

jednego z jej niewolników, a męża poinformuje, iż przyłapał ich
in flagranti. Prawo przewidywało w takich wypadkach karę

śmierci dla obojga kochanków, a wyrok wykonać mógł każdy
obywatel rzymski. Zrozpaczona Lukrecja uległa i Sekstus posiadł

ją wielokrotnie. Po odjeździe gwałciciela zhańbiona kobieta
wezwała ojca i męża wraz z najbliższymi przyjaciółmi.

Opowiedziała im o zajściu. Następnie oświadczyła, iż została
zbrukana na zawsze, a kobiecie rzymskiej nie przystoi żyć z

piętnem hańby. Po czym błyskawicznie wydobyła nóż i przebiła
się nim na oczach osłupiałych mężczyzn. Zanim wydała ostatnie

tchnienie, los Tarkwiniuszy był już przesądzony. Mężczyźni
wydobyli ze zwłok dziewczyny nóż i złożyli na niego przysięgę

wspólne] walki przeciwko królowi i jego rodzinie. Na przywódcę
spisku wybrali jednego ze świadków samobójstwa Lukrecji,

Lucjusza Juniusza Brutusa. Niebawem wybuchło powstanie,
które zmiotło z tronu Tarkwiniuszy. Przy okazji zniesiono

również monarchiczną formę rządów. Od tego czasu przez
następne pięć wieków Rzym był republiką.

Dzieje Rzymu królewskiego spinają klamrą dwa gwałty

Problemy domowe Cycerona

I w. p.n.e. sprawy prywatne polityków rzymskich często

splatały się z życiem publicznym. Zachowania, ambicje czy

też postępki zarządców ówczesnego Rzymu często inspirowały

kobiety. Doskonałym przykładem takiego zazębiania się uczuć i
małżeństwa z najważniejszymi wydarzeniami politycznymi są

dzieje związku Cycerona i Terencji. Sławny mówca pochodził z
niewielkiego miasteczka italskiego Arpinium, którego obywatele

stosunkowo niedawno uzyskali obywatelstwo rzymskie. Powoli
wspinał się po szczeblach kariery, aż wreszcie poślubił Terencję,

która dostrzegła w nim zadatki na polityka dużego formatu. Od
chwili ślubu można zaobserwować, jak Terencja popychała

Cycerona do osiągania coraz to nowych godności, które
zaspokoiłyby jej ambicje polityczne. Sam mówca był bowiem

człowiekiem raczej mało zdecydowanym. Bał się
odpowiedzialności, skutków własnych decyzji. W 63 r. p.n.e.

długo zastanawiał się, czy kandydować na stanowisko konsula.
Wahania przerwała wreszcie żona, opowiadając o cudzie, jaki

rzekomo stał się jej udziałem. Podobno kiedy składała ofiary, z
domowego ołtarza buchnął ogromny płomień. Według Terencji

oznaczało to przychylność bogów dla zamierzeń politycznych
męża. Ambitna kobieta zdołała przekonać mówcę do takiej

właśnie interpretacji zjawiska, co zaowocowało podjęciem przez
Cycerona skutecznych starań o konsulat. Jako żona najwyższego

urzędnika Terencja jeszcze wzmogła swoją aktywność na niwie
politycznej. Cyceron wręcz skarżył się przyjaciołom, że żona

bardziej się pasjonuje sprawami publicznymi niż domowymi.
Cóż, była nieodrodną córą swoich czasów, tylko bowiem

nieliczne kobiety z najwyższych sfer interesowały się wyłącznie

CHYŁEK

REPUBLIKI

życiem rodzinnym. Kiedy w czasie konsulatu Cycerona wynikła
słynna sprawa spisku Katyliny, Terencja nie mogła pozostać

obojętna. W pierwszych dniach grudnia 63 r. p.n.e. odbyło się
dramatyczne posiedzenie senatu, podczas którego miał zostać

przesądzony los uwięzionych spiskowców. Największa
odpowiedzialność spoczywała na urzędującym konsulu, którym

był Cyceron. Większość uczestników obrad opowiadała się za
ukaraniem winnych śmiercią. W tym duchu przemawiał również

Cyceron. Atmosfera stawała się coraz cięższa, wszyscy obawiali
się skutków decyzji. Jedynym człowiekiem na sali, który

zachował spokój, był Juliusz Cezar. Osobiście zamieszany w
spisek, nie bał się o swój los. Wygłosił więc doskonałą mowę, w

której więcej miejsca poświęcił problemowi śmierci niż karze dla
spiskowców. Stwierdził, że osobiście uważa śmierć za naturalny

odpoczynek po trudach życia, a jej szafarzem są siły
nadprzyrodzone, nie ludzie. Nie należy więc stwarzać

precedensu karania śmiercią obywateli rzymskich przez konsula.
Zaproponował, aby spiskowców osadzić w więzieniach na

terenie Italii, nie uciekając się do najwyższego wymiaru kary.
Przemówienie Cezara wywarło piorunujące wrażenie. Niedawni

zwolennicy egzekucji, na wyścigi odwoływali swoje poglądy.
Zajadły republikanin Marek Katon milczał. Po incydencie z listem

miłosnym od jego siostry do Cezara (co zaszło właśnie w czasie
tego posiedzenia senatu) wolał więcej nie zabierać głosu. Kiedy

wydawało się, że opinia Cezara przeważy, na salę wbiegła
Terencja. Jako żona urzędującego konsula przewodniczyła

właśnie obchodom ku czci Dobrej Bogini. Zdziwionym senatorom
wykrzyczała nowinę. Bogowie przemówili! W czasie obrzędów z

ołtarza ofiarnego strzelił w górę ogromny płomień. Westalki
objaśniły znak. Należy działać z całą energią i spiskowców

natychmiast stracić. Cyceron uwierzył w pirotechniczne
przesłanie sił nadprzyrodzonych. Wygłosił wspaniałą mowę, w

której dał do zrozumienia, że odpowiedzialność za śmierć
skazańców weźmie na siebie. Nikt już nawet nie chciał słuchać

filozoficznych dywagacji Cezara. Postanowiono zgładzić

zwolenników Katyliny. Cyceron na czele senatorów udał się po
więźniów. Ze względów bezpieczeństwa nie trzymano ich w

jednym miejscu, lecz pod silną strażą w domach prywatnych.
Kolejno prowadzono skazańców do więzienia, gdzie konsul

oddawał ich w ręce kata. Kiedy stracono już wszystkich, Cyceron
ogłosił publicznie stracenie wrogów państwa. Rzymian ogarnął

amok. Na idącego do domu konsula sypały się wieńce i kwiaty,
matki pokazywały go dzieciom, nazywając obrońcą państwa.

Terencja triumfowała, zapewne nie przypuszczając, jak drogo
przyjdzie jej zapłacić za chwilę chwały.

Zastanawia zaufanie Cycerona do kontaktów żony z bogami.

Jakoś dziwnie często dochodziło do eksplozji na ołtarzu, kiedy
stała przy nim Terencja. Zapewne w tym ostatnim wypadku

konsul uwierzył opinii westalek. Był człowiekiem uczciwym i
chyba mu do głowy nie przyszło, że żona działała w

Cyceron

porozumieniu z kapłankami. Katylina skompromitował kiedyś jej
rodzoną siostrę, westalkę Fabię, stawiając w bardzo kłopotliwej

sytuacji nie tylko Terencję, ale również westalki. Każdy skandal,
w który zamieszana była kapłanka, odbijał się szerokim echem w

całym państwie. Teraz więc kobiety postanowiły się zemścić, i w
pełni im się to udało. Może samej Terencji by nie uwierzono, ale

skoro stały za nią strażniczki świętego ognia? A Cyceron, jako
człowiek pobożny, w odróżnieniu od cynika Cezara wierzył w

ingerencję sił nadprzyrodzonych w życie ludzi.

Egzekucja stronników Katyliny spowodowała, że w Rzymie

powstało stronnictwo wrogie Cyceronowi. Ludzie ci (krewni lub
przyjaciele straconych) nie zamierzali darować konsulowi

egzekucji. Na dodatek Terencja swoim postępowaniem
przyczyniła mężowi następnych wrogów. W ich gronie znalazł

się m.in. słynny Publiusz Klodiusz, jeden z największych
awanturników epoki, bohater największego chyba skandalu

obyczajowego swoich czasów, tzn. opisanej już afery z żoną
Cezara przy okazji obchodów ku czci Dobrej Bogini. Było to w rok

po egzekucji stronników Katyliny. Początkowo Cyceron nie
zamierzał angażować się w proces, traktując sprawę jako

ciekawostkę obyczajową. Terencja jednak coraz bardziej
naciskała na męża, aby złożył zeznania przeciwko Klodiuszowi.

Kiedy mówca odmawiał, zaczęła podejrzewać, że kieruje nim
sympatia (czy też namiętność) do pięknej Klodii. Podobno siostra

Klodiusza planowała nawet poślubienie Cycerona. Awantury
domowe obrzydziły życie byłego konsula do tego stopnia, że

złożył zeznania obciążające. Rewelacje Cycerona obaliły alibi
oskarżonego. Klodiusz przedstawił bowiem świadków, którzy

potwierdzili, że feralną noc spędzał u przyjaciela, kilkanaście mil
od Rzymu. Były konsul jednak, osoba o nieposzlakowanej

uczciwości, zeznał, że rozmawiał z oskarżonym w stolicy na trzy
godziny przed zajściem. W tej sytuacji wyrok skazujący wydawał

się być przesądzony. Dopiero interwencja finansowa Krassusa
załatwiła Klodiuszowi uniewinnienie. Brat Klodii nigdy jednak

nie zapomniał roli, jaką w procesie odegrali Cyceron i Terencja.

Miał się jeszcze zemścić, a był to wyjątkowo srogi odwet.

Klodia i Katullus

woją drogą można zrozumieć obawy Terencji dotyczące męża

i Klodii. Dama ta uchodziła za najpiękniejszą kobietę

ówczesnego Rzymu. Co więcej, była osobą o ogromnym

temperamencie seksualnym, bynajmniej nie stroniącą od
mężczyzn. Do historii przeszła jako obiekt miłości poety

Katullusa, który opisywał ją pod imieniem Lesbii. Właśnie
miłości do niej zawdzięcza liryka rzymska swoje najpiękniejsze

strofy. Kiedy się poznali, poeta miał około dwudziestu lat, Klodia
o dziesięć więcej. Znajdowała się w pełnym rozkwicie swojej

kobiecości, otoczona rojem wielbicieli. Katullus zakochał się w
niej od pierwszego wejrzenia. Była wówczas żoną namiestnika

Galii Przedalpejskiej, rodzimej prowincji Katullusa. Dzieliła ich
nie tylko różnica wieku. Poeta pochodził z małego

prowincjonalnego miasteczka, którego mieszkańcy niedawno
dopiero otrzymali obywatelstwo rzymskie. Klodia zaś należała

do arystokratycznego rodu Klaudiuszów. Kiedy namiestnictwo
jej męża dobiegło końca, wróciła do Rzymu. Wkrótce pojawił się

tam również Katullus. Mimo skrupułów natury moralnej pragnął
jej ciała, nie myślał zadowolić się uczuciem platonicznym. Zresztą

Klodia też tego nie oczekiwała. Sama nakłaniała wielbiciela do
miłości fizycznej:

Uznajmy całe zrzędzenie
gderliwych starców
za warte jeden grosz.
Słońca zachodzą, i powracają —
My musimy spać przez wieczną noc,
gdy raz zgaśnie krótkie światło[7].

A kiedy doszło do spełnienia, Katullus uwierzył, że osiągnął

[7] – K a t u l l u s , [za:] P. Grimal, Miłość w Rzymie, Warszawa

1990, s. 142.

szczyt szczęścia. Niecierpliwił się, że ich spotkania są tak rzadkie
i krótkie. Ale nawet w ówczesnym Rzymie żona dostojnika

(Metellus był wówczas konsulem) musiała dbać o zachowanie
pozorów. Kochankowie najczęściej spotykali się w domu

przyjaciela poety, lecz przez kilka lat znajomości Klodia tylko raz
została z Katullusem na całą noc.

Po trzech latach romansu zmarł mąż Klodii. Współcześni

szeptali o truciźnie i obciążali winą jego żonę. Śmierć Metellusa

przerwała związek Klodii z Katullusem. Młoda wdowa
postanowiła ułożyć sobie życie na nowo, a namiętność mogła

tym planom tylko przeszkodzić. Tego poeta nie potrafił
zrozumieć. Wypominał kochance, iż kiedyś w chwili miłosnego

uniesienia obiecała mu małżeństwo. Klodia jednak związała się z
innym mężczyzną, na co Katullus zareagował słynnym wierszem:

Kocham i nienawidzę. Jak to możliwe? — zapytasz.
Nie wiem, jak to możliwe. Czuję, że jest tak. I cierpię[8].

Katullus znalazł ukojenie w nienawiści. Pisał złośliwe

wiersze, mieszając dawną kochankę z błotem. Mimo iż jej

aktualny partner (niejaki Celiusz Rufus) stwierdził publicznie, iż
Klodia w jadalni mówi „tak”, a w sypialni „nie”, poeta zarzucał jej

nimfomanię:

Niech sobie żyje z gachami szczęśliwa,
Setka ich naraz w domu u niej bywa;
Każdemu sprzyja, choć w sercu nie lubi
I chytrze gubi [9].

Wydaje się, że w zarzutach Katullusa było trochę prawdy.

Cyceron wspominał o przyjęciach w ogrodach Klodii, na których
bywały dziesiątki młodych mężczyzn. Podobno uwielbiała ona

przechadzać się wzdłuż Tybru, podziwiając nagie ciała
pływających w rzece młodzieńców. Całej jednak prawdy

[8] – K a t u l l u s , LXXXV, [w:] Muza rzymska, Warszawa 1963.
[9] – Poezje Katulla, Kraków 1898, LXVIII.

zapewne nigdy się nie dowiemy. Możliwe, iż Klodia nie
zadowalała się wyłącznie Celiuszem, ale więcej już nie oddała się

Katullusowi. Poecie pozostały więc wyłącznie wiersze.

Krążyły też plotki na temat rzekomego kazirodztwa Klodii z

bratem. Faktem jest, że ukochana Katullusa była do Klodiusza
bardzo przywiązana i darzyła go wyjątkowym uczuciem. Nic

więc dziwnego, że zeznania Cycerona potraktowała jako atak
przeciwko sobie. Jeżeli nawet miała jakąś słabość do mówcy, od

tej chwili zamieniła się ona w nienawiść, wymierzoną nie tylko w
Cycerona, ale także w jego żonę. Klodia bowiem nie poświęcała

się wyłącznie sprawom zmysłów. Jako rasową Rzymiankę
interesowała ją również władza, wpływ na politykę państwa.

Należąc do rodu Klaudiuszów, z urodzenia musiała obracać się w
kręgach senatorów, konsulów, wodzów. Jej kolejni mężowie

(Lucjusz Lukullus i Metellus) byli konsulami i namiestnikami
prowincji. Przede wszystkim jednak ze wszech miar popierała

karierę brata. Ten zaś, świadom własnych możliwości, chciał
zdobyć znaczenie, co bardziej wysługując się uznanym

politykom. W tym celu postanowił osiągnąć stanowisko trybuna
ludowego. Urząd ten dawał bardzo szerokie kompetencje, z

prawem weta wobec zarządzeń i ustaw włącznie. Trybunami
jednak mogli być wyłącznie plebejusze, a Klodiusz pochodził z

rodziny patrycjuszowskiej. Ale w skorumpowanym Rzymie nie
było rzeczy niemożliwych. Klodiusz znalazł więc plebejusza,

który za godziwe wynagrodzenie zgodził się go adoptować.
Młody arystokrata zmienił wtedy nazwisko rodowe i przyjął to,

pod którym przeszedł do historii. Dość szybko zdobył pożądane
stanowisko, przekupując wyborców. Następnym krokiem

awanturnika było nawiązanie kontaktów politycznych z Cezarem
i Krassusem. Możliwe zresztą, że początek współpracy z tymi

politykami należy datować na okres wcześniejszy i że to właśnie
złoto Krassusa umożliwiło Klodiuszowi osiągnięcie stanowiska

trybuna ludowego. Zdolny awanturnik już niebawem miał
wykazać swoją przydatność.

Cyceron szybko zrozumiał, jak drogo przyjdzie mu zapłacić

za chwile triumfu. Klodiusz zaczął się liczyć w Rzymie, co więcej,
współpracował z Cezarem i Krassusem, czyli politykami bez

wątpienia zamieszanymi w spisek Katyliny. W ten sposób mówca
miał przeciwko sobie nie tylko dawnych spiskowców, ale

również sprytnego kondotiera politycznego. A to wszystko przez
uległość wobec żony i jej podejrzenia! Klodiusz głośno

rozpowiadał w stolicy, że się zemści, i nie były to bynajmniej
czcze pogróżki. Stanowisko trybuna ludowego dawało mu po

temu wiele możliwości, a sprawa egzekucji stronników Katyliny
budziła wystarczająco dużo kontrowersji prawnych. Mówca

przeczuwał, co się święci, i dawał wyraz swemu niepokojowi w
listach do przyjaciół. Przez długi okres jego jedyną nadzieją

pozostawał Pompejusz. Wielki wódz obiecał Cyceronowi
poparcie i ochronę przed atakami Klodiusza.

W rok później sytuacja uległa całkowitej zmianie.

Krótkowzroczność niektórych polityków (zwłaszcza Katona)

spowodowała, że Pompejusz zbliżył się do Krassusa i Cezara.
Ostatecznie zawarli porozumienie, którego naczelna zasada

głosiła, że w państwie nie wydarzy się nic takiego, co by nie
odpowiadało jednemu z nich. Tak zwany pierwszy triumwirat

zupełnie przeobraził scenę polityczną państwa. Dużą rolę zaczęli
odgrywać pozostali przy życiu stronnicy Katyliny oraz Klodiusz.

Cyceron zrozumiał, że teraz zapłaci za stracenie spiskowców i za
zeznania w procesie Klodiusza. W cztery lata po pamiętnej nocy

konsulem został Cezar. W rok później Klodiusz wystąpił z
projektem ustawy, która przewidywała karę wygnania dla

każdego urzędnika państwowego, który skazał na śmierć
współobywatela bez odwołania się do opinii ludu. Chociaż

nazwisko Cycerona nie padło w projekcie, wszyscy wiedzieli
przeciwko komu ma być skierowana ustawa. Od byłego

triumfatora odwrócili się dawni przyjaciele. Pompejusz, którego
chciał prosić o pomoc, potajemnie wyniknął się z domu, aby tylko

uniknąć rozmowy. Cyceron nie czekał na oficjalny wyrok.

Kiedy przebywał jeszcze na terytorium Italii, otrzymał

wiadomość, że Klodiusz przeforsował nową ustawę. Na jej mocy

zburzono dom mówcy w stolicy oraz dwie wille w Kampanii.
Jednocześnie skonfiskowano cały jego majątek. Terencja nie

znalazła się w całkowitej nędzy jedynie dlatego, że miała własny
majątek, którego nie mogła objąć ustawa. Cyceronowi zakazano

pod karą śmierci zbliżania się do Italii na odległość trzech i pół
tysiąca mil. Ostatecznie mówca osiadł w Tessalonice w Grecji,

czekając na odmianę losu. Na wygnaniu przebywał przez rok,
przeklinając uległość wobec żony i jej ambicji.

Tymczasem w stolicy Klodia poróżniła się ze swoim

kochankiem Celiuszem. Nie wiemy, co było przyczyną konfliktu.

Podobno to Celiusz porzucił Klodię, a ta z zemsty oskarżyła go o
próbę jej otrucia. Poza tym zeznała, że jej były partner brał

czynny udział w zamordowaniu posłów egipskich przybyłych z
ramienia królowej Bereniki. Celiusz znalazł się więc w bardzo

trudnej sytuacji. I wtedy to w stolicy pojawił się Cyceron,
odwołany z wygnania. Mając stare porachunki z Klodią, wystąpił

w obronie Celiusza. Zrobił to tym chętniej, że podczas jego
nieobecności w Rzymie Klodia wyjątkowo znęcała się nad

Terencją. Nic bliższego o tym nie wiemy, ale znając charakter
nieprzyjaciółki Cycerona, możemy spodziewać się wszystkiego

najgorszego. W mowach obrończych Cyceron dał upust całej
nienawiści, jaką żywił do pięknej kobiety. Czynił aluzje do jej

kazirodczych stosunków z bratem i chciwości na pieniądze.
Sugerował, że otruła swojego drugiego męża i że jest największą

nierządnicą w dziejach państwa. W rezultacie osiągnął swój cel:
Celiusz został uniewinniony, a Cyceron i Terencja wzięli odwet za

chwile upokorzeń.

Z czasem między małżonkami zaczęły narastać różnice zdań.

Teraz, kiedy zagrożenie minęło, okazało się, że tak naprawdę
niewiele ich łączy. Pojawiły się kłótnie o pieniądze, które w

poprzednim okresie raczej się nie zdarzały — w każdym razie nic
o tym nie wiadomo. Można przypuszczać, że Terencja powoli

zmieniła swoje preferencje. Kiedy zrozumiała, że mąż nie nadaje
się do odegrania pierwszoplanowej roli w życiu politycznym

republiki, całą namiętność skierowała na gromadzenie bogactw.

A może wpłynęła na to ruina finansowa wygnanego z kraju
Cycerona. Dla takiej kobiety jak Terencja, od dzieciństwa

przywykłej do życia w luksusie, musiał to być prawdziwy szok.
Faktem jest, że między małżonkami narastały sprzeczki na temat

spraw finansowych, a mówca skarżył się przyjaciołom, iż żona go
oszukuje. Wreszcie doszło do rozwodu, co obie strony przyjęły z

zadowoleniem. Terencja następnie wyszła za zwolennika Cezara
(ona, gorliwa stronniczka republiki!), co nie najlepiej świadczy o

trwałości jej przekonań politycznych. Nowy mąż, ulubieniec
dyktatora, z jego łaski dorobił się bajecznego majątku. Nie było

dla niego problemem mieć pałac w Rzymie czy też liczne
posiadłości na prowincji. Terencja przeżyła go, po czym wyszła

za mąż po raz trzeci. Zmarła w wieku stu trzech lat (!!!), w
czasach kiedy Rzym był już cesarstwem. Cycerona przeżyła o

ponad pół wieku. Wcześniej jednak miała okazję obserwować
jego upadek i śmierć, do czego przyczyniła się oczywiście

kobieta. Najwybitniejszy mówca Rzymu wykazywał bowiem
niespotykany talent do robienia sobie wrogów z kobiet

działających na niwie politycznej.

Fulwia i Marek Antoniusz

prawczyni zguby Cycerona nosiła imię Fulwia. Urodziła się w

niewielkim italskim miasteczku o nazwie Tusculum. Jej ojcem

był Fulwiusz Bambalia pochodzący ze stanu ekwitów. Podobno

wyróżniał się wyłącznie głupotą, oszustwami i wadą wymowy.
Ta ostatnia cecha znalazła swoje odzwierciedlenie w przydomku

nadanym mu przez współczesnych (Bambalia znaczy „jąkała”). W
życie publiczne Fulwia wkroczyła wraz z zawarciem małżeństwa.

A wyszła za mąż wspaniale, poślubiając słynnego Publiusza
Klodiusza, wroga Cycerona.

Małżeństwo z Fulwią zaskoczyło otoczenie Klodiusza. Fulwia

nie była specjalnie urodziwa, a o jej charakterze zachowały się

jak najgorsze opinie. Była natomiast osobą wybitnie inteligentną,
dorównującą umysłowo wielu ówczesnym politykom. Ponadto

odziedziczyła po ojcu znaczny majątek. Wydaje się, że na decyzję
Klodiusza wpłynęły oba czynniki. Potrzebował obok siebie osoby

inteligentnej, która mogła go wspierać intelektem, a nie bez
znaczenia były również względy ekonomiczne, jako że jego

działalność wymagała znacznych nakładów finansowych.
Według zgodnej opinii kronikarzy Fulwia wywierała na trybuna

znaczny wpływ. Klodiusz zasięgał jej rady we wszystkich
sprawach, wszędzie ją ze sobą zabierał. A nie były to łatwe

wyprawy. Stolica stała się areną bezpardonowej walki między
zwolennikami i przeciwnikami republiki. Miasto sterroryzowały

uzbrojone bandy obu stronnictw. W tej rzeczywistości doskonale
odnalazł się Klodiusz, który został przywódcą oddziałów

popierających wrogów republiki. Jego antagonistą był niejaki
Milon. Między obiema bandami ciągle dochodziło do walk i w

czasie jednej z nich zginął Klodiusz. Niebawem zmarła również
jego słynna siostra.

Fulwia bardzo rozpaczała. Dało to podstawy do plotek, że jej

żal miał podłoże czysto praktyczne. Podobno histeryzowała, aby

osiągnąć bezpośrednie efekty. Na pewno udało jej się wywołać
zamieszki na pogrzebie męża. Wzburzony tłum spalił ciało

Klodiusza na zaimprowizowanym stosie, co spowodowało
groźny pożar. Sama Fulwia nie zachowywała się później jak

nieutulona z żalu wdowa. W miesiąc (!) po pogrzebie wyszła
ponownie za mąż, za przyjaciela Klodiusza, Skryboniusza

Kuriona. Nowy mąż Fulwii, podobnie jak jego poprzednik, był z
zawodu awanturnikiem politycznym. Dotychczas związany ze

zwolennikami republiki, teraz stał się gorliwym stronnikiem
Cezara. Niektórzy gotowi są przypisywać tę zmianę frontu

wpływowi Fulwii, ale prawda wydaje się bardziej prozaiczna.
Prawdopodobnie Kurion od dawna współpracował z Cezarem i

na jego polecenie działał w szeregach republikanów. W pewnym
momencie przestał być potrzebny jako informator (czy też

prowokator) i mógł oficjalnie wrócić do obozu Cezara. Jedno jest
pewne. Zmiana frontu nie przyniosła Kurionowi szczęścia. Zginął

w 49 r. p.n.e. w czasie walk ze stronnikami Pompejusza w Afryce.

Fulwia wkrótce wyszła za mąż po raz trzeci. Tym razem za

jednego z najbardziej interesujących mężczyzn epoki, Marka

Antoniusza. Bliski współpracownik Cezara, jego ulubiony oficer,
od wczesnych lat był on bohaterem licznych skandali

obyczajowych. W latach młodzieńczych przeżył namiętny
romans z Kurionem (drugim mężem Fulwii), o czym plotkowała

cała stolica. Po tym skandalu wyjechał na kilka lat do Azji
Mniejszej, aby rzymskim obyczajem wzbogacić się przy okazji

wojny. Wcześniej jednak podobno zdążył zostać kochankiem
Fulwii. W chwili ślubu z nią miał już za sobą dwa nieudane

małżeństwa. Jego pierwszą żoną była niejaka Fadia, córka
wyzwoleńca. Ożenił się z nią prawdopodobnie dla posagu, a sam

związek nie trwał długo. Następnie poślubił córkę Antoniusza
Hybrydy. Małżeństwo zakończyło się rozwodem, gdyż żona

zdradzała go z Dolabellą. Sam Antoniusz również nie był święty.
Uczciwie zapracował na reputację hulaki i kobieciarza. Zdarzyło

się, że obwoził po Rzymie jedną ze swoich kochanek, aktorkę
Cysteris, w powozie zaprzężonym w parę lwów! Cóż za fantazja!

W tej sytuacji Cezar, znużony wybrykami swojego oficera, polecił
mu się ożenić. Dyktator, mimo iż sam prowadził rozrywkowy

tryb życia, nigdy nie przekroczył granicy dobrego smaku. Nie
zadawał się z aktorkami czy kurtyzanami, adorując wyłącznie

damy z arystokracji. Poza tym, jako człowiek dyskretny, nigdy
nie pozwolił sobie na publiczne demonstracje. Dlatego też

skandaliczna opinia towarzysząca jego współpracownikowi była
mu wyjątkowo nie na rękę. Zastanawiać może, dlaczego wybór

Antoniusza padł na Fulwię. Prawdopodobnie również wpłynął na
to Cezar. Fulwia — wdowa po Klodiuszu i Kurionie, była osobą

zasłużoną dla stronnictwa cezariańskiego. Jej lojalność
pozostawała poza wszelkimi podejrzeniami, a jako kobieta

inteligentna dobrze orientowała się w życiu politycznym Rzymu.
Sam Antoniusz musiał zachować dobre wspomnienia o romansie

z Fulwią, gdyż nie protestował przeciwko poleceniu dyktatora. W
ten sposób mężczyźni Fulwii ułożyli rzadko spotykany ciąg.

Przypomnijmy. Nasza bohaterka, będąc żoną Klodiusza,

zdradzała go z Antoniuszem. Następnie została żoną Kuriona,
który wcześniej był kochankiem jej kochanka. Po czym poślubiła

swojego ekskochanka, który wcześniej był kochankiem jej byłego
męża. Trzeba przyznać, że trudno nawet teoretycznie o podobne

kombinacje erotyczne.

Mimo małżeństwa z Fulwią Antoniusz nie zerwał z Cysteris.

Stała się ona przyczyną licznych awantur domowych. A jednak są
podstawy, by przypuszczać, że małżonków łączyło poważniejsze

uczucie. W źródłach zachowała się relacja rzucająca interesujące
światło na kulisy związku Antoniusza i Fulwii. Otóż pewnego

dnia wyjechał on na polecenie Cezara do Hiszpanii. Wkrótce
jednak zawrócił do Rzymu i zamaskowany dotarł do domu. Tam

przedstawił się jako posłaniec Marka Antoniusza, po czym
wręczył żonie pismo od siebie. W liście wyznawał jej miłość i

zobowiązywał się do zerwania z Cysteris. Kiedy Fulwią po
przeczytaniu pisma zaczęła płakać, Antoniusz zdjął z głowy

kaptur i porwał ją w ramiona.

Śmierć Cycerona

o zwycięstwie nad pompejańczykami Cezar mianował swoim

zastępcą Antoniusza, oficjalnie uważanego za sukcesora linii

politycznej dyktatora. Kiedy 15 marca 44 r. p.n.e. Cezar został

zamordowany, przed mężem Fulwii pojawiła się szansa zostania
przywódcą stronnictwa cezariańskiego. Obiektywnie jednak

rzecz biorąc, w chwili zamachu na przełożonego Antoniusz
stchórzył. Gdy spiskowcy rzucili się na dyktatora, on stał przed

wejściem sali obrad senatu. Jako mężczyzna o dużej sile fizycznej,
mógł ocalić Cezara, ale nie zaryzykował. Zbiegł z miejsca

zamachu i w ukryciu czekał na rozwój wydarzeń. Wkrótce
wspólnie z zamachowcami wziął udział w posiedzeniu senatu.

Zachowywał się bardzo pragmatycznie, jak rasowy polityk. Cezar
nie żył i nic nie mogło już przywrócić go do życia. Teraz należało

rozpoznać sytuację, aby dowiedzieć się, jakimi siłami dysponują
spiskowcy i kto właściwie do nich należy. Posiedzenie senatu

zakończyło się kompromisem. Ostateczne rozstrzygnięcia
odłożono na później, co w praktyce oznaczało wybuch wojny

domowej.

Pierwsze miesiące były okresem kompletnego chaosu.

Układy i przymierza zmieniały się w zadziwiającym tempie. O
skali zamieszania świadczy fakt, że adoptowany syn Cezara,

Oktawian (późniejszy cesarz August), uchodził przez pewien czas
za nadzieję republikanów! Jasny podział nastąpił po upływie

roku. Oktawian zawarł porozumienie z Antoniuszem i Markiem
Lepidusem. Powstały w ten sposób II triumwirat stał się

najwyższą władzą w państwie. Pierwszym posunięciem
triumwirów było ogłoszenie listy proskrybowanych obywateli.

Umieszczone na niej osoby zostały wyjęte spod prawa. Od tej
chwili każdy mieszkaniec imperium miał obowiązek

pozbawienia ich życia przy pierwszej nadarzającej się
sposobności. W nagrodę zabójcy obiecano część majątku

skazanego, a w wypadku niewolników dodatkowo wolność
osobistą. Na liście proskrypcyjnej znalazły się nazwiska wrogów

nowego reżimu, pewnej liczby osób zamożnych, których majątki
mogły pomóc w prowadzeniu dalszej wojny, oraz osobistych

przeciwników. Na pewno jedno nazwisko umieszczono tam na
osobiste żądanie Fulwii. Senator Celiusz Rufus (kochanek Klodii,

oskarżony przez nią o trucicielstwo) odmówił jej kiedyś
sprzedania swojego domu. Teraz padł ofiarą proskrypcji. Kiedy

jego głowę przyniesiono Antoniuszowi, ten polecił odesłać ją
żonie. Fulwia mogła wreszcie wejść w posiadanie domu, którego

tak bardzo pożądała. Druga ofiara obciąża w równym stopniu
sumienie Fulwii i Antoniusza. Chodzi o Cycerona. Małżonkowie

mieli wystarczająco dużo powodów, aby go znienawidzić.
Cyceron był autorem namiętnych mów przeciwko Antoniuszowi

(tzw. filipik). Fulwia zaś nienawidziła Cycerona z kilku
względów. Po pierwsze, swego czasu zajadle zwalczał Klodiusza.

Po drugie, obecnie nie zostawiał na niej suchej nitki, oskarżając o
wszelkie możliwe zbrodnie. Co więcej, sugerował, że to ona jest

złym duchem męża i wiele poczynań Antoniusza należy zapisać

na jej konto. Mówca zapłacił za to najwyższą cenę. Został zabity,
a jego odciętą głowę przyniesiono Antoniuszowi. Ten polecił

wystawić ją na widok publiczny na Forum, a poniżej przybić
odrąbane ręce mówcy, którymi pisał swoje mowy. Fulwii jednak

było tego za mało. Osobiście przekłuła język martwej głowie
Cycerona, żeby mieć dodatkową mściwą satysfakcję. Nigdy nie

darowała mówcy roli, jaką odegrał w procesie ukochanego
Klodiusza, ani oskarżeń rzucanych na nią i Antoniusza w

Filipikach. Nie zwykła puszczać w niepamięć doznanych uraz i z
wiekiem ta cecha charakteru zaczęła u niej dominować.

Zachowanie Fulwii nie odbiegało specjalnie od ówczesnych

obyczajów. Epoka obfitowała w krwawe wydarzenia, a kobiety

nie pozostawały w tyle za mężczyznami. Na przykład niejaka
Pomponia (bratowa Cycerona!) uśmierciła w wyrafinowany

sposób wyzwoleńca Filologusa, któremu zarzucała współudział
w zabójstwie męża. Zmusiła mianowicie nieszczęśnika do

stopniowego obcinania sobie członków, gotowania ich i
spożywania! Zresztą żony proskrybowanych też zachowywały

się bardzo różnie. Niektóre pomagały mężom ze wszystkich sił,
odnotowano jednak wcale nierzadkie przypadki zdradzania

miejsc kryjówki czy wręcz nasyłania siepaczy na małżonków.

Ambicje Fulwii

odobnie jak za czasów Klodiusza, Fulwia brała czynny udział

w życiu politycznym męża. Zachowała się relacja o jej

obecności przy pacyfikacji zbuntowanych legionów pod

Brundisium. W celu przywrócenia dyscypliny Antoniusz
zarządził tam decymację. Co dziesiąty żołnierz zbuntowanych

formacji został publicznie ścięty.

Fulwia stała tak blisko miejsca kaźni, że krew skazańców

obryzgała jej szaty. Kronikarze skwapliwie odnotowali ten fakt,
przeciwstawiając postępowanie żony Antoniusza zachowaniu

matki i siostry Oktawiana. Atia i Oktawia zawsze wstawiały się za
skazańcami i nieraz nawet skutecznie. Nic więc dziwnego, że

Fulwia jawiła się współczesnym jako demon zła, wywierający
fatalny wpływ na męża.

W rok po zawarciu triumwiratu połączone wojska Oktawiana

i Antoniusza pokonały armię republikańską pod Filippi. Sprawa

restytucji republiki ostatecznie upadła i stało się jasne, że w
niedługim czasie dojdzie do konfliktu między zwycięzcami. Na

razie jednak triumwirowie zgodnie podzielili pomiędzy siebie
państwo. Antoniuszowi przypadły prowincje wschodnie i tam też

wkrótce wyjechał, pozostawiając na straży swoich interesów w
Italii żonę i brata Lucjusza. Latem 41 r. p.n.e. spotkał w Tarsie

królową Egiptu, Kleopatrę. Znali się już wcześniej, może nawet
pod nieobecność Cezara byli kiedyś kochankami. Teraz oboje

dostrzegli wspólnotę interesów. Romans z Kleopatrą
satysfakcjonował Antoniusza jako mężczyznę i polityka. Zdobył

fascynującą kobietę i znalazł oparcie w bogactwach Egiptu. Dla
Kleopatry zaś Antoniusz był idealnym narzędziem do

podniesienia znaczenia własnego kraju na arenie

Marek Antoniusz

międzynarodowej.

Echa romansu z królową Egiptu dotarły do Italii. A kiedy

Antoniusz zdecydował się spędzić w Aleksandrii zimę, Fulwia
zrozumiała, że mąż chce się związać z Kleopatrą na dłużej.

Ambitna kobieta postanowiła przypomnieć o sobie. Wspólnie z
Lucjuszem Antoniuszem rozwinęła sieć intryg przeciwko

Oktawianowi. Lucjusz całkowicie podporządkował się bratowej,
możliwe zresztą, że miał własne ambicje polityczne.

Prawdopodobnie liczył na to, że po usunięciu Oktawiana zajmie
jego miejsce. Nie jest zresztą wykluczone, iż taki pomysł wyszedł

od Fulwii, obdarzonej darem przekonywania. Można też
podejrzewać, że sugestie poparła ona swoim ciałem, bo mimo

wspomnianego braku urody podobała się mężczyznom. W
każdym razie Lucjusz stał się posłusznym narzędziem w jej

rękach.

Na efekty intryg tej dwójki nie trzeba było długo czekać.

Doszło do buntu przeciwko rządom Oktawiana w Italii.
Adoptowany syn Cezara szybko jednak opanował sytuację i

zmusił przeciwników, by wycofali się do Peruzji. Przez kilka
miesięcy trwało oblężenie miasta, w którym rychło zabrakło

żywności. Kiedy wreszcie, wyczerpane i wygłodzone, się
poddało, zwycięzca potraktował buntowników wyjątkowo

brutalnie. Stracony został cały zarząd miasta; podobny los
spotkał zwolenników Antoniusza. Jedynie nielicznym udało się

zbiec, a był wśród nich senator Tyberiusz Klaudiusz Neron z
rodziną. Jego żona nazywała się Liwia, syn zaś nosił imię ojca. W

taki oto sposób śmierci z ręki Oktawiana uniknęli jego późniejsza
żona i następca.

Zadziwiająco uprzejmie potraktowano natomiast dwoje

przywódców rebelii. Oktawian nie zamierzał zaostrzać

stosunków z Antoniuszem, dokonując egzekucji jego żony i brata.
Sytuację opanowano i dalsza eskalacja napięcia nie była

potrzebna. Lucjusz i Fulwia zostali zwolnieni i otrzymali prawo
opuszczenia Italii. Chora i wyczerpana Fulwia wyjechała do

Grecji, gdzie spotkała się z mężem. Powracający od Kleopatry

Antoniusz potraktował żonę wyjątkowo brutalnie. Zarzucił jej, że
ośmieliła się wywołać wojnę i w dodatku ją przegrała.

Udzieliwszy wyczerpanej kobiecie ostrej reprymendy, wyjechał
do Italii zawrzeć porozumienie z Oktawianem. Fulwia pozostała

w Grecji. Oblężenie Peruzji odbiło się na jej zdrowiu. Wiedziała,
że przegrała i jako polityk, i jako kobieta. Załamała się

psychicznie, co wraz z wyczerpaniem fizycznym spowodowało
jej rychły zgon w kilka tygodni po rozstaniu z mężem. Jej śmierć

nastąpiła w odpowiedniej chwili dla Antoniusza. W negocjacjach
z Oktawianem mógł teraz całą winę zrzucić na żonę i dzięki temu

zawrzeć nowe porozumienie. A jako człowiek wolny, poślubił
owdowiałą siostrę konkurenta. Spędził z nią dwa lata i doczekał

się dwojga dzieci. Tuż przed urodzeniem drugiego wspólnie
wyjechali do Grecji. Stamtąd Antoniusz, w trosce o zdrowie

ciężarnej żony, odesłał ją do Italii. Wkrótce zaś po wyjeździe
Oktawii ponownie związał się z Kleopatrą. Pozostał przy niej aż

do samobójczej śmierci w siedem lat później, po klęsce pod
Akcjum. W tym czasie u boku Oktawiana (a niebawem już

cesarza Augusta) rządziła Liwia, niedoszła ofiara wojny
rozpętanej przez Fulwię. Republika odeszła w przeszłość i

nastała zupełnie nowa epoka w dziejach świata
śródziemnomorskiego.

Małżeństwa Oktawiana

o śmierci Juliusza Cezara nastąpił czternastoletni okres

wojen domowych. W ciągu pierwszych dwóch lat

wyeliminowano zwolenników republiki, a do ostatecznej

rozgrywki doszło między sukcesorami Cezara: Oktawianem,
Antoniuszem i Lepidusem. Zwycięzcą został Oktawian, który w

27 r. p.n.e. przyjął tytuł Augusta, pod którym przeszedł do
historii. Zadebiutował on na scenie politycznej, nie mając jeszcze

dwudziestu lat. Pierwsze stanowiska zawdzięczał poparciu
wpływowego kuzyna, Juliusza Cezara. Jako wnuk jego siostry był

najbliższym męskim potomkiem dyktatora, co wróżyło piękną
karierę. Towarzyszył wujowi w wyprawie do Hiszpanii i wtedy to

Cezar mógł się przekonać o jego zaletach. Dostrzegł w
młodzieńcu zadatki na polityka wielkiego fomiatu. Zachowała się

co prawda informacja sugerująca, że swoje sukcesy u Cezara
zawdzięczał Oktawian zupełnie innym czynnikom. Podobno

okazał się wyjątkowo zręcznym kochankiem dyktatora... Można
jednak potraktować tę informację jako plotkę, tym bardziej że jej

autorem był Marek Antoniusz. Ale zachował się również przekaz,
że Oktawian oddał się Aulusowi Hircjuszowi, i do tego za

pieniądze. A wydarzyło się to ponoć podczas tej samej kampanii
hiszpańskiej Cezara, co rzekomy romans z dyktatorem.

Bez względu na to, ile prawdy tkwi w tych pogłoskach, w

późniejszych latach Oktawian był zdecydowanym

heteroseksualistą. Jeżeli rzeczywiście miał jakieś przygody
homoseksualne, to wyłącznie we wczesnym okresie młodości.

Raz zaszarganej reputacji nie udało się jednak oczyścić. Przez
wiele lat przeciwnicy wytykali mu zniewieściałość i podejrzewali

o upodobania homoseksualne.

IWIA

UGUST

Przyszły cesarz August bardzo wcześnie się zaręczył. Jego

wybranką była córka Serwiliusza Izauryckiego. Prawdopodobnie

zamierzał zawrzeć małżeństwo, które przyniosłoby mu korzyści
polityczne. Możliwe, że pomysł tego związku podsunął mu Cezar,

pragnący pokierować karierą kuzyna. Do ślubu jednak nie doszło,
albowiem Oktawian zerwał zaręczyny. Po śmierci Cezara

poślubił pasierbicę Antoniusza, Klaudię. Małżeństwo trwało dwa
lata, po czym Oktawian odesłał dziewczynę matce, oświadczając,

iż pozostała dziewicą. Delikatność Oktawiana nie powinna
dziwić, gdyż Klaudia była niepełnoletnia i konsumpcja

małżeństwa nosiłaby raczej charakter dewiacji. Zachowała się
natomiast smakowita historia pochodząca zapewne z tego

okresu. Otóż Oktawian wydał wystawną ucztę dla swoich
przyjaciół. Biesiadników było dwunastu, tylu ile bóstw

olimpijskich. Oktawian skromnie przybrał postać Apollina...
Biesiada spowodowała wzburzenie wśród ludności. W tym czasie

w Italii panował niedostatek wywołany wojnami domowymi, a tu
jeden z wielkorządców prowokował wyrafinowanym luksusem.

Z drugiej strony postępowanie Oktawiana nie powinno dziwić.
Liczył sobie dwadzieścia kilka lat, a młodość ma swoje prawa. Jak

długo można zajmować się wyłącznie wojną i polityką? Wkrótce
zresztą wstąpił w nowy związek małżeński. Tym razem poślubił

Skrybonię, kuzynkę władcy Sycylii, Pompejusza Młodszego. Jego
wybranka, znacznie od niego starsza, już wcześniej dwukrotnie

była mężatką. Oktawian pragnął zapewnić Italii dostawy
sycylijskiego zboża i stąd też wziął się pomysł tego związku.

Pożycie małżonków układało się fatalnie. Skrybonia była

zazdrosna, a pamiętajmy, że Oktawian miał skłonności do zabaw

w Apollina. Możemy przypuszczać, że wspomniana biesiada nie
ograniczyła się wyłącznie do wykwintnej konsumpcji. Od czego

przecież są nimfy i inne półboskie stworzenia... Wkrótce jednak
Oktawian dał żonie poważniejsze powody do zazdrości. Poznał

kobietę, dla której zupełnie stracił głowę. Nazywała się Liwia
Druzylla i pochodziła ze starego rodu Klaudiuszów. Jej ojciec

walczył przeciwko Oktawianowi w szeregach republikanów i po

klęsce pod Filippi popełnił samobójstwo. Co więcej, jej mąż
również należał do zwolenników republiki. Zasłynął z tego, że w

czasie posiedzenia senatu zwołanego po śmierci Cezara
zaproponował, aby mordercom dyktatora przyznać nagrody! Po

klęsce republikanów sprzymierzył się z Antoniuszem. Jako jego
zwolennik uczestniczył w wojnie wywołanej przez Fulwię i brata

triumwira, omal nie przypłacając tego życiem. Wraz z żoną
cierpiał głód w Peruzji. Potem Liwia oraz dwuletni syn

towarzyszyli mu podczas tułaczki. W okresie przejściowego
pojednania między Oktawianem i Antoniuszem wrócił do Rzymu.

Tam właśnie jego przeciwnik poznał Liwię i zakochał się w niej
bez pamięci. Trzeba przyznać, że adoptowany syn Cezara miał

dobry gust. Liwia liczyła sobie niewiele ponad dwadzieścia lat i
była wyjątkowo urodziwa. Do tego dysponowała nieprzeciętnym

intelektem i niemałą siłą woli. Z czasem okazało się, że dysponuje
też talentem aktorskim i jest całkowicie pozbawiona skrupułów

moralnych, ale nie uprzedzajmy wypadków. Związek z
Oktawianem rokował znaczne nadzieje. Już teraz kuzyn Cezara

był jednym z rzeczywistych władców imperium, a w przyszłości
mógł się stać jeszcze potężniejszy. Zostać pierwszą damą

imperium? Któraż kobieta oparłaby się takiej pokusie? Nie
wiemy, kiedy się zaczął romans Liwii i Oktawiana i jak długo

trwał w ukryciu. W pewnym momencie Tyberiusz zgodził się na
rozwód. Jego żona była w szóstym miesiącu ciąży... Zachowała się

pikantna historia, jak to Oktawian oraz Liwia z Tyberiuszem
uczestniczyli w pewnej wystawnej uczcie. Leżeli obok siebie, po

czym Oktawian z Liwią wstali i się oddalili. Kiedy wrócili, wygląd
Liwii nie pozostawiał żadnych wątpliwości co do tego, czym się

zajmowali. Czy Tyberiusz, arystokrata w każdym calu, miał
dłużej znosić podobne upokorzenia? Żona chce być z

Oktawianem? Proszę bardzo, on nie będzie stawiał przeszkód.
Niech się zatem pobiorą jak najszybciej i dadzą mu spokój.

Pewien problem polegał na tym, że Skrybonia również była w
ciąży i nie wypadało porzucać jej przed rozwiązaniem. Oktawian

odczekał więc do dnia porodu, a nazajutrz wysłał żonie list

rozwodowy. Potem niezwłocznie poślubił Liwię. W czasie
uroczystości zaślubin Tyberiusz odgrywał rolę nieżyjącego ojca

panny młodej. Mógł być przeciwnikiem politycznym Oktawiana,
ale przecież nie będzie z nim walczył o własną żonę. Zajął się

natomiast troskliwie synkiem, którego miał z tego związku. Co
więcej, wkrótce przyjął na wychowanie dziecko, które urodziła

Liwia w trzy miesiące po ślubie z Oktawianem. Do dzisiaj nie ma
odpowiedzi na pytanie, kto był ojcem Druzusa. Oktawian uznał

go wprawdzie za swojego syna, ale odesłał do domu Tyberiusza.
Współcześni wyrażali podzielone opinie na ten temat. Oktawian

zawsze miał słabość do młodszego syna Liwii, lecz można to
tłumaczyć miłym usposobieniem chłopca. Wiążące jest, że nosił

on nazwisko pierwszego męża Liwii, i ten fakt musimy traktować
jako pewnik. Kiedy w pięć lat później Tyberiusz zmarł, jego

synowie wychowywali się w domu Oktawiana.

Liwia

e wrześniu 31 r. p.n.e. Oktawian pokonał Antoniusza i

Kleopatrę pod Akcjum, a w rok później podbił Egipt. W

następnych latach stworzył podstawy nowego ustroju. Objął

rządy bez zewnętrznych oznak władzy. Oficjalnie był tylko
pierwszym senatorem, czasem pełniącym urzędy republikańskie.

Ale w rzeczywistości sprawował władzę absolutną. Skupiał w
swych rękach całość sił zbrojnych, bez jego zgody nic nie mogło

się wydarzyć w państwie. August wyciągnął wnioski z losów
poprzedników. Uznał, że dla jego poddanych ważniejsza jest

forma niż treść.

Dlatego dalej istniała Rzeczpospolita Rzymska, funkcjonował

senat, nadal powoływano konsulów, pretorów, trybunów
ludowych. Zmieniło się jednak postępowanie Oktawiana. Zaczął

dbać o moralność, przynajmniej na pokaz. Już nie uczestniczył w
„boskich biesiadach”, nie pozował na Apollina. Dominującymi

cechami życia Augusta i Liwii stały się skromność i prostota.
Rodzina cesarska mieszkała w niepozornym budynku na

Palatynie. Wyposażenie domu znacznie odbiegało od standardów
przyjętych wśród arystokracji rzymskiej. Przez kilkadziesiąt lat

August zajmował ten sam pokój. Ostentacyjnie nosił szaty
wykonane własnoręcznie przez żonę łub siostrę. Liwia

dostosowała się do męża. Szybko odnalazła się w roli matrony
rzymskiej, która swoim zachowaniem daje przykład innym. Dom

prowadziła nader skromny, a posiłki, według opinii kronikarzy,
serwowała wręcz prostackie. W menu dominowały chleb, ser,

daktyle, figi. W czasie organizowanych biesiad przestrzegano, by
liczba dań nie przekraczała sześciu, a gospodarze dbali, żeby

przyjęcie było atrakcyjne z powodów towarzyskich, nie
kulinarnych.

Małżeństwo Liwii i Augusta pozostało bezdzietne. Liwia tylko

raz zaszła w ciążę, ale poroniła, co spowodowało bezpłodność.

Cesarz August

Jedynym więc dzieckiem cesarza była córka ze związku ze
Skrybonią, Julia. Dziewczynkę wychowywała Liwia, dając upust

swojej niechęci do dziecka. Znęcając się nad Julią, zmuszała ją do
wielogodzinnego tkania czy przędzenia.

W majestacie starorzymskich cnót wyżywała się na

dziewczynie. Ale przecież wychowywała jedyne dziecko Augusta

zgodnie z ideałami, które propagował! Ten reżim wychowawczy
dotyczył zresztą i innych dzieci z rodziny cesarskiej. U niemal

wszystkich zanotowano później choroby psychiczne. Nie
chciałbym tutaj sugerować, że wyłączną tego przyczyną było

wychowanie przez Liwię, ale wpływ cesarzowej wydaje się
znaczący.

Mimo oficjalnie głoszonych zasad August nie zawsze

dochowywał wierności żonie. Odnotowano nazwiska kilku jego

Liwia

kochanek pochodzących z najlepszych rodów arystokracji
rzymskiej. Była wśród nich Terencja, żona najbliższego

współpracownika cesarza, Mecenasa. Współżyła ona z cesarzem
za zgodą i wiedzą męża! Może to budzić pewne zdziwienie, ale

August posuwał się jeszcze dalej. Podczas jednego z przyjęć
wydawanych na jego cześć bez skrupułów uwiódł żonę

gospodarza niemal na oczach wszystkich zaproszonych gości!
Ponadto Antoniusz zarzucał Oktawianowi, że utrzymuje stosunki

z kilkoma kobietami jednocześnie, sugerując upodobanie do
seksu grupowego.

Powyższe opinie są bez wątpienia prawdziwe. Nie

zaprzeczali temu nawet najbliżsi przyjaciele cesarza. Tłumaczyli

jednak, że August działa w interesie państwa. Uwodząc bowiem
mężatki, pozyskuje informacje o ich towarzyszach życia, a zatem

także o ewentualnych spiskach i zamachach. Ciekawe tylko czego
chciał się dowiedzieć od żony Mecenasa? Czyżby i jemu nie ufał?

W latach późniejszych cesarz zaprzestał uwodzenia mężatek.
Podobno Liwia wyszukiwała mu młodziutkie nałożnice, które

pozbawiał dziewictwa. Według relacji kronikarza uprawiał ten
proceder „z lubością”. No cóż, każde małżeństwo rządzi się

swoimi prawami, ale wyczyny seksualne „odnowiciela
moralności rzymskiej” muszą budzić niesmak, jeżeli porównać je

z ideałami, które oficjalnie głosił.

Augusta i Liwię dzielił stosunek do sprawy następstwa tronu.

Ich małżeństwo pozostało bezdzietne i z czasem na plan
pierwszy wysunął się problem sukcesji po cesarzu. Kiedy po

zwycięstwie pod Akcjum August wjeżdżał rydwanem do Rzymu,
towarzyszyło mu dwóch chłopców. Jednym z nich był starszy syn

Liwii, Tyberiusz, drugim siostrzeniec cesarza, Marcellus. Liwia
protegowała swojego syna, którego cesarz jednak zdecydowanie

nie lubił. Mimo to dość długo wahał się z podjęciem decyzji.
Wreszcie po długim namyśle postawił na Marcellusa. Zgodnie z

tradycją rzymską powoli kierował karierą polityczną chłopca.
Jednocześnie postanowił, że siostrzeniec poślubi Julię. Na czas

uroczystości zaślubin dyplomatycznie wyjechał do Hiszpanii,

zlecając zastępstwo Markowi Agrypie. Najwyraźniej wolał być
wówczas z dala od Liwii i jej wyrzutów. Po powrocie umiejętnie

przyzwyczajał poddanych do osoby zięcia. Sfinansował
wspaniałe igrzyska dla ludu, które poprowadził Marcellus.

Oczekiwał, że z czasem siostrzeniec stanie się podporą jego
władzy. Tymczasem kiedy cesarz poważnie zachorował, wygrała

racja stanu: August przekazał rządy nad państwem Agrypie,
swemu najstarszemu przyjacielowi, wytrawnemu wodzowi i

administratorowi, wychodząc z założenia, iż Marcellus nie ma
jeszcze wymaganego doświadczenia. W chwili zagrożenia cesarz

się nie zawahał. Jego decyzja wywołała furię zięcia. Chłopak rwał
się do władzy, wiedział, że jego przeznaczeniem jest panowanie

nad imperium, ale nie chciał czekać. Gdy August wyzdrowiał,
Marcellus zaczął obrzydzać życie Agrypie. Robił to na tyle

skutecznie, że stary wódz podał się do dymisji. Zrezygnował ze
wszystkich pełnionych funkcji i wyjechał z Italii. Osiadł na

greckiej wyspie Mityllene jako osoba prywatna. Marcellus
triumfował. Nie przypuszczał jednak, że los (?) sprawi mu

przykrą niespodziankę. W trzy lata po ślubie z Julią zmarł po
krótkiej chorobie i sprawa sukcesji po cesarzu znów stała się

otwarta. Nagła śmierć następcy tronu wywołała liczne spekulacje
i plotki. Krążyły pogłoski o truciźnie, którą ponoć Liwia

zaordynowała Marcellusowi. Potwierdzała je matka zmarłego,
oskarżając bratową o morderstwo. Prawdopodobnie jednak

przyczyna zgonu młodzieńca była jak najbardziej naturalna.
Marcellus zachorował na infekcję górnych dróg oddechowych i

popełniono błąd w sztuce lekarskiej. Zastosowano modną
wówczas hydroterapię (zimne kąpiele), co przyspieszyło tylko

rozwój choroby i zakończyło się zejściem śmiertelnym. W
zamieszaniu po zgonie następcy tronu jedynie August zachował

spokój. Marcellus zmarł i nic nie mogło przywrócić mu życia.
Ważne było imperium. Mimo iż żona proponowała małżeństwo

Julii z Tyberiuszem, August ponownie postąpił wbrew jej woli.
Doszedł do wniosku, że jest mu potrzebny Agrypa i bez chwili

zwłoki zaproponował przyjacielowi powrót do stolicy i

małżeństwo z córką. Julia była piękną dziewczyną, a w posagu
wnosiła imperium. Znaczna różnica wieku (dwadzieścia cztery

lata) czyniła propozycję cesarza jeszcze bardziej kuszącą. Czy
można się więc dziwić, że Agrypa zgodził się bez wahania?

Julia, córka Augusta

astanówmy się teraz nad sytuacją Julii. Od wczesnej
młodości przejawiała gorący temperament, ale nic nie

wiadomo o jej szczególnych wybuchach namiętności wobec
Marcellusa czy też żalu po jego śmierci. Wiemy, że rozpaczała

matka młodzieńca, żałował następcy August. Natomiast o Julii
źródła dziwnie milczą. Czyżby ulokowała swe uczucia w kimś

innym? Niewykluczone. Rozpatrując otoczenie cesarskiej córki,
możemy się domyślać, że w grę wchodzili albo synowie Liwii,

albo pasierb Oktawii, Jullus Antoniusz. Z tym ostatnim Julia
będzie miała romans, ale dopiero za kilka lat. Młodszy syn Liwii,

Druzus, też raczej odpada. Pozostaje więc Tyberiusz i on to
prawdopodobnie stanowił obiekt uczucia cesarzówny. Czy jej

miłość była odwzajemniona? Tego się nigdy nie dowiemy.
Pamiętajmy jednak, że dziewczyna uchodziła za piękność i

dysponowała nie byle jakim posagiem, bo samym cesarstwem.
Do tego była osobą inteligentną, pełną uroku osobistego,

obdarzoną poczuciem humoru i dużym temperamentem
seksualnym. Czego więcej wymagać? Kronikarze zgodnie

stwierdzają, że Julia przeżyła romans z Tyberiuszem. Ale czy
zaczął się on w czasie małżeństwa z Marcellusem, czy po jego

śmierci, nie wiadomo. A Tyberiusz miał zadatki na dobrego
władcę, następcę Augusta. Był dobrym żołnierzem i niezłym

administratorem. Cesarz jednak postanowił inaczej.

Z małżeństwa Julii z Agrypą narodziło się pięcioro dzieci:

trzech chłopców i dwie dziewczynki. August był zachwycony.
Wydaje się, że nigdy nie traktował starszego od siebie Agrypy

jako następcy tronu. Liczył na niego jako na współrządcę,
upatrując sukcesorów wśród jego potomków. Dlatego szybko

adoptował dwóch najstarszych wnuków. W ten sposób oficjalnie
wskazał, kogo uważa za swoich następców. Gorliwie zajął się

wychowaniem chłopców, tak aby w przyszłości państwo
otrzymało odpowiednich władców. Jednocześnie podniósł ich

ojca do wszystkich godności, które sam piastował. Praktycznie
od tej chwili państwo miało dwóch równorzędnych

współrządców. Kiedy August przez trzy lata przebywał na
wschodzie imperium, Agrypa sprawował władzę w Rzymie. Gdy

cesarz wrócił do stolicy, jego zięć wyjechał na zachód. Dokończył
podboju Hiszpanii, uporządkował sprawy w Galii. Obu

mężczyznom towarzyszyły żony, tak więc dwie pierwsze damy
imperium przez kilka lat nie miały ze sobą kontaktu.

Po powrocie z zachodu Agrypa i Julia udali się do Azji

Mniejszej. Tam doszło do wydarzenia, które rzuca ciekawe

Marek Agryppa

światło na małżeństwo cesarskiej córki. Julia zapragnęła
zwiedzić Ilion (Troję). Nie zawiadomiła jednak władz miasta i

niewielki orszak został wieczorem zaskoczony przez wylew
rzeki. Na wiadomość o tym Agrypa dostał szału. Uznał, iż jest to

uchybienie godności jego żony, i obłożył nieszczęsne miasto
ogromną grzywną. Nie wyjaśnił jednak, na czym owo uchybienie

polegało. Czy na tym, że wylała rzeka, czy też, że miasto było
nieprzygotowane na przyjęcie niezapowiedzianej cesarskiej

córki. Karę finansową cofnął dopiero za wstawiennictwem
przyjaciół. W sprawie tej zastanawia niesamowita czułość

Agrypy na punkcie honoru żony. Sam nie przywiązywał
szczególnej wagi do zewnętrznych oznak władzy, był natomiast

przewrażliwiony na punkcie Julii. Prawdopodobnie opisany
incydent nie należał do wyjątków. Czyżby Agrypa starał się w ten

sposób uciszyć gorszące plotki na temat swojej małżonki i za
wszelką cenę nakazać szacunek dla niej? Chyba tak. Obowiązki

zmuszały go do częstych samotnych wyjazdów. Tak było w
Hiszpanii i Galii, tak też było na Wschodzie. Kronikarze

wspominają o gorącym temperamencie cesarskiej córki. Sugestie
są jednoznaczne: Julia wielokrotnie zdradzała męża pod jego

nieobecność. Agrypa wiedział o romansach żony, ale nic nie mógł
zrobić. Wszak posagiem Julii było imperium rzymskie. August

niczego się nie domyślał, a córkę kochał bezgranicznie. Stąd
wynikały owe dziwne reakcje Agrypy, przeznaczone na pokaz.

Wydaje się, że zięć cesarza pragnął zagłuszyć wszelkie plotki...
Małżeństwo trwało dziewięć lat i zakończyło się wraz ze śmiercią

Agrypy. Zięć cesarza zmarł w wieku pięćdziesięciu jeden lat, co w
tamtych czasach uważano za wiek zaawansowany. Możliwe

zresztą, że zgon przyspieszyła dziwaczna kuracja, którą sobie
chory sam zaordynował: kąpał się mianowicie w gorącym occie.

Tym razem August i Liwia byli zgodni: Julia miała poślubić
Tyberiusza. Cesarz polecił pasierbowi rozwieść się (był żonaty) i

poślubić jego córkę. Syn Liwii jednak nieoczekiwanie stawił opór.
Wiedział, że Julia prowadzi mocno skandaliczny tryb życia. Sam

zresztą był swego czasu jej kochankiem. Poza tym z Wipsanią

tworzyli naprawdę udaną parę. Ale August i jego żona nie mieli
sentymentów. Liwia widziała w tym posunięciu kolejny krok

wiodący syna do tronu. August zaś potrzebował Tyberiusza,
ponieważ po śmierci Agrypy w jego otoczeniu nie było nikogo,

kto mógłby wziąć na siebie część ciężaru władzy. Niedawno
zmarł drugi pasierb cesarza, powszechnie łubiany Druzus, który

nie był wprawdzie typem administratora, ale oddawał znaczne
usługi jako zdolny dowódca. Teraz Augustowi pozostał już tylko

Tyberiusz.

Wygnanie Julii

oczątkowo wydawało się, że małżeństwo układa się dobrze.

Julia urodziła dziecko, Tyberiusz został współrządcą Rzymu.

Kryzys nastąpił po śmierci synka. Cesarzówna wróciła do

dawnego trybu życia, nawiązując liczne romanse z
przedstawicielami elity rzymskiej. Chociaż podobno nie gardziła

również gorzej urodzonymi... Tyberiusz widział, że powoli staje
się pośmiewiskiem stolicy. Jednocześnie dorastali wnukowie

Augusta i dla cesarskiego zięcia miało niedługo zabraknąć
miejsca. Wyglądało na to, że w zamian za upokorzenia nie

otrzyma w przyszłości stosownej rekompensaty. Postanowił
więc zakończyć udrękę i wyjechać z Rzymu. Cesarz,

poinformowany o tej decyzji, wpadł w panikę. Druzus już nie żył,
a synowie Agrypy byli jeszcze chłopcami. Nawet gdy osiągną

pełnoletność, miną lata, nim dorównają Tyberiuszowi. Kiedy
August odmówił zgody na dymisję, Tyberiusz podjął głodówkę.

Ostatecznie dzięki wstawiennictwu Liwii zięć cesarza zdał
obowiązki i wyjechał na Rodos. W ten sposób na kilka lat zniknął

z życia publicznego.

Liwia nie darowała Julii upokorzenia syna. Zawsze jej

nienawidziła, a teraz jeszcze do osobistej niechęci doszła
krzywda dziecka. Tymczasem córka Augusta straciła do reszty

kontrolę nad swoim postępowaniem. Zmieniała kochanków,
brała udział w burdach i orgiach. Nocą straże porządkowe nieraz

spisywały ją, otoczoną podejrzanym towarzystwem, w centrum
Rzymu. Nie wiadomo, kto ostatecznie otworzył Augustowi oczy.

Zapewne nie Liwia. Cesarzowa była zbyt ostrożna, aby mieszać
się w podobne sprawy. W każdym razie August wpadł w furię.

Podobno zamierzał osobiście zabić córkę. W postępowaniu Julii
widział głównie ośmieszenie własnej polityki powrotu do

starorzymskich tradycji. Kiedy ochłonął nieco z gniewu, wyraził
nadzieję, że córka znajdzie honorowe wyjście z sytuacji i popełni

samobójstwo. Gdy się jednak okazało, że Julia zamierza żyć dalej,
skazał ją na dożywotnie wygnanie. Miejscem zesłania była

bezludna wysepka u wybrzeży Italii o nazwie Pandateria.
Cesarska córka została poddana ścisłemu nadzorowi i

praktycznie pozbawiona wszelkiego kontaktu ze światem
zewnętrznym. August sam ustalił listę przysługujących jej rzeczy,

a wszelkie odwiedziny wymagały jego osobistej zgody. Zabronił
również pochowania Julii w mauzoleum rodziny cesarskiej.

Wyrok Augusta wywołał oburzenie w stolicy. Mimo swoich

wad (a może właśnie dzięki nim) Julia cieszyła się w Rzymie

znaczną popularnością. Doszło do zamieszek, a nawet jeszcze w
kilka lat później żądano jej ułaskawienia. Obrońcy Augusta

sugerowali jednak, że wyrok pozostawał w ścisłej zależności ze
sprawą syna Marka Antoniusza, Jullusa Antoniusza. Był on

domownikiem cesarza (jako pasierb jego siostry) i kochankiem
Julii. Zorganizował spisek mający na celu obalenie władzy

Augusta. Nie wiadomo, czy zamierzał rządzić wspólnie z Julią i
czy cesarska córka w ogóle była wtajemniczona w plany rewolty.

Znając Julię, należy raczej powątpiewać, aby chciała obalić ojca.
Tym bardziej że władzę po Auguście mieli objąć jej synowie. Julia

mogła być nimfomanką, ale nie zdrajczynią. Faktem jest jednak,
że wykrycie spisku Antoniusza zbiegło się w czasie z

ujawnieniem skandalicznego życia cesarskiej córki. Młodego
Antoniusza stracono, a kolportowane informacje sugerowały, iż

wygnanie bezpośrednio wiązało się z tą sprawą.

Wkrótce po osadzeniu Julii na Pandaterii dołączyła do niej

matka. Skrybonia wyjednała u cesarza zgodę na pobyt z córką na

wygnaniu. Z własnej woli postanowiła dzielić los dziecka,
którego właściwie nigdy nie znała. Niewiele wiemy o Skrybonii,

ale trzeba przyznać, iż rezygnacja z wygód Rzymu na rzecz
towarzyszenia córce musi budzić podziw. Tym bardziej że

wszystko wskazywało na to, iż skalista wysepka pozostanie
dożywotnią siedzibą Julii.

Po pięciu latach August nieco ochłonął. Złagodził rygory

wygnania i przeniósł córkę do Regium, miasta w południowej

Italii. Miała tam znacznie lepsze warunki bytowe, chociaż nadal
obowiązywał ją zakaz kontaktów ze światem zewnętrznym.

Wnukowie Augusta

iwia triumfowała. Julia, jedyne dziecko Augusta, została
wygnana z Rzymu. Teraz cesarzowa skupiła wysiłki na

przywróceniu do łask Tyberiusza. I tutaj się srodze zawiodła.
August z furią odmówił, oskarżając wręcz pasierba, że miał

wyjątkowo zły wpływ na Julię. Był to oczywiście zarzut
bezpodstawny, ale rzucający światło na logikę cesarza. August

postanowił część winy zrzucić na Tyberiusza, aby nieco się
rozgrzeszyć. Duma nie pozwalała mu się przyznać, że sam jest w

jakimś stopniu winien występków córki, więc znalazł sobie kozła
ofiarnego w osobie pasierba. Skoro Tyberiusz dobrowolnie

zrzekł się pełnionych funkcji i opuścił stolicę, niech nie próbuje
wracać. W ten sposób zięć cesarza z dobrowolnego wygnańca

stał się wyrzutkiem rodziny. Odsunęli się od niego mieszkańcy
Rodos, dotychczas chętnie utrzymujący z nim kontakty

towarzyskie. Rozeszły się Pogłoski, że wnukowie cesarza chętnie
pozbędą się ojczyma z zemsty za los matki. Tyberiusz zaczął

poważnie obawiać się skrytobójców. Zaszył się w domu, całymi
dniami nie wychodząc poza obręb posiadłości. Nękał cesarza

prośbami, popieranymi oczywiście przez Liwię. Wreszcie August
ustąpił. Tyberiusz mógł wrócić do Rzymu jako osoba prywatna.

Miał trzymać się z dala od spraw publicznych i zajmować
wyłącznie własnymi. Cesarz pozostał konsekwentny. Pasierb

porzucił kiedyś państwo w potrzebie, a teraz imperium już go nie
potrzebowało. Poza tym wnukowie władcy osiągnęli wreszcie

pełnoletność i dla syna Liwii nie było już miejsca.

Cesarz z radością obserwował, jak Gajusz i Lucjusz wchodzą

w życie publiczne. Niebawem zdecydował, że nadszedł czas, aby
jego sukcesorów poznali mieszkańcy prowincji. Jednocześnie

chłopcy mieli przeprowadzić kampanie wojenne, aby zdobyć
uznanie armii. August był realistą. Wiedział, że sama akceptacja

senatu i ludności stolicy nie wystarczy. Decydujący głos należał
do armii, której większość stała na granicach państwa. Na tronie

mógł zasiąść praktycznie każdy, kto zdobyłby uznanie legionów.
Historia potwierdziła przewidywania cesarza. W pół wieku

później legiony hiszpańskie wyniosły na tron Serwiusza Galbę,
oddziały stacjonujące nad Renem — Witeliusza, a armia Eufratu

— Wespazjana. Wybraniec stolicy nie miał większych szans w
walce z pretendentami dysponującymi zaprawioną w bojach

armią. Przez cały okres swojego istnienia cesarstwo rzymskie
pozostało monarchią elekcyjną. Nie wypracowano jednak

żadnych reguł wyboru władcy. Najczęściej cesarzem zostawał
kandydat armii, który następnie otrzymywał aprobatę senatu.

Nie wiadomo, jak August zamierzał rozstrzygnąć sprawę

podziału kompetencji między wnuków. Przygotowywał do

sukcesji obydwu, nie robiąc między nimi różnicy. Z jednej strony
mogło to uchodzić za kontynuację tradycji republiki rzymskiej,

na której czele stało przecież dwóch konsulów, z drugiej
przypominało sytuację samego cesarza i Agrypy. Wszak ojciec

Gajusza i Lucjusza praktycznie współrządził z cesarzem i układ
ten przez kilka lat z powodzeniem zdawał egzamin. August

pierwszy zrozumiał, że państwo rzymskie stało się zbyt wielkie
do ogarnięcia przez jednego człowieka i dlatego dobrze jest mieć

zawsze pod ręką zaufanego człowieka, który sprawowałby
kontrolę nad zagrożonymi rejonami. Jeden ośrodek decyzyjny w

Rzymie to trochę za mało jak na obszar od Atlantyku do Eufratu.
Podobna myśl przyświecała władcom rzymskim w III i IV w. n.e.

Do godności współrządcy podnoszono zaufanego człowieka

(często członka rodziny), aby wspomagał władcę w trudzie
rządzenia imperium. Władza jednak z reguły wzbudza najniższe

instynkty, odrzucając związki uczuciowe i rodzinne. Gajusz i
Lucjusz stanowili na pozór kochającą się parę braci, ale nikt nie

mógł zagwarantować, że tak pozostanie zawsze. Ile to razy w
dziejach zdarzały się morderstwa w najbliższej rodzinie z

powodu walki o władzę? Do otwartego konfliktu jednak nie
doszło. Co więcej, nie doszło w ogóle do objęcia władzy przez

wnuków Augusta. Gajusz i Lucjusz zmarli bowiem w krótkim
odstępie czasu. Jeden w Marsylii, drugi w Azji Mniejszej.

Lucjusz zachorował niebawem po opuszczeniu Rzymu, w

czasie podróży morzem do Galii, i po kilku dniach zmarł.

Niestety, nic nie wiemy na temat objawów choroby ani też o
rodzaju kuracji, jaką zastosowali lekarze. Zastanawia czas

wystąpienia jej symptomów. Jeżeli założyć, że zgon
spowodowała trucizna, to musiała ona zostać podana jeszcze w

stolicy. Chłopiec zachorował wkrótce po wypłynięciu w morze.
Starożytność znała środki działające bardzo wolno, przynoszące

zamierzony efekt dopiero po wielu dniach. Czyżby zatem Liwia
ryzykowała aż tak bardzo? Możliwe, że liczyła, iż jad zacznie

działać wolniej, ale Lucjusz był słabowitego zdrowia, a podróż
morska mogła przyspieszyć oddziaływanie toksyny. Właściwie,

mimo braku dowodów, jest niemal pewne, że Lucjusz został
zamordowany. Tyberiusz był już w Rzymie i tylko dwóch ludzi

dzieliło go od tronu. Jeden z nich niebawem zmarł, i nie był to
raczej przypadek.

W tym czasie Gajusz prowadził kampanię wojenną na

Wschodzie. Wkroczył do Armenii, buforowego państwa między

cesarstwem i monarchią Partów. Osadził na tronie własnego
kandydata, po czym rozpoczął pacyfikację kraju. W czasie

rozmów z dowódcami armeńskimi jeden z nich zdradziecko go
zranił. Gajusz w miarę szybko odzyskał sprawność fizyczną, ale

zaczął przejawiać oznaki szoku nerwowego. Przestał się
zajmować sprawami militarnymi, popadł w depresję, dręczyły go

przywidzenia. Napisał do cesarza list z prośbą o dymisję.

Zamierzał zrezygnować z wszelkich godności i jako osoba
prywatna osiąść w jednym z miast Syrii. Postępowanie następcy

tronu musi budzić zdumienie. Teorię o skutkach szoku
nerwowego spowodowanego zdradziecką napaścią możemy

spokojnie odrzucić. Gajusz liczył sobie dwadzieścia cztery lata i
wychowano go w tradycji rzymskiej, wyjątkowo hartującej

charakter. Od dzieciństwa przygotowywany był do wojny, we
wszelkich jej aspektach. Rzymianin nie miał prawa załamać się

nerwowo z powodu zdrady przeciwnika! Odniesiona rana
również nie stanowiła większego problemu. Młodzieniec

wyleczył się z niej stosunkowo szybko, nie pozostawiła więc
żadnego uszczerbku fizycznego. W czym więc tkwiła przyczyna

załamania nerwowego następcy tronu? Gajusz nie nadużywał
alkoholu, bo gdyby tak było, zachowałyby się na ten temat jakieś

informacje. Stany lękowe, przywidzenia kojarzą się nam z
działaniem dzisiejszych środków psychotropowych. Narkotyków

nie wymyślono w dwudziestym wieku, są one równie stare jak
ludzkość. Niewykluczone, że Gajuszowi podawano zbyt silne

środki uśmierzające ból, które spowodowały depresję. W
otoczeniu następcy tronu mogli być ludzie nasłani przez Liwię i

Tyberiusza, którzy mieli wpływ na leczenie Gajusza. Jedno nie
ulega wątpliwości. Po śmierci Lucjusza syna Liwii dzieliło od

tronu już tylko jedno życie ludzkie. Zbrodnia z premedytacją
zawsze ma swój cel, a mordercą jest zwykle człowiek, który

czerpie z niej najwięcej korzyści.

August ze wstydem przedstawił senatowi prośbę wnuka. Nie

mógł zrozumieć, co się stało z Gajuszem. Pamiętał go jako
energicznego, pełnego radości życia młodzieńca. A teraz

otrzymał list od człowieka o rozchwianej psychice, niegodnego
imienia Rzymianina. Poza tym ile razy można prosić senat o

zwolnienie z pełnionych funkcji członków najbliższej rodziny.
Agrypa, Tyberiusz, a teraz Gajusz. August wezwał wnuka do Italii,

mając nadzieję, że zdoła go skłonić do zmiany decyzji. Liczył też
na to, że w bliskim mu otoczeniu Gajusz szybciej odzyska

równowagę psychiczną.

Tyberiusz

esarz nie zobaczył już jednak następcy tronu. Gajusz zmarł w
czasie podróży do Italii, w półtora roku po śmierci brata.

Kiedy szok minął, August musiał podjąć wiążące decyzje w
sprawie sukcesji. Adoptował więc Tyberiusza, a wraz z nim

ostatniego już żyjącego wnuka, Agrypę Postumusa. Według
prawa rzymskiego o następstwie tronu decydował wiek

adoptowanego, a więc Tyberiusz jako starszy miał dziedziczyć
pierwszy, Agrypa zaś dopiero po nim. Cesarz postąpił w jedynie

słuszny sposób. Sam skończył już sześćdziesiąt lat i coraz
bardziej zapadał na zdrowiu. Nie wiadomo, jakim władcą mógł

się okazać młody Agrypa, który dotychczas pozostawał w cieniu
starszych braci. Być może August nie zdążyłby go przygotować

do objęcia rządów. W każdym razie wreszcie spełniały się
marzenia Liwii: jej ukochany Tyberiusz miał zasiąść na tronie.

Niepokoił ją jedynie Agrypa, który dominował nad jej synem
pochodzeniem. Był przecież rodzonym wnukiem Augusta, a

Tyberiusz tylko pasierbem. Cesarzowa wyczekiwała więc
odpowiedniego momentu, aby zgubić ostatniego potomka męża.

Wkrótce nadarzyła się po temu sposobność.

W rodzinie cesarskiej wybuchł nowy skandal obyczajowy, a

jego bohaterką okazała się rodzona siostra Agrypy, Julia Młodsza.
Jej mąż, zamieszany w spisek przeciwko Augustowi, został

stracony jako zdrajca. Ona sama przebywała jakiś czas na
wygnaniu. Ułaskawiona, powróciła do Rzymu, gdzie szybko

zaczęła naśladować matkę. Tym razem jednak otoczenie cesarza
nie ukrywało przed nim prawdy. Julię skazano na wygnanie na

bezludną wyspę Trimerus. Kiedy w dodatku wyszło na jaw, że
jest ona w ciąży, mimo iż jej mąż nie żył od kilku lat, cesarz

polecił zabić dziecko (swojego prawnuka!) natychmiast po
urodzeniu. Julia Młodsza nigdy nie opuściła miejsca wygnania.

Zmarła po dwudziestu latach, przez cały czas utrzymywana w
ścisłym więziennym reżimie.

Liwia była zbyt doświadczonym politykiem, aby zmarnować

podobną okazję. Wykorzystując oburzenie męża na Julię
Młodszą, nakłoniła cesarza, by osadził wnuka na innej bezludnej

wysepce, u wybrzeży Italii. Podobno bowiem młodzieniec
zachowywał się wyjątkowo prostacko i gustował w gminnych

rozrywkach. W dodatku ostentacyjnie okazywał niechęć
Tyberiuszowi. Ponoć publicznie twierdził, że tylko jemu należy

się tron po śmierci Augusta. Cóż, miał zaledwie szesnaście lat, a
w tym wieku różne myśli przychodzą do głowy. Główną jednak

winą chłopca było jego pochodzenie. Ale cesarz dokonał już
wyboru i pozostał konsekwentny. Zdecydował, że jego następcą

będzie sprawdzony wódz i polityk. Liwia doskonale odegrała
swoją rolę, sprytnie wyolbrzymiając zagrożenie płynące dla

państwa ze strony młodego Agrypy.

U schyłku życia cesarz zaczął jednak odczuwać wyrzuty

sumienia. Obie Julie prowadziły się skandalicznie i zasłużyły na
swój los, ale Agrypa nic właściwie nie zawinił. W tajemnicy przed

Liwią i Tyberiuszem August wybrał się na Planazję, gdzie długo
rozmawiał z wnukiem. Podobno obiecał mu pełną rehabilitację i

powrót do Rzymu. Niestety, nie zdążył już nic zmienić. Wkrótce
po powrocie z wyspy zachorował i po kilku dniach zmarł.

Oficjalna wersja wypadków głosi, że cesarz, czując zbliżającą się
śmierć, wezwał do siebie Tyberiusza, aby osobiście przekazać mu

ostatnie wskazówki. Pasierb zastał jeszcze Augusta przy życiu, po
czym oboje z matką byli obecni przy jego zgonie.

Prawdopodobnie jednak przebieg wypadków wyglądał inaczej.
Cesarzowa otoczyła dom ścisłą strażą i zataiła fakt śmierci męża.

Kiedy przyjechał Tyberiusz, August już nie żył. Zwłoka w
ogłoszeniu śmierci cesarza była konieczna, aby raz na zawsze

skończyć z Agrypą. Na Planazję udał się oficer pretorianów, który
— powołując się na wolę Augusta — zabił chłopca. Zgodnie z

obyczajami epoki pretorianin musiał mieć przy sobie
pełnomocnictwo ostemplowane pierścieniem cesarza.

Przypuszczalnie więc Liwia i Tyberiusz zwlekali z
poinformowaniem o śmierci władcy, aby pozbyć się konkurenta

do tronu. Kiedy jednak w kilka dni po morderstwie oficer

zameldował Tyberiuszowi o wykonaniu rozkazu, ten
kategorycznie wyparł się udziału w zabójstwie. Zapowiedział

nawet dochodzenie w tej sprawie, do którego oczywiście nigdy
nie doszło. Zwolennicy Tyberiusza sugerowali, że to sam August

wydał dyspozycję dotyczącą wnuka na wypadek swojej śmierci.
Jednocześnie rozpowszechniano tezę, że usunięcie Agrypy było

konieczne ze względu na rację stanu. Dopóki bowiem żył, istniała
realna groźba wybuchu wojny domowej. A to oznaczałoby

nieszczęścia dla państwa i jego obywateli. Trzeba przyznać, że
takie tłumaczenie trafiło do społeczeństwa.

Tyberiusz przejął władzę bez większych przeszkód. Matka i

syn wspólnie pozbyli się jeszcze jednego wroga — przebywającej

nadal w Regium córki Augusta. Podobno zagłodzono ją na śmierć.

Wydawać by się mogło, że Liwia osiągnęła cel swojego życia:

ukochany syn został cesarzem, a zatem i jej udział we władzy się
zwiększył. August podejmował wiele decyzji sam, na przykład w

sprawie sukcesji. A Tyberiusz jak na razie był wyjątkowo
posłusznym synem. Wkrótce jednak się okazało, że nowy cesarz

pragnie rządzić samodzielnie. Konflikt rozpoczął się od spraw
drobnych. Senat obdarzył Tyberiusza wieloma zaszczytami i

chciał nadać część z nich również jego matce. Wówczas cesarz
odmówił w imieniu Liwii, powołując się na jej skromność.

Cesarzowa w istocie pragnęła blichtru i tytułów, toteż postępek
syna bardzo ją dotknął. Z czasem doszło do oficjalnego zerwania.

Liwia publicznie odczytywała listy Augusta, w których wyrażał
on niepochlebne opinie o Tyberiuszu. Kiedy cesarz urządził

wystawne przyjęcie, postarała się zorganizować konkurencyjny
bankiet, który przebił ucztę u Tyberiusza. Demonstracyjnie

okazywała przychylność wrogom syna, krytykując wszelkie jego
decyzje. Nie wiemy jednak, jaki był jej stosunek do polityki

rodzinnej Tyberiusza. A ten kolejno eliminował członków swojej
rodziny. Jego ofiarami padli popularny wśród ludu i wojska

Germanik (bratanek cesarza) wraz z żoną i dwoma synami.
Zginął również, otruty przez własną żonę, syn Tyberiusza

Druzus. Wydaje się, że Liwia nie miała specjalnych skrupułów z

tego powodu, niepokoiło ją jednak, że w ten sposób Tyberiusz
wyeliminował wszystkich odpowiednich kandydatów do władzy.

Mimo wszystko bowiem uważała, że nadrzędnym celem jest
zawsze dobro państwa. Z satysfakcją natomiast obserwowała

malejącą popularność syna. Kiedy Tyberiusz osiadł na Capri,
przestała się widywać z ukochanym niegdyś synem. Zmarła w 33

r. n.e. w wieku blisko dziewięćdziesięciu lat. Tyberiusz nie
przybył na pogrzeb, sprzeciwił się również zaliczeniu matki w

poczet bogów. Uczynił to dopiero w kilka lat później wnuk Liwii,
cesarz Klaudiusz.

Reformy Augusta

ziałalność Augusta nie mogła oczywiście ominąć tak ważnej

dziedziny życia jak sfera obyczajowa. Cesarz zapoczątkował

kampanię powrotu do starorzymskich cnót jako jedynych

godnych obywateli imperium światowego. Ironią losu pozostaje,
że hasła tego rodzaju głosił sukcesor Cezara, a w praktyce

niewiele różniły się one od poglądów jego zapamiętałego wroga,
Katona Młodszego. Państwo potrzebowało jednak zdrowego

rdzenia moralnego i jego władca dobrze to rozumiał. Miał zresztą
już trzydzieści sześć lat, a w tym wieku zmienia się optyka

postrzegania spraw obyczajowych. Obiektywnie zaś trzeba
przyznać, że w tej dziedzinie działo się nie najlepiej. Wojny

domowe i związane z nimi represje spowodowały dalszy spadek
liczby mężczyzn, a konfiskaty i zniszczenia zakończyły się ruiną

ekonomiczną wielu rodzin. Wyczerpanemu państwu potrzebni
byli nowi obywatele, i to ze wszystkich klas społecznych.

Szczególnie duży ubytek zanotowały dwie klasy rządzące (stan
senatorski i ekwici), których przedstawiciele najczęściej padali

ofiarą represji. Warto przypomnieć, że na listach
proskrypcyjnych ogłoszonych przez Antoniusza, Oktawiana i

Lepidusa znalazło się ponad dwa tysiące obywateli wyjętych
spod prawa! I w większości byli to członkowie klas panujących.

Nie można więc traktować Augusta jak pruderyjnego osobnika,
któremu przeszkadzała swoboda obyczajowa poddanych.

Cesarz przejął uprawnienia cenzorskie i przede wszystkim

przeprowadził ostrą selekcję stanu senatorskiego. Nie chodziło

mu o pozbycie się wrogów reżimu ani też o osobiste porachunki.
W senacie nie zostało już wielu przeciwników Augusta, zresztą

IŁOŚĆ

SEKS

RODZINA

CZASACH

CESARSTWA

po pokonaniu Antoniusza zarządzono amnestię. Okres wojen
domowych sprzyjał jednak dziwnym karierom i w składzie

senatu znalazła się pewna liczba osób nie zasługujących zdaniem
cesarza na ten zaszczyt. August postępował bardzo rozważnie i

ostrożnie. Przecież chodziło o najwyższy organ państwa. Ogłosił
więc, że każdy z senatorów może w oznaczonym terminie

zrezygnować z przynależności do tego stanu, czyli dał wszelkim
karierowiczom czas na wycofanie się z honorem. I trzeba

przyznać, że znaczna grupa senatorów skorzystała z okazji. Po
upływie terminu ultimatum cesarz przystąpił do działania, bez

skrupułów usuwając osoby niegodne. Następnie zajął się
sprawami obyczajowymi. Szczególnie martwiła go spadająca

liczba zawieranych małżeństw. Początkowo planował ustawę
obligatoryjnie nakazującą mężczyznom zawarcie związku

małżeńskiego po osiągnięciu pewnej granicy wieku. Potem
jednak zorientował się, że ustawa ośmieszyłaby jej twórcę. Cóż

jest bowiem łatwiejszego niż fikcyjne śluby? A jak w takim
wypadku zmusić pary do pożycia zgodnie z wymogami polityki

rodzinnej państwa? Za pomocą nakazów prawnych? Kto miałby
to nadzorować? Wobec tego cesarz opracował system ułatwień i

przywilejów dla rodzin posiadających dzieci. Szczególną opieką
państwa cieszyły się rodziny wielodzietne. Mogły one liczyć na

zwolnienia od opłat podatkowych, a także na przyspieszenie
kariery urzędniczej. Dla kobiet cesarz przewidział uwolnienie

spod władzy opiekuńczej. Towarzyszyła temu hałaśliwa akcja
propagandowa reklamująca wartości zalecane przez władcę.

Rodziny wielodzietne były zaszczycane osobistymi łaskami
cesarza, który nie stronił też od publicznego okazywania

zadowolenia. Następnie August wydał wojnę cudzołóstwu.
Wprowadził zasadę, że cudzołożnicy mają być karani wygnaniem

z Italii i konfiskatą części majątku. W praktyce ustawa okazała się
martwym przepisem. Prawo rzymskie nie przewidywało bowiem

urzędowego dochodzenia w sprawach rodzinnych, rezerwując je
dla trybunału familijnego. Ten zaś mógł działać wyłącznie na

mocy zgłoszenia dokonanego przez stronę poszkodowaną.

Obywatele prali więc brudy rodzinne we własnym gronie,
rezygnując z wątpliwej satysfakcji. Poza tym ważny był również

aspekt ekonomiczny. Zdradzany mąż wolał zadowolić się cichym
rozwodem, zachowując posag żony, niż zdobyć publiczną sławę

rogacza, tracąc przy tym na rzecz państwa część majątku. Nic
więc dziwnego, że ustawa działała niemal wyłącznie w

odniesieniu do osób z domu cesarskiego.

Owidiusz i „Sztuka kochania”

iedy August starał się przywrócić starorzymskie cnoty, w

stolicy żył i tworzył pewien poeta, którego imię na zawsze

miało być wiązane z miłością. Publiusz Owidiusz Nazo nie

poszedł drogą nadwornych poetów cesarza: Wergiliusza i
Horacego. Stał się kronikarzem życia obyczajowego stolicy.

Głównym tematem jego twórczości była miłość, ale
przedstawiona w otoczce obyczajowej towarzyszącej sprawom

erotyki. W swoim najbardziej znanym utworze, Sztuce kochania,
opiewa Owidiusz miłość wolną od zahamowań, jakie stwarza

małżeństwo. Stwierdza wręcz, że miłość i małżeństwo wzajemnie
się wykluczają. Autentyczna jest jedynie miłość pozbawiona

nakazu prawnego. Małżeństwo uważał Owidiusz za instytucję
wyjątkowo nieodpowiednią dla miłości i namiętności. A przecież

Rzym to miasto miłości! Po jego ulicach spacerują tłumy kobiet
złaknionych uczucia. Miłość zaś nierozerwalnie wiąże się z

seksem. Bez pożądania i zaspokojenia nie istnieje w ogóle. Każda
kobieta, bez względu na wiek i status społeczny, jest opanowana

namiętnością. Ogarnięte pożądaniem niewiasty stosują szeroki
wachlarz uwodzicielskich sztuczek. Same z kolei łatwo i chętnie

ulegają kusicielom. Według poety naprawdę nie trzeba dużego
wysiłku, aby posiąść wybraną kobietę. Najtańsze są

komplementy, szczególnie skuteczne wobec pań dojrzałych.
Niewiele drożej kosztuje zachowanie pełne galanterii. Kobiety z

natury lubią grzecznych mężczyzn, a uprzejmość w połączeniu z
komplementami daje wręcz rewelacyjne efekty.

Owidiusz zauważył zmianę pozycji kobiety w świecie

rzymskim na przestrzeni wieków. W dawnych czasach stosunki

męsko-damskie opierały się na zdrowym rozsądku. Rzymianie z
epoki Katona Starszego bali się namiętności. Kobieta miała być

matką dla potomstwa i panią dla służby. Należało ją szanować,
ale strefę jej wpływów ograniczono wyłącznie do spraw

domowych. A teraz mężczyźni stali się niewolnikami kobiet,
namiętności i pożądania. Dawniej żona obowiązana była

okazywać mężowi szacunek i posłuszeństwo. Teraz szczęście
mężczyzny zależy od woli ukochanej. Potomkowie Romulusa

robią wszystko, aby tylko utrzymać kochanki przy sobie. Tolerują
nawet ich niewierność i wręcz udają nieświadomych, by nie

stawiać partnerki przed koniecznością wyboru. Ale nie ma się co
oburzać. Zazdrość przystoi jedynie małżeństwom, a w wolnym

związku jest po prostu przejawem złego wychowania.

Wolną miłość uważał poeta za najwyższą z cnót. Swoboda

uczuciowa i seksualna dawała gwarancję, że pary żyjące w
wolnym związku staną się uosobieniem miłości w stanie

czystym. Przecież partnerzy pozostawali ze sobą nie z powodu
nakazów moralnych czy prawnych, lecz wyłącznie z własnej

nieprzymuszonej woli. Odnajdywali więc czystą radość z
uprawiania niczym nie skrępowanej miłości. A cóż mogło być

wspanialszego ponad to?

Okazało się jednak, że August miał inne zdanie. Dzieła

Owidiusza ocenił jako szkodliwe moralnie i polecił usunąć z
bibliotek publicznych. Sam poeta otrzymał polecenie

opuszczenia stolicy. Do końca życia pozostał na krańcach
imperium, nad Morzem Czarnym. Okolica wydawała mu się

okropna, klimat straszny, a mieszkańcy wyjątkowo nieokrzesani.
I pomyśleć, że surowa kara władcy dotknęła człowieka, który w

życiu prywatnym był przykładnym mężem!

Dynastia julijsko-klaudyjska

dzięcznym tematem do analiz jest życie seksualne dynastii
julijsko-klaudyjskiej. Nawet August miał na swoim koncie

sprawki co najmniej dwuznaczne pod względem moralnym,
odbiegające od haseł, które głosił. Jego córka i wnuczka

prowadziły się skandalicznie, ale było to niczym w porównaniu z
inwencją, jaką wykazywały następne pokolenia. Tyberiusz

początkowo nie wzbudzał poważniejszych zastrzeżeń. Wydał
nawet kilka ustaw zaostrzających normy obyczajowe. Zmiana

nastąpiła po kilkunastu latach panowania, po wyjeździe władcy
na Capri. Zbliżający się już do siedemdziesiątki cesarz zaszył się

na tej uroczej wyspie i korespondencyjnie zarządzał imperium. Z
czasem przestał się tym interesować, poświęcając się całkowicie

studiowaniu wszelkich możliwych rodzajów dewiacji
seksualnych. Udało się mu zgromadzić największą w dziejach

antyku bibliotekę pornograficzną. Nie ograniczał się wyłącznie
do dzieł pisanych, chętnie ściągając też obrazy i rzeźby o

tematyce erotycznej. Podobno kiedyś otrzymał w spadku do
wyboru: albo znaczną sumę pieniężną, albo obraz o treści

pornograficznej (dzieło Parrhasiosa z Miletu przedstawiające
parę mitycznych kochanków, Atalantę i Meleagra, w trakcie

uprawiania miłości francuskiej). Po zapoznaniu się z warunkami
spadku cesarz wybrał obraz, który następnie zawiesił w swojej

sypialni.

Na Capri wybudowano dla władcy okazałą siedzibę. Tam z

dala od oczu ciekawskich mógł on spokojnie oddawać się
fantazjom erotycznym. Zgromadził wokół siebie pokaźny harem

złożony z osobników obojga płci i w ich towarzystwie realizował
przeróżne pomysły seksualne. Podobno był wynalazcą pozycji

zwanej „sprintrie”, w której co najmniej trójka partnerów płci
męskiej wzajemnie się sobie oddawała i brała jednocześnie.

Według kronikarzy sędziwy władca u schyłku życia wręcz
obsesyjnie lubował się w oglądaniu miłości uprawianej przez

innych. Wybierał określoną pozycję seksualną i wskazywał na

osoby ze swego haremu, które miały ją realizować. Wszędzie na
terenie pałacu rozmieszczono rzeźby i malowidła

pornograficzne, więc wykonawcy nie musieli długo szukać
wzorów do naśladowania. Z upływem lat Tyberiuszowi zdarzały

się coraz gorsze wybryki. Pewnego dnia w czasie składania ofiar
zachwycił się urodą młodego niewolnika podającego mu

kadzidło. Natychmiast po zakończeniu uroczystości religijnej
zgwałcił chłopca, zmuszając do uprawiania miłości również jego

brata. Kiedy doszły go słuchy, że bracia żałują uległości wobec
władcy, polecił obu połamać nogi. Zgwałcił niejaką Malonię,

pochodzącą z senatorskiego rodu, a gdy kobieta stawiała dalszy
opór, polecił ją zniszczyć. Nękana procesami, Malonia popełniła

samobójstwo. Po ukończeniu siedemdziesiątego roku życia
cesarz oddał się już zupełnie zwyrodniałym praktykom.

Przyuczał kilkuletnich chłopców do nowej rozrywki seksualnej.
Wchodził mianowicie nagi do wody, a chłopcy (nazywani

„rybkami”), nurkując wokół niego, drażnili jego uda i członka
zębami. Potem wpadł na pomysł, że przecież do tego celu można

wykorzystywać niemowlęta! Polecił więc przykładać sobie do
penisa dzieci nie odstawione jeszcze od piersi. Ssanie członka

Tyberiusz

przez te niewinne istotki cenił sobie wyjątkowo wysoko! Wieści
o dewiacjach władcy docierały do Rzymu. W rezultacie poddani

zaczęli określać Tyberiusza epitetami, wśród których
porównanie do starego, śmierdzącego capa uchodziło za

najprzyzwoitsze.

Cesarz miał jednak na tyle przyzwoitości, że ze swoimi

wybrykami krył się z dala od Rzymu. O jego następcach nie
można już tego powiedzieć. August rumieniłby się ze wstydu,

gdyby wiedział, co wyprawia jego prawnuk, Kaligula. Oprócz
oficjalnego konkubinatu z rodzonymi siostrami nowy cesarz w

nader oryginalny sposób zawierał i rozwiązywał małżeństwa.
Zdarzyło się na przykład, że zaszczycił swoją obecnością

zaślubiny Gajusza Pizona z Liwią Orestyllią. Po uroczystości
polecił odprowadzić pannę młodą do swoich komnat, a następnie

z właściwym sobie specyficznym poczuciem humoru oznajmił, że
zawarł właśnie małżeństwo na wzór Romulusa (Sabinki) i

Augusta (Liwia). Po kilku dniach rozwiódł się i zainteresował
piękną Lolią Paułiną. Wezwał ją wraz z mężem do Rzymu i

zarządził ich rozwód, po czym poślubił ją sam i po kilku
tygodniach również porzucił. Na koniec pod karą śmierci zakazał

Lolii obcowania cielesnego z innymi mężczyznami. Ostatecznie
poślubił niejaką Cezonię, córkę piekarza. Mimo jej wieku (była od

niego znacznie starsza) i pochodzenia społecznego pozostał u jej
boku do końca życia. Nie oznaczało to oczywiście, że władca

zrezygnował zupełnie z innych rozrywek. Do jego stałych
praktyk należało wykorzystywanie seksualne żon zapraszanych

do siebie dostojników. Uprowadzał je na stronę, po czym, jak
gdyby nigdy nic, wracał do stołu, nie zważając nawet na stan

własnej odzieży. Co więcej, nabrał bezczelnego obyczaju
informowania na gorąco mężów o wadach i zaletach ich żon. Nie

gardził również stosunkami homoseksualnymi. Waleriusz
Katullus skarżył się publicznie, że z powodu witalności władcy

wciąż chodzi posiniaczony. Kaligula współżył również z Markiem
Lepidusem, mężem ukochanej Druzylli i niedoszłym cesarzem.

Głównym jednak jego partnerem seksualnym był aktor

pantomimy Mnester. Cesarz uwielbiał teatr, a Mnester uchodził
za najlepszego tancerza swoich czasów. Kiedy występował, w

teatrze musiała panować absolutna cisza. Biada temu, kto
rozmową lub kaszlem zakłócił występ. Kaligula traktował to jako

osobistą zniewagę i nie był skłonny darować winy. Rzym
wkroczył w epokę uwielbienia dla artystów czy też gladiatorów,

a formy zachwytu nie odbiegały specjalnie od znanych nam z
autopsji przypadków „beatlemanii” czy też „presleyomanii”. W

szczególną histerię popadały damy rzymskie, chociaż również
mężczyźni nie pozostawali głusi na wdzięki artystów. Zachował

się namacalny dowód uwielbienia dla gwiazd areny. Podczas
wykopalisk w Pompejach w koszarach gladiatorów odkryto dwa

szkielety złączone na wieki w miłosnym uścisku. Dama z dobrej
rodziny była właśnie z wizytą u miejscowego gwiazdora areny,

kiedy nastąpiła erupcja Wezuwiusza. Kochankowie zginęli w
czasie stosunku płciowego, zbyt sobą zajęci, aby zauważyć

zagrożenie.

Wśród wybryków przypisywanych Kaliguli szczególne

miejsce zajmuje zorganizowanie luksusowego domu publicznego

Kaligula

w pałacu cesarskim. Rolę prostytutek przejęły siostry cesarza
oraz inne damy z arystokracji. Sam Kaligula wcielił się w

sutenera i inkasował należności. Nie zapomniał również o innych
orientacjach seksualnych, zapewniając dostateczną liczbę

młodzieży męskiej dla tego typu rozrywek.

Katalog dewiantów seksualnych z dynastii julijsko-

klaudyjskiej uzupełnia osoba trzeciej żony cesarza Klaudiusza,
słynnej Mesaliny. Rodzice dziewczyny byli wnukami siostry

Augusta, Oktawii. Bliskie pokrewieństwo między nimi nie
pozostało bez wpływu na psychikę ich dziecka. Mesalina

wykazywała niezwykle wybujały temperament. Z czasem doszło
u niej do ciągłego głodu seksualnego, który przerodził się w

nimfomanię. Jak pamiętamy, przypadki tej choroby notowano już
w dziejach dynastii. Wystarczy przypomnieć obie Julie, córkę i

wnuczkę Augusta.

Dla ambitnej Mesaliny, młodszej od męża o trzydzieści lat,

ułomny Klaudiusz z pewnością nie był wymarzonym wybrańcem.
Prawdopodobnie stał za tym Kaligula. Oddając dziewczynę

stryjowi, zapewnił sobie stały i łatwy dostęp do niej. Hipotezę tę
potwierdza zadziwiające podobieństwo syna Klaudiusza i

Mesaliny (urodzonego w rok po ślubie) do ojca Kaliguli. Brytanik
był bowiem przypuszczalnie owocem romansu Mesaliny z

cesarzem.

24 stycznia 41 r. n.e. opozycja senatorska dokonała udanego

zamachu na Kaligulę. Natychmiast po morderstwie senat
uchwalił przywrócenie republiki. Tymczasem po opustoszałym

pałacu błąkali się zdezorientowani pretorianie. Jeden z nich
wywlókł zza jakiejś zasłony ukrywającego się Klaudiusza.

Pozdrowił go imieniem cesarza, co podjęli pozostali gwardziści.
Pretorianie nie chcieli przywrócenia republiki. Tylko osoba

cesarza mogła utrzymać ich przywileje. Po śmierci Kaliguli
potrzebny był natychmiast kandydat na władcę, którego

zaakceptowałyby armia i lud. A kto nadawał się do tego lepiej niż
Klaudiusz, stryj Kaliguli i bratanek Tyberiusza? Umarł cesarz,

niech żyje cesarz. Ave Caesar!

W ciągu dwóch dni Klaudiusz opanował sytuację w stolicy.

Ogłosił amnestię, wyłączając z niej jedynie bezpośrednich

sprawców mordu na poprzedniku. Uzyskał w ten sposob uznanie
senatu, co pozwoliło ostatecznie przywrócić spokój w kraju.

Rozpoczął energiczne starania, by zapewnić właściwe
funkcjonowanie państwa, zachwiane kilkuletnimi rządami

szaleńca. W swoich działaniach opierał się na osobach, do
których miał największe zaufanie. Byli nimi wyzwoleńcy jego

matki oraz żona. Osobę Mesaliny już poznaliśmy, warto więc
przyjrzeć się bliżej wspomnianym wyzwoleńcom. Trafili oni do

domu matki Klaudiusza przed wielu laty i przyszły cesarz
wychowywał się w ich otoczeniu. Po latach służby zostali

obdarzeni wolnością, ale nadal pozostawali domownikami.
Teraz, po objęciu władzy przez ich pryncypała, zaczęli odgrywać

znaczącą rolę w państwie. Najwybitniejsi z nich: Pallas, Narcyz i
Feliks, wraz z Mesaliną stanowili faktyczny rząd imperium.

Klaudiusz

Rychło też miało się okazać, jak bardzo cesarz jest od nich
zależny.

Początkowo Mesalina zgodnie współpracowała z

wyzwoleńcami. Wspólnie eliminowali niewygodnych dla siebie

ludzi, nie przebierając specjalnie w środkach. Doprowadzili do
wygnania Seneki, zamordowania Azjatyka, Sylanusa i Julii

(bratanicy cesarza). Umiejętnie wykorzystywali nieufność
Klaudiusza, sprytnie podsycając jego obawy. Na przykład jedyną

winą Waleriusza Azjatyka było posiadanie wspaniałego
kompleksu ogrodów, którymi pragnęła zawładnąć Mesalina.

Cesarzowa wraz z wyzwoleńcami doprowadziła więc do śmierci
Azjatyka i na swoje nieszczęście przejęła owe ogrody na

własność.

Informacje o swobodnym trybie życia Mesaliny pojawiły się

już na początku panowania Klaudiusza. Wspominaliśmy o
podejrzeniach, związanych z ojcostwem Brytanika. W wypadku

Kaliguli trudno zresztą mówić o romansie czy też zdradzie

Messalina

małżeńskiej w normalnym tego słowa znaczeniu, jako że
utrzymywał on stosunki seksualne z dużą liczbą partnerów

obojga płci, nie zwracając uwagi na normy moralne ani nie
pytając nikogo o zgodę. Natomiast po jego śmierci Mesalina

podobno miała haremy kochanków, zupełnie nie wzbudzając
podejrzeń męża. Największy plotkarz wśród kronikarzy tego

okresu, Swetoniusz, piętnował ją jako skończoną rozpustnicę.
Sekundował mu w tym Tacyt, znany przecież ze swych

wyważonych opinii. Żaden z nich jednak nie wymienił z imienia
kochanków cesarzowej. Ograniczyli się do odnotowania

wyuzdanych wybryków Mesaliny, specjalnie nie rozwodząc się
nad szczegółami. Dziwi to zwłaszcza u Swetoniusza, który wszak

z detalami opisywał orgie Kaliguli i Tyberiusza. Żaden z
kronikarzy nie wspominał też o głośnej sprawie rzekomego

wynajmowania przez cesarzową pomieszczenia w domu
publicznym, gdzie ponoć bezpłatnie świadczyła usługi seksualne

przygodnym klientom. Bardziej prawdopodobne wydaje się
jednak, że Mesalina przyjmowała wybranych kochanków w

swoich komnatach pałacowych, korzystając z tego, że Klaudiusz
lubił wcześnie chodzić spać, a sen miał wyjątkowo twardy.

Przypuszczalnie pod nieobecność męża organizowała też orgie
seksualne z udziałem przedstawicieli arystokracji rzymskiej. Nie

była jednak prostytutką! Najlepszym argumentem na poparcie
tej tezy jest fakt, że utrzymała się na tronie przez siedem łat,

zanim ją zdemaskowano.

Godnym naśladowcą tradycji rodzinnych okazał się

siostrzeniec Kaliguli, Neron, w życiu prywatnym jeszcze większy
od wuja potwór. Na swoim koncie miał on przeróżne dewiacje

seksualne, na czele ze współżyciem z własną matką. Zamordował
dwie żony, w tym drugą osobiście (kopnął ją w brzuch, kiedy

była w ciąży). W jego otoczeniu stale przebywało dwóch
nałożników. Jednego z nich, o imieniu Sporus, cesarz polecił

wykastrować i traktował go jak kobietę. Co więcej, oficjalnie
poślubił kochanka, dając do zrozumienia, że wreszcie Rzym

otrzymał właściwą cesarzową. Mało tego. W związku z drugim

nałożnikiem, niejakim Doryforosem, Neron odgrywał rolę

kobiety. I wyszedł za niego za mąż! Podobno w czasie aktów
seksualnych z „mężem” cesarz z lubością naśladował okrzyki

gwałconych dziewic. Jeden z kronikarzy przypisuje Neronowi
jeszcze jedną wyrafinowaną rozrywkę seksualną. Podobno

przebrany w skóry zwierząt drapieżnych cesarz wygryzał
przywiązanym do słupa skazańcom genitalia! Bez względu na to,

ile prawdy jest w tej relacji, świadczy ona, jakie zdanie mieli
współcześni o moralności swego władcy. I to potomka Augusta!

Warto jednak zauważyć, że niektórzy z partnerów

Neron w młodości

seksualnych Nerona wykazali wobec niego niezwykłą wierność.
Sporus towarzyszył mu w ostatnich chwilach, już po detronizacji

i wyjęciu spod prawa. Był świadkiem śmierci cesarza. Akte,
pierwsza nałożnica Nerona, dopełniła formalności

pogrzebowych i dbała o jego grób. Może przynajmniej dla nich
cesarz nie był takim potworem, za jakiego się go powszechnie

uważa? Nie zmienia to jednak prawdy, że Neron należał do
największych dewiantów seksualnych w dziejach ludzkości.

Następcy cesarza: Galba, Othon i Witeliusz, nie okazali się już

tak barwnymi osobowościami w sferze seksualnej. Być może

zabrakło im czasu, aby zasłynąć w tej dziedzinie życia (panowali
łącznie niecały rok). Othon wziął do swojego domu Sporusa, co

świadczy, że z wiekiem „żona” Nerona nie utraciła uroku.
Natomiast skłonności homoseksualne Galby stały się

bezpośrednią przyczyną jego upadku. Po obaleniu i śmierci
Nerona władzę w Rzymie przejął Galba, który liczył już sobie

ponad siedemdziesiąt lat i nie miał bliższej rodziny. Spodziewano
się, że cesarz zaadoptuje jednego ze swoich współpracowników,

Witeliusz (prawdopodobnie)

wyznaczając go w ten sposób na swego następcę. Najlepszym
kandydatem wydawał się Salwiusz Othon, który pierwszy poparł

rebelię Galby i liczył na taki obrót sprawy. Tymczasem cesarz
postanowił inaczej. Przeżywał wówczas gwałtowny romans z

młodym Gajuszem Pizonem. Starcza namiętność przyćmiła mu
ostrość spojrzenia i wyznaczył kochanka na swojego następcę.

Tego Othon nie mógł mu darować. Podburzył pretorianów (i tak
zawiedzionych skąpstwem władcy) i dokonał zamachu stanu.

Cesarza i jego kochanka zamordowali w biały dzień gwardziści.
Władzę objął rebeliant, ale niebawem i jego obalił zbuntowany

namiestnik jednej z prowincji, Witeliusz. Ten wprawdzie nie
pozwalał, aby miłostki odbijały się na jego rządach, ale za to

przez większość życia uwikłany był w mocno humorystyczny
związek homoseksualny. W czasach gdy jeszcze nikt nie

przypuszczał, że Witeliusz zostanie kiedyś cesarzem, zakupił on
wielce urodziwego niewolnika. Chłopiec bardzo mu się podobał i

rychło został jego nałożnikiem. Witeliusz, zachwycony
kochankiem, wyzwolił go, ale pod żadnym pozorem nie chciał go

od siebie puścić. Chłopak jednak notorycznie uciekał od swojego
dobroczyńcy. Stałym obrazkiem życia w Rzymie w połowie I w.

n.e. był widok senatora Witeliusza poszukującego wraz ze służbą
swojego kochanka. Wreszcie nawet i on miał dość. Uznał, że

partner jest istotą wyjątkowo niewdzięczną i postanowił dać mu
nauczkę. Sprzedał go więc do szkoły gladiatorów. Kiedy jednak

zbliżał się termin igrzysk, Witeliusza zaczęły ogarniać
wątpliwości. Owszem, wyzwoleniec sprawiał mu zmartwienia,

lecz w nadchodzących igrzyskach raczej nie miał żadnych szans,
wystawiony na ataki zawodowych rębajłów. Był przecież

delikatnym, wychowanym w luksusie młodzieńcem. Przed
oczami przyszłego cesarza stanął widok posiekanych resztek

ulubieńca, rozrzuconych na piasku areny. Senator bił się z
myślami, aż wreszcie tuż przed igrzyskami wykupił kochanka ze

szkoły. Jeżeli myślał, że w ten sposób zaskarbi sobie wdzięczność
wyzwoleńca, to się grubo mylił. Chłopak nadal sprawiał mu

kłopoty. Kiedy Witeliusz objął zarząd Germanii, zabrał go

oczywiście ze sobą. Powrócił do Rzymu jako cesarz. W dniu, w
którym zwycięskie legiony wkraczały do stolicy, w ogólnym

zamieszaniu nowy cesarz ponownie szukał uciekiniera. Chcąc go
sobie zjednać, zaliczył go nawet do stanu ekwitów, ale i to

niewiele pomogło. Już u kresu swego panowania władca wciąż
narzekał na niewdzięczność kochanka...

Nowoczesne małżeństwa

zieje erotyczne dynastii julijsko-klaudyjskiej są niewątpliwie
wdzięcznym polem do analizy patologii seksualnych.

Wprawdzie na tej rodzinie Rzym się nie kończył, ale obyczaje
princepsów bez wątpienia rzutowały na zachowanie arystokracji.

W I w. n.e. ugruntowały się zmiany w obyczajowości erotycznej,
zapoczątkowane w okresie upadku republiki. Powoli odchodziły

w zapomnienie stare formy zaślubin. W dobie Tyberiusza z
trudem znaleziono w stolicy trzech senatorów pochodzących ze

związków zawartych poprzez conferratio. Wcześniej zniknęły
pozostałe formy zaślubin wywodzące się z czasów republiki.

Uznanie zdobyła natomiast ceremonia ślubna przypominająca
nowożytne obyczaje małżeńskie. Od niej w prostej linii wywodzą

się współczesne formy zaślubin, z chrześcijańskimi włącznie.
Zawarcie małżeństwa musiały poprzedzać zaręczyny,

odbywające się w obecności świadków i za zgodą rodziców
obydwu stron. Zewnętrzny ich wyraz stanowiło przekazanie

przez narzeczonego wybrance podarunków i pierścionka
zaręczynowego. Obyczaj ten wyraźnie nosi cechy dawnego

zwyczaju kupowania żony (ofiarowanie zadatku). Podobnie jak
dzisiaj, narzeczona była obowiązana nosić pierścionek

zaręczynowy na serdecznym palcu prawej ręki. W dniu ślubu
panna młoda wkładała ceremonialny strój złożony z białej tuniki,

szafranowego płaszcza i płomienistego welonu, a na głowę
wieniec z mirtu i kwiatów pomarańczy. Jej fryzura przypominała

uczesanie westalek. Po porannej toalecie do domu narzeczonej
przybywał jej wybranek w otoczeniu rodziny i przyjaciół.

Wspólnie składano ofiarę zwierzęcą w świątyni oraz
wysłuchiwano horoskopu stawianego przez wróżbitę na

podstawie wnętrzności owego ofiarnego zwierzęcia. Jeżeli
wróżba wypadła pomyślnie, młodzi wyrażali wzajemną zgodę na

zawarcie małżeństwa, wypowiadając znaną już formułę: „Gdzie
ty Gajusz, tam i ja Gaja”. Przysięga stanowiła kulminacyjny

moment uroczystości. Zebrani witali ją okrzykami radości i
głośnymi życzeniami szczęścia. Z nadejściem nocy panna młoda

przechodziła do domu męża. Pochód otwierali muzykanci i ludzie
z pochodniami. Pozostali uczestnicy orszaku śpiewali pieśni

religijne i rzucali orzechy na znak szczęśliwego pożycia. Za panną
młodą szły jej towarzyszki, niosąc symbole prac domowych:

kądziel i wrzeciono. Przed drzwiami sypialni mąż ofiarowywał
żonie wodę i ogień, po czym wprowadzał ją do komnaty. Kiedy

rozwiązywał małżonce pasek od tuniki, goście dyskretnie
opuszczali pomieszczenie.

Po raz pierwszy w kulturze europejskiej małżeństwo

zawierano na zasadzie wolnej woli obydwu stron, wyrażonej w

obecności kapłana i świadków. Podstawę związku stanowiła
deklaracja woli, a nie kupno czy legalizacja konkubinatu. Zmiana

formy zaślubin symbolizuje wręcz drogę, jaką odbyło
społeczeństwo rzymskie od ludu pasterskiego do obywateli

imperium światowego. Rozwój intelektualny przyniósł zmiany w
obyczajowości rodzinnej. Po raz pierwszy w dziejach kobieta

uzyskała prawo do decydowania o swojej osobie. A skoro do
zawarcia małżeństwa potrzebna była jej zgoda, zaczęło jej

również przysługiwać prawo do rozwodu. Do pierwszych
rozwodów z inicjatywy kobiet doszło u schyłku republiki. W

latach cesarstwa proces ten się nasilił, aż wreszcie liczba
małżeństw zrywanych przez obie płcie się wyrównała. Zjawisko

to stało się tak powszechne, że już August wprowadził
odpowiednie przepisy utrudniające rozwody, wychodząc ze

słusznego założenia, że nic bardziej nie boli niż utrata majątku.
Zarządził więc, aby porzucany współmałżonek zachowywał część

majątku wniesionego do związku przez rozwiązującego

małżeństwo. Z reguły strona zrywająca była znacznie
zamożniejsza od współmałżonka, toteż cesarz pragnął w ten

sposób dać porzuconym szansę założenia nowej rodziny. Liczba
rozwodników wstępujących ponownie w związki małżeńskie

szybko wzrosła i znacznie przewyższyła liczbę wolnych
związków. Można wręcz odnieść wrażenie, że mnogość

zawieranych małżeństw rekompensowała kobietom konieczność
życia w związkach monogamicznych. Znaczna bowiem część

przedstawicielek arystokracji rzymskiej preferowała seks
małżeński i dla tej właśnie grupy rozwody oznaczały

urozmaicenie życia erotycznego. Rozluźnienie norm
obyczajowych spowodowało niemal całkowity zanik instynktu

rodzinnego w tej grupie społecznej. Arystokratyczne rody były
tak zajęte ustawicznymi ślubami i rozwodami, że dopiero późna

starość przerywała ten obłędny przekładaniec. Zanotowano
przypadek, że pewna dama miała ośmiu (!) mężów w ciągu

pięciu lat. Inna pani za czasów cesarza Domicjana (schyłek I w.
n.e.) dorobiła się łącznie dziesięciu małżonków. Słusznie więc

proponował jeden ze współczesnych kronikarzy, aby kobiety
liczyły lata nie imionami konsulów (tak jak państwo), lecz

nazwiskami kolejnych mężów. Rzymianki rozwodziły się
wyłącznie po to, aby ponownie wyjść za mąż. Zmiana partnera

odbywała się poprzez nowe małżeństwo, co w praktyce
oznaczało zalegalizowanie poligamii.

Ustawodawstwo Augusta zmierzało nie tylko w kierunku

poprawy moralności. Cesarz niepokoił się spadkiem rozrodczości

klasy rządzącej i wszelkimi sposobami próbował poprawić
sytuację. Niestety, poniósł klęskę na całej linii. Rozwój

antykoncepcji spowodował, że współżycie seksualne nie wiązało
się z ryzykiem zajścia w ciążę. Małżeństwa rzymskich nobilów

zadowalały się najczęściej jednym dzieckiem, równie częste były
przypadki całkowitej bezdzietności. Przykład zresztą szedł z

góry. Tyberiusz i Kaligula mieli po jednym dziecku, Neron umarł
bezpotomnie. Wszelkie rekordy pobiła jednak panująca w II w.

n.e. dynastia Antoninów. Jej pierwszych trzech przedstawicieli

nie doczekało się w ogóle potomstwa, a kolejnego los obdarzył
tylko córką! Dopiero Marek Aureliusz zdołał przekazać władzę

rodzonemu synowi i, jak na ironię, okazało się to jego
najgorszym posunięciem. Spadek liczby urodzeń wśród elity

rzymskiej mógł wręcz sugerować wyczerpywanie się rasy czy też
kryzys genetyczny. W II w. n.e. Rzymianka, która urodziła trójkę

dzieci, uchodziła za osobę nadzwyczajną. Poeci poświęcali jej
wiersze, władze obdarzały licznymi przywilejami. W czasie

obchodów igrzysk stuletnich dwukrotnie (!!!) uhonorowano
matronę, która urodziła pięciu synów. Czy jednak można się

dziwić hołdom, skoro inne Rzymianki (najczęściej bezdzietne)
oddawały się typowo męskim rozrywkom, jak miłostki,

szermierka, myślistwo czy pijaństwo?

Jak zwykle, wszędzie i zawsze w dziejach zdarzały się jednak

piękne przypadki miłości i wierności małżeńskiej. Były one na
tyle rzadkie, że kronikarze poświęcili im wiele uwagi, traktując

jako ewenement na tle obyczajów epoki. Za czasów Tyberiusza
odnotowano dwa przykłady żon, które z własnej i

nieprzymuszonej woli nie chciały przeżyć mężów skazanych
przez cesarza na śmierć. Za panowania Klaudiusza wsławiła się

Aria Starsza. Jej mąż, senator Caecinus Petus, został aresztowany
za bunt przeciwko władcy i pod silną strażą przewieziony do

stolicy. Żona błagała żołnierzy o zgodę na towarzyszenie
małżonkowi, a kiedy prośby nie poskutkowały, wynajęła łódź i

popłynęła za aresztowanym. Gdy mąż otrzymał wyrok skazujący,
postanowiła podzielić jego los. Nie zważając na perswazje

rodziny, udała się do więzienia i tam pierwsza wbiła sobie sztylet
w pierś. Po czym wyrwała go z rany i podała stojącemu przed nią

małżonkowi ze słowami: „Petusie, to nie boli”, dając do
zrozumienia, że czeka na akt odwagi z jego strony. W

dwadzieścia lat później Neron wykrył zorganizowany przeciwko
sobie spisek, w który zamieszany był sędziwy wychowawca

cesarza, Seneka. Zgodnie z obyczajami epoki Neron nakazał
filozofowi popełnienie samobójstwa. Stary mędrzec spokojnie

przyjął decyzję władcy i poczynił odpowiednie przygotowania.

Nie protestował, kiedy wraz z nim zdecydowała się umrzeć jego
żona, młodziutka Paulina. Oboje otworzyli sobie żyły, ale krew

zbyt wolno wyciekała ze starczego ciała. Seneka polecił więc
przeciąć sobie żyły na nogach, a gdy i to okazało się nieskuteczne,

zaniesiono go do łaźni. Tam w kłębach pary ostatecznie wyzionął
ducha. Informowany na bieżąco cesarz wzruszył się oddaniem

Pauliny i nakazał siłą uratować młodą kobietę. Jakie wrażenie
musiała robić miłość silniejsza niż śmierć, skoro nawet taki

zwyrodnialec jak Neron dał się ponieść wzruszeniu?

Kościół, rodzina i seks w czasach późnego cesarstwa

IV w. n.e. dominującą rolę w świecie rzymskim zaczęło

zdobywać chrześcijaństwo. Przyjęcie nowej religii przez

dwór cesarski spowodowało ogromne zmiany w życiu imperium.

Powoli kształtował się nowy kodeks obyczajowy, a zalecenia
religijne przenikały do prawodawstwa. Jednocześnie jednak

rozpoczął się proces łagodzenia rygorów chrześcijaństwa, a
właściwie przystosowywania jego wymogów do praktyki

życiowej. Na pierwszy ogień poszła sprawa dziewictwa i
czystości seksualnej. Dla gmin chrześcijańskich z I w. n.e. znaczny

problem stanowiły wzajemne relacje między małżeństwem i
dziewictwem. Nigdy nie kwestionowano wyższości dziewictwa

nad małżeństwem, ale zdarzały się poważne wypaczenia
doktryny. Niektórzy wierni posuwali się do twierdzenia, że

ludzie żonaci niezachowujący czystości seksualnej nie mogą być
członkami Kościoła w sposób doskonały. Sprawa stała się na tyle

istotna, że zajął się nią święty Paweł z Tarsu w Pierwszym liście
do Koryntian. Odrzucił zachowanie czystości jako obowiązek,

zalecał jednak jej przestrzeganie. Można więc zrozumieć to
zalecenie jako ukłon w stronę niedoskonałości wiernych. Mimo

to przypadki całkowitej rezygnacji ze współżycia seksualnego
przyjmowano z najwyższym uznaniem. Dzieje apostolskie

wspominają o czterech córkach diakona Filipa, które do końca
życia pozostały dziewicami. W połowie II w. n.e. w gminach

chrześcijańskich spotykało się mężczyzn i kobiety od urodzenia
żyjących w całkowitej abstynencji płciowej. Szczególnie

radykalne formy przybrało zalecenie czystości seksualnej na
wschodzie imperium. Dziewictwo Marii było nie tylko

dogmatem, ale także obowiązującym ideałem. Rychło uznano, że
związku małżeńskiego nie da się pogodzić z praktykowaniem

chrześcijaństwa. Pojawiły się liczne teksty polemiczne na temat
małżeństwa, w których określano je jako „gorzkie ziele”. Pewne

kręgi Kościoła sugerowały, aby do chrztu dopuszczać wyłącznie
osoby bez przeszłości seksualnej. Wyjątek mieli stanowić

małżonkowie, którzy zobowiązali się do złożenia ślubu czystości.
Jedyną formą małżeństwa akceptowaną przez radykałów stało

się wspólne życie ascety z wtórną dziewicą. Praktyka narzuciła
jednak modyfikację poglądów. Pod koniec II w. n.e. pojawiły się

głosy, aby nie nakładać braciom ciężkiego brzemienia czystości,
lecz raczej mieć wzgląd na słabość wielkiej liczby wiernych.

Trudno się oprzeć wrażeniu, że nakaz abstynencji seksualnej
skutecznie hamował ekspansję Kościoła. Życie w czystości było

możliwe jedynie dla niewielkiej liczby wiernych, a perspektywa
taka odstraszała potencjalnych członków wspólnoty. Radykalizm

ustąpił jednak opiniom, że małżeństwo i chrześcijaństwo dadzą
się pogodzić. Dziewictwo uznano za święte, jeżeli miało swoje

źródło w miłości do Boga. Jeśli natomiast stanowiło przejaw
pogardy dla małżeństwa, nie oznaczało żadnej świętości. A zatem

życia małżeńskiego nie powinno się uważać za przejaw
nieczystości. Niebawem więc Kościół zdecydowanie potępił

obyczaj oczyszczania po małżeńskim akcie seksualnym.

Nie uległy natomiast zmianie poglądy Kościoła na

pozamałżeńskie życie seksualne. Skoro potępiano nawet seks
małżeński, to oczywista wydaje się całkowita negacja związków

erotycznych poza małżeństwem. Były one kategorycznie
zakazane, a za ciężki grzech uważano samo uczucie podniecenia

czy też pożądania seksualnego. Tego rodzaju uczucia wykluczano
zresztą nawet w małżeństwie. Męża i żonę powinny łączyć

miłość, czułość i tkliwość, a nie cielesna namiętność. Pożądanie

małżonków uchodziło za grzech niemal równy współżyciu
seksualnemu w wolnym związku.

W tym miejscu doszliśmy do szczególnej rozbieżności między

etyką pogańską a chrześcijańską. Moraliści pogańscy, nawet

jeżeli piętnowali rozwiązłość, to niemal wyłącznie w obrębie
własnej klasy społecznej. Uwiedzenie czy wykorzystywanie

seksualne służącej (lub służącego) nie miało większego
znaczenia. Wierność małżeńska dotyczyła tylko partnerów

równych sobie pochodzeniem, czyli praktycznie elity.
Małżeństwo traktowano z największą powagą, ale służyło ono

jedynie celom prokreacyjnym i ekonomicznym. Mężczyzna nie
szukał oparcia duchowego czy emocjonalnej radości seksualnej

— tę znajdował u kurtyzan lub partnerów z niższych warstw.
Dopiero około III w. n.e. zaczęła się powolna przemiana

obyczajowości. Kryzys polityczny cesarstwa przyniósł ze sobą
zaostrzenie norm obyczajowych. Moraliści pogańscy zalecali, aby

żona była nie tylko przyjaciółką, lecz także równorzędnym
partnerem seksualnym, w pełni akceptującym akt płciowy i

uczestniczącym w nim na równych prawach. Taką postawę
uważano też za warunek zdrowia i szczęścia dzieci. Te pogańskie

zalecenia wydają się więc całkiem bliskie naszym współczesnym
poglądom na temat seksu małżeńskiego! Trzeba jednak przyznać,

że pogaństwo antyczne do końca nie potrafiło zniwelować
różnicy między mężczyzną i kobietą w dziedzinie erotyki. Mąż

zachowywał prawo do utrzymywania wolnych związków z
osobami spoza swojej sfery, ale żonie tego odmawiano. Mimo to

jednak po raz pierwszy zaczęto w niej dostrzegać oparcie dla
męża, jego towarzyszkę życiową. Rozwinięcie tego poglądu

stanowiły głoszone przez chrześcijan opinie o nakazie
bezwzględnej wierności małżeńskiej. Natomiast ograniczenia

seksualne w ramach małżeństwa można uznać za naturalną
reakcję na rozwiązłość świata pogańskiego. Warto jednak

zauważyć (z czym się jeszcze spotkamy), że nawet
chrześcijaństwo nie potrafiło zrównać w prawach obu płci: takie

same przewinienia ojcowie Kościoła i prawodawstwo traktowali

zupełnie odmiennie.

Przez dwa pierwsze wieki swojego istnienia chrześcijaństwo

skupiało niemal wyłącznie przedstawicieli niższych warstw
społecznych. Jeszcze około 180 r. dało się słyszeć ironiczne

uwagi o religii szewców, praczek i niewolników. Nakazy religijne
uniemożliwiały uczestnictwo w kultach państwowych, a co za

tym idzie — hamowały karierę. W praktyce odstraszało to elitę
rzymską od przyjęcia nowej wiary. Przypadki chrystianizacji

przedstawicieli bogatych warstw społeczeństwa zdarzały się w
tym okresie sporadycznie, chociaż nowa religia trafiła już nawet

do rodziny cesarskiej (Klemens, kuzyn cesarza Domicjana).

W tym czasie chrześcijaństwo rozwijało się właściwie bez

specjalnych przeszkód. Prześladowania miały charakter
przypadkowy i dotykały niewielu wiernych. Długotrwałe,

zorganizowane prześladowania Kościoła przez państwo nie
wchodziły jeszcze w rachubę. Dopiero kryzys cesarstwa

spowodował cykliczne poszukiwania wrogów państwa wśród
jego obywateli. Idealnie nadawali się do tego wyznawcy

Chrystusa, od dawna bacznie obserwowani. Odmowa udziału w
kulcie władców i uroczystościach o charakterze państwowym

budziła zrozumiałe podejrzenia, a stąd już tylko krok dzielił ich
od oskarżeń o nielojalność. Tym bardziej że ich religia przestała

być wiarą wyłącznie niewolników. Około 270 r. donoszono o
szlachetnie urodzonych damach, które zgodnie z ewangelicznymi

nakazami zapisywały swój majątek na rzecz Kościoła. W czasie
prześladowań w 303 r. chrześcijanie znajdowali się w

najbliższym otoczeniu cesarza Dioklecjana (jego
szambelanowie), a nawet w jego rodzinie (żona i córka).

Dostojne matrony (najczęściej wdowy) z gorliwością neofitek
oddawały swoje dobra i koneksje na potrzeby Kościoła.

Korzystali z tego biskupi, słusznie widząc w kobietach siłę
napędową nowej religii. Jeszcze na początku V w. senatorowie

rzymscy broniący resztek starych, pogańskich tradycji wracali do
domów rozbrzmiewających nabożnymi pieśniami w wykonaniu

ich żon i córek.

Wraz z przystąpieniem arystokracji do wspólnoty

chrześcijańskiej złagodzono wymogi dla nowych członków

Kościoła. Zniknęła gorliwość z pierwszych lat chrystianizmu.
Biskupi zmuszeni byli uzgodnić formy pokuty za aborcję,

cudzołóstwo i bigamię. Pasterze oficjalnie zakazywali małżeństw
mieszanych (z poganami), gier hazardowych, lichwy i

uczestnictwa w składaniu ofiar przez pogan. Zachowały się
bardzo interesujące zalecenia biskupa Bazylego z Cezarei

dotyczące życia seksualnego i rodzinnego. Biskup, człowiek o
ogromnym autorytecie moralnym, ostro upominał swoje

owieczki, które wcale nie zamierzały stosować w życiu zasad
ewangelii. Ale nawet u niego widać już znaczne zmiany w

podejściu do intymnej sfery życia. Po pierwsze, dopuszczał on
więcej niż jeden tylko związek między kobietą i mężczyzną.

Dopiero osoba, która dwukrotnie zawarła małżeństwo, nie mogła
się rozwieść ani w razie śmierci partnera zawrzeć nowego

związku. Mimo tej tolerancji biskup dawał jednak do
zrozumienia, że lepiej będzie, jeśli mężczyźni i kobiety

poprzestaną na jednym małżeństwie. Ostro natomiast potępiał
związki pozamałżeńskie. Na równi z cudzołóstwem traktował

oddalenie żony. Wyjątek stanowił przypadek niewierności
małżeńskiej, kiedy to mąż miał nawet obowiązek oddalić żonę,

aby móc się ponownie ożenić. Podobna relacja nie zachodziła
jednak w drugą stronę. Obowiązkiem kobiety było wybaczenie

mężowi i pozostanie z nim w związku. Ciekawe, że Bazyli
przewidywał mniejszą karę za uprawianie nierządu niż za

cudzołóstwo. Być może wynikało to z uznawania małżeństwa za
sakrament i z chęci obrony jego nierozerwalności.

Oddzielny temat stanowiło współżycie seksualne

małżonków. Biskupi byli zgodni co do tego, że mąż i żona nie

powinni współżyć w soboty i niedziele, podczas świąt
kościelnych oraz w czasie wielkiego postu. Jeżeli już jednak

doszło do zbliżenia, para taka pod żadnym pozorem nie mogła
przystąpić do komunii. Mimo to Bazyli nie potępiał całkowicie

małżonków nie potrafiących wyrzec się współżycia seksualnego

w dni świąteczne. Po prostu zalecał unikanie kontaktów
cielesnych i ubolewał, że wiele par nie potrafi opanować

pożądania.

Szczególną uwagę warto zwrócić na zmianę poglądów

hierarchów Kościoła w sprawie powtórnych małżeństw.
Najwyraźniej dostosowano teorię do realiów życiowych.

Przeciętna wieku była dość niska, wiele kobiet umierało przy
porodzie lub bezpośrednio po nim, a trudno wymagać od

młodego wdowca, by żył w czystości do końca swoich dni.
Uznano więc, że lepiej, aby człowiek taki ponownie się ożenił, niż

miałby pozostawać w wolnym związku lub korzystać z usług
prostytutek. Poza tym interes państwa wymagał dużej

rozrodczości. Tym bardziej że śmiertelność wśród dzieci była
znaczna i tylko posiadanie kilkorga potomków mogło zapewnić

kontynuację rodu.

W odróżnieniu od swoich poprzedników, hierarchowie

Kościoła nie zamierzali wykluczać grzeszników na stałe ze
wspólnoty. W IV w. zalecano ostre kary, ale nawet najsurowsza

pokuta mogła trwać najwyżej kilka lat. Ze współczesnego punktu
widzenia wydaje się to drakońską karą, lecz warto przypomnieć,

co się działo dwa wieki wcześniej: wiernych niezachowujących
zaleceń obyczajowych relegowano wówczas z Kościoła

dożywotnio!

Ustawodawstwo cesarskie powoli zbliżało się do wymogów

chrześcijańskich, z jednym wszakże wyjątkiem: Kościół nie
potrafił skłonić władców do energicznego przeciwstawienia się

rozwodom. Osiągnięto co prawda pewien postęp, ale było to
niewiele, jeśli porównać prawodawstwo z oczekiwaniami

Kościoła. Konstantyn Wielki zabronił kobietom wysyłać listy
rozwodowe swoim mężom z tak „błahych” powodów jak

pijaństwo, hazard i niewierność. Rozwód dopuszczano jedynie w
razie zabójstwa, uprawiania magii i niszczenia grobów.

Natomiast mężczyzna mógł się rozwieść z żoną, jeśli była mu
niewierna, zajmowała się stręczycielstwem lub uprawiała magię.

Wszczęcie postępowania rozwodowego bez podanych wyżej

przyczyn groziło zesłaniem i konfiskatą mienia. Prawodawstwo
dopuszczało, aby strona poszkodowana zawarła nowy związek

małżeński, ale dopiero po kilku latach oczekiwania. Jak zwykle w
starożytności, okres ten dla mężczyzny był krótszy niż dla

kobiety. Z czasem za powody uprawniające kobietę do
wystąpienia o rozwód uznano również zdradę małżeńską i

przemoc. Ostatnim krokiem cywilizującym prawodawstwo
rodzinne było zaakceptowanie w 497 r. rozwodów za

porozumieniem stron, bez orzekania o winie.

Zbrodnia na cesarskim dworze

achowały się do naszych czasów kazania niedzielne z

przełomu IV i V w., wygłaszane przez biskupa Cezarego z

Arles w Galii, które są kapitalnym przykładem kościelnej teorii i

praktyki w sprawach dotyczących seksu. Biskup wciąż
przypominał wiernym, aby przed komunią zachowywali czystość

przez kilka dni. Jak można wnioskować z częstości tych
napomnień, owieczki kompletnie ignorowały polecenia swojego

pasterza. Wyznawcy nie przestrzegali również abstynencji
płciowej w okresie świąt i wielkiego postu. A przecież w

początkowych kazaniach biskup zalecał niemal całkowitą
wstrzemięźliwość płciową: seks w małżeństwie miał służyć

wyłącznie do celów prokreacji! Zderzenie teorii z praktyką
okazało się jednak wyjątkowo przykre dla pasterza. W rezultacie

prosił wiernych już tylko o wzgląd na święta kościelne i unikanie
kontaktów seksualnych w czasie menstruacji. Ciekawe, że o ile

Bazyli nakazywał konkretną pokutę, o tyle Cezary ograniczał się
jedynie do mglistych gróźb o karze boskiej w postaci trądu czy

też paraliżu dla potomstwa. Proszę, jak dalece różniły się poglądy
obu hierarchów. I pomyśleć, że minęło zaledwie sto lat! Po

prostu praktyka życia wymusiła zmianę postaw. Cezary wprost
stwierdzał, że nie usuwa ze wspólnoty cudzołożników, albowiem

jest ich zbyt wielu. Gdyby więc zgodnie z zaleceniami Bazylego,
nałożyć na każdego z nich wieloletnią pokutę, biskup zostałby

zapewne sam ze starcami i dziećmi! Na domiar złego jego
owieczki wcale nie uważały cudzołóstwa za grzech.

Zdesperowany pasterz, nie mogąc dać sobie rady z rozwiązłością
i pijaństwem, apelował do wiernych, żeby przynajmniej mieli

wzgląd na swoje zdrowie, jeśli nie przejmują się sądem boskim!

Ale czego można się było spodziewać po maluczkich, skoro

zły przykład szedł z góry. Konstantyn Wielki, który doprowadził
do uznania chrześcijaństwa za religię państwową, przyjął chrzest

dopiero na łożu śmierci. Rozumował bardzo pragmatycznie. Jeśli
sakrament zmazuje wszelkie grzechy popełnione przed jego

przyjęciem, to lepiej zostać chrześcijaninem dopiero tuż przed
śmiercią. Wiedział, że ma dużo na sumieniu, a co więcej, nadal

będzie musiał czynić wiele złego. Jako polityk będzie
krzywoprzysięzcą, mordercą, oszustem. Lepiej więc zachować

sobie odpuszczenie grzechów na ostatnią chwilę życia. Poza tym
wcale nie chciał podporządkowywać się wymogom etyki

chrześcijańskiej w życiu prywatnym. Będąc dzieckiem z
nieprawego łoża, sam również doczekał się następcy tronu ze

związku z konkubiną. Miał jednak także oficjalną małżonkę,
której dzieci aspirowały do władzy. Między pasierbem i macochą

powoli narastało napięcie. Wreszcie Fausta oskarżyła Krisposa o
próbę gwałtu. Zapewne przedstawiła też świadków zajścia. W

pałacu, gdzie zwalczały się różne koterie, nie sprawiało to
specjalnej trudności. Cesarz uwierzył żonie. Mimo zaprzeczeń

syna, polecił go aresztować i stracić. A przecież mógł łatwo
odtworzyć sposób myślenia Fausty i zorientować się, jakie

przyświecały jej cele. Kiedyś wszak poświęciła dla własnej
korzyści ojca i brata. Ale wówczas okazała absolutną lojalność

wobec niego i dlatego teraz on obdarzył ją zaufaniem.

Kronikarze powątpiewają w winę Krisposa. Wcześniej

młodzieniec prowadził się bez zarzutu, chociaż jako

królewskiemu synowi nie brakowało mu możliwości
zaspokojenia popędu płciowego. Nie musiał próbować gwałtu na

macosze, tym bardziej że znał charakter ojca. Ryzykowałby swoją
przyszłość dla chwili mocno kontrowersyjnego uniesienia? A

Fausta miała wystarczająco dużo powodów, aby chcieć jego
zguby. Przecież zamykał jej dzieciom drogę do tronu! Aż dziwne,

że Konstantynowi nie przyszło to do głowy. Zorientował się
dopiero po śmierci syna. I wówczas poszedł po linii

najmniejszego oporu: oskarżył żonę o fałszywe zeznania
przeciwko Krisposowi i polecił natychmiast ją zamordować.

Konstantyn Wielki

Rodzaj śmierci wybrał dla niej osobiście. Faustę zamknięto w
łaźni i, stale podnosząc temperaturę, ugotowano żywcem. Kaźń

żony Konstantyna weszła do ponadczasowego kanonu makabry,
a cała sprawa doskonale wykazuje, że polityka rodzinna nie

zmieniła się od czasów pogańskich.

Synowie Konstantyna Wielkiego

ynowie Fausty przejęli władzę po ojcu. Podobnie jak on

popierali rozwój chrześcijaństwa, ale dwaj najstarsi, wzorem

Konstantyna, nie przyjęli chrztu. Z niewiadomych przyczyn

uczynił to najmłodszy z braci, Konstans, sprawiając Kościołowi
nie lada kłopoty etyczno-moralne. Był, o czym wszyscy wiedzieli,

zatwardziałym homoseksualistą. Przez wiele lat na jego dworze
przebywała oficjalna narzeczona, ale cesarz nie mógł się zdobyć

na jej poślubienie. A chrześcijaństwo, zmuszone do tolerowania
zwyczajnej rozwiązłości, występowało gwałtownie przeciwko

wszelkim odstępstwom od normy. Inaczej niż w czasach
pogańskich, pederastię uważano za grzech równy sodomii czy

nekrofilii. Na dodatek cesarz miał wielu partnerów seksualnych,
głównie spośród swojej straży germańskiej oraz zakładników

przysyłanych przez plemiona osiadłe za Renem. W jego więc
wypadku można było mówić nie tylko o pederastii. ale wręcz o

nierządzie, który co prawda był mniejszym przewinieniem niż
cudzołóstwo, lecz i tak podlegał karze wykluczenia na siedem lat

ze wspólnoty religijnej. Konstans jednak sprawował władzę na
obszarze jednej trzeciej imperium, a po wojnie z rodzonym

bratem zajął i jego dzielnicę. Czy takiego człowieka mógł Kościół
potraktować jak zwykłego wiernego? Oczywiście nie. W pewnych

sytuacjach nakazy wiary muszą ustąpić przed wymogami
polityki. Wykluczyć cesarza ze wspólnoty oznaczałoby skierować

go wprost w ręce pogan albo do jednej ze schizm kościelnych. A
konkurencja wykazałaby znacznie większą wyrozumiałość

wobec słabości monarchy. Starano się więc zachować problem w
tajemnicy. Ale jaką tajemnicą może być rozpusta władcy?

Przecież maluczcy są wyjątkowo wyczuleni na słabości panów
tego świata. Czy można polegać na dyskrecji służby albo

współpracowników cesarza? Kapłani pomijali wprawdzie
sprawę milczeniem, niemniej zapewne problemy erotyczne

Konstansa przyczyniły się do jego upadku. Chrześcijaństwo nie
było jeszcze religią trwale ugruntowaną w społeczeństwie

rzymskim. Większość ludności (szczególnie na wsi oraz armia)
pozostawała przy dawnych wierzeniach. Na pewno władca, który

przyjął chrzest, a tak bardzo odbiegał od zasad głoszonych przez
religię, nie mógł wzbudzać zaufania. Nie można przecież ufać

hipokrycie. Nie można również go szanować. Kiedy więc doszło
do wybuchu rebelii, na której czele stanął poganin Magnecjusz,

okazało się, że prawowity cesarz nie ma poparcia poddanych. W
dodatku w chwili wybuchu powstania władca przebywał na

polowaniu, które stanowiło okazję, by z dala od pałacu i
złośliwych języków oddawać się ulubionym praktykom

homoseksualnym. Kiedy powrócił, prowincje przeszły już na
stronę buntownika. Cesarz zginął, opuszczony przez wszystkich, i

potrzeba było ogromnego wysiłku jego brata, Konstancjusza II,
aby znów narzucić Zachodowi panowanie legalnej dynastii.

Wiązało się to oczywiście z restauracją chrześcijaństwa.

Konstancjusz nie przysparzał hierarchom Kościoła

specjalnych problemów natury obyczajowo-moralnej. Nie miał
jednak pod tym względem szczęścia do współrządców. Rodzony

brat był zdeklarowanym pederastą, a nowy współwładca,
stryjeczny brat Gallus, rychło okazał się zwyrodnialcem godnym

Kaliguli czy Tyberiusza. Po pokonaniu Magnecjusza został on
zarządcą prowincji wschodnich i pojął za żonę siostrę cesarza,

Konstancję. W Antiochii nowi władcy szybko dali się poznać z jak
najgorszej strony. Łapówkarstwem, sprzedażą urzędów czy

skrytobójstwami nie ustępowali monarchom pogańskim.
Również pod względem obyczajowości erotycznej nie odbiegali

od wzorców wypracowanych przez dynastię julijsko-klaudyjską.
Niestety, kronikarze chrześcijańscy okazali się o wiele bardziej

dyskretni (czy też pruderyjni) od swoich pogańskich

poprzedników, toteż niewiele szczegółów z tej sfery życia

przekazali potomnym. Zachowała się jednak ciekawa historia o
Konstancji, będącej złym duchem męża, dająca próbkę

możliwości cesarzowej. Otóż zwróciła się do niej z prośbą o
pomoc jedna z szacownych dam Antiochii, której córka niedawno

wyszła za mąż za bogatego kupca imieniem Klematius. Teściowa
straciła rozsądek i zakochała się w zięciu. Mimo że była gorliwą

chrześcijanką, postanowiła uwieść młodego człowieka. Ten
jednak wcale nie miał ochoty zdradzać żony z jej rodzoną matką.

Mimo to starsza pani nie ustawała w zabiegach, aż wreszcie
Klematius postanowił wraz z żoną wrócić do rodzinnej

Aleksandrii. Wówczas teściowa poprosiła Konstancję o
interwencję. Cesarzowa rozstrzygnęła problem we właściwy

sobie sposób. Poleciła aresztować i zamordować kupca.
Następnie zwłokom odcięto genitalia i odesłano teściowej. Do

Konstancjusz II

przesyłki Konstancja dołączyła karteczkę o ironicznej treści:
„Nareszcie twoje”. Matrona straciła zmysły, a sprawa stała się

głośna na całym Wschodzie.

Jest wyjątkowym paradoksem, że najbliżej etycznych ideałów

chrześcijaństwa był jedyny członek dynastii, który oderwał się
od nowej wiary. Julian Apostata, człowiek ogromnej inteligencji i

wiedzy, powrócił do tradycyjnych wierzeń, co więcej starał się je
zmodyfikować zgodnie z duchem czasu. Nie prześladował

Kościoła, lecz jedynie próbował zdegradować go do roli jednego
z wielu kultów. Cesarz był wręcz ideałem moralności. Nie miał

kochanek, po śmierci żony żył w celibacie. Niestety, ten ideał za
bardzo odbiegał od swoich chrześcijańskich poprzedników i

stanowił wręcz jawne zaprzeczenie tezy o rozpustnych,
zdegenerowanych poganach. Na szczęście dla kościelnych

moralistów panowanie Juliana nie trwało zbyt długo. Jego
następcy byli już bez wyjątku chrześcijanami i z reguły stosowali

się w życiu seksualnym do wzorców zalecanych przez Kościół.

Germanik

a tle obyczajów erotycznych dynastii julijsko-klaudyjskiej

chlubny wyjątek stanowiło małżeństwo Germanika i

Agrypiny Starszej, członków rodziny panującej dość blisko ze

sobą spokrewnionych. Germanik był synem Druzusa, pasierba (a
może syna?) Augusta, czyli wnukiem Liwii, przez matkę zaś

wnukiem siostry cesarza, Oktawii, a jego żona, córka Julii i
Agrypy, rodzoną wnuczką Augusta. Pochodzenie rodzinne mogło

więc rokować jak najgorzej. Matka i siostra Agrypiny zakończyły
życie na wygnaniu, zmuszone do opuszczenia Rzymu. Stryj

Germanika i jego rodzona siostra mieli w przyszłości dać się
poznać z jak najgorszej strony. O Liwii i jej specyficznym

kodeksie etycznym mówiliśmy w jednym z poprzednich
rozdziałów. Tymczasem małżeństwo Germanika i Agrypiny

okazało się chyba jedynym udanym związkiem w obrębie
dynastii. Małżonkowie żyli ze sobą w wyjątkowej zgodzie i

doczekali się aż dziewięciorga potomków. Nic nie wiadomo o
pozamałżeńskich przygodach Germanika. Również Agrypina

dochowywała mężowi wierności. Co więcej, towarzyszyła mu w
wyprawach wojennych, dzieląc z nim trudy służby dla ojczyzny.

W Rzymie oboje cieszyli się wielką popularnością dzięki swemu
życzliwemu stosunkowi do ludzi. Ich dom zawsze stał otworem

dla przyjaciół, nie notowano przypadków wywyższania się nad
innych. W dodatku Germanik był chyba najbardziej

utalentowanym wodzem rzymskim tego okresu. On i jego żona
uosabiali ideały, które August starał się zaszczepić w

społeczeństwie. Jeżeli do tych zalet dodamy jeszcze absolutną
lojalność wobec monarchy, otrzymamy obraz doskonałego

sukcesora władzy cesarskiej. Mając taki ideał w najbliższym

RODZINIE

CESARSKIEJ

otoczeniu, August zaczął się zastanawiać nad zmianą kolejności
dziedziczenia. Pięć lat przed śmiercią wyznaczył na swojego

następcę Tyberiusza. Po nim władzę mieli przejąć jego
potomkowie. August jednak nie lubił starszego pasierba i decyzję

na jego korzyść podjął wyłącznie z konieczności. Kiedy z dumą
obserwował Germanika, ogarniały go wątpliwości, czy słusznie

postanowił. Niewykluczone przecież, że Germanik był jego
rodzonym wnukiem! A nawet jeżeli nim nie był, to i tak był

wnukiem jego rodzonej siostry. W każdym razie Germanik
przypadł cesarzowi do serca o wiele bardziej niż zimny i

zamknięty w sobie Tyberiusz. Na dodatek pasierb ogromnie
przypominał swojego ojca, którego August wręcz obsesyjnie nie

znosił. Dobrze pamiętał, że pół wieku wcześniej ojciec
Tyberiusza ośmielił się zaproponować, aby zabójcom Cezara

przyznać nagrody. A teraz syn tego zajadłego republikanina miał
objąć władzę w państwie rzymskim jako jedynowładca! Po

głębokim namyśle cesarz doszedł jednak do wniosku, że nie
może usunąć Tyberiusza. Pasierb zajmował zbyt silną pozycję w

strukturach militarnych i administracyjnych imperium, aby po
prostu zrezygnować z sukcesji. Poza tym stała za nim Liwia,

która bezwzględnie realizowała swój zamiar osadzenia syna na
tronie. August nie zapomniał o tajemniczych zgonach, które

utorowały Tyberiuszowi drogę do władzy. Wolał więc nie
narażać ulubieńca na niebezpieczeństwo, tym bardziej że zmiana

ustalonego porządku groziłaby katastrofą dla całego państwa. Po
śmierci Augusta Tyberiusz i Liwia mogliby doprowadzić do

wybuchu wojny domowej. A pasierb cesarza miał licznych
zwolenników w armii. W związku z tym cesarz znalazł inne

wyjście z sytuacji. W trosce o zapewnienie sukcesji po
Tyberiuszu polecił mu adoptować Germanika, który w ten

sposób — jako starszy od jedynego syna Tyberiusza —
uzyskiwał zgodnie z prawem rzymskim pierwszeństwo w

dziedziczeniu. Pasierb nie mógł odmówić cesarzowi i acz
niechętnie, adoptował bratanka.

W 14 r. n.e. zmarł August. Przejęcie władzy przez Tyberiusza

nie obyło się bez pewnych wstrząsów. Wojska stacjonujące w
Germanii usiłowały obwołać cesarzem Germanika. Sytuację

opanował dopiero sam zainteresowany, ostro sprzeciwiając się
tej próbie. Tyberiusz jednak, który dotychczas ' nie zdawał sobie

sprawy z popularności bratanka w armii, od tej chwili zaczął go
traktować jako konkurenta do władzy. Nie można się temu

specjalnie dziwić, albowiem nowy cesarz był osobnikiem
wyjątkowo podejrzliwym i nieufnym. Z drugiej wszakże strony

obawy Tyberiusza trudno uznać za bezpodstawne. Każdy
przejaw niezadowolenia przeciwko cesarzowi mógł łatwo

znaleźć oddźwięk w Germaniku. I to nawet wbrew jego woli.
Chociaż wydaje się to na pozór absurdalne, dzieje ludzkości

notują podobne przypadki. Germanik stanowił wzór lojalności,
ale gdyby Tyberiusz padł ofiarą zamachu, czy odmówiłby

przyjęcia władzy? Był przecież następcą cesarza i miał takie
prawo, a nawet obowiązek. Potencjalni zamachowcy zaś nie

musieliby się długo rozglądać za kandydatem do tronu.
Znajdował się pod ręką i rokował jak najlepsze nadzieje.

Sama osoba Germanika hamowała złe instynkty Tyberiusza.

Z czasem miało się okazać, że cesarz był wyjątkową kanalią o

sadystycznych skłonnościach. Dopóki jednak istniało zagrożenie
ze strony bratanka, władzę Tyberiusza cechowały rozwaga i

umiarkowanie. Zastanawia tylko, czy cesarz liczył się z opinią
Germanika, czy też po prostu obawiał się buntu i wysunięcia

bratanka przez opozycję. Następca wykazywał wobec niego
całkowitą lojalność, ale czy dla dobra imperium i dynastii nie

przejąłby władzy? Cesarz wolał nie ryzykować.

W piątym roku panowania Tyberiusza Germanik wraz z

rodziną wyjechał na Wschód. Podróż miała charakter

inspekcyjny i przypominała działalność, którą swego czasu
prowadzili August i Agrypa. W Syrii Germanik popadł w konflikt

z tamtejszym namiestnikiem, Gnejuszem Pizonem. Bratanek
cesarza zarzucił mu liczne nadużycia, a znając uczciwość

Germanika, należy przypuszczać, że nie były to bezpodstawne
zarzuty. Problem tkwił w czym innym. Pizon był zaufanym

człowiekiem Tyberiusza, a jego żona uchodziła za jedną z
najbliższych przyjaciółek Liwii. Prawdopodobnie cesarz

przymykał oczy na malwersacje namiestnika w zamian za
bezwzględną lojalność. Niewykluczone, iż Germanik wiedział o

tym, ale nie zważał na żadne układy. Namiestnik popełnił
nadużycia, a zatem musi za nie odpokutować. Następca tronu

zapowiedział wyciągnięcie surowych sankcji, po czym udał się w
drogę powrotną do Rzymu. Nie dotarł jednak do domu. Zmarł po

Agryppina Starsza, żona Germanika

krótkiej chorobie, a wszystkie symptomy wskazywały, że
przyczyną śmierci była trucizna. Kariera Pizona opierała się na

łasce rodziny cesarskiej, toteż trudno przypuszczać, aby
zamordował Germanika bez wiedzy panującego. Nigdy nie

odważyłby się zrobić czegokolwiek poważnego bez zgody
cesarza, a cóż dopiero mówić o otruciu jego bratanka. Zwróćmy

przy tym uwagę na przyjaźń żony Pizona z Liwią. Jakie kontakty
mogły łączyć żonę urzędnika z wdową po Auguście i matką

aktualnie panującego? Tylko związek patrona i klienta. W tym
czasie Tyberiusz i Liwia prowadzili wspólną politykę,

przeciwstawiając się stronnictwu Germanika. Bratanek sprawiał
kłopoty, więc należało się go pozbyć. Podanie trucizny w Rzymie

było ryzykowne, groziło rozruchami przeciwko inspiratorom
zbrodni. Okazało się jednak, że śmierć idola tłumów nawet w tak

odległej prowincji wywołała powszechne oburzenie w stolicy.
Mordercy nie docenili również Agrypiny. Młoda kobieta nie

zamierzała poprzestać wyłącznie na opłakiwaniu męża.
Natychmiast po przybyciu do Rzymu rozpoczęła kampanię

propagandową przeciw zbrodniarzom. Oficjalnie oskarżyła
Pizona o dokonanie mordu, co szybko podchwyciła opinia

publiczna. W tej sytuacji cesarz musiał zareagować, aby uchronić
się przed zarzutem o współdziałanie. Agrypina nie poczuwała się

do takiej lojalności wobec panującego jak Germanik. Możliwe
zresztą, że uznała, iż w tych okolicznościach lojalność jej nie

obowiązuje. I trudno się temu dziwić. Przyciśnięty do muru
cesarz musiał znaleźć kozła ofiarnego, na którym skupiłaby się

nienawiść poddanych. A któż się do tego lepiej nadawał niż
Pizoń? Wszak jego oskarżała wdowa po zmarłym, przeciwko

niemu więc należało skierować nienawiść tłumów. Obawiano się
wprawdzie, czy przypadkiem nie zacznie zbyt dużo mówić w

czasie przesłuchań w senacie, ale i ten problem rozwiązano.
Namiestnik Syrii otrzymał wezwanie do stolicy i w drodze do

Rzymu popełnił samobójstwo. W ten sposób przyznał się do
winy, a opinia publiczna miała kogo obciążyć za śmierć swojego

idola.

Sejan i Liwilla

o śmierci Germanika rządy Tyberiusza uległy zaostrzeniu. Na
dodatek cesarz poróżnił się z matką, co przyniosło opłakane

efekty. O Liwii można powiedzieć wiele złego, ale trzeba
przyznać, że była wysokiej klasy politykiem. Kto wie, czy pod tym

względem nie przewyższała Augusta. Działali wspólnie, a w
kwestiach spornych (np. w sprawie następstwa tronu) i tak Liwia

potrafiła postawić na swoim. Ostatecznie polityka rozlicza się ze
skuteczności działania, nie z etyki. Liwia zawsze osiągała

zamierzone cele i to najlepiej świadczy o jej umiejętnościach.
Tyberiusz czuł się już jednak na tyle dojrzały (miał sześćdziesiąt

lat!), że postanowił pozbyć się kurateli matki. W odpowiedzi
Liwia skutecznie obrzydzała synowi życie. Kiedy cesarz urządzał

przyjęcie dla senatorów, ona zapraszała ich żony do siebie. I
zawsze się okazywało, że uczta u Liwii przewyższa splendorem

przyjęcie u syna. Zresztą cesarzowa nie musiała się specjalnie
wysilać. Tyberiusz całe życie słynął z oszczędnego trybu życia, a

w starszym wieku stał się wyjątkowym skąpcem. Gorzej, że Liwia
nabrała zwyczaju zabawiania gości lekturą adresowanych do niej

listów Augusta. Tendencyjnie dobierała fragmenty zawierające
wyłącznie negatywne opinie męża o Tyberiuszu. Cesarz starał się

ignorować te praktyki matki, co uznać chyba trzeba za jedyne
rozsądne wyjście z sytuacji. Słusznie podejrzewał, że w rękach

Liwii znajdują się jeszcze bardziej kompromitujące materiały. A
droga Tyberiusza do tronu była wystarczająco podejrzana, aby

zmusić go do milczenia.

Nie mogąc dać sobie rady z matką, cesarz rozpoczął

rywalizację z Agrypiną i jej dziećmi. Oficjalnie zgadzał się na
wszelkie uchwalane przez senat splendory, ale jednocześnie

polecił otoczyć wdowę po Germaniku siecią agentów. Ich
zadaniem było gromadzenie dowodów obciążających rodzinę

bratanka. A to nie stanowiło specjalnej trudności. Agrypiną była
wspaniałą żoną i matką, lecz zupełnie pozbawioną umiejętności

politycznych. Wiele również pozostawiały do życzenia jej talenty

dyplomatyczne, a one właśnie miały się okazać szczególnie
cenne. Wkrótce bowiem w życiu politycznym stolicy pojawiła się

kolejna siła, z którą należało się liczyć. Do rozgrywek o władzę
włączyła się aktywnie Liwilla, żona Druzusa. aktualnego

następcy tronu (syna Tyberiusza). Była ona rodzoną siostrą
Germanika, co jednak zupełnie nie wpływało na jej uczucia

rodzinne. Ambitna kobieta nie zamierzała realizować swoich
planów przy pomocy męża. Zwróciła uwagę na prefekta

pretorianów, Marka Eliusza Sejana. Została jego kochanką,
sugerując dalszy rozwój jego kariery. Tyberiusz przekroczył już

sześćdziesiątkę i nikt nie wróżył mu długiego życia. Po
poślubieniu kochanki Sejan mógł zostać następcą cesarza.

Tyberiusz coraz bardziej zniechęcał się do Agrypiny, przenosząc
swoje uczucia również na jej dzieci. Kochankowie zaś byli

pozbawieni skrupułów natury moralnej i oboje pragnęli przede
wszystkim władzy. Zastanawia tylko, dlaczego Liwilla wybrała

Sejana, nie zaś własnego męża jako narzędzie realizacji swoich
ambicji. Przecież po śmierci Germanika największe szanse na

objęcie władzy miał syn cesarza. Czyżby romans Liwilli i Sejana
zaczął się jeszcze za życia Germanika? Niewykluczone. Bardziej

prawdopodobne jest jednak inne wytłumaczenie. Siostrze
Germanika nie układało się pożycie z Druzusem. Sejan był

osobnikiem bardzo męskim, czego nie można powiedzieć o synu
Tyberiusza. Podobno Druzus prezentował wszystkie wady swojej

rodziny, a żadnej zalety. Liwilla zakochała się w Sejanie i razem z
nim zamierzała zasiąść na tronie. Czy dla kobiety jej pokroju nie

było to bardziej emocjonujące? Mieć u swojego boku mężczyznę,
który do wszystkiego doszedł sam, nie zawdzięczając niczego

urodzeniu? A na dodatek ten człowiek doskonale sprawdzał się
jako mężczyzna. To wiele wyjaśnia.

Pierwszą przeszkodą w osadzeniu na tronie Sejana okazał się

mąż Liwilli. Kochankowie poradzili sobie z tym dość łatwo.

Liwilla podała Druzusowi wolno działającą truciznę. Wyciągnęła
wnioski ze śmierci brata i nie chciała powtórzyć błędu Pizona.

Tak więc Druzus najpierw dość długo chorował, a jego śmierć nie

wywołała podejrzeń. Świadczy to o fachowości morderców.
Należy zresztą przyznać, że całą sprawę zabójcy przeprowadzili

wyjątkowo umiejętnie. Sprzyjały im zmiany w umysłowości
cesarza, który z czasem zaczął tracić zapał do kierowania

państwem, coraz bardziej pochłonięty wyuzdanymi praktykami
seksualnymi, które wszakże starał się ukrywać. Trudno

powiedzieć, czy zachowywał się tak z obawy przed opinią
publiczną, czy też z pewnego poczucia przyzwoitości. Ostatecznie

wychował się pod okiem Augusta, który był niebywale czuły na
punkcie zachowania pozorów moralności. Tyberiusz obawiał się

również reakcji matki, która niewątpliwie wykorzystałaby jego
skłonności przeciwko niemu. Tak więc cesarz powoli szykował

się do wyjazdu z Rzymu, coraz więcej spraw zlecając Sejanowi.
Prefekt wywiązywał się z nich celująco, co bardzo cieszyło

władcę.

W pięć lat po śmierci Germanika Tyberiusz po raz pierwszy

dał publiczny wyraz niechęci do jego rodziny. Senat uchwalił
modlitwy za zdrowie i pomyślność cesarza, włączając do nich

dwóch najstarszych synów Germanika. Zirytowany tym
Tyberiusz bez ogródek skrytykował senatorów. Zauważył, że na

podobny zaszczyt należy sobie najpierw zasłużyć. Nie było
bowiem przyjęte, aby modlić się wspólnie za pomyślność władcy,

który kilkadziesiąt lat poświęcił dla dobra państwa, i dwóch
młodzieńców niemających jeszcze żadnych zasług. Otoczenie

odebrało krytykę cesarza jako oficjalny sygnał do rozpoczęcia
kampanii przeciwko rodzinie Germanika. Sytuację pogorszyła

Agrypina, publicznie obrażając monarchę. Kiedy bowiem w
czasie przyjęcia Tyberiusz poczęstował ją owocami, odmówiła

ich przyjęcia, sugerując, że boi się otrucia. Nieprzemyślane
zachowanie wdowy po Germaniku wywołało wielkie wrażenie w

stolicy. Z okazji natychmiast skorzystali Liwilla i Sejan. Między
stronnictwami wybuchła cicha wojna, podczas której Agrypina

popełniła dalsze błędy. Zamierzała odwołać się do pomocy armii,
w której pamięć o Germaniku była wciąż żywa, ale zrobiła to tak

niedyskretnie, że jej plany szybko dotarły do cesarza. Tyberiusz

uzyskał wreszcie upragnioną szansę pozbycia się wdowy po
bratanku. Ogłosił ją zdrajczynią i polecił aresztować. Następnie

skazał na dożywotnie więzienie na jednej z wysepek u wybrzeży
Italii. W czasie przesłuchań oskarżonej cesarz dał folgę swoim

sadystycznym skłonnościom, osobiście nadzorując tortury. Na
jego polecenie wybito Agrypinie oko! Teraz nadszedł czas na jej

synów. Opuszczeni przez matkę, popełniali błąd za błędem, a
Sejan i Liwilla skwapliwie informowali o wszystkim cesarza.

Mieli o tyle ułatwioną sytuację, że Tyberiusz wyjechał z Rzymu i
osiadł na wyspie Capri. Zajął się tam głównie orgiami

seksualnymi, a państwem zarządzał korespondencyjnie. W
praktyce większość spraw trafiała do Sejana. Prefekt realizował

dwa cele. Po pierwsze, próbował w imieniu władcy
unieszkodliwić kandydatów do tronu, po drugie zaś, po cichu

dyskredytował cesarza w oczach opinii publicznej. W ten sposób
zwiększał swoje i Liwilli szanse na objęcie tronu po śmierci

Tyberiusza. Kochankowie postępowali bardzo umiejętnie.
Rozpoczęły się procesy o obrazę majestatu, które szybko

zamieniły się w tragifarsę. Skazano i stracono pewnego senatora,
który skorzystał z szaletu, mając przy sobie monetę z

wizerunkiem Augusta. Inny nieszczęśnik sięgnął niebacznie po
nocnik ręką ozdobioną pierścieniem z wizerunkiem zmarłego

władcy. W celu usprawnienia postępowania oficjalnie
zalegalizowano donosicielstwo. Od tej pory osoba, która

wykazała się obywatelską postawą (tzn. kogoś zadenuncjowała),
w uznaniu swoich zasług otrzymywała znaczny procent majątku

ofiary. Na efekty nie trzeba było długo czekać. Stolica imperium
stała się miastem, w którym nikt z elity rzymskiej nie mógł być

pewien dnia jutrzejszego.

Nie można jednak o wszystko oskarżać Sejana i Liwilli.

Ostatecznie terror firmował cesarz i z jego to ust padły słynne
słowa: „Niech się boją, byleby tylko słuchali”[10]. Sam Tyberiusz

[ 1 0 ] – S w e t o n i u s z , Żywoty Cezarów – Tyberiusz (59),

Warszawa 1987.

czasami przerywał orgie seksualne, aby przyglądać się
egzekucjom skazańców przywożonych specjalnie w tym celu z

Rzymu. W atmosferze ogólnego terroru Sejan bez problemu
rozprawił się ze starszymi synami Germanika. Na pierwszy ogień

poszedł Neron, oskarżony o zdradę stanu. Nieostrożny
młodzieniec wypowiadał się krytycznie o metodach rządzenia

reżimu, co wystarczyło, by go uwięzić. Jako wróg państwa został
osadzony na bezludnej wysepce o nazwie Ponzja. Następnie

aresztowano jego młodszego brata, Druzusa. Z dzieci Germanika
i Agrypiny przy życiu pozostał jedynie najmłodszy syn, noszący

przydomek Kaligula, oraz trzy córki. Sejan i Liwilla
zneutralizowali również młodszego brata Germanika,

Klaudiusza. Ożeniono go z siostrą prefekta, włączając w ten
sposób w orbitę wpływów stronnictwa.

Wydawać się mogło, że teraz nic już nie powstrzyma pary

kochanków przed przejęciem władzy. Najważniejsi konkurenci

zostali wyeliminowani z rozgrywki, uwięzieni lub zamordowani.
Z całej rodziny na wolności przebywali jedynie Kaligula,

Klaudiusz oraz wnuk Tyberiusza (syn Liwilli), Gamellus. Kaligulę
można było łatwo wyeliminować (np. za pomocą trucizny),

Klaudiusza uznawano za upośledzonego umysłowo, Gamellus był
niepełnoletni, poza tym pozostawał pod wpływem matki. Sejan

wraz z kochanką spokojnie więc czekali na śmierć cesarza, który
przekroczył już siedemdziesiątkę. Władca zaczął jednak

podejrzewać prefekta o prowadzenie własnej gry. Przezornie
odmówił mu zgody na poślubienie Liwilli, po czym wezwał do

siebie Kaligulę i zatrzymał na Capri. Najwyraźniej nie chciał, aby
młodzieńcowi stało się coś złego w Rzymie. Niebawem otrzymał

nader interesujący list od swojej bratowej (matki Germanika i
Klaudiusza). Starsza pani nie mieszała się dotychczas do polityki,

zajmując się wyłącznie sprawami domowymi. Teraz jednak
wpadły jej w ręce materiały świadczące o tym, że Liwilla i Sejan

planują przewrót. Przez zaufanego człowieka przesłała dowody
na Capri, prosząc cesarza o podjęcie stosownych działań. Po

zapoznaniu się z nimi Tyberiusz wpadł w panikę. Zorientował

się, że Sejan skupił w swoich rękach wielką władzę i usunięcie go
nie będzie sprawą prostą. Prefekt nie przyjąłby zwykłej dymisji i

zapewne próbowałby przeciwstawić się zbrojnie. A miał pod
sobą pretorianów, którzy bez problemu mogli opanować sytuację

w stolicy. Cesarz musiał więc działać bardzo ostrożnie, nie
wzbudzając podejrzeń Sejana. Wyznaczył go zatem na konsula, i

to razem ze sobą, co oznaczało kolejny zaszczyt dla prefekta i
kolejny krok w jego karierze. Zobowiązał się też przekazać

Sejanowi uprawnienia trybuna ludowego, co równało się uznaniu
go za współrządcę. Wyraził również zgodę na małżeństwo z

Liwillą. Uspokoiwszy w ten sposób prefekta, spokojnie
przygotowywał jego zgubę. Znalazł wśród pretorianów oficera

imieniem Makron, który wydał mu się odpowiedni do usunięcia
Sejana. Oficer zgodził się obalić swego dowódcę i zapanować nad

gwardią w zamian za stanowisko prefekta. O desperacji cesarza
najlepiej świadczy jego polecenie, aby w razie niepowodzenia

uwolnić Druzusa (młodszego syna Germanika) i postawić go na
czele kohort miejskich. Popularny młodzieniec na pewno

pociągnąłby za sobą wahających się żołnierzy, nie mówiąc już o
ludzie stolicy. Okazało się to jednak niepotrzebne. Podczas

posiedzenia senatu odczytano list Tyberiusza, w którym cesarz
oskarżał Sejana o wszelkie.możliwe zbrodnie. Następnie przy

aplauzie senatorów prefekta aresztowano i niezwłocznie
uduszono. Nie tracąc czasu, rozpoczęto polowanie na jego

stronników. Jak zwykle w takich sytuacjach, z ludzi wychodziły
najniższe instynkty. Ci, którzy jeszcze wczoraj drżeli przed

Sejanem, teraz robili wszystko, aby przypodobać się nowemu
reżimowi. Doszło do niespotykanej w dotychczasowej historii

Rzymu orgii zbrodni, której ofiarami padali często zupełnie
przypadkowi ludzie. Zwykle ich jedyną winą było

pokrewieństwo lub przyjaźń z Sejanem. Najbardziej
spektakularnych mordów dokonano na najbliższej rodzinie

prefekta. Skazano na śmierć jego dzieci i wówczas okazało się, że
jeden z synów jest niepełnoletni. Prawo rzymskie kategorycznie

zabraniało w takich wypadkach egzekucji i wydawało się, że

chłopiec ocali życie. Ale od czego zdolności legislacyjne
oprawców! Dziecku polecono w więzieniu przybrać togę męską,

tzn. uznano je za pełnoletnie, a następnie w majestacie prawa
ścięto. Inny problem dotyczył córki Sejana. Dziewczynka, choć

już pełnoletnia (miała ponad dwanaście lat), była jeszcze
dziewicą. A powszechnie uważano, że egzekucja dziewicy

stanowi zły prognostyk dla państwa. Makron jednak nie zwykł
zrażać się trudnościami. Tak więc kat najpierw zgwałcił

dziewczynkę, a dopiero potem udusił. Nowy prefekt od początku
sprawowania urzędu ściśle wypełniał zalecenia cesarza. Próbę

przejęcia władzy przypłaciła życiem również Liwilla.

Upadek Sejana nie spowodował przywrócenia do łask

rodziny Germanika. Cesarz nie zamierzał złagodzić wyroków.
Może wierzył w winę Agrypiny i jej synów, a może uznał, że jest

już za późno na pogodzenie, Neron nie żył, jego matka zaś była
kaleką. Los skazańców musiał się wypełnić i rzeczywiście żadne z

nich nie przeżyło Tyberiusza. W dwa lata po śmierci Sejana
Agrypina odmówiła przyjmowania pokarmów i niebawem

zmarła. Jej śmierć spodobała się cesarzowi do tego stopnia, że
postanowił w ten sam sposób zgładzić Druzusa. Osoby, które

oglądały jego zwłoki, mówiły, że syn Germanika miał w ustach
resztki siennika więziennego, który jadł, by oszukać głód.

Upadek Sejana nie oznaczał też złagodzenia terroru w Italii.

Rolę kata przejął obecnie Makron, który wywiązywał się z niej

równie dobrze jak poprzednik. Od początku związał się z
ostatnim synem Germanika, Kaligulą. Młodzieniec uchodził za

następcę Tyberiusza i sprytny prefekt wolał zapewnić sobie jego
poparcie już wcześniej. Tym bardziej że z całej dynastii przy

życiu pozostało razem z cesarzem jedynie czterech mężczyzn.
Klaudiusza uważano za niezdolnego do przejęcia władzy, a

Gamellus był niepełnoletni. W tej sytuacji pozycja Kaliguli
wydawała się niepodważalna, zwłaszcza że cieszył się poparciem

Makrona. Sprytny prefekt podstawił mu nawet własną żonę jako
kochankę, aby tylko uzyskać większy wpływ na jego osobę. Stary

cesarz sprawił jednak Kaliguli i Makronowi przykrą

niespodziankę, sporządzając przed śmiercią nowy testament. W
dokumencie mianował swoimi następcami Kaligułę i Gamellusa

na równych prawach. Mimo to po jego śmierci Kaligula przejął
pełnię władzy, oficjalnie uznając Gamellusa za swojego

sukcesora. Następnie polecił zabić chłopca, po czym usunął ze
świata żywych Makrona wraz z żoną. Nowy cesarz zamierzał

rządzić sam i żadni pomocnicy nie byli mu do tego potrzebni.

Kaligula

krótce po objęciu władzy Kaligula wysunął na plan

pierwszy swoje trzy siostry. Dziewczęta dotychczas

pozostawały w cieniu wydarzeń politycznych, dzięki czemu

zapewne przeżyły atak Tyberiusza na rodzinę. Stosunki władcy z
siostrami od samego początku budziły kontrowersje. Szczególnie

najstarszej z nich, Druzylli, cesarz okazywał wyjątkowe względy,
daleko wykraczające poza normy przyjęte w społeczeństwie

rzymskim. Podobno Kaligula od lat utrzymywał z Druzyllą
regularne stosunki płciowe, co więcej — on właśnie ją

zdeflorował. Mimo iż teraz była mężatką, traktował ją jako stałą
partnerkę seksualną. Podobno nie mogąc znieść myśli, że mógłby

ją dzielić z innym mężczyzną, zmusił Druzyllę do rozwodu.
Kazirodcze upodobania władcy nie ograniczały się wyłącznie do

niej. Kaligula utrzymywał również kontakty seksualne z
pozostałymi siostrami. Im jednak nie kazał się rozwodzić, a

nawet zgodził się, aby ich mężowie zamieszkali w pałacu
cesarskim.

Kaligula był człowiekiem chorym psychicznie, ale bez

wątpienia jego rządy uległy znacznemu zaostrzeniu po śmierci

ukochanej Druzylli. Cesarz załamał się psychicznie, a po
zakończeniu uroczystości pogrzebowych w stolicy zapanował

terror większy niż za „najlepszych” lat Tyberiusza. Na fali
rosnącego niezadowolenia dwie „gorsze” siostry władcy wzięły

udział w spisku przeciwko niemu. Przywódcami buntowników
byli Lucjusz Getulik (namiestnik Germanii Górnej) i Marek

Emiliusz Lepidus. Ten ostatni po zamordowaniu Kaliguli miał
zostać cesarzem. Udział w spisku namiestnika odległej prowincji

zdaje się świadczyć o znacznym zasięgu przygotowań. Nie było to
na pewno sprzysiężenie ograniczające się wyłącznie do murów

pałacu. Uczestnictwo w nim Agrypiny Młodszej i Julii wydaje się
bezsporne. Wystarczy zauważyć, iż nowym władcą miał zostać

Lepidus — były mąż Druzylli i kochanek obu sióstr; Kaligula nie
miał wobec nich tak zaborczych instynktów jak wobec Druzylli i

nie przeszkadzała mu ich swoboda obyczajowa. Co więcej,
według słów kronikarza „często oddawał fje] swoim ulubieńcom

na uciechę”[11]. Należy jednak wątpić, czy owo „oddawanie na
uciechę” sprawiało przykrość Agrypinie i Julii. Zepsute pod

względem moralnym do szpiku kości, nie mogły one specjalnie
narzekać na nowych kochanków. Chyba że niektórzy budzili w

nich odrazę, co jest jednak mało prawdopodobne, albowiem
cesarza otaczał kwiat młodzieży rzymskiej. Zresztą przebywające

na dworze osoby niższego stanu też nie mogły narzekać na swój
nieatrakcyjny wygląd. Na przykład aktor i tancerz Mnester,

ulubieniec władcy i całej stolicy, który swoją karierę zawdzięczał
talentom scenicznym, niewątpliwie musiał być przystojny, bo w

tej epoce wszelkie odstępstwo od ideału męskiej urody
natychmiast by go zdyskwalifikowało. Urodę Mnestera doceniła

po latach cesarzowa Mesalina, zaliczając go do grona swoich
kochanków. W otoczeniu władcy znajdowali się najlepsi

gladiatorzy i woźnice. A obie te profesje wymagały doskonałej
koordynacji ruchowej, z czym się wiązała idealna budowa ciała.

Damy rzymskie zawsze miały słabość do gwiazd areny (świadczą
o tym chociażby wykopaliska w Pompejach) i zapewne siostry

cesarza nie należały do wyjątków. Co zatem skłoniło obie kobiety
do wzięcia udziału w spisku na życie brata? Skoro nie wchodziły

w grę osobiste urazy, to jakie były tego przyczyny? Najprostszym
wyjaśnieniem jest po prostu żądza władzy. Kaligula panował

samodzielnie, a ambitne kobiety chciały też mieć udział w

[11] – Tamże, Kaligula (24).

rządach, nie zaś pozostawać w cieniu. Inne wytłumaczenie
wydaje się równie logiczne. Kaligula był osobnikiem chorym

psychicznie i prędzej czy później musiało dojść do rewolty
przeciwko niemu. Uważano, że w rodzinie nie ma już mężczyzny

zdolnego do objęcia władzy (nikt nie traktował poważnie
Klaudiusza), czyli princepsem zostałby ktoś spoza dynastii, a do

tego Julia i Agrypina nie chciały dopuścić. Wolały, żeby władzę
przejął ich kandydat, osoba z nimi związana. Zapewne potem

któraś z nich poślubiłaby Lepidusa, zachowując w ten sposób
tron w rękach rodziny.

Wszelkie dywagacje na ten temat nie przyniosą nigdy

jednoznacznej odpowiedzi. W każdym razie Kaligula dowiedział

się o spisku i zareagował błyskawicznie. Getulika i Lepidusa
uwięziono i stracono, a Agrypinę i Julię aresztowano. Cesarz w

przypływie niespotykanej u niego wspaniałomyślności darował
siostrom życie. Nie odmówił sobie jednak przyjemności

upokorzenia zarozumiałych kobiet. Zmusił je, aby osobiście
zawiozły do Rzymu urny z prochami straconych spiskowców,

następnie pod silną strażą wygnał obie na Wyspy Liparyjskie. Na
pożegnanie zagroził, że w razie dalszych knowań nie zawaha się

użyć zdecydowanych środków. Powiedział wprost, że ma nie
tylko wyspy, ale także miecze.

Panowanie Kaliguli zakończyło się tak, jak się musiało

skończyć. Żaden tyran nigdy nie zdoła wykryć wszystkich

skierowanych przeciwko sobie spisków. W rok po stłumieniu
rewolty Getulika i Lepidusa zawiązało się nowe sprzysiężenie.

Tym razem buntownicy mieli więcej szczęścia i w styczniu 41 r.
n.e. Kaligula padł pod ich mieczami. Po dwudniowym

zamieszaniu władzę objął ostatni żyjący mężczyzna z dynastii
julijsko-klaudyjskiej, Klaudiusz. On też odwołał z wygnania

bratanice. Pobyt na Wyspach Liparyjskich nie osłabił ich
zainteresowania polityką. W zmienionej sytuacji dostrzegły dla

siebie szansę, ale każda z nich postanowiła podążać do celu
własną drogą. Julia zdecydowała się na sposób najprostszy.

Próbowała uwieść stryja, aby go następnie poślubić. Zupełnie nie

przejęła się tym, że Klaudiusz jest już żonaty, a do tego
nieprzytomnie zakochany w żonie. Widocznie nie uważała

Mesaliny za groźną rywalkę. Za złą ocenę sytuacji zapłaciła

najwyższą cenę. Klaudiusz miał do żony całkowite zaufanie,

podobnie jak do reszty współpracowników. Ci zaś wcale nie
pragnęli zmiany cesarzowej. Wyniesienie Julii oznaczałoby

wprowadzenie do otoczenia władcy nowych ludzi, i to
związanych z poprzednim reżimem, a tego nikt w tym

środowisku sobie nie życzył. Kiedy awanse Julii stały się
widoczne, Mesalina i dworacy przystąpili do przeciwuderzenia.

Znaleziono kozła ofiarnego w osobie filozofa Lucjusza Seneki.
Zrobiono z niego spiskowca, a że Julia była jego kochanką,

uznano, iż spiskowała wraz z nim. Oboje zostali pospiesznie
osądzeni i skazani na banicję. Senekę zesłano na Korsykę, gdzie

spędził najbliższych kilka lat. Julia niebawem zmarła na
wygnaniu, bynajmniej nie śmiercią naturalną. Mesalina nie

zamierzała powtarzać błędów Kaliguli.

Czy Seneka i Julia rzeczywiście spiskowali przeciwko

Klaudiuszowi? Bardzo wątpliwe. Seneka był przeciwnikiem
nowego reżimu, ale aktywne uczestnictwo nie leżało w jego

Seneka

naturze. Domenę filozofa z krwi i kości stanowiła teoria, a nie
praktyka. Natomiast Julia zamierzała po prostu wyjść za

Klaudiusza, nie zaś go zdetronizować. Filozofa i córkę Germanika
łączył zapewne tylko związek erotyczny. Seneka nie gardził

przyjemnościami życia codziennego, a temperament Julii był
powszechnie znany. I to wystarczyło, by uznać filozofa za

spiskowca.

Śmierć Mesaliny

grypina spokojnie obserwowała upadek siostry. Znacznie od

niej inteligentniejsza, obrała zupełnie inną drogę wiodącą do

władzy. Szybko zorientowała się, że Mesalina prowadzi

podwójne życie. O ekscesach seksualnych cesarzowej szeptano
coraz głośniej i dla Agrypiny było jasne, że prędzej czy później

Mesalinie powinie się noga. Los Julii stanowił jednak
wystarczającą przestrogę, toteż jej siostra postanowiła cierpliwie

czekać na rozwój wydarzeń. Na razie musiała zapewnić sobie
stabilizację materialną, czyli bogato wyjść za mąż. Praktycznie

mogła wybierać spośród najlepszych partii w Rzymie. Któryż
mężczyzna odmówiłby poślubienia siostry i bratanicy cesarza?

Nawet jeżeli miała wątpliwą reputację. Mimo to pierwszy wybór
Agrypiny okazał się mocno niefortunny. Postanowiła rozwieść i

poślubić Serwiusza Sulpicjusza Galbę. Uwodziła go z dużą
wprawą, ale szyki pokrzyżowała jej teściowa Galby. W czasie

uczty doszło między paniami do ostrej scysji. Teściowa Galby
publicznie ujawniła zamiary Agrypiny wobec jej zięcia, a

następnie poddała surowej ocenie moralność cesarskiej
bratanicy. Gorszącą scenę zakończyły rękoczyny, a trzeba

przyznać, że zacietrzewione damy nie szczędziły sił.

Publiczna zniewaga nie obeszłaby specjalnie córki

Germanika, gdyby nie hałas, jaki powstał wokół jej osoby.
Agrypinie przede wszystkim zależało na tym, żeby nie zwracać

na siebie uwagi Mesaliny, a tymczasem afera w domu Galby
odbiła się w stolicy głośnym echem. Sprawa wydawała się o tyle

niebezpieczna, że Galbie wróżono cesarską przyszłość (może
dlatego właśnie zainteresowała się nim córka Germanika), a

Klaudiusz i jego żona byli przesadnie wyczuleni na punkcie
przepowiedni związanych z władzą. Ostatecznie Agrypina

znalazła sobie inną ofiarę, bogatego senatora Kryspina
Pasjenusa. Wybraniec, oprócz majątku, miał jeszcze jedną zaletę:

był bezdzietny i pozbawiony bliższej rodziny, co dla ambitnej
kobiety z dorastającym synem stanowiło istotny atut. Agrypina

umiejętnie pokierowała sprawą. Odgrywanie w przekonujący
sposób miłości do męża nie sprawiło jej najmniejszej trudności.

Lata życia na dworze nauczyły ją talentów aktorskich, a Pasjenus
należał do osób bardzo łatwowiernych. W rezultacie z właściwą

sobie dobrodusznością poinformował małżonkę o swoim
zadowoleniu ze związku oraz o zmianach w testamencie.

Dowiedziawszy się, że ona i jej syn zostali jedynymi

Galba

spadkobiercami, siostra Kaliguli przezornie nie czekała na
zmianę sytuacji i od razu otruła męża. Teraz, wolna od trosk

materialnych, mogła całą uwagę poświęcić sprawom
politycznym.

Szybko zorientowała się, że Mesalina poróżniła się ze

współpracownikami męża. Sprawy szły więc w dobrym kierunku

i należało tylko zdobyć oparcie na dworze cesarskim. Klaudiusza
otaczało grono jego wyzwoleńców, mających decydujący wpływ

na postępowanie władcy. Cesarz był człowiekiem wyjątkowo
nieufnym i oprócz Mesaliny wierzył jedynie swoim

domownikom. Ci dawni niewolnicy, którzy od kilku dopiero lat
cieszyli się wolnością osobistą, zajęli w administracji Klaudiusza

główne stanowiska. Wybór Agrypiny padł na Pallasa,
zajmującego się finansami państwa. Córka Germanika szybko

zbliżyła się do wyzwoleńca, po czym została jego kochanką.
Wprawdzie należała do panującej dynastii, on zaś jeszcze

niedawno był niewolnikiem, ale teraz on był jednym z
najpotężniejszych ludzi w państwie, a ona zaledwie podejrzaną

kuzynką władcy. Cóż to za splendor dla wyzwoleńca! Czy
kilkanaście lat wcześniej ten skromny niewolnik matki

Klaudiusza mógł choćby marzyć o awansach prawnuczki
Augusta?

Związek erotyczny cementował przymierze polityczne.

Romans Pallasa z Agrypiną miał na celu osadzenie bratanicy

cesarza na tronie. Skoro Mesalina cieszyła się dobrym zdrowiem
i była wyjątkowo dobrze strzeżona, pozostawały jedynie dwa

wyjścia: tozwód lub egzekucja. Cesarz bardzo kochał żonę i
pierwsza możliwość nie wchodziła w ogóle w rachubę. Wielką

niewiadomą stanowiła reakcja Klaudiusza na ujawnienie
rozpustnego trybu życia małżonki. Niewykluczone, że

wspaniałomyślnie by jej wybaczył, a wówczas cesarzowa
zemściłaby się na donosicielu. Najlepiej zatem było połączyć

sprawę amoralności władczyni ze spiskiem politycznym. Pallas
zaczął przepytywać innych wyzwoleńców i rychło się okazało, że

wszyscy mają już dość nimfomanki na tronie. Wyzwoleniec mógł

więc poinformować Agrypinę, że w otoczeniu Klaudiusza narasta
opór przeciwko Mesalinie. Cesarzowa coraz bardziej zatracała

się w uciechach seksualnych, poza tym chciała rządzić bez
porozumienia z wyzwoleńcami. A to nie uśmiechało się

współpracownikom cesarza. Milczeli, kiedy pod nieobecność
męża urządzała w pałacu orgie, udawali, że nie wiedzą, iż liczbę

jej kochanków liczono w dziesiątki. Nawet słynna rywalizacja z
jedną z rzymskich prostytutek (która z pań może przyjąć więcej

klientów w ciągu jednej nocy) nie spowodowała reakcji
wyzwoleńców. Dopiero gdy kochankiem cesarzowej został

ambitny arystokrata Gajusz Syliusz, uznali, że nadeszła pora
działania. Syliusz nie zamierzał się bowiem zadowolić wyłącznie

ciałem cesarzowej. Jego interesowała władza, a Mesalina miała
mu ułatwić jej zdobycie. Cesarzowa zrezygnowała z innych

kochanków, poświęcając się wyłącznie Syliuszowi.
Obdarowywała go licznymi prezentami, w tym elementami

wyposażenia pałacu cesarskiego. Wyzwoleńcy postanowili więc
nie czekać dłużej. Doskonale rozegrał sprawę Pallas. Mimo że to

jemu najbardziej zależało na usunięciu Mesaliny, na pierwszy
plan wysunął sekretarza cesarza, Narcyza. Ten otoczył

kochanków gęstą siecią agentów, co zapewniło mu bieżące
wiadomości o rozwoju sytuacji. Nie był specjalnie zaskoczony,

dowiedziawszy się, że Syliusz wymógł na Mesalinie obietnicę
małżeństwa. Według prawa rzymskiego jeśli kobieta opuściła

męża, uznawano to za fakt rozwodu. A Mesalina pochodziła z
bocznej linii dynastii julijsko-klaudyjskiej i mogła przenieść na

męża prawo do władzy! Poza tym była matką następcy tronu, co
również nie pozostawało bez znaczenia. Gdy więc Narcyz

otrzymał informacje o przygotowaniach do ślubu, niezwłocznie
przystąpił do przeciwdziałania. Nie oponował, kiedy Klaudiusz

postanowił wyjechać do Ostii (portu w pobliżu Rzymu), wiedział
bowiem, że na taką okazję od dawna czekają Syliusz i Mesalina.

Możliwe zresztą, że sam postarał się sprowokować w ten sposób
kochanków do czynu. Nie pomylił się w swoich rachubach.

Cesarzowa ogłosiła rozwód z Klaudiuszem i natychmiast

poślubiła kochanka. Prawdopodobnie zaraz potem miał nastąpić
zamach stanu. Gdy Narcyzowi doniesiono, że w stolicy

rozpoczęły się uroczystości weselne, bez zwłoki powiadomił o
tym Klaudiusza. Cesarz wpadł w panikę, zapominając, że bez

poparcia armii rewolta skazana jest na niepowodzenie.
Następnie na jego (a właściwie Narcyza) rozkaz gwardia

pretoriańska ruszyła na Rzym. Bez problemu aresztowano
wszystkich uczestników wesela z Mesaliną i Syliuszem na czele.

Zatrzymanych (z wyjątkiem cesarzowej) poddano surowym
przesłuchaniom, podczas których wyszły na jaw nazwiska

kolejnych kochanków Mesaliny. Zostali oni aresztowani i straceni
wraz z gośćmi weselnymi. Jak zwykle w takich sytuacjach, terror

dotknął również osoby przypadkowe, które miały nieszczęście
narazić się oprawcom. Pełnej listy ofiar nie znamy, ale możemy

przypuszczać, że liczba zamordowanych była znaczna. Za swoje
ambicje Syliusz zapłacił głową, zabito także ulubieńca Kaliguli (i

byłego kochanka Agrypiny), aktora Mnestera. Ocalała jednak
cesarzowa i wyglądało na to, że Klaudiusz zamierza darować jej

życie. Do tego nie mogli dopuścić wyzwoleńcy. Pallas zamierzał
przecież podstawić władcy Agrypinę, a Narcyz słusznie obawiał

się zemsty Mesaliny. Kiedy więc cesarz udał się na spoczynek,
Narcyz wysłał pretorianów z poleceniem zamordowania

władczyni. Dowodzący oddziałem oficer dłuższą chwilę czekał na
samobójstwo cesarzowej, po czym zniecierpliwiony zadał jej cios

mieczem.

Klaudiusz i Agryppina

laudiusz nie zareagował na samowolę Narcyza. Mimo że

bardzo przeżył wiarołomstwo i śmierć żony, było oczywiste,

iż niebawem zechce zawrzeć nowy związek. Bratanica zaczęła

okazywać mu dużo czułości, a jako kobieta doświadczona
potrafiła wywrzeć na stryju odpowiednie wrażenie. Zresztą

cesarz wolał nie zwlekać z ponownym ożenkiem. Kiedy
wyzwoleńcy przedstawili mu swoje kandydatki, okazało się, że

podopieczna Pallasa ma największe szanse. Prawdopodobnie
Agrypina oddała się Klaudiuszowi przed ślubem i ten fakt chyba

przeważył. Doświadczona kochanka z pewnością dostarczyła
cesarzowi maksimum satysfakcji seksualnej. I tak oto

sześćdziesięcioletni władca padł ofiarą intryg bratanicy i swojego
wyzwoleńca.

Od samego początku małżeństwa z Klaudiuszem Agrypina

dążyła do przejęcia osobistej władzy w państwie. Napotkała
jednak opór Narcyza, który nie ukrywał niechęci do nowej żony

cesarza. Ostatnie lata panowania Klaudiusza wypełniła walka o
władzę między frakcją Agrypiny i Pallasa a stronnictwem

Narcyza. Cesarz opowiadał się raz po jednej, raz po drugiej
stronie. Z czasem przewagę zaczęła uzyskiwać Agrypina.

Odniosła znaczne sukcesy, takie jak nakłonienie cesarza do
adopcji jej syna oraz zgoda na małżeństwo tegoż z córką

Agrypina Młodsza, matka Nerona

Klaudiusza. Niewątpliwie po mistrzowsku umiała wykorzystać
swoje walory kobiece i uległość męża wobec partnerek

erotycznych. Jej syn, Lucjusz Domicjusz, był o kilka lat starszy od
Brytanika (syna Klaudiusza i Mesaliny). Według prawa więc od

chwili adopcji stał się następcą tronu. Dlaczego Klaudiusz
skrzywdził własne dziecko, przenosząc prawa sukcesyjne na

pasierba? Czy zadecydowały o tym wyłącznie walory erotyczne
Agrypiny? Na pewno sprawę popierał Pallas, ale czy to mogło

wystarczyć do podjęcia takiej decyzji? Wydaje się, że władca
zraził się do syna w związku z reputacją jego matki.

Prawdopodobnie podejrzewał (co zresztą było bardzo
prawdopodobne), że nie jest rzeczywistym ojcem Brytanika. Co

prawda w chwili poczęcia dziecka Mesalina nie prowadziła
jeszcze tak bujnego życia erotycznego, ale z pewnością nie

dochowywała mężowi wierności. Brytanik wykazywał
podobieństwo do swoich przodków z dynastii julijsko-

klaudyjskiej, lecz do tej rodziny należała również jego matka, a
ojcem mógł być chociażby Kaligula. Klaudiusz jednak przez całe

lata uważał Brytanika za swojego następcę, a teraz oto bez
podania przyczyny odtrącił go i pozbawił prawa pierwszeństwa

sukcesji. Od dziesięcioletniego chłopca odsunęli się niemal
wszyscy i niedawny następca tronu popadał w coraz większe

zaniedbanie. Wreszcie zaopiekował się nim morderca jego matki.
Narcyz. Wyzwoleniec rozpaczliwie szukał wyjścia z sytuacji, w

której znalazł się z własnej woli. Wiedział, że może być pewny
swojej pozycji (i życia), tylko dopóki na tronie zasiada Klaudiusz.

Potem, gdy władzę przejmie syn Agrypiny, nastąpi kres jego
kariery. Narcyz rozumiał, że nawet'gdyby udało się skłonić

cesarza do zmiany kolejności dziedziczenia, wola zmarłego
znaczy mniej niż poparcie armii. Zaczął więc zabierać ze sobą

wszędzie Brytanika, aby ludzie przyzwyczajali się do osoby
chłopca jako jedynego sukcesora ojca. I to bez względu na plotki

krążące o jego pochodzeniu. Pracował również usilnie nad
Klaudiuszem, starając się wzbudzić w nim uczucie do dziecka.

Odniósł nawet na tym polu znaczne sukcesy: Klaudiusz zaczął

okazywać synowi względy, na dworze szeptano o zmianach w
testamencie. Tymczasem przeciwnicy nie próżnowali. Nawiązali

współpracę z prefektem pretorianów Burrasem oraz
wychowawcą pasierba cesarza Seneką, filozofem i

ekskochankiem siostry Agrypiny. odwołanym z wygnania na
Korsyce. Dobrany kwartet postanowił nie zwlekać. Cesarz musiał

umrzeć, zanim zmieni kolejność dziedziczenia. Ale nad jego
bezpieczeństwem czuwał Narcyz. Oba stronnictwa pilnie się

obserwowały, czyhając na błąd drugiej strony. Wreszcie
Agrypina doczekała się upragnionej okazji. Narcyz wyjechał z

Rzymu i Klaudiusz pozostał bez opiekuna. Cesarzowa szybko
przekupiła jednego z wyzwoleńców, który miał obowiązek

próbować potraw przed ich spożyciem przez władcę. W czasie
posiłku podano cesarzowi silną truciznę, która spowodowała

jego zgon. Na razie jednak śmierć Klaudiusza utrzymano w
tajemnicy, oficjalnie ogłaszając wiadomość o chorobie władcy.

Przez cały następny dzień podawano zmienne informacje o
zdrowiu cesarza. W tym czasie aresztowano Narcyza i nikt więcej

nie zobaczył wyzwoleńca żywego. Wreszcie wieczorem wezwano
na dziedziniec pałacu gwardię pretoriańską. Tam Burrus ogłosił

śmierć władcy i pierwszy pozdrowił pasierba Klaudiusza jako
jego następcę, a okrzyk dowódcy podjęli gwardziści. Tak

rozpoczęło się panowanie Lucjusza Domicjusza Ahenobarbusa,
który do historii przeszedł jako cesarz Neron.

Matka i syn

obronie praw Brytanika nie podniósł się żaden głos.
Zresztą Neron przejął władzę zgodnie z prawem. Ze

względu na jego młody wiek (niespełna siedemnaście lat)
rzeczywistą władzę miał sprawować kwartet jego doradców z

cesarzową na czele. Szybko jednak między opiekunami Nerona
doszło do rozdźwięku. Pierwszy odpadł z rywalizacji Pallas.

Otrzymał honorową dymisję i nakaz poświęcenia się wyłącznie
sprawom prywatnym. Od tej chwili Agrypina musiała samotnie

przeciwstawiać się wpływom Burrusa i Seneki. Niebawem z
irytacją stwierdziła, że miała więcej władzy za czasów

Klaudiusza niż za panowania własnego (niepełnoletniego!) syna.
Całość spraw związanych z rządzeniem przejęli Burrus i Seneka,

a jej została wyłącznie tytularna rola matki cesarza. W tej sytuacji
Agrypina zaczęła oficjalnie głosić prawa Brytanika do tronu! W

ten sposób podważała politykę, którą prowadziła od swego
powrotu z wygnania. Przecież intronizacja pasierba musiałaby

się odbyć kosztem jej rodzonego syna! Najwyraźniej jednak
bardziej kochała władzę niż własne dziecko.

Czy jednak cesarzowa była w stanie dokonać zamachu stanu

wbrew woli Burrusa i Seneki? Mniejsza o filozofa, za którym nie

stała żadna realna siła. Wychowawca Nerona mógł pisać ładne
przemówienia dla swojego podopiecznego łub występować w

jego imieniu w senacie, ale w sytuacji zagrożenia nie dysponował
żadnymi atutami. Te znajdowały się w rękach Burrusa,

dowodzącego gwardią pretoriańską. Nigdy dotychczas w
dziejach państwa nie zdarzyło się, aby ktoś objął władzę wbrew

woli gwardii. Bywało natomiast, że armia wynosiła na tron.
Wystarczą przykłady Klaudiusza czy Nerona. Burrus cieszył się

sporym uznaniem swoich podwładnych, cesarzowa natomiast
opierała swoje nadzieje na magii imienia Germanika. Zapomniała

jednak, że jej syn był również jego wnukiem, a więc w prostej
linii dziedzicem wodza. Wprawdzie Brytanik także był jego

potomkiem, ale po co właściwie pretorianie mieliby zmieniać
sobie cesarza? Żyło im się wygodnie i dostatnio, nowy władca nie

wtrącał się do rządów i nic złego nie dało się o nim powiedzieć.
Natomiast o wadach jego matki można było mówić godzinami.

Mimo to Neron przestraszył się pogróżek Agrypiny. Uznał, że

nawet jeżeli zamiar wprowadzenia na tron Brytanika jest

obecnie nierealny, to za kilka lat chłopiec może się stać groźny.
Ileż to razy w dziejach podnoszono czyjeś prawa do tronu,

choćby i wbrew woli zainteresowanego. A Brytanik był synem
Klaudiusza i wcale nie krył, że czuje się okradziony przez Nerona

ze swoich praw. Należało go zatem dla dobra państwa usunąć.

Tak więc chłopiec został otruty w czasie posiłku, niemal na
oczach całego dworu, a następnej nocy pogrzebany. Jego śmierć

przeszła bez echa.

Choć plany związane z osobą Germanika spaliły na panewce,

cesarzowa nadal stwarzała problemy. Dobrym przykładem
ilustrującym sytuację na dworze cesarskim jest incydent

związany z audiencją udzielaną przez Nerona posłom
armeńskim. W czasie uroczystości na salę weszła Agrypina i

zamierzała usiąść obok cesarza jako równorzędna władczyni. I to
w obecności posłów orientalnego państwa, gdzie kobieta

odgrywała rolę zdecydowanie podrzędną! Sytuację uratował
Seneka, wysyłając Nerona naprzeciw matki z synowskim

powitaniem, a zaraz potem pod błahym pozorem przerywając
audiencję.

Z upływem czasu cesarzowa stawała się w stosunku do syna

coraz bardziej zaborcza. Do szału doprowadziła ją wiadomość, że

Neron ma kochankę. Cesarz skończył już osiemnaście lat i
potrzebował partnerki seksualnej. Jego nominalna żona (córka

Klaudiusza) była na to za młoda, więc Neron musiał rozejrzeć się
za jakąś inną kobietą. Jego wybranką została młoda wyzwolenica

o imieniu Akte. Przypominała nieco urodą Agrypinę, co dało
powód do plotek o kompleksie Edypa u cesarza. Co więcej

opowiadano, że Neron spotkał na ulicy dziewczynę jeszcze
bardziej podobną do matki i ją również uczynił swoją nałożnicą.

Akte zaakceptowali Seneka i Burrus, zadowoleni, że ich
podopieczny zainteresował się dziewczyną bez koneksji

rodzinnych i ambicji politycznych. Natomiast Agrypina nie mogła
zrozumieć, że w życiu jej syna może być jeszcze miejsce dla innej

kobiety niż ona. Oczywiście sprzeciw cesarzowej na nic się nie
zdał. Zirytowany Neron zaczął nękać matkę psychicznie,

nasyłając na nią różnych ludzi. Zgłaszali pod jej adresem
wszelkie zarzuty i roszczenia, a następnie kierowali sprawy do

sądu. Niebawem Agrypina przodowała w stolicy pod względem
liczby spraw sądowych. Poza tym dręczono ją anonimami,

pogróżkami, plotkami. Wkrótce syn osiągnął swój cel: cesarzowa

niemal całkowicie wycofała się z życia publicznego,
pozostawiając władzę w rękach regentów.

W trzy lata później Neron poznał żonę swojego przyjaciela,

Poppeę Sabinę. Nie znamy daty jej urodzin, ale prawdopodobnie

była rówieśnicą cesarza, córką Tytusa Oliusza i Poppei Sabiny.
Matka, po której odziedziczyła imię i powierzchowność, zginęła z

rozkazu Mesaliny w 47 r. n.e. Podobno cesarzowa pozazdrościła
jej urody. Ukochana Nerona w młodym wieku poślubiła Rufiusza

Kryspina, uważanego za jednego z najbardziej obiecujących
senatorów. Karierę męża przerwała jednak Agrypina,

pozbawiając go wraz z życiem stanowiska prefekta pretorianów.
Poppea związała się następnie z najbliższym przyjacielem

Nerona, Salwiuszem Othonem. Jej wybraniec był jedną z
najbarwniejszych postaci tych czasów. Wywodził się z rodziny

etruskiej i dopiero jego ojciec, namiestnik Afryki, został zaliczony
w poczet stanu senatorskiego. Zasługi ojca ułatwiły karierę

synowi. A zaczął ją na dworze cesarskim. Podobno upatrzył sobie
wiekową wyzwolenicę, mającą duży wpływ w otoczeniu cesarza,

uwiódł ją, udając do niej namiętną miłość, po czym porzucił,
kiedy nie była mu już potrzebna. Szybko stał się najbliższym

towarzyszem Nerona. Cesarzowi wyjątkowo imponował ten
trochę od niego starszy hedonista. Będąc osobnikiem

obdarzonym nieszczególną urodą (niski wzrost, słabe włosy i
bardzo krzywe nogi), Othon niezwykle dbał o wygląd

zewnętrzny. Od wczesnej młodości nosił dobrze dopasowaną
perukę, używał maseczek z chleba do pielęgnacji twarzy, olejków

zapachowych do stóp. Współcześni patrzyli na to z niesmakiem,
ale Neronowi odpowiadała taka dbałość o siebie. W tym czasie

Othon był już żonaty. W Poppei znalazł idealną dla siebie
partnerkę. Była piękna, bogata i podobnie jak on pozbawiona

hamulców moralnych. Zastanawiać może natomiast, dlaczego
Poppea związała się z takim człowiekiem. Wszak nie stanowił dla

niej wymarzonej partii, a cała jego kariera opierała się na łasce
Nerona. Przypuszczalnie od początku miała na względzie

cesarza, a Othon był jedynie środkiem wiodącym do celu. Trzeba

przyznać, że Poppea rozegrała sprawę po mistrzowsku. Oddała
się Neronowi, po czym ograniczyła ich kontakty seksualne do

minimum. Obiecywała mu więcej, ale dopiero po ślubie. Taktyka
okazała się skuteczna. Cesarz postanowił rozwieść się z żoną i

poślubić kochankę. Tu jednak napotkał ostry sprzeciw Seneki i
Burrusa, którzy uznali ten pomysł za błąd polityczny. Seneka

wprost oznajmił, że jeżeli władca rozwiedzie się z Oktawią,
będzie musiał zwrócić jej posag, czyli państwo rzymskie.

Protestował również Othon, lecz ten akurat miał najmniej do
powiedzenia. Poza tym cesarz postraszył go, że zna dobre

sposoby na uciszanie zazdrosnych mężów. Mimo to Othon
utrudniał kochankom życie jak tylko mógł. Po raz pierwszy od lat

z regentami zgodziła się Agrypina. Co więcej, w rozdźwięku
Nerona z opiekunami dostrzegła szansę dla siebie. Znając ukryte

upodobania syna, zaproponowała mu współżycie seksualne. Nie
wiemy na pewno, czy cesarz przyjął ofertę matki. Relacje

kronikarzy są podzielone, ale wszystko wskazuje na to, że nie
oparł się pokusie. Neron bez wątpienia cierpiał na kompleks

Edypa, a w przyszłości miał się popisać rozpustą co najmniej
równą wyuzdaniu matki. Agrypina nie miała hamulców

moralnych, jeżeli w grę wchodziła władza. W przeszłości
współżyła z rodzonym bratem, potem wyszła za mąż za stryja. Co

zatem przeszkadzało jej dołączyć do tego grona jeszcze własnego
syna? Ale tym razem nie osiągnęła zamierzonego celu. Neron po

zaspokojeniu pożądania ochłonął i nie zrezygnował z planów
matrymonialnych. Natomiast Seneka i Burrus nalegali na

ostateczne rozwiązanie problemu Agrypiny. Zgadzała się z nimi
ukochana Nerona. Co więcej, postawiła go przed wyborem: albo

ona, albo matka. Poppea potrafiła narzucić kochankowi swoją
wolę. Przestała z nim w ogóle współżyć, a tego cesarz nie potrafił

znieść. Naciskany z kilku stron, zdecydował się pozbyć Agrypiny.
Starą metodą podano jej truciznę, która jednak — mimo

trzykrotnych prób — nie zadziałała. Prawdopodobnie cesarzowa
od lat zażywała niewielkie ilości różnych jadów, uodparniając się

w ten sposób na ich działanie. Sięgnięto więc po inne środki.

Zarządzono przebudowę sypialni Agrypiny w taki sposób, aby w
czasie snu spadło na nią sklepienie. Kiedy jednak sprawa się

wydała, postanowiono cesarzową utopić. Pewnego dnia Agrypina
przybyła w odwiedziny do syna bawiącego pod Rzymem.

Wieczorem miała odpłynąć do stolicy na pokładzie własnego
statku. Na polecenie cesarza statek ów uszkodzono, wskutek

czego zatonął, a wraz z nim wiele osób. Cesarzowa dotarła
jednak wpław do brzegu i stamtąd zawiadomiła syna o wypadku.

W ścisłym gronie doradców Nerona odbyła się dramatyczna
narada. Sprawy zaszły tak daleko, że nie można już było się

wycofać. Seneka zapytał Burrusa wprost, czy pretorianie
wykonają rozkaz uśmiercenia Agrypiny. Prefekt odparł, że nie.

Gwardziści nigdy nie zgodzą się zgładzić córki legendarnego
Germanika. Zapanowało ciężkie milczenie, które przerwał

dowódca floty, Anicetus. Zauważył, że jego ludzie nie są związani
pamięcią ojca cesarzowej, więc ich można użyć do zabójstwa.

Następnie wraz z niewielkim oddziałem wyruszył, aby osobiście
dopilnować wykonania egzekucji.

Agrypina do końca nie mogła uwierzyć, że syn chce ją zabić.

Kiedy wreszcie to do niej dotarło, przestała się bronić. Poleciła

tylko oprawcom, aby pierwszy cios zadali jej w brzuch —
miejsce, w którym przez dziewięć miesięcy nosiła swojego

mordercę...

Niedługo potem zmarł Burrus. Po oddaleniu Seneki Neron

przejął osobiste rządy. Teraz mógł spokojnie rozpocząć
przygotowania do ślubu z Poppeą Sabiną. Zdecydował się na

rozwód z Oktawią, a zarazem postanowił pozbyć się Othona. Były
przyjaciel został mianowany namiestnikiem Luzytanii (prowincja

w Hiszpanii) i opuścił Rzym. Trzeba przyznać, że cesarz
potraktował go wyjątkowo łaskawie. Mógł przecież oskarżyć

Othona o zdradę lub skrytobójczo zamordować. W przyszłości
miał jeszcze gorzko pożałować swojej słabości.

Poppea Sabina

ozwód z Oktawią napotkał niespodziewane przeszkody.

Orzeczono rozwiązanie małżeństwa pod pozorem

bezpłodności żony, ale kiedy cesarz polecił Oktawii opuścić

stolicę, ujął się za nią lud rzymski. Doszło do ostrych zamieszek,
więc przerażony Neron wezwał byłą żonę do powrotu. Wtedy

sprawę wzięła w swoje ręce Poppea, zniecierpliwiona już
sytuacją. Zgodnie z najlepszymi wzorami dynastii zaaranżowała

proces o niewierność. Służbę Oktawii poddano torturom,
jednakże ku konsternacji oprawców nikt nie chciał oskarżyć

cesarzowej. Jedna ze służących krzyknęła do nadzorującego
przesłuchanie zausznika Nerona: „Łono mojej pani jest czystsze

niż twoje usta”. Wówczas do akcji wkroczył dowódca floty
Anicetus, wsławiony już zabójstwem Agrypiny. Oficjalnie

przyznał się do cudzołóstwa z Oktawią. Nieszczęsną córkę
Klaudiusza z miejsca aresztowano i wywieziono na małą

wysepkę u wybrzeży Italii. Wkrótce potem została tam

Othon

zamordowana. Głowę ofiary przywieziono do Rzymu i
przekazano Poppei.

Neron i jego wybranka pobrali się, a w rok później przyszło

na świat ich dziecko, Klaudia Augusta. Matko- i żonobójca okazał

się wyjątkowo czułym ojcem. Gdy po kilku miesiącach
dziewczynka zmarła, oboje małżonkowie bardzo rozpaczali.

Wkrótce jednak cesarzowa ponownie zaszła w ciążę, więc Neron
nabrał nadziei, że doczeka się następcy tronu.

W lipcu 64 r. n.e. w Rzymie zaszło wydarzenie, które

wywarło ogromny wpływ na kulturę europejską. Straszliwy

pożar zniszczył większą część miasta. Niektórzy przypisywali
winę Neronowi, co nie było prawdą, ale bezpośrednio po

kataklizmie groziło niekontrolowanym wybuchem buntu. W tej
sytuacji należało znaleźć winnych i rzucić ich na pożarcie opinii

publicznej. Wybór cesarza padł na mało znaną sektę religijną
wywodzącą się z Judei. Po brutalnym śledztwie zapadły surowe

wyroki. Kilkadziesiąt osób zginęło na arenie od kłów dzikich
zwierząt, inną grupę spalono żywcem. Według zgodnej relacji

kronikarzy autorką pomysłu zrzucenia winy na chrześcijan była
cesarzowa. Podobno przejawiała znaczną sympatię do judaizmu i

chętnie posłuchała swoich żydowskich doradców. Gmina
chrześcijańska w Rzymie liczyła wówczas zaledwie kilkaset osób.

Prawdopodobnie Neron nigdy wcześniej o chrześcijaństwie nie
słyszał i gdyby nie Poppea, do końca życia nie zetknąłby się z

wyznawcami tej religii. Według tradycji, ofiarami prześladowań
padli święci: Piotr i Paweł. Już sam ten fakt wystarcza, aby imię

cesarza na zawsze źle się zapisało w historii Kościoła. A tytuł
pierwszego w dziejach prześladowcy chrześcijan zawdzięcza

Neron wyłącznie żonie. Dotychczas jedynymi przeciwnikami
wyznawców Chrystusa byli wyznawcy judaizmu, teraz dołączyło

do nich państwo rzymskie.

Trzeba jednak przyznać, że pierwsi chrześcijanie nie mogli

podobać się władzom. Do sekty należeli niemal wyłącznie ludzie
pochodzący z nizin społecznych, często wschodniego

pochodzenia. Kult miał niezrozumiały charakter, a jego

wyznawcy odmawiali uczestnictwa w wielu obrzędach

państwowych, powołując się na zakazy religijne. Przy całym
eklektyzmie religijnym stolicy nie było w niej miejsca dla

chrześcijan. W ciągu kilkuset lat swojego istnienia Rzym przejął
wiele kultów, które pokojowo współistniały ze sobą. Ale żadna z

tych religii nie aspirowała do rangi jedynej prawdziwej ani nie
zabraniała okazywania czci boskiej cesarzowi i uczestnictwa w

publicznych uroczystościach połączonych ze składaniem ofiar.
Jedyny wyjątek zrobiono dla Żydów, którzy byli zwolnieni z

okazywania lojalności poprzez kult państwowy, lecz i dla nich
miały nastać ciężkie czasy. W dwa lata po pożarze Rzymu

wyznawcy judaizmu zerwali się do walki z Rzymem. Po kilku
latach powstanie stłumiono kosztem ogromnej liczby ofiar i

zniszczenia świątyni jerozolimskiej. Znamienne, że powstanie w

Neron

Judei wybuchło już po śmierci Poppei Sabiny, którą
podejrzewano o popieranie Żydów.

Cesarzowa nie nacieszyła się władzą. Po trzech latach

małżeństwa ponownie zaszła w ciążę. Pewnego wieczoru Neron

wrócił do domu późno i do tego pijany. Między małżonkami
doszło do kłótni, którą cesarz zakończył kopnięciem żony w

brzuch. Cesarzowa poroniła i wkrótce potem zmarła.

Neron straszliwie rozpaczał. Pośmiertnie obsypał żonę

zaszczytami, na jego żądanie senat zaliczył ją w poczet bogów.
Prawdopodobnie była jedyną miłością jego życia, jedyną kobietą,

którą naprawdę kochał. Równie zepsuta i pozbawiona hamulców
moralnych jak on, przewyższała go jednak inteligencją. Gdyby

żyła dłużej, zapewne losy cesarstwa potoczyłyby się inaczej.
Chociaż w pewnych sytuacjach zachowywała się jak typowa

kobieta i to właśnie przyczyniło się do jej śmierci. Przecież
dobrze znała Nerona i wiedziała, do czego jest zdolny. Dlaczego

więc wdała się w bezpodstawną dyskusję z pijanym mężem? Ale
czy ona jedna w dziejach popełniła taki błąd...

Othon nigdy nie wybaczył Neronowi odebrania żony. W trzy

lata później cesarzem ogłosił się namiestnik jednej z prowincji w

Hiszpanii, Serwiusz Galba (ten, za którego kiedyś chciała wyjść
Agrypina). Pierwszy poparł go właśnie Othon, namiestnik

sąsiedniej Luzytanii. On to przyczynił się do zwycięstwa Galby, a
następnie sam na krótko został cesarzem.

Julia Domna

wudziestego ósmego marca 193 r. z rąk gwardii

pretoriańskiej zginął cesarz Helwiusz Pertinaks. Zaraz po

zabójstwie mordercy dokonali wyboru między dwoma

kandydatami do tronu. Cesarzem został bogaty senator Dydiusz
Julianus, który złożył pretorianom najwyższą ofertę finansową.

Praktycznie był to jawny przetarg na władzę cesarską. Na tronie
zasiadł zwycięzca licytacji, jemu też złożył przysięgę wierności

senat rzymski.

Nowy władca nie przewidział jednak reakcji legionów,

stacjonujących nad granicami państwa. A ich dowódcy nie
zamierzali bynajmniej przyglądać się bezczynnie wydarzeniom w

stolicy. W ciągu kilkunastu dni pojawiło się trzech kolejnych
pretendentów do tronu. Armia Dunaju obwołała cesarzem

Septymiusza Sewera, armia Eufratu — Pesceniusza Nigra, a
legiony stacjonujące w Brytanii ofiarowały władzę swojemu

dowódcy, Klodiuszowi Albinowi.

Najenergiczniej działał Septymiusz Sewer. W maju wkroczył

do Italii i w krótkim czasie zajął stolicę. Julianus zginął, oddziały
pretoriańskie zaś rozwiązano. Senat posłusznie uznał Sewera za

cesarza, ogłaszając Nigra uzurpatorem i wrogiem państwa. Nowy
władca zawarł porozumienie z Klodiuszem Albinem, proponując

mu współrządzenie.

W chwili objęcia tronu Sewer miał około pięćdziesięciu lat.

Pochodził z Afryki Północnej, z miasta Leptis Magna. Wśród jego
przodków nie było członków stanu senatorskiego, nikt też nie

piastował wyższych urzędów. Sam Sewer karierę publiczną
zaczął w wieku dwudziestu lat, za panowania Marka Aureliusza.

Pełnił różne funkcje, aż wreszcie objął dowództwo legionu

ODZINA

EWERÓW

stacjonującego w Syrii. Tam poznał ambitną i inteligentną
dziewczynę, Julię Domnę. Nie znamy daty jej urodzin, ale

możemy przypuszczać, że była młodsza od Sewera o blisko
dwadzieścia lat. Pochodziła z bardzo bogatej rodziny, od pokoleń

sprawującej urząd arcykapłana w słynnej na całym Wschodzie
świątyni Baala w Einesie. Podobno kiedyś przepowiedziano

dziewczynie, że czeka ją królewska przyszłość. Zachowały się
informacje, że Sewer traktował ten horoskop z całą powagą i że

w dużym stopniu wpłynęło to na jego zainteresowanie osobą
Julii. Nie bez znaczenia były też inteligencja dziewczyny oraz jej

zamożność. Współcześni oceniali Julię jako piękność,
podkreślając, że ten fakt również odegrał poważną rolę w

wyborze dokonanym przez przyszłego cesarza. Zachowane
wizerunki żony Sewera nie potwierdzają jednak tej oceny.

Widzimy na nich kobietę tęgą o okrągłej, zdecydowanej twarzy.
Pamiętajmy wszakże, że kanony estetyki zmieniają się z czasem,

ponadto mogło wystąpić coś w rodzaju braku fotogeniczności.
Piękności rubensowskie budzą obecnie uśmiech politowania, a

najbardziej urodziwa kobieta doby napoleońskiej, Paulina
Bonaparte, nigdy nie została dobrze sportretowana, mimo iż

próbowali tego najwięksi mistrzowie epoki. Poza tym zachowane
wizerunki przedstawiają cesarzową w wieku późniejszym, a

kobiety z Południa szybko się starzeją.

Ślub z Sewerem oznaczał dla Julii szansę wyjazdu z rodzinnej

Syrii, szansę kariery u boku męża. Małżeństwo zawarto po kilku
latach znajomości, kiedy Sewer był namiestnikiem Galii

Lugduńskiej. Wkrótce awansował, obejmując dowództwo armii
Dunaju. Tym samym stał się jedną z najważniejszych osób w

państwie, wodzem armii osłaniającej centrum państwa przed
najazdami. Gorzej przedstawiała się praktyczna strona nominacji

Sewera. W czasach starożytnych tereny naddunajskie
zamieszkiwała ludność uboga, w niewielkim stopniu

zromanizowana. Rodziny oficerów (a więc i rodzina Sewera)
mieszkały w obozach wojskowych, których standard znacznie

odbiegał od warunków miejskich. Znając jednak ambicje Sewera i

Julii, możemy się domyślać, że oboje traktowali ten stan jako
przejściowy, jako konieczny krok w karierze.

Kiedy po zabójstwie Pertinaksa Sewer wyruszył do Italii,

Julia Domna została wraz z dziećmi nad Dunajem. Pretendentowi
zależało na czasie, a wszelkie tabory znacznie opóźniały marsz.

Zresztą rozłąka nie trwała długo, bo po trzech miesiącach Sewer
powrócił na Bałkany, już jako cesarz imperium rzymskiego,

oficjalnie panujący nad całym jego terytorium. W praktyce
jednak jego władza ograniczała się do centralnej części państwa.

W Brytanii i Galii panował Klodiusz Albin, uznający tylko
nominalnie zwierzchnictwo Sewera, na Wschodzie zaś rządził

Pesceniusz Niger, uważający się za jedynowładcę i konkurentów
traktujący jako uzurpatorów. Męża Julii czekała więc trudna

rozgrywka, której wynik pozostawał niewiadomy. Mając

Septymiusz Sewer

wyjaśnioną sytuację z Albinem (przypomnijmy, że Sewer uznał
go za współrządcę), cesarz skierował uderzenie przeciwko

Nigrowi. Znaczną część armii wysłał na Wschód, a sam pozostał
przez kilka miesięcy z rodziną. Na placu boju pojawił się dopiero

wówczas, kiedy uchwycono przyczółki w Azji Mniejszej. Tym
razem towarzyszyła mu rodzina. Kampania zapowiadała się na

wiele miesięcy, a Sewer nie lubił rozstawać się z najbliższymi.
Ponadto obawiał się, że przebywając z dala od jego armii, rodzina

może wpaść w ręce wroga. Sam przecież, zająwszy Rzym, wziął
dwóch synów Nigra w charakterze zakładników. Z kolei Julia

Domna prawdopodobnie chciała jak najszybciej wrócić w
rodzinne strony jako cesarzowa. Wojna miała się toczyć na

terenach wschodnich, więc obecność u boku władcy kobiety
wywodzącej się z Syrii mogła stanowić dobry argument

propagandowy.

Sewer pokonał Nigra, a w trzy lata później rozbił siły

Klodiusza Albina. W ten sposób stał się jedynowładcą,
niekwestionowanym panem imperium rozciągającego się od

Atlantyku do Eufratu. Postanowił założyć własną dynastię.
Jeszcze w czasie walk z Albinem powołał na współrządcę

starszego syna, zwanego Karakallą. Uroczystość odbyła się w
obozie wojskowym w okolicach dzisiejszego Belgradu. Chłopiec

miał wówczas dziesięć lat i nie mógł oczywiście sprawować
żadnej realnej władzy. Cesarzowi chodziło jednak o

przyzwyczajenie poddanych do osoby syna, aby ułatwić mu
objęcie władzy w przyszłości. Od tej chwili w państwie było

dwóch władców i w razie nagłej śmierci Sewera całość
uprawnień przechodziła automatycznie na Karakallę. W rok

później cesarz powołał kolejnego współrządcę. Został nim jego
drugi syn, ośmioletni Geta.

Julia Domna towarzyszyła mężowi w czasie walk z Albinem, a

potem podczas wojny z Partami. Pod jej wpływem rodzina

cesarska spędziła następne dwa lata we wschodnich prowincjach
imperium. Sewerowie podróżowali po Syrii i Palestynie,

odwiedzili też Egipt. Naśladując Cezara, popłynęli w górę Nilu,

docierając do granic państwa. Julia Domna nie spieszyła się z
powrotem do Rzymu. Na Wschodzie czuła się dobrze, były to

przecież jej rodzinne strony. Imponowało jej odgrywanie roli
władczyni wobec otoczenia, w którym wyrastała, tym bardziej że

na terenach tych istniała wielowiekowa tradycja monarchii
absolutnej. Kiedy w 200 r. rodzina Sewera przybyła do Rzymu,

towarzyszyła jej siostra cesarzowej, Julia Meza. W stolicy wyszła
ona za mąż za przedstawiciela stanu senatorskiego i urodziła mu

dwie córki. Obie wychowywały się w Rzymie i z czasem poślubiły
stołecznych arystokratów. Te trzy kobiety miały jeszcze odegrać

wielką rolę w dziejach państwa.

Wkrótce po powrocie do Rzymu w otoczeniu cesarza doszło

do konfliktu między jego żoną a prefektem pretorianów,
Plautianem. Najbliższy przyjaciel i współpracownik Sewera od

lat wywierał znaczny wpływ na jego politykę. Od dawna też
toczył cichą wojnę z Julią Domną i jej synami. Za wszelką cenę

pragnął udowodnić władcy niewierność żony. Podobno posunął
się nawet do torturowania służących Julii, aby wymusić

obciążające cesarzową zeznania. Sewer przyjmował wszystko ze
spokojem, uważając, że w ten sposób zachowuje równowagę w

najbliższym otoczeniu. Co więcej, zgodził się na małżeństwo
starszego syna z córką prefekta, wiedząc, że przyczyni się to do

wzmocnienia jego pozycji. Tak więc Plautian stał się zięciem
przyszłego cesarza i wszedł do rodziny panującej. Julia nie

znosiła synowej, Karakalla również. Wspólnie zatem uknuli
intrygę w celu pozbycia się prefekta i jego córki. W 204 r. kilku

żołnierzy złożyło zeznania, jakoby Plautian planował
wymordowanie rodziny cesarskiej i przejęcie władzy. Dowody

były co najmniej wątpliwe, ale tym razem cesarz uwierzył.
Prawdopodobnie znużyła go nieustanna wojna podjazdowa w

najbliższym otoczeniu. Sewer wezwał przyjaciela do siebie i w
obecności starszego syna oskarżył go o zdradę. Następnie na

bezbronnego rzucił się z mieczem Karakalla, a konającego dobili
żołnierze ze straży przybocznej. Głowę prefekta zaniesiono Julii,

która właśnie rozmawiała z synową! Cesarzowa zareagowała

wybuchem żywiołowej radości, nie zważając na uczucia
dziewczyny. Dzieci Plautiana pozostały wprawdzie przy życiu,

ale zesłano je na Wyspy Liparyjskie. W kilka lat później zginęły z
rozkazu Karakalli.

Do tego czasu synowie Sewera wspólnie zwalczali prefekta,

ukrywając wzajemne animozje. Odtąd zaczęli rywalizować

między sobą. Karakalla cieszył się poparciem armii, Geta zdobył
sympatię aparatu administracyjnego i ludu. Próby

doprowadzenia do zgody kończyły się niepowodzeniem, a
nienawiść między braćmi rosła. Wreszcie para cesarska musiała

się z tym pogodzić. Podobno Sewer powiedział kiedyś, że obawia
się, iż Karakalla zamorduje w przyszłości Getę, następnie zaś

padnie ofiarą własnych wad.

U schyłku życia cesarz podjął jeszcze jedną wyprawę

wojenną. Udał się do Brytanii, aby rozprawić się z plemionami
Piktów, najeżdżającymi prowincję. Tradycyjnie towarzyszyła mu

rodzina. Tam też w 211 r. zmarł, pozostawiając synom równe
kompetencje. Przed śmiercią zalecił porozumienie i zgodę, co

oczywiście należy zaliczyć do kategorii pobożnych życzeń. Sam
doskonale zdawał sobie sprawę, że tylko śmierć jednego z synów

zakończy konflikt.

Karakalla

arakalla i Geta wraz z matką wrócili do Rzymu. Przez kilka

miesięcy państwo miało dwóch władców, wydających

sprzeczne polecenia. Do starć dochodziło zwłaszcza przy

obsadzie urzędów, kiedy to obaj chcieli przeforsować własnych
kandydatów. Spory między nimi z reguły rozsądzała Julia Domna.

Wygląda na to, że taka rola bardzo jej odpowiadała. Stając się
arbitrem w konflikcie synów, w praktyce otrzymała znaczny

zakres władzy. Najważniejsze negocjacje odbywały się w jej
komnatach; nakłaniając współrządców do zgody, cesarzowa

zachowywała dla siebie głos decydujący.

Po kilku miesiącach jeden z doradców braci zaproponował

proste rozwiązanie konfliktu: niech współrządcy podzielą
państwo między siebie i panują niezależnie. Pomysł wydawał się

całkiem rozsądny, już bowiem w czasach Augusta stwierdzono,
że imperium jest zbyt rozległe, aby zarządzać nim z jednego

ośrodka władzy. Bracia przystali na propozycję. Rozmowy w
sprawie podziału państwa były już mocno zaawansowane, kiedy

na scenę wkroczyła Julia Domna. Zaprosiła synów do siebie i
urządziła im histeryczną scenę. Krzyczała, żeby przecięli również

i ją na pół, skoro dzielą imperium. Oczywiście nie chodziło jej o
jedność państwa. Po prostu bała się, że utraci rzeczywisty wpływ

na rządy. Pragnęła utrzymać swoją pozycję arbitra w sporach
między synami, a co za tym idzie — władzę. W ten sposób

wydała wyrok na jednego z synów.

26 lutego 212 r. bracia mieli przybyć do matki na kolejne

spotkanie. Pierwszy wkroczył Karakalla w otoczeniu zbrojnych

Karakalla

żołnierzy. Kiedy wszedł Geta, oprawcy rzucili się na niego z
mieczami. Młodszy brat zdążył dobiec do matki, krzycząc:

„Mamo, boli!”, po czym padł martwy. Karakalla, upewniwszy się,
że Geta nie żyje, ruszył do koszar pretorianów. Tam oskarżył

brata o zbrodniczy zamach, który rzekomo z trudem udaremnił.
Gwardziści zaakceptowali to wyjaśnienie, tym bardziej że

Karakalla obiecał im sowite wynagrodzenie. W ciągu następnych
dni cesarz polecił wymordować przyjaciół, zwolenników i służbę

brata. Nie oszczędzono nawet kobiet i dzieci. Podobno liczba
ofiar sięgnęła dwudziestu tysięcy. Przy okazji pozbyto się wielu

osób z różnych względów niewygodnych dla nowego reżimu.

W całej tej sprawie ciekawą rolę odegrała Julia Domna.

Chociaż zagwarantowała synom bezpieczeństwo, nie

zareagowała, kiedy Karakalla przyszedł z siepaczami. Nie starała

Geta w wieku chłopięcym

się ostrzec Gety, a cały jej opór ograniczył się do próby osłonięcia
go własnym ciałem przed mieczami morderców. Czyżby

Karakalla sterroryzował matkę? Kronikarze zgodnie twierdzą, że
cesarzowa została ranna, usiłując osłonić młodszego syna.

Dlaczego jednak nie ostrzegła go przed niebezpieczeństwem?
Przecież wystarczyło krzyknąć, gdy zaanonsowano Getę.

Wydaje się, że Julia wybrała po prostu mniejsze zło. Wyrok

na jednego z synów wydała już wcześniej, nie zgadzając się na

podział państwa. Gdyby Geta uszedł z życiem, zapewne
wybuchłaby wojna domowa. Natomiast próba osłonięcia syna

była zwykłym, nie kontrolowanym odruchem matki.

Bratobójca zabronił okazywać żałobę w państwie.

Zarządzeniu temu podporządkowała się również Julia Domna:
nigdzie w źródłach nie znajdziemy wzmianki, że publicznie

wyrażała żal po śmierci młodszego syna. W następnych latach
często towarzyszyła Karakalli w podróżach po imperium. W trzy

lata po śmierci Gety mszyli razem na Wschód, cesarz bowiem
planował wojnę przeciwko Partom. Po blisko dwuletnich

przygotowaniach, w kwietniu 217 r., władca wyjechał do Edessy.
Tam zamordował go żołnierz z jego własnej straży przybocznej.

Zabójca działał z pobudek osobistych i prawdopodobnie zamach
nie wiązał się z żadnym szerszym spiskiem. Morderca zginął na

miejscu, zabity przez rozwścieczonych legionistów. Armia
powołała niezwłocznie nowego cesarza. Został nim

dotychczasowy prefekt pretorianów, Makrynus.

Wiadomość o śmierci syna zastała cesarzową w Antiochii.

Kronikarze zgodnie stwierdzają, że Julia straszliwie rozpaczała.
Jednocześnie podkreślają główny powód jej żalu. Była nim utrata

zajmowanej pozycji, a więc władzy, splendorów, przywilejów.
Julia nie mogła pogodzić się z myślą, że od tej pory już na zawsze

pozostanie osobą prywatną. Podobno usiłowała nawet popełnić
samobójstwo, lecz próba zakończyła się niepowodzeniem.

Makrynus starał się nie zaogniać sytuacji. Znając charakter

cesarzowej, pozwolił jej zachować tytuł cesarski wraz z licznymi

przywilejami. Julia jednak nie potrafiła odnaleźć się w nowej
rzeczywistości. Zaczęła spiskować przeciwko władcy, co szybko

wykryto. Cesarz odebrał jej świeżo przyznane przywileje i polecił
opuścić Antiochię. Wkrótce potem Julia zmarła i do dziś nie

wiadomo, czy przyczyną zgonu było samobójstwo, czy też
choroba ' związana z poprzednią, nieudaną próbą zamachu na

własne życie. Bez względu na bezpośrednią przyczynę śmierci,
na pewno przyspieszyły ją ostatnie wydarzenia.

Nowy cesarz nakazał opuścić Rzym również rodzinie Julii. Do

Syrii wróciła siostra cesarzowej, Julia Meza, wraz z dwiema

córkami, Soemias i Mammeą. Wszystkie trzy były już wówczas
wdowami i nic nie wskazywało na to, że odegrają jeszcze

jakąkolwiek rolę w dziejach państwa. Makrynus wolał wydalić je
z Rzymu na wszelki wypadek, obawiając się, że ze względu na

pokrewieństwo z dynastią Sewerów mogą przysporzyć mu
kłopotów. Okazało się jednak, iż znacznie większe problemy

powstały w Syrii. Ambitne kobiety znalazły tam bowiem oparcie
wśród miejscowej ludności i żołnierzy sprowadzonych przez

Karakallę.

Heliogabal

o przyjeździe na Wschód rodzina osiadła w Emesie. Zgodnie z

wielowiekową tradycją dwaj nieletni wnukowie Julii Mezy

(Awitus miał czternaście lat, Aleksjan jedenaście) podjęli służbę

w miejscowej świątyni Baala. Awitus jako arcykapłan prowadził
ekstatyczne nabożeństwa, w których uczestniczyło wielu

legionistów. W armii nadal żywa była pamięć o dynastii Sewerów
i Julia Meza postanowiła to wykorzystać. Wśród żołnierzy

zaczęły krążyć pogłoski, że młodziutki arcykapłan jest w
rzeczywistości synem Karakalli. Podobno w dawnych czasach

jego matka miała romans z ówczesnym następcą tronu i owocem
tego związku jest właśnie Awitus. Pogłoskom towarzyszyły

obietnice znacznych gratyfikacji finansowych za odstąpienie od
Makrynusa. Sprytne posunięcia Julii Mezy doprowadziły

wreszcie do wybuchu otwartego buntu. Awitusa obwołano
cesarzem. Oddziały wysłane przeciwko niemu przez Makrynusa

przeszły na stronę rebeliantów. W miesiąc po ogłoszeniu
uzurpacji doszło do decydującej bitwy. Makrynus poniósł klęskę i

został zamordowany. Władzę w imperium objął czternastoletni
chłopiec, arcykapłan wschodniego bóstwa z syryjskiej mieściny.

Jego prawdziwym ojcem był senator Waleriusz Maksymus,

który zakończył swoją karierę na stanowisku namiestnika

Numidii. Nigdy jednak nie zdementowano pogłosek o ojcostwie
Karakalli. Racja stanu wymagała, aby chłopiec był synem cesarza,

a nie jego odległym kuzynem. Dlatego zdecydowano, że lepiej
podać w wątpliwość cnotę Soemias niż ryzykować oficjalne

sprostowanie. Wydaje się jednak, że reputacja matki cesarza nie
ucierpiała specjalnie na skutek plotek o romansie z Karakallą.

Przekazy źródłowe zgodnie stwierdzają, iż Soemias była kobietą
rozpustną, próżną i zarozumiałą. Podobnie jak jej ciotka (Julia

Domna, żona Sewera) uwielbiała luksus, splendory, przywileje.
W odróżnieniu jednak od niej interesowała się wyłącznie

zewnętrzną stroną władzy, rzeczywistą pozostawiając w rękach
matki.

Młodziutki Awitus okazał się jednym z najgorszych władców,

jacy kiedykolwiek zasiadali na tronie cesarskim. Po objęciu

władzy nie zrezygnował z godności arcykapłana. W jego świątyni
szczególną czcią otaczano czarny kamień będący wyobrażeniem

boga słońca. Z połączenia słów Helios (grecki bóg słońca) i Baal
powstał przydomek cesarza — Heliogabal. Kiedy po zwycięstwie

nad Makrynusem władca wyruszył do Italii, zabrał ze sobą
swojego boga. Nie spieszył się zresztą zbytnio. W czasie podróży

interesowały go głównie nabożeństwa odprawiane według
odwiecznego ceremoniału. Cesarz Rzymu, ubrany we wschodni

strój, tańczył w otoczeniu dziewcząt przy dźwiękach orientalnej
muzyki! Nic zatem dziwnego, że podróż z Antiochii do Rzymu

zabrała mu ponad półtora roku. Po przybyciu do stolicy cesarz
nie tylko nie zaniechał praktyk religijnych, ale nawet nadał im

charakter państwowy. W dziwacznych obrzędach brali też udział

senatorowie, odgrywając rolę ministrantów. Oprócz kultu słońca
cesarz interesował się wyłącznie infantylnym luksusem i

zwyrodniałym seksem. Dobre wyobrażenie o osobie władcy daje
lista jego ulubionych potraw. Znaleźć na niej można pięty

wielbłądów, grzebienie kogutów, języki ptaków. Heliogabal
używał wyłącznie najdroższych wonności, pijał perły

rozpuszczone w winie, sprowadzał najrzadsze kwiaty. Szukał
rzeczy najbardziej wyszukanych, uważając, że tylko takie należą

się władcy. Podobnie było z jego życiem seksualnym. Zawierał
małżeństwa i rozwiązywał, porywał żony dostojników, aż

wreszcie poślubił westalkę! Przede wszystkim jednak okazał się
zagorzałym biseksualistą o wyraźnych skłonnościach

masochistycznych. Pokryty ordynarnym makijażem, odwiedzał
lupanary, wcielając się w postać taniej prostytutki. Aby uniknąć

nocnych wypraw, zorganizował wreszcie dom publiczny w
pałacu, gdzie regularnie przyjmował klientów.

Szczególną rolę w jego życiu odgrywał niewolnik z Azji

Mniejszej, Hierokles. Cesarz oficjalnie wyszedł za niego za mąż i

we wszystkim mu ulegał. Hierokles uzyskał znaczne wpływy w
stolicy, co szybko doprowadziło do konfliktu z babką cesarza.

Heliogabal nie wyobrażał sobie jednak życia bez „męża”, a to
zaostrzało napięcia na dworze.

Zastanawiać może postępowanie Julii Mezy. Jako kobieta

inteligentna musiała zdawać sobie sprawę, że tryb życia

niezrównoważonego psychicznie wnuka ze skłonnościami do
okrucieństwa prędzej czy później doprowadzi do buntu

przeciwko niemu. Prawdopodobnie na początku była nawet
zadowolona, że chłopiec nie interesuje się bezpośrednim

sprawowaniem rządów. Z czasem jednak zorientowała się, że
działa przeciwko interesom dynastii. Heliogabalem powszechnie

pogardzano i naprawdę aż dziw bierze, że utrzymał się na tronie
już cztery lata. Julia Meza postanowiła związać los państwa z

drugim wnukiem. Nakłoniła cesarza, aby adoptował
dwunastoletniego Aleksjana i ogłosił go swoim następcą.

Jednocześnie chłopiec otrzymał nowe imię, bardziej pasujące do

aktualnej godności. Od tej chwili nazywał się Aleksander

Sewerus, co podkreślało jego łączność z dynastią. Babka
sprawnie pokierowała rozwojem wydarzeń. Związała swoje

nadzieje z osobą Aleksandra, nie przejmując się zbytnio tym, że
działa na szkodę Heliogabala. Młodziutki następca tronu szybko

zyskał popularność, zagrażając pozycji brata. Dostrzegł to nawet
Heliogabal i postanowił usunąć konkurenta. Efekt był odwrotny

od zamierzonego. W marcu 222 r. pretorianie zamordowali
cesarza, jego matkę, Hieroklesa i powiązane z nimi osoby.

Heliogabalowi nawet nie wyprawiono pogrzebu. Ciała zabitych
wrzucono po prostu do kanału, skąd popłynęły do Tybru.

Heliogabal

Cesarz Aleksander Sewer

ulia Meza mogła być zadowolona. Pozbyła się obłąkanego
wnuka i jego matki, a rodzina nadal utrzymała się przy

władzy. Postanowiła, że za żadną cenę nie dopuści więcej do
podobnej sytuacji. Aleksandra poddano surowym rygorom

wychowawczym. Dokładnie dobierano mu nauczycieli, dokonano
również starannej selekcji osób z najbliższego otoczenia.

Gorliwie wspomagała Mezę matka chłopca, Mammea.
Przewyższała siostrę inteligencją, a ponadto los Soemias był dla

niej ostrzeżeniem. Babka i matka powoli wprowadzały
Aleksandra w arkana władzy, starannie przygotowując go do roli

cesarza.

Przez pierwsze cztery lata jego panowania praktycznie

rządziła Julia Meza. I trzeba przyznać, że wykazała się dużymi
zdolnościami politycznymi. Jako osoba inteligentna wiele

nauczyła się, obserwując poczynania Sewera, a potem jego
następców. Nieudany epizod z Heliogabalem nie wpłynął

negatywnie na wizerunek Julii i jej rodziny w oczach
społeczeństwa. Przypuszczalnie poddanym zaimponowała

konsekwencja babki cesarza. Heliogabal okazał się osobnikiem
chorym psychicznie, więc został usunięty, a władzę przejął drugi

jej wnuk. Liczył się przede wszystkim interes państwa, a nawet
wrogowie Mezy nie mogli jej zarzucić braku zaangażowania.

Julia Meza zmarła w 226 r. Po śmierci została zaliczona w

poczet bogów, co dotychczas było przywilejem zastrzeżonym

wyłącznie dla władców (i to nie wszystkich) oraz ich żon. Fakt
ten najlepiej ilustmje rolę, jaką odgrywała w państwie. A

oficjalnie była tylko wdową po namiestniku Mauretanii.

Po śmierci babki cesarza decydujący głos w państwie

zdobyła jego matka. Niestety, z wiekiem zaczęły się ujawniać
gorsze strony osobowości Mammei. Współcześni zarzucali jej

zwłaszcza chciwość i skąpstwo. Podobno dopuszczała się wręcz
prostackich nadużyć: sprzedawała urzędy, zagarniała spadki,

brała łapówki. I robiła to jawnie, nie przejmując się opinią

publiczną. Najgorsze jednak, że młody cesarz nie potrafił wyrwać
się spod kurateli matki. Zastosowane wobec niego metody

wychowawcze przyniosły skutki odmienne niż u Heliogabala, ale
równie złe, jeśli chodzi o interes państwa. Przez całe życie

Aleksander pozostał miłym chłopcem, przyzwyczajonym do
wypełniania poleceń babki, a później matki. Widząc nadużycia

Mammei, słabo protestował, po czym znów się jej
podporządkowywał. Nawet przychylni cesarzowi kronikarze

wspominają, że Aleksander okazywał rodzicielce zbyt wiele
szacunku, ulegając jej także wtedy, gdy miał inne zdanie. Pewne

wyobrażenie o stosunkach panujących na dworze daje sprawa
małżeństwa cesarza. Mammea wybrała synowi odpowiednią

kandydatkę, wychodząc z założenia, że władca musi mieć żonę i
legalne potomstwo. Kiedy jednak Aleksander przywiązał się do

dziewczyny, matka ostro zareagowała: zażądała, aby się
natychmiast rozwiódł. Cesarz oponował, ale ostatecznie ustąpił.

Julia Mammea

Dziewczynę wygnano, a jej ojca (teścia cesarza!) stracono. Nie
mogą zatem dziwić epitety, jakimi poddani obdarzali swojego

władcę. Określenia typu „dzieciuch” czy „maminsynek” były na
porządku dziennym. Szczególne jednak niebezpieczeństwo

zagrażało Aleksandrowi ze strony armii, legioniści bowiem coraz
gorzej znosili skąpstwo Mammei. I tu dochodzimy do

szczególnego paradoksu w dziejach cesarskiego Rzymu: nawet
najgorsi władcy mogli się czuć bezpiecznie, dopóki cieszyli się

popularnością w armii. A uznanie żołnierzy można było zdobyć
zdolnościami dowódczymi, wojskowym trybem życia lub

dotacjami finansowymi. Aleksander nie urodził się żołnierzem,
nie miał żadnego doświadczenia wojennego, a wydatki na wojsko

ograniczała jego matka. Nic więc dziwnego, że popularność
cesarza w armii malała i sytuacja zaczynała stawać się

niebezpieczna. Tę trudną sytuację pogorszyło jeszcze poważne
zagrożenie zewnętrzne. W roku śmierci Julii Mezy upadła

zmurszała monarchia Partów. Stary przeciwnik Rzymu od
kilkudziesięciu lat przeżywał problemy wewnętrzne i nie

stwarzał większych kłopotów na granicy wschodniej. Teraz
jednak monarchią perską rządziła prężna dynastia Sasanidów.

Głosząc powrót do granic państwa Achemenidów (a więc sprzed
blisko sześciuset lat, sprzed podbojów Aleksandra

Macedońskiego), Persja rozpoczęła agresywną politykę
przeciwko Rzymowi, dążąc do odzyskania Egiptu, Azji Mniejszej i

Syrii.

Aleksander Sewer zdecydowanie lepiej czuł się w pałacu niż

w obozie wojskowym. Nie mógł jednak pozostać obojętny na
rozwój wydarzeń na Wschodzie. Sytuacja wymagała osobistej

interwencji cesarza. W związku z Wrzeniem w armii nie mógł
również oddać znacznych sił zbrojnych pod komendę jednego

człowieka, bo groziłoby to wybuchem rebelii. Potencjalny
pretendent do tronu wcale nie musiał odnieść sukcesów w

wojnie z Persami, aby obalić dotychczasową władzę.
Wystarczyłoby zdobyć popularność żołnierzy. W historii Rzymu

odnotowano przypadki, że wysłany z konkretnym rozkazem

dowódca obalał legalne rządy, nie przejmując się bynajmniej
wykonaniem zadania. Tak więc Aleksander zebrał potężną armię

i osobiście wyruszył na Wschód. Niestety, nawet w takiej chwili
nie potrafił uwolnić się od wpływu matki. Mammea towarzyszyła

synowi, wtrącając się do wszystkich spraw. W ten sposób cesarz
zaprzepaścił ostatnią szansę odzyskania popularności w wojsku.

W czasie wyprawy popisał się zresztą wyjątkową nieudolnością.
Armia poniosła duże straty i sytuacja Aleksandra stała się

krytyczna. Doraźnie załagodzono sprawę dużymi nagrodami dla
legionistów, ale było oczywiste, że upadek władcy jest tylko

kwestią czasu. W rok później cesarz (oczywiście razem z matką)
wyruszył przeciwko Germanom. Tym razem również wykazał się

kompletną ignorancją wojskową. To przesądziło jego los. Armia
miała już dosyć cesarza i Mammei. Oficerowie zawiązali spisek,

na którego czele stanął prefekt pretorianów, Maksymin. Do
rebeliantów masowo przyłączali się żołnierze, niezadowoleni z

Aleksander Sewer

rządów „dzieciucha i skąpej baby”. Do otwartego buntu doszło w
obozie wojskowym w okolicach dzisiejszej Kolonii. Cesarz zginął

w taki sposób, w jaki panował. Widząc, że wszystko stracone,
uciekł do namiotu w objęcia matki, z płaczem zarzucając jej winę

za swój upadek. Nie miał zresztą zbyt wiele czasu na żale i
wyrzuty, w namiocie bowiem pojawili się rebelianci i zgładzili

mieczami ostatnich przedstawicieli dynastii Sewerów.
Aleksander miał wówczas dwadzieścia siedem lat, jego matka

niespełna pięćdziesiąt. Po ich śmierci zaczął się w dziejach
Rzymu okres zamętu trwający prawie siedemdziesiąt lat. W tym

czasie panowało czterdziestu cesarzy, a niemal każdy z nich
doszedł do władzy po trupie poprzednika. Jak się wyraził jeden z

historyków, po zabójstwie Aleksandra Sewera cesarzem mógł
zostać każdy.

Rodzina Sewerów, zwana też dynastią syryjską, rządziła

państwem blisko pięćdziesiąt lat. W jej dziejach, jak w żadnej

innej rodzinie panującej świata starożytnego, znaczną rolę
odegrały kobiety. I trzeba stwierdzić, że w większości wypadków

była to rola negatywna. O ile Julia Domna swoimi ambicjami
umacniała Septymiusza Sewera w drodze na tron, o tyle potem

przyczyniła się do tragedii własnych synów. Jej pragnienie
wywierania wpływu na rządy doprowadziło do śmierci Gety, a w

konsekwencji do utraty władzy przez rodzinę. Znacznie
zdolniejszym politykiem okazała się jej siostra Julia Meza. Bez

skrupułów pozbyła się obłąkanego wnuka, aby tylko utrzymać
władzę w rękach dynastii. Niestety, młodsze pokolenie nie

dorównało tym dwom paniom. Soemias i Mammea nie miały
żadnego zmysłu politycznego. Szczególnie zawiodła Mammea w

okresie po śmierci Julii Mezy. Swoim postępowaniem (zwłaszcza
osławionym skąpstwem) przyczyniła się do deprecjacji

wizerunku syna w oczach społeczeństwa, a następnie do jego
zguby. Inna sprawa, że sam Aleksander nigdy właściwie nie

dojrzał. Do końca pozostał miłym chłopcem, od którego
oczekiwano, że będzie mężczyzną i władcą.

Potomkowie Teodozjusza Wielkiego

IV w. n.e. stało się regułą, że władzę w imperium

sprawowało jednocześnie dwóch cesarzy. Jeden zarządzał

prowincjami wschodnimi, drugi zachodnimi. Z reguły

współrządzili bracia lub ojciec z synem. Nieraz podnoszono do
godności cesarskiej zasłużonego wodza albo polityka, oferując

mu dodatkowo związki rodzinne. Inną cechą charakterystyczną
tego okresu była zwiększająca się obecność elementu

germańskiego w życiu politycznym państwa. Armia cesarstwa
powoli traciła swój rzymski charakter, stając się zbieraniną

najemników z plemion barbarzyńskich. Obcy wodzowie
dochodzili z czasem do dużego znaczenia. Niemal przy każdym

władcy tego okresu odnaleźć można wodza pochodzącego z
któregoś z plemion germańskich. Niekiedy ich działalność

przybierała postać znaną z czasów nowożytnej Turcji
(wezyrowie).

W 386 r. cesarz Teodozjusz Wielki ożenił się po raz drugi.

Jego wybranką została siostra Walentyniana II (współrządcy

cesarza) imieniem Galla. Małżeństwo miało więc podłoże czysto
polityczne, ale małżonkowie raczej przypadli sobie do gustu. Nie

zaakceptował natomiast Galii następca tronu, młody Arkadiusz.
Kiedy ojciec wyjechał w sprawach państwowych,

bezceremonialnie wygnał macochę z pałacu. Potem jednak
Teodozjusz sprowadził ją ponownie na dwór. Po ośmiu latach

cesarzowa zmarła, pozostawiając córeczkę, Galię Placydię. W rok
później z życiem pożegnał się również Teodozjusz, a władzę

objęli jego dwaj synowie z pierwszego małżeństwa. Wschodnią
część państwa otrzymał Arkadiusz, zachodnią Honoriusz. Mała

Galla Placydia wychowywała się na dworze tego drugiego.

ESARZOWA

ARBARZYŃCY

Widocznie Arkadiusz przeniósł na dziewczynkę niechęć, jaką
darzył jej matkę, dlatego Teodozjusz zdecydował, żeby córeczka

wychowywała się na Zachodzie.

W chwili wstąpienia na tron Honoriusz miał jedenaście lat.

Oczywiście nie mógł sprawować osobistych rządów i wyręczał go
w tym doświadczony wódz. Stylichon. Był on klasycznym

przykładem najemnika germańskiego, robiącego karierę w
służbie cesarstwa. Zaczynał jako prosty żołnierz i stopniowo

osiągał coraz wyższe godności, aż doszedł do stanowiska
naczelnika wojsk i dwukrotnie konsula. Wreszcie spowinowacił

się z rodziną panującą. Poślubił bratanicę Teodozjusza, a swoją
córkę wydał za małoletniego Honoriusza.

W jedenaście lat po śmierci Teodozjusza Italii zagrozili Goci.

Plemiona tych bitnych barbarzyńców od ponad trzydziestu lat

przebywały na terenie imperium, cyklicznie sprawiając kłopoty
władzom rzymskim. Ćwierć wieku wcześniej zadały armii

rzymskiej druzgocącą klęskę pod Adrianopolem; zginął wówczas
cesarz Walens. W następnych latach Goci to bywali

sprzymierzeńcami Rzymu, to znów z nim walczyli. Wkroczyli na
teren cesarstwa jako pierwsze z plemion germańskich i już nigdy

go nie opuścili. Kiedy więc po raz kolejny doszło do starcia
gocko-rzymskiego, Germanie skierowali się wprost na Italię. Nie

mając na miejscu sił do odparcia barbarzyńców, Stylichon
ściągnął posiłki znad Renu. Niestety, w ten sposób odsłonił

granicę, co wykorzystały plemiona germańskie osiadłe po drugiej
stronie rzeki. W noc sylwestrową 406 r. umocnienia

nadgraniczne przełamali Swewowie, Wandalowie, Alanowie i
Burgundowie. Barbarzyńcy od lat usiłowali przedostać się do

Galii, ale posterunki rzymskie w miarę skutecznie odpierały
najazdy. Teraz jednak Rzymianie, osłabieni odejściem

najlepszych oddziałów, nie potrafili utrzymać pozycji. Najeźdźcy
rozlali się szerokim strumieniem po Galii, łupiąc i mordując. Co

gorsza, Germanie nie zamierzali poprzestać wyłącznie na
grabieży. Gdyby chodziło im tylko o łupy, sytuacja nie byłaby

jeszcze taka zła. Ostatecznie cesarstwo od wieków najeżdżały

różne plemiona, które grabiły nadgraniczne krainy i wycofywały
się na swoje terytoria. Teraz jednak celem najeźdźców było

znalezienie ziemi pod osadnictwo. Wyparci ze swoich siedzib
przez Hunów (podobnie jak Goci), ruszyli na zachód. Dotychczas

zagradzały im drogę silne oddziały graniczne, ale po ich
odwołaniu przez Stylichona droga do Galii stanęła otworem.

Opinia publiczna oskarżała Stylichona o zdradę. Wódz był z

pochodzenia Wandalem, w armii również dominowali Germanie.

W atmosferze ogólnej histerii krążyły pogłoski o spisku
germańskim, na którego czele miał rzekomo stać Stylichon.

Rozruchy objęły wojsko i przybrały formę pogromu germańskich
najemników. Sytuacja stała się jeszcze bardziej niebezpieczna,

gdy oskarżenia potwierdził cesarz Honoriusz. Nie wiadomo, czy
zrobił to z wrodzonego konformizmu, czy też postanowił pozbyć

się kurateli wodza. Możliwe zresztą, że dał wiarę plotkom o
rzekomym zamachu stanu przygotowywanym przez wodza. Ale

po co właściwie Stylichon miałby obalać prawowitego władcę?
Był najwyższym dostojnikiem w państwie, jego rodzina

ustępowała znaczeniem tylko rodowi cesarskiemu, z którym w
dodatku się spokrewniła! Co więcej, syn Stylichona zaręczył się z

Galią Placydią. Ponieważ Honoriusz (zięć Stylichona), był
bezdzietny, istniała szansa, że syn cesarskiej siostry, a wnuk

wodza przejmie władzę na Zachodzie. Może cesarz poczuł się
osaczony przez rodzinę dowódcy i dlatego poparł jego

przeciwników. Nie miał dzieci, a bez zgody Stylichona nie mógł
się rozwieść z jego córką. Oznaczało to zatem, że bez względu na

rozwój wypadków na tronie Augusta w przyszłości zasiądzie
wnuk Wandala. No, ale skoro cesarzami mogli być Filip Arab czy

ledwie zromanizowani żołdacy z Bałkanów, to dlaczego władcą
nie miałby zostać wnuk wykształconego przecież Germanina?

Tym bardziej że hipotetyczny następca tronu byłby wnukiem
Teodozjusza Wielkiego. Niewątpliwie jednak Honoriusz miał już

dosyć Styłichona wraz z jego rodziną i wykorzystał okazję, aby
się wszystkich pozbyć. W sierpniu 408 r. wódz, oskarżony o

zdradę, szukał ocalenia w jednym z kościołów Mediolanu. Jego

przeciwnicy nie uszanowali jednak azylu świątyni (robili tak
nawet poganie!), dopadli go i zamordowali. W ten sposób zginął

najlepszy wódz rzymski na Zachodzie, szczerze oddany swemu
władcy. Mimo bowiem wywyższania własnej rodziny, bez

wątpienia służył cesarstwu z całego serca. Na opłakane rezultaty
nie trzeba było długo czekać. Przy okazji zabito również jego

syna, narzeczonego młodej Galii Placydii, a Honoriusz rozwiódł
się z żoną.

W tym czasie Galla przebywała w Rawennie w otoczeniu

Honoriusza. Po śmierci Styłichona wróciła jednak do Rzymu i ta

decyzja zaważyła na jej losach. W 410 r. stolicę zdobyli Wizygoci i
cesarzówna wpadła w ich ręce. Dowodzący najeźdźcami Alaryk

potraktował brankę ze wszystkimi honorami. Córka Teodozjusza
była wymarzoną zakładniczką, tym bardziej że powszechnie

wiedziano o przywiązaniu Honoriusza do siostry. Nie
oszczędzono jej natomiast widoku grabieży miasta. Wizygoci

przebywali w stolicy tylko trzy dni, ale to wystarczyło, żeby
dokładnie ją splądrować. Jednakże większe znaczenie niż zysk

materialny miał efekt psychologiczny zdobycia kolebki świata
rzymskiego. Ostatni raz poważyli się na to Galowie przed

ośmiuset laty, ale wtedy Rzym był nieliczącą się jeszcze małą
mieściną. Od kilku wieków wszakże odgrywał już rolę stolicy

świata śródziemnomorskiego i dla wszystkich mieszkańców
imperium stanowił symbol państwowości. A teraz oto

barbarzyńcy bezkarnie plądrowali budowle Kapitolu, rabowali
miasto i ludzi. Pożary trawiły świątynie i pomniki, kosztowności

przetapiano na złom. Współczesnym wydawało się, iż nastąpił
koniec cywilizowanego świata. Święty Hieronim wołał z

rozpaczą: „Cóż ocaleje, skoro Rzym ginie!”[12]. A na dodatek
młoda niezamężna córka i siostra cesarzy była branką na łasce

barbarzyńskiego kacyka!

Galla towarzyszyła Wizygotom w dalszym marszu na

południe. Germanie dotarli na sam skraj Półwyspu Apenińskiego

[12] – Św. H i e r o n i m , Listy, Warszawa 1953, t. II. s. 402.

z zamiarem przeprawienia się do Afryki. Podobnie jak inni
najeźdźcy, Wizygoci mieli już serdecznie dość ciągłych

wędrówek. Pragnęli znaleźć tereny nadające się do osiedlenia,
najlepiej niezniszczone wojną i zabezpieczone przed najazdami.

Afryka rzymska nadawała się do tego celu idealnie. Obszar nieco
mniejszy niż dzisiejsza Polska zamieszkiwało około trzech

milionów ludzi. Sprawny system nawadniający zapewmiał
doskonałą jakość upraw, dzięki czemu Afryka Północna

stanowiła spichlerz Italii. Jej opanowanie oznaczałoby więc
zdobycie znacznego wpływu na politykę imperium. Władca

tamtejszych prowincji mógł w każdej chwili odciąć dostawy
zboża i zmusić cesarza do uległości. A dysponując flotą wojenną,

można było w praktyce zapewnić sobie całkowite
bezpieczeństwo od strony rzymskiej. Alaryk rozumował

genialnie i tylko brak środków technicznych uniemożliwił mu
przeprawę. Po kilku latach jego zamysł podjął król Wandalów

Genzeryk.

Galla Placydia i Wizygoci

krótce po fiasku planów przeprawy Alaryk zmarł. Zmiana

na tronie nie pogorszyła sytuacji córki Teodozjusza.

Następca Alaryka, Ataulf, okazywał jej jeszcze więcej względów

niż poprzednik. Miał wobec Galii dalekosiężne plany i nie
zamierzał jej zrażać do siebie. Na razie postanowił wydostać się z

Italii. Zniszczony i przeludniony Półwysep Apeniński nie był
najlepszą bazą dla jego ludu. Po rocznym pobycie w Italii Ataulf

ruszył na północ, w

kierunku Galii. Tam na terenach dzisiejszej

południowej Francji Goci osiedlili się na dłużej. Rozpoczęli

również rokowania z Honoriuszem w celu usankcjonowania tego
stanu rzeczy. Obie strony były już zmęczone wojną. Cesarz miał

wystarczająco dużo problemów z innymi ludami pustoszącymi
Galię i Hiszpanię, żeby jeszcze przedłużać konflikt z Gotami. Poza

tym doszedł do wniosku, że skoro nie potrafił spacyfikować
poddanych Ataulfa, to przynajmniej wykorzysta Wizygotów

przeciwko Wandalom i Swewom. Ostatecznie zawarto
porozumienie, na którego mocy Wizygoci otrzymali status

sprzymierzeńców. W zamian za dostawy żywności Germanie
zobowiązali się respektować granice terytorium wskazanego im

do osiedlenia oraz służyć Rzymowi posiłkami wojskowymi.
Ataulf nie wydał jednak cesarzowi siostry, mimo jego

kategorycznych żądań. Honoriusz musiał się z tym pogodzić,
ponieważ za bardzo zależało mu na opanowaniu sytuacji. Zresztą

pokój trwał tylko kilka miesięcy. Rzymianie nie wywiązali się z
przyrzeczonych dostaw zboża, co spowodowało ponowny

wybuch wojny. Germanie obiegli i zdobyli szturmem stolicę
prowincji, Narbonne. Następnie uczynili z miasta swoją stolicę i

tam też w 414 r. doszło do wydarzenia bez precedensu w
dziejach Rzymu: Galla Placydia, córka i siostra cesarzy, poślubiła

Ataulfa, króla barbarzyńców. Co więcej, zrobiła to z własnej i
nieprzymuszonej woli!

Warto się zastanowić, jakie cele przyświecały Galii i

Ataulfowi. pogodzenie Gotów z Rzymem? Jeżeli tak. to na jakich

zasadach? W uroczystościach uczestniczyli zarówno Goci, jak i
miejscowi Rzymianie. Co więcej, król Wandalów wystąpił w

rzymskiej todze! W pewnej chwili na salę wkroczyli chłopcy z
tacami, na których znajdowały się zrabowane cztery lata

wcześniej w Rzymie klejnoty i pieniądze. Przekazali je Galii
Placydii. Gest ten można odczytać jako przejaw impertynencji

barbarzyńskiego kacyka, ale można też uznać za symbol
pojednania. Oto zdobywca zwrócił prawowitej właścicielce

zagrabione kosztowności. I takie chyba były intencje małżonków.
Kiedy doczekali się dziecka, nazwali je Teodozjuszem. Jedyny raz

w dziejach Gotów królewski syn otrzymał rzymskie imię! I to
imię cesarza, któremu potomni nadali przydomek Wielkiego.

Niestety, dziecko zmarło, a wkrótce potem Ataulf został
zamordowany. Szkoda, bo unia rzymsko-gocka mogła się okazać

ostatnią szansą ocalenia upadającego cesarstwa. Wizygoci byli
wyjątkowo prężnym ludem, dysponującym dużą siłą zbrojną. W

późniejszym okresie wykazali się również znacznymi

zdolnościami administracyjnymi. Po osiedleniu się w Hiszpanii
zorganizowali własne państwo, które osiągnęło niespotykany w

ówczesnym świecie poziom rozwoju. W czasach kiedy w Europie
na dobre rozgościli się barbarzyńcy, funkcjonowały dwa centra

kulturowe. Jednym z nich było cesarstwo bizantyjskie,
spadkobierca całej kultury i dorobku starożytności, drugim zaś

państwo wizygockie. I pomyśleć, że istniała pewna szansa na to.
aby zachodni Rzymianie i Wizygoci stworzyli wspólny organizm

państwowy, wspólny lud! Może nie zapadłyby wówczas mroki

Honoriusz

średniowiecza, a w Italii nie panoszyliby się jacyś
Longobardowie, których władcy mieli zwyczaj pijać trunki z

czaszek zabitych przeciwników! Niestety, śmierć Ataulfa
przekreśliła wszystko.

Jego następca traktował Galię Placydię wyjątkowo brutalnie.

Zdarzyło się, iż musiała iść (boso!) za jego wierzchowcem ponad

dwadzieścia kilometrów. Była też świadkiem egzekucji dzieci
Ataulfa z pierwszego małżeństwa. Na jej szczęście szaleniec

został wkrótce zamordowany, a jego następca wydał Galię
Rzymianom.

Honoriusz odzyskał siostrę po pięciu latach. Niezwłocznie

polecił jej poślubić swojego zasłużonego wodza, Konstancjusza.
Galla ostro zaprotestowała. Nie wiemy dlaczego. Wydaje się, że

kilkuletni pobyt wśród Gotów znacznie zmienił jej sposób

Galla Placydia

postrzegania świata. Wzięta do niewoli, początkowo traktowała
swoich gnębicieli z góry. Miała poczucie przynależności do

wyższego kręgu kulturowego, którego początki ginęły w
pomroce dziejów. Wola jej ojca była prawem od Atlantyku po

Eufrat. Co prawda ostatnio cesarstwo przeżywało trudności, ale
w mniemaniu cesarzówny były one przejściowe. Dla ludzi

współczesnych istnienie Rzymu stanowiło jeden z nielicznych
pewników. Mogła się zmienić religia czy obyczaje, ale cesarstwo

rzymskie trwało zawsze. Galla, jako przedstawicielka panującej
dynastii, symbolizowała więc (również we własnym mniemaniu)

majestat Rzymu. Z czasem jednak życie pośród Wizygotów
zmieniło jej sposób widzenia świata. Duża w tym zasługa Ataulfa,

który od początku chyba zamierzał ją poślubić. Nie chciał jej do
tego zmuszać, więc wybrał drogę perswazji. Uznając przewagę

kulturową Rzymu, wskazywał na jego słabość militarną.
Wizygoci natomiast znajdowali się w dokładnie odwrotnej

sytuacji. Nie mogli jednak być ludem prymitywnym czy też
odrażającym, skoro Galla ich zaakceptowała. Mimo iż to oni

zdobyli i splądrowali Rzym! Wiemy, że cesarzówna nauczyła się
mówić biegle po gocku, przejęła również niektóre obyczaje tego

ludu. I zachowała je po powrocie do Rawenny. Konstancjusza
uznała prawdopodobnie za niegodnego swojej osoby

karierowicza. Mógł być zasłużonym wodzem, lecz nie
dorównywał Ataulfowi. Cesarz złamał jednak opór siostry i

doprowadził do jej małżeństwa z Konstancjuszem, niebawem
uznanym za współrządcę Rzymu. Ze związku tego narodziło się

dwoje dzieci, które ogłoszono następcami tronu. Sam szwagier
Honoriusza nie cieszył się zbyt długo nową godnością. Zmarł w

dwa lata po uznaniu go za współrządcę imperium, nie
przeżywszy nawet trzydziestu lat. Galla po raz drugi została

wdową.

Po śmierci Konstancjusza zaczął się najbardziej tajemniczy

okres w życiu Galii Placydii. Według jednego z kronikarzy między
Honoriuszem i jego siostrą doszło do kazirodztwa. Podobno

oboje jawnie okazywali sobie czułości znacznie przekraczające

normy przyjęte w stosunkach między rodzeństwem. Publiczne
pocałunki i pieszczoty szokowały współczesnych,

podejrzewających, iż w zaciszu pałacowych komnat rodzeństwo
nie ogranicza się wyłącznie do tego. Wkrótce jednak coś zaszło

między Honoriuszem i Galią, cesarz bowiem polecił siostrze
opuścić dwór. a niedługo potem wygnał ją wraz z dziećmi poza

granice państwa.

Historycy raczej odrzucają skandaliczne podłoże konfliktu

między rodzeństwem. Przypuszcza się, że doszło między nimi do
różnicy zdań na temat Wizygotów. Galla nigdy nie ukrywała

sympatii do tego narodu, a w jej otoczeniu nadal przebywało
wielu Germanów. W tym czasie Wizygoci zadawali Rzymianom

klęski w Hiszpanii, wskutek czego sentymenty cesarzowej
budziły powszechne oburzenie. Poza tym Honoriusz nigdy nie

wybaczył siostrze małżeństwa z Ataulfem i planów unii rzymsko-
wizygockiej. Jednakże tak całkowicie nie odrzucajmy czysto

osobistych przyczyn konfliktu między rodzeństwem. W dziejach
chrześcijańskich władców Rzymu zdarzały się różne dewiacje,

więc kazirodztwo między tymi dwojgiem wcale nie jest
wykluczone. Tym bardziej że byli rodzeństwem przyrodnim. A

skoro stryjeczne rodzeństwo mogło oficjalnie zawierać związki

Konstancjusz. mąż Galii Placydii

małżeńskie (Gallus i Konstancja, Julian Apostata i Helena), to
dlaczego przyrodnie nie miałoby się dopuszczać kazirodztwa?

Poza tym jeżeli Honoriusz odczuwał do siostry pociąg seksualny,
a ona go nie odwzajemniała lub też odwzajemniała w

niedostatecznym stopniu, cesarz zapewne wyrzucał jej uległość
wobec króla Wizygotów. Tych samych Wizygotów, którzy teraz

wydzierali mu Hiszpanię!

Aecjusz

alla wraz z dziećmi wyjechała do Konstantynopola. W kilka

miesięcy później zmarł bezpotomnie Honoriusz. Wówczas

wschodniorzymski cesarz Teodozjusz II (bratanek Galii) uznał,

że nadeszła odpowiednia chwila, aby przywrócić jedność
państwa. Ignorując prawa Galii i jej synka, ogłosił się władcą

zachodniej części imperium. Galla wraz z dziećmi miała pozostać
w Konstantynopolu w charakterze honorowych więźniów.

Władze z Konstantynopola nie przewidziały jednak reakcji

urzędników zachodniorzymskich. Zjednoczenie państwa

oznaczało dla nich utratę zajmowanych stanowisk, a wraz z nimi
dochodów i przywilejów. W pół roku po śmierci Honoriusza w

Rzymie obwołano własnego cesarza. Został nim jeden z
urzędników zmarłego władcy noszący imię Jan. Teodozjusz

zorientował się, że Zachód nigdy go nie uzna. Doszedł więc do
wniosku, że jeżeli już ma tam panować odrębny cesarz, to niech

będzie nim przedstawiciel prawowitej dynastii. Oficjalnie
przywrócono zatem tytuły cesarskie Galii i jej synowi, po czym

wyprawiono do Italii znaczną armię. Uzurpator poniósł klęskę i
został stracony. Cesarzem ogłoszono pięcioletniego

Walentyniana III.

Panowaniu chłopca zagroziło niebezpieczeństwo już w trzy

dni po egzekucji Jana. Do Italii wkroczyły potężne oddziały
Hunów pod wodzą Aecjusza. Wódz przybył zbyt późno, aby

uratować Jana, lecz dysponował wystarczającymi siłami, by
obalić Walentyniana. Do starcia jednak nie doszło. Wobec śmierci

Jana walka mijała się z celem. Aecjusz nawiązał więc rokowania z
władzami. Uzyskał stanowisko komesa, a jego podwładni

otrzymali sowite wynagrodzenie. Placydia zaczęła w imieniu
syna sprawować regencję.

W tym czasie terytorium cesarstwa zachodniorzymskiego

ograniczało się już niemal wyłącznie do obszaru Italii i Afryki

Północnej. Galię i Hiszpanię opanowali Germanie, plądrując
tamtejsze tereny. O władzy rzymskiej w Brytanii zdążono

zapomnieć, podobnie jak o granicy na Renie. Decydującą rolę w
państwie odgrywali barbarzyńcy, z których rekrutowała się

większość armii. Dodatkowym utrudnieniem okazały się spory
między najwyższymi dostojnikami w państwie. Placydia starała

się wygrywać antagonizmy między wodzami, ale czyniła to w
sposób nader nieudolny. Efektem tych działań była utrata

prowincji afrykańskich. W dwa lata po śmierci Jana zbuntował
się tamtejszy namiestnik Bonifacjusz. Wysłana przeciwko niemu

wyprawa poniosła klęskę, wobec czego przygotowano następną.
Zagrożony buntownik zaprosił do Afryki Wandalów, obiecując im

ziemię pod osadnictwo. Na taką okazję od dawna czekali niemal
wszyscy barbarzyńcy plądrujący zachodnią część imperium.

Władca Wandalów Genzeryk błyskawicznie przeprawił się z
Hiszpanii do Afryki i ruszył wzdłuż wybrzeża na Wschód. Wraz

ze swoim ludem (około osiemdziesięciu tysięcy ludzi)
przemierzył trzy tysiące kilometrów, aż dotarł na tereny

dzisiejszej Tunezji. Bonifacjusz szybko stracił kontrolę nad
sytuacją. Inna sprawa, że Germanie nie zamierzali respektować

żadnych wcześniejszych umów z namiestnikiem. Przybyli na jego
zaproszenie, ale planowali wyłącznie zdobyć dla siebie ziemię,

nie zaś przejmować się jakimikolwiek poleceniami. Zapłonęły
miasta i wsie. Siły Wandalów były niewielkie (liczyły około

piętnastu tysięcy wojowników), lecz w zupełności wystarczające
do obalenia władzy rzymskiej w Afryce. W tej sytuacji Galla

ponownie mianowała Bonifacjusza (buntownika i zdrajcę!)
namiestnikiem. Poleciła mu wyprzeć najeźdźców, których sam

przecież ściągnął na teren prowincji. Pozornie postępowanie

cesarzowej wydaje się pozbawione sensu. Bonifacjusz, który
zbuntował się przeciwko prawowitej władzy i zaprosił

barbarzyńców, miał teraz z ramienia cesarza bronić prowincji
przeciwko swoim podopiecznym! Ale cesarzowa wiedziała, co

robi. Zdawała sobie sprawę, że jedyną szansą na odzyskanie
Afryki jest ugoda z Bonifacjuszem. Wysłanie innego wodza

doprowadziłoby do bratobójczej wojny pod bokiem Wandalów.
Pozostawało więc robienie dobrej miny do złej gry i okazanie

zaufania Bonifacjuszowi.

Niestety, namiestnik był marnym wodzem. Potwierdził

regułę, że zdolni intryganci nie sprawdzają się na polu bitwy.
Poniósł kilka porażek i utracił na rzecz Wandalów najżyźniejsze

tereny rzymskiej Afryki.

W tym czasie w Italii rozegrał się ponury dramat, będący

efektem polityki personalnej cesarzowej. Ludzie komesa
Aecjusza zamordowali naczelnika sił zbrojnych Feliksa.

Morderstwa dokonano w biały dzień na jednej z ulic Rawenny.
Nazwiska morderców były doskonale znane, motywy ich

działania również. Galla jednak nie zareagowała. Podobnie jak w
sprawie Bonifacjusza przeważyła racja stanu. Aecjusz był jej

potrzebny. Okazał się dobrym wodzem, miał doskonałe kontakty
z Hunami, odnosił sukcesy w walce z Germanami. Wprawdzie

Feliks nie żył, ale cesarzowa nie mogła sobie pozwolić na kolejną
rebelię. Aecjusz zajął więc stanowisko Feliksa, a Galla

zalegalizowała bezprawie, które rozegrało się pod jej bokiem.

Wydaje się, że cesarzowa nie potrafiła stosować w praktyce

zasady „dziel i rządź”. Nie umiała wykorzystać z pożytkiem dla
siebie rywalizacji między wodzami. Jej postępowanie przynosiło

efekty odwrotne od zamierzonych. Utracono Afrykę i poważnie
nadszarpnięto autorytet cesarski.

Ostatnia cesarzowa

iestety, Galla nie potrafiła też wyciągnąć wniosków z
wcześniejszych porażek. W dwa lata po zabójstwie Feliksa

sama doprowadziła do wybuchu kolejnej wojny domowej.
Stwierdziła, że Aecjusz jest zbyt samodzielny i należy go zastąpić

kim innym. Uznała, że idealnym kandydatem byłby
skompromitowany w Afryce Bonifacjusz. Liczyła na to, że zależny

wyłącznie od jej łaski, okaże się on doskonałym wykonawcą
poleceń. Odwołała go więc do Italii i mianowała naczelnym

wodzem armii cesarstwa. Zgodnie z przewidywaniami Aecjusz
nie podporządkował się rozkazom niedawnego zdrajcy. Doszło

do otwartego starcia, w czasie którego Bonifacjusz pokonał
rywala w bitwie. Nie nacieszył się jednak zwycięstwem, gdyż

wkrótce zmarł na skutek rany odniesionej w walce. Cesarzowa
ponownie znalazła się w sytuacji bez wyjścia. Nie mając wyboru,

przywróciła Aecjuszowi pierwszą pozycję w państwie. I znów
nadszarpnęła swój autorytet, ustępując przed faktami

dokonanymi.

Zajęcie Afryki przez Wandalów zadało decydujący cios

władzy rzymskiej na Zachodzie. Od tej chwili zaopatrzenie Italii
w zboże zależało wyłącznie od kaprysu barbarzyńców. W ręce

Wandalów wpadła flota wojenna, co oznaczało bezpośrednie
zagrożenie inwazją. Już wkrótce Germanie złupili Sycylię, a

najazd na Italię pozostawał jedynie kwestią czasu. Aecjusz
rozpoczął pertraktacje z Germanami, starając się przynajmniej

odwlec ten moment. Uznał zdobycze najeźdźców w zamian za
dostawy zboża. Jednocześnie ogłoszono zaręczyny wandalskiego

królewicza Huneryka z wnuczką Placydii. Można przypuszczać,
że ten ostatni argument odegrał niebagatelną rolę w zawarciu

porozumienia. Rzymianie zawsze imponowali Germanom, a o
spokrewnieniu się z rodziną cesarską marzyła większość

władców. Układ z Wandalami był więc umiarkowanym sukcesem
Rzymu. Zalegalizowano stan posiadania, zapewniono dostawy

zboża, zabezpieczono Italię przed najazdami. Jednocześnie
Wandalowie uznali nominalne zwierzchnictwo cesarza, co miało

duże znaczenie propagandowe.

Wspomnieliśmy o wnuczce Placydii, Eudokii. Była dzieckiem

Walentyniana III i córki Teodozjusza II (cesarza

wschodniorzymskiego). Do zawarcia małżeństwa doprowadził
dwór w Rawennie. Teodozjusz II nie miał więcej dzieci i w

przyszłości rysowała się perspektywa zjednoczenia cesarstwa.
Ze względów politycznych nie wydano natomiast za mąż córki

Galii, Honorii. Obawiano się bowiem, że ewentualny szwagier
cesarza może się stać pretendentem do tronu. Z czasem jednak

temperament Honorii zaczął sprawiać kłopoty. Dziewczyna
wdała się w romans z jednym z urzędników, co stało się

przyczyną stracenia jej kochanka. Aby uniknąć niespodzianek na
przyszłość, postanowiono ostatecznie wydać ją za mąż. Wybór

Galii i Walentyniana padł na leciwego senatora, kompletnie
pozbawionego ambicji politycznych. Ale Honoria kategorycznie

odmówiła zgody na małżeństwo. Nie zamierzała wychodzić za
nudnego i aseksualnego starca po to tylko, aby zapewnić rodzinie

komfort psychiczny. Szukając oparcia przeciwko bratu i matce,
wpadła na pomysł poproszenia o mediację króla Hunów. Attyla

jednak opacznie zrozumiał jej prośbę jako propozycję
małżeństwa. Natychmiast wysłał do Rawenny poselstwo, żądając

zgody na ślub i połowy cesarstwa w posagu. Na dworze
zapanował popłoch. Hunowie stanowili przecież największą

potęgę ówczesnego świata, a ich państwo rozciągało się od Renu
do Uralu. Mimo to Walentynian okazał hart ducha i kategorycznie

odmówił. Podobno w porywie szału chciał zabić siostrę i tylko
wstawiennictwo Galii ocaliło dziewczynę. W końcu Honoria

poślubiła senatora Herkulanusa i wkrótce potem zniknęła z kart
historii.

Obrona Honorii przed gniewem Walentyniana jest ostatnią

zachowaną informacją o Galii Placydii. Zmarła w Rawennie w

listopadzie 450 r., w czasie przygotowań do odparcia najazdu
Hunów. W rok po jej śmierci Aecjusz odniósł ostatnie zwycięstwo

w dziejach Rzymu. W 451 r. połączona armia rzymsko-wizygocka
pokonała Hunów na Polach Katalaunijskich. Los okazał się dla

naszej bohaterki niezbyt łaskawy. Nie doczekała ostatniego
wielkiego triumfu oręża rzymskiego, i to we współpracy z

Wizygotami, do których zawsze miała wielką słabość. Ale z

drugiej strony gdyby żyła kilka lat dłużej, byłaby świadkiem
klęsk, przy których wcześniejsze wydarzenia wydałyby się

drobiazgiem bez znaczenia.

Galię Placydię można oceniać różnie. Na pewno nigdy nie

zapomniała, że jest przedstawicielką dynastii, rządzącej w
imperium od ponad stu lat. Poślubiając Ataulfa, pragnęła

doprowadzić do trwałego przymierza rzymsko-gockiego. Po
śmierci drugiego męża skoncentrowała się na zdobyciu i

utrzymaniu władzy dla syna. Popełniała jednak błędy, co odbiło
się na losach państwa. Nie była wolna od osobistych uprzedzeń,

co z kolei zaważyło na jej stosunkach z Aecjuszem. Mimo to przez
ćwierć wieku stanowiła symbol władzy cesarskiej na zachodzie

imperium. Po jej śmierci inne jeszcze kobiety nosiły tytuł
Augusty, ale to ona zasługuje na miano ostatniej cesarzowej.

Żadna już żona władcy nie cieszyła się takim uznaniem i
szacunkiem jak Galla. Dla mieszkańców imperium uosabiała

ciągłość i majestat władzy rzymskiej istniejącej od ponad
dziesięciu wieków.

Cesarstwo zachodniorzymskie przeżyło Galię o dwadzieścia

sześć lat. W dwa lata po śmierci Placydii zmarł Attyla.

Walentynian III uznał, że w tej sytuacji Aecjusz nie jest mu już
potrzebny i polecił go zamordować. W pół roku później sam

zginął z rąk przyjaciół zabitego. Władzę objął na krótko
Petroniusz Maksymus. W czerwcu 455 r. Rzym zdobyli

Wandalowie. Maksymus zginął, a miasto zostało doszczętnie
splądrowane. W ręce najeźdźców wpadły córka Walentyniana III,

przyrzeczona niegdyś Hunerykowi, oraz jej siostra i matka.
Germanie uprowadzili kobiety do Afryki, gdzie Eudokia poślubiła

królewicza. Po pięciu latach wdowę po Walentynianie i młodszą
córkę wydano władzom z Konstantynopola; w mieście tym

pozostały aż do śmierci. Natomiast Eudokia urodziła swojemu
mężowi sukcesora, po czym uzyskała zgodę na wyjazd i

osiedlenie się w Palestynie. Tam wstąpiła do klasztoru i
pozostała w nim do końca życia. Ostatnia przedstawicielka starej

dynastii przeżyła upadek cesarstwa na Zachodzie, ale nigdy

Bałkańska dynastia

V w. n.e. świat śródziemnomorski uległ całkowitemu

przeobrażeniu. Wędrówka ludów zadała ostateczny cios

władzy rzymskiej na Zachodzie, gdzie od 476 r. nie rezydował już

nawet tytularny cesarz. Na gruzach imperium tworzyły się
narodowe państwa germańskie. W Italii osiedli Ostrogoci, w

Afryce Północnej — Wandalowie. W Hiszpanii powstały państwa
Wizygotów i Swewów, a w Galii — Franków. Na przekór

wszelkim rokowaniom trwało nadal cesarstwo
wschodniorzymskie, co więcej — nie utraciło na rzecz

barbarzyńców żadnej prowincji. Wprawdzie i tam dużą rolę w
armii i na dworze odgrywał element germański, ale nigdy

zjawisko to nie osiągnęło takich rozmiarów jak na Zachodzie.
Wschodnia część imperium przetrwała raczej dzięki zbiegowi

przypadków niż specjalnym zabiegom władz z Konstantynopola.
Od pewnego momentu plemiona germańskie skierowały całą

swoją uwagę na Zachód, pozostawiając prowincje wschodnie w
spokoju. Ucierpiały tylko Bałkany, lecz tamtejsze prowincje

zawsze stanowiły przedmurze świata rzymskiego. Barbarzyńcy
nie dysponowali z reguły flotą, więc dotarcie do Azji Mniejszej,

Syrii czy Egiptu było dla nich niemożliwe. Zresztą na Zachodzie
znaleźli wystarczająco duży obszar pod osadnictwo, a pozostała

część imperium interesowała ich wyłącznie jako ewentualny
teren wypraw łupieżczych. W samym zaś Konstantynopolu

powoli dokonywała się przemiana łacińskiego państwa
wschodniorzymskiego w greckie cesarstwo bizantyjskie.

Imperium nigdy nie stało się jednością językową. Przez Półwysep
Bałkański przebiegała granica między częścią łacińską i grecką.

Ludzie pracujący w administracji państwowej byli więc z

USTYNIAN

EODORA

konieczności dwujęzyczni, ale po upadku części zachodniej łacina
zaczęła popadać w coraz większą niełaskę. Tym bardziej że od

wieków większość osób wykształconych przyznawała prymat
grece. Po grecku pisano traktaty filozoficzne i dzieła historyczne,

na Wschodzie był to również język armii. Administracja rzymska
przestała oficjalnie działać dopiero w 1453 r., po zdobyciu

Konstantynopola przez Turków. Oczywiście od wieków oprócz
nazwy państwo nie miało już nic wspólnego z cesarstwem

rzymskim. Należy jednak przyznać, że mimo upadku władzy
cesarskiej na Zachodzie, przez dłuższy czas (co najmniej do VII

w.) utrzymywała się faktyczna rzymskość. Nawet jeżeli łacina
wyszła z użycia na co dzień, to nadal pozostawała

obowiązkowym językiem administracji państwowej. Dlatego też
nie można przyjmować roku 476 jako umownego końca antyku

we wschodniej części cesarstwa.

W 518 r. w Konstantynopolu zmarł bezpotomnie cesarz

Atanazjusz. Zamieszanie trwało kilkanaście godzin, aż wreszcie
okrzyknięto cesarzem oficera straży przybocznej Justyna. Był on

człowiekiem mocno już zaawansowanym wiekowo, miał bowiem
około sześćdziesięciu sześciu lat. Pochodził z terenów dzisiejszej

Serbii, a do Konstantynopola przybył jako niespełna
dwudziestoletni młodzieniec. Ze względu na swoją urodę dostał

się do gwardii cesarskiej i tam powoli przechodził wszelkie
szczeble kariery. Umiejętnie rozegrał zamieszanie po śmierci

Atanazjusza i niespodziewanie dla wszystkich objął władzę.
Będąc jeszcze oficerem, zaczął ściągać do siebie kuzynów z

rodzinnej wioski. Jako jeden z pierwszych przybył do
Konstantynopola dwunastoletni Petrus Sabbatus. Wuj zapewnił

mu gruntowne wykształcenie (sam do końca życia pozostał
analfabetą), po czym pokierował jego karierą. Kiedy Justyna

obwołano cesarzem, stało się oczywiste, że państwo zyskało nie
tylko władcę, ale również następcę tronu. Istotnie, Justyn

niebawem usynowił Petrusa, który przyjął imię Justynian. Stary
cesarz coraz mniej interesował się sprawami państwa,

przekazując je w ręce siostrzeńca. Wreszcie w 527 r. cesarz

ogłosił Justyniana współrządcą, a w kilka miesięcy później zmarł.
Petrus Sabbatus Justynianus rozpoczął samodzielne rządy.

Można byłoby przypuszczać, że skoro nowy władca pochodził z
nizin społecznych, to przynajmniej wybierze sobie żonę z

arystokratycznego rodu. Nic podobnego. Razem z Justynianem
koronowana została jedna z najbardziej kontrowersyjnych

postaci w dziejach, Teodora. Była córką aktorki i opiekuna
niedźwiedzi cyrkowych, a więc trudno jej pochodzenie uznać za

szczególnie imponujące. Sama Teodora od najmłodszych lat
pracowała na scenie. Aktorki tego okresu nie stanowiły wzoru

cnotliwego życia, wprost przeciwnie — uchodziły za odmianę
prostytutek. Teodora nie należała do wyjątków. Zachowała się

niezwykle interesująca relacja na ten temat, tym cenniejsza, że
pochodząca od człowieka, który osobiście znał cesarzową i

przebywał w jej otoczeniu.

Niedyskrecje kronikarza

rokopiusz z Cezarei (bo o nim mowa) wyjątkowo nie znosił

Teodory, więc jego opinie są na pewno subiektywne. Relacja

jednak jest tak skandaliczna, że warto przytoczyć jej obszerne

fragmenty. Według kronikarza cesarzowa od najwcześniejszych
lat zajmowała się nierządem i odnotowała na tym polu znaczne

osiągnięcia:

„Do pewnego momentu, zanim dojrzała, Teodora nie mogła

spać z mężczyzną jak dorosła kobieta, ale już wtedy uprawiała
niejako męskie stosunki z różnymi łajdakami — i to

niewolnikami, którzy towarzyszyli swym panom do teatru,
wykorzystując okazję na tego rodzaju bezeceństwa. Dużo czasu

spędzała w burdelu, wystawiając swe ciało na sprzeczne z naturą
praktyki”.

Kronikarz nie ukrywał, że sztuka aktorska Teodory niewiele

miała wspólnego z talentem scenicznym:

„Kiedy zaś wyrosła i była już zupełnie dojrzała, przyłączyła

się do kobiet na scenie i natychmiast stała się jedną z tych

kurtyzan, o których dawniej mówiono, że są w piechocie; nie

grała na flecie ani na lirze, nie uprawiała nawet sztuki tanecznej,
po prostu sprzedawała swe wdzięki pierwszemu lepszemu, całe

niemal ciało wystawiając na sprzedaż. Później wraz z aktorkami
brała udział we wszystkim, co działo się w teatrze, pomagając im

w różnych komicznych błazeństwach, bo była wyjątkowo bystra i
zabawna; wkrótce też zaczęła przyciągać wszelkie spojrzenia.

Była to dziewczyna pozbawiona wstydu i nikt nie widział u niej
nigdy najmniejszego śladu zmieszania — przeciwnie, bez

najmniejszego wahania zgadzała się wyświadczyć najbardziej
bezwstydne usługi [...]. Swoich kochanków traktowała wyniośle i

szyderczo, ale coraz to nowymi miłosnymi sztuczkami potrafiła
zdobyć sobie serca rozpustników [...]. Nieraz zjawiała się na

składkowych przyjęciach w towarzystwie kilkunastu doskonale
zbudowanych młodzieńców, których jedynym zajęciem była

rozpusta, i spędzała całą noc z biesiadnikami w łóżku, a kiedy już
wszyscy mieli dosyć, szła do ich niewolników, a było ich ze

trzydziestu, i parzyła się z każdym z osobna. I tak nie była nigdy

Justynian w otoczeniu dostojników

syta tego bezeceństwa”.

Można powiedzieć, że istny demon seksu. Nimfomanka to za

mało. Ale gdyby przyszłej cesarzowej zarzucano tylko
rozwiązłość! Prokopiusz wspominał coś o sprzecznych z naturą

praktykach i niebawem ujawnił, co miał na myśli:

„Przyszła kiedyś do domu pewnego dostojnika w czasie

jakiejś pijatyki i jak wszyscy powiadają, na oczach biesiadników
stanęła w nogach łoża, bezwstydnie zadarła do góry suknie i bez

wahania dała pokaz całej swojej rozwiązłości. I chociaż robiła
użytek aż z trzech otworów, utyskiwała na przyrodę, że nie dała

jej szerszych otworów także na piersiach, aby mogła tą drogą
wypróbować jeszcze jeden sposób spółkowania”.

Kronikarz czynił zarzuty, że Teodora obnażała się publicznie.

Prawdopodobnie była po prostu wziętą striptizerką:

„Nieraz obnażała się nawet w teatrze, na oczach wszystkich

widzów, za cały ubiór mając jedynie przepaskę na biodrach, nie

dlatego bynajmniej, że krępowała się także i to ludziom pokazać,
lecz ponieważ nikomu nie wolno tam było wejść zupełnie nago,

bez chociażby takiej osłony. W tym stroju rzucała się na ziemię i
leżała na wznak, a przeznaczeni do tego służący sypali na jej

srom jęczmień, który ziarnko po ziarenku wydziobywały gęsi do
tego celu specjalnie trzymane. Ona zaś podnosiła się z ziemi nie

tylko nie zawstydzona, lecz przeciwnie, jak gdyby pyszniąc się
swoim czynem”[13].

Nie chcemy wchodzić w szczegóły, dociekając, ile rewelacji

Prokopiusza jest prawdą, a ile tylko wrogą propagandą. Dzieło, z

którego zostały zaczerpnięte powyższe fragmenty, nie było
przeznaczone do opublikowania. Prawdopodobnie krążyło w

wąskim kręgu arystokracji konstantynopolitańskiej
nieprzychylnie nastawionej do cesarza i jego małżonki. Ale, jak

mówi przysłowie, nie ma dymu bez ognia. Relacja Prokopiusza
musiała zawierać ziarno prawdy. Nawet jeśli Teodora nie była

[13] – P r o k o p i u s z z C e z a r e i , Historia sekretna, Warszawa

1969, s. 79-82.

demonem seksu, jak pragnie przedstawić ją kronikarz, bez
wątpienia brała udział w niezbyt przyzwoitych farsach

scenicznych, w których niepoślednią rolę odgrywały inscenizacje
mitów greckich i rzymskich. A bądźmy szczerzy, niewiele mitów

spełnia normy przyzwoitości obyczajowej. Są pełne przemocy,
seksu i gwałtu. Cóż jednak zyskuje największą popularność

wśród szerokich kręgów społeczeństwa? Właśnie przemoc, seks i
gwałt. Pewne upodobania okazują się ponadczasowe. Wystarczy

przyjrzeć się repertuarowi dzisiejszych kin czy wypożyczalni
kaset wideo. Ludzie sprzed piętnastu wieków nie różnili się

nazbyt w swoich upodobaniach od społeczeństwa nam
współczesnego. Zmieniły się tylko realia i tematyka. Rozrywka

lekka, łatwa i przyjemna zawsze miała swoich amatorów, a nagie
zgrabne ciało dziewczęce tylko przydawało jej uroku. Teodora

była więc prawdopodobnie dość popularną aktorką, wszelkie zaś
rodzaje striptizu, które uprawiała, stanowiły integralną część

inscenizacji. W tym zawodzie cnota raczej przeszkadzała, trudno
zatem uznać przyszłą cesarzową za osobę o niewzruszonych

zasadach moralnych. Prokopiusz napisał paszkwil, ale oparty na
dobrze znanych faktach z jej życia. Czyż jednak Justynian

ożeniłby się z kobietą, która zaspokajała potrzeby seksualne
całego Konsantynopola? Z pewnością nie. Mógł zaryzykować ślub

z aktorką lekkiej konduity, lecz nie z prostytutką!

Kariera Teodory

postępowaniu Teodory zawsze można odnaleźć sens i

logikę. Od początku zdawała sobie sprawę, że kariera

aktorki nie trwa wiecznie i trzeba myśleć o przyszłości. Szukała

więc mężczyzny, który zapewniłby jej dostatnią przyszłość.
Wybór padł na niejakiego Hecebulosa, pełniącego

odpowiedzialne funkcje w administracji. Kiedy otrzymał on
namiestnictwo jednej z prowincji afrykańskich, Teodora

wyjechała wraz z nim jako jego oficjalna utrzymanka. Nie wiemy,
co zaszło między kochankami w czasie pobytu w Afryce.

Podobno przyszła cesarzowa nie ograniczała swoich względów
wyłącznie do osoby Hecebulosa... W każdym razie namiestnik

zerwał z nią gwałtownie i polecił wracać do stolicy. I tam
Teodora poznała następcę tronu, Justyniana. Spotkanie wywarło

na obojgu niezwykłe wrażenie. Od chwili kiedy aktorka została
jego kochanką, nie zanotowano żadnego (!) przypadku

kontaktów seksualnych Justyniana z inną kobietą. Również ona
była mu absolutnie wierna. I trudno się temu dziwić. Następca

tronu był nieprzeciętną gratką dla każdej kobiety, a cóż dopiero
dla aktorki niemającej praktycznie żadnych stałych dochodów!

Romans Teodory z Justynianem rozwijał się powoli. Wreszcie

następca tronu stwierdził, że nie wystarcza mu, aby partnerka

odgrywała w jego życiu rolę jedynie konkubiny, i postanowił się
z nią ożenić. W ówczesnych czasach było to nie do pomyślenia.

Druga osoba w imperium, przyszły cesarz wybiera sobie za żonę
podejrzanej reputacji aktorkę (właściwie striptizerkę),

dorabiającą prostytucją! Niedawno przecież wygnano ją z domu
jednego z namiestników (a więc podwładnego Justyniana) za

nieprzyzwoite zachowanie! Co prawda w ówczesnym Bizancjum
zachowano właściwą dla Rzymu łatwość awansu społecznego,

ale dotyczyło to niemal wyłącznie mężczyzn. Łatwiej było
chłopskiemu synowi z zabitej deskami wioski zrobić karierę w

armii niż kurtyzanie zostać damą. A cóż dopiero cesarzową!
Justynian jednak nie zamierzał przejmować się konwenansami.

Postanowił poślubić Teodorę i nikt mu w tym nie mógł
przeszkodzić. Stary cesarz Justyn nie interesował się już zupełnie

tego rodzaju sprawami, grono cesarskich doradców nie chciało
zrażać sobie przyszłego szefa. Zajadły opór stawiła jedynie

cesarzowa Eudokia, żona Justyna. Ta prosta kobieta nigdy nie
interesowała się polityką ani żadnymi rozgrywkami na dworze.

Ale teraz stanowczo oświadczyła, że nie zgodzi się przyjąć na
dwór ladacznicy. I Justynian skapitulował. Przekonał kochankę,

że dla świętego spokoju należy poczekać, aż wiekowa władczyni
zamknie oczy, co zresztą niebawem nastąpiło. Dopiero po jej

śmierci następca tronu rozpoczął przygotowania do ślubu. Na

początku należało pokonać barierę legislacyjną, albowiem prawo
zabraniało małżeństw między senatorami a aktorkami. Wydano

więc bardzo dziwny akt prawny, na mocy którego zezwalano
aktorkom zrywającym z dawną profesją na zawieranie związków

małżeńskich z senatorami. Bez wątpienia akt ten przygotowano
specjalnie dla Justyniana i Teodory, ponieważ nie odnotowano

żadnego innego małżeństwa zawartego na jego podstawie. Kiedy
prawo weszło w życie, Justynian poślubił swoją partnerkę.

Niebawem został współrządcą cesarza Justyna, a w kilka
miesięcy później jedynowładcą. Wraz z nim koronowana została

eksstriptizerka i kurtyzana, córka niedźwiednika z hipodromu.

Nika!

ustynian przeszedł do historii jako największy zdobywca w

dziejach imperium wschodniorzymskiego i bizantyjskiego. Ale

zanim rozpoczął restaurację władzy rzymskiej na Zachodzie,

omal nie utracił tronu na skutek przewrotu w stolicy. Bunt
wywołały stronnictwa hipodromowe. Dla ludzi z dwudziestego

stulecia niezrozumiała jest rola stronnictw w życiu politycznym i
obyczajowym miasta. Chodziło o to, że w związku z likwidacją

walk gladiatorskich i zawodów gimnastycznych jedyną
popularną rozrywką sportową pozostały wyścigi kwadryg.

Odbywały się one na ogromnym torze wyścigowym zwanym
hipodromem. Widzowie dzielili się na kilka grup nazywanych od

barw powozów (Błękitni, Zieloni itd.). Nieważne były
indywidualne zwycięstwa, liczyła się głównie wygrana

stronnictwa. Wrogość między poszczególnymi stronnictwami
przewyższała nawet wzajemne animozje dzisiejszych kibiców

piłkarskich. Stronnictwa hipodromowe nie ograniczały się
jedynie do kibicowania swoim zawodnikom i bijatyk z innymi

kibicami. Wobec władzy absolutnej, sprawowanej przez cesarza,
odgrywały one rolę wyraziciela poglądów ludu stolicy czy wręcz

mechanizmu nacisku na aparat administracyjny. Władze
tolerowały antagonizmy między stronnictwami, a czasem je

nawet stymulowały, uważając, iż jest to rodzaj wentyla
bezpieczeństwa. Niekiedy można wręcz odnieść wrażenie, że

stronnictwa pełniły funkcję partii politycznych czy też
zgromadzenia ludowego. W każdym razie władze dbały o dobre

stosunki przynajmniej z jednym z nich, wychodząc z założenia, że
żaden reżim nie utrzyma się bez poparcia ludu.

Po pięciu latach panowania Justynian stanął w obliczu

poważnego kryzysu. Państwo nawiedziły w ostatnich latach

klęski żywiołowe, zmuszając władze do dużych nakładów
finansowych. Przewlekła wojna z Persją również zubożyła skarb,

co doprowadziło do przerzucenia ogromnej części wydatków na
obywateli. Naturalną koleją rzeczy posunięcie to spotkało się z

niezadowoleniem podatników. W pierwszych dniach stycznia
532 r. w Konstantynopolu doszło do zaciekłych bójek między

stronnictwami Błękitnych i Zielonych. Interweniowały służby
porządkowe i kilku prowodyrów skazano na karę śmierci.

Egzekucja miała publiczny charakter i ściągnęła tłumy widzów.
Atmosfera była ciężka i najwyraźniej napięcie udzieliło się

katowi. Zabijał skazańców nad wyraz nieudolnie, wskutek czego
dwaj z nich (jeden Błękitny i jeden Zielony) spadli z szafotu

jeszcze żywi. Gapie żądali darowania im życia, ale kierujący
egzekucją urzędnik nakazał jej powtórzenie. Wówczas z

pobliskiego klasztoru wybiegło kilku zakonników i pod osłoną
coraz bardziej agresywnego tłumu przeniosło skazańców do

kościoła. Prefekt miasta polecił otoczyć kościół strażą, ale nie
mógł zapobiec demonstracjom w stolicy. W trzy dni później,

podczas wyścigów na hipodromie, oba stronnictwa wznosiły
okrzyki, domagając się łaski dla skazańców. Wieczorem

zaprzestano wzajemnych obelg i zjednoczeni widzowie prosto z
hipodromu wylegli na ulice. Podeszli pod pałac prefekta,

skandując wrogie hasła, później siłą wdarli się do więzienia i
uwolnili wszystkich aresztantów. Spalono więzienie, podpalono

również bramę pałacu cesarskiego. Potem tłum się rozproszył, a
władze, obawiając się dalszej eskalacji nastrojów, nie odwołały

wyścigów zaplanowanych na następny dzień. Kiedy rano

wznowiono zawody, okazało się, że stronnictwa występują z
żądaniami politycznymi. Cesarz ugiął się i odwołał najbardziej

znienawidzonych urzędników, wśród nich prefekta miasta. Ale
było już za późno. Rozwydrzony tłum podpalał sklepy i pałace, w

mieście zapanował terror. Rozpoczęto oblężenie pałacu
cesarskiego, a wierność niektórych oddziałów wojskowych

wyraźnie zaczęła się chwiać. Co więcej, zaczęli się wahać również
senatorowie, asekurując się na dwie strony. Justynian, bojąc się

zamachu wewnątrz pałacu, polecił opuścić go wszystkim osobom
postronnym, w tym także jednemu z siostrzeńców Anastazjusza.

Trzeciego dnia buntu cesarz postanowił osobiście pokazać się
tłumowi, licząc na to, że majestat władcy przywróci spokój. Kiedy

jednak stanął w swojej loży na hipodromie, posypały się
wyzwiska, a chwilę potem kamienie. Monarcha wycofał się do

pałacu, na hipodromie zaś obwołano nowego cesarza. Został nim
Hypacjusz, wspomniany siostrzeniec Anastazjusza. Sytuacja

Justyniana stała się wyjątkowo trudna, tym bardziej że nie
powiodła się próba porwania Hypacjusza, podjęta przez

najemników pod dowództwem sławnego Belizariusza. Nawet
bowiem gwardia cesarska zaczęła przechodzić na stronę

buntowników. Wówczas Justynian polecił ewakuować pałac i
zarządził wyjazd z Konstantynopola. I wtedy okazało się, że w

pałacu jest ktoś, kto nie upadł jeszcze na duchu. Cesarzowa
Teodora, która dotychczas w milczeniu przysłuchiwała się

naradom, teraz, słysząc rozkaz Justyniana, wstała ze swojego
miejsca i zwróciła się do męża:

„Czy przystoi, aby niewiasta dawała mężowi przykład

odwagi, czy nie przystoi, nie pora tu rozważać. W chwili

ostatecznego niebezpieczeństwa trzeba czynić to, co można
uczynić. Podług mnie ucieczka, nawet jeżeli przywiodłaby nas w

bezpieczne miejsce, nie leży w naszym interesie. Każdy człowiek,
który narodził się po to, aby ujrzeć światłość dnia, musi umrzeć.

Ale żeby ten, kto został cesarzem miał się stać wygnańcem, tego
nie zniosę. Obym nigdy nie zbyła się purpury, którą noszę, obym

nie dożyła dnia, w którym przestaną mnie nazywać Cesarską

Wysokością. Jeżeli pragniesz bezpieczeństwa, panie mój, to
sprawa jest łatwa. Jesteśmy bogaci, morze jest tuż, a na nim

nasze okręty. Wszelako rozważ, czy osiągnąwszy
bezpieczeństwo, nie zapragniesz zamienić tego na śmierć. Co do

mnie, to podoba mi się dawne powiedzenie, iż purpura cesarska
jest najwspanialszym całunem”[14].

Wypowiedź Teodory poskutkowała natychmiast. Była

kurtyzana pokazała cesarzowi i przestraszonym wodzom, jak być

odważnym. Co więcej, mówiąc o godności osobistej, dała do
zrozumienia, że ucieczka przed tłumem jest czynem niegodnym

mężczyzny i władcy. Coś odblokowało się w psychice
przerażonych mężczyzn. Poszli po rozum do głowy i niebawem

sytuacja została opanowana. Na hipodromie pojawili się cesarscy
prowokatorzy, wzniecając zamieszki, a kiedy zwolennicy

stronnictw zaczęli się bić, wtargnęły między nich oddziały
najemników Belizariusza. Doszło do potwornej rzezi: najemnicy

[14] – P r o k o p i u s z , De bello Persico, [za:] R. B r o w n i n g ,

Justynian i Teodora, Warszawa 1977, s. 106.

Teodora z dworem

mordowali każdego, kto był w zasięgu broni. Gdy przewaga
przechyliła się na stronę Justyniana, odzyskała lojalność gwardia

cesarska. Jej żołnierze popisali się wyjątkowym okrucieństwem,
nie przepuszczając absolutnie nikomu. Tego dnia zginęło

trzydzieści tysięcy ludzi (!), a hipodrom i jego okolice dosłownie
spływały krwią. Najemnicy Belizariusza schwytali niedoszłego

cesarza Hypacjusza i doprowadzili go przed oblicze Justyniana i
Teodory. Uzurpator błagał władcę o litość i może nawet by ją

uzyskał, bo Justynian nie był okrutnikiem, gdyby nie Teodora.
Potrząsnęła głową na znak sprzeciwu i Hypacjusz został ścięty, a

jego ciało wrzucone do morza. Scena ta doskonale ilustruje, jak
bardzo wzrosło znaczenie cesarzowej w czasie buntu. Okazała

przecież hart ducha i odwagę, których zabrakło mężowi i jego
wodzom z Belizariuszem na czele. Prawdopodobnie gdyby nie

ona, rebelia zmiotłaby z tronu Justyniana. Cesarz nigdy tego
żonie nie zapomniał i od tej chwili głos Teodory coraz bardziej

się liczył. Podczas buntu zniszczeniu uległa katedra Mądrości
Bożej, zbudowana przez Konstantyna Wielkiego. Justynian

postanowił na jej miejscu wznieść nową świątynię, jeszcze
okazalszą niż poprzednia. Wspólnie z Teodorą zdecydowali, że

będzie to pomnik ich panowania i zwycięstwa nad
buntownikami. W rezultacie powstała jedna z najbardziej

znanych budowli świata, kościół Mądrości Bożej, który pod
nazwą Hagia Sophia przetrwał do dziś jako najwspanialszy

zabytek Stambułu. Nawet zamieniona w meczet (z dodanymi
minaretami), świątynia ta pozostała świadectwem wielkości

cesarza Justyniana. Paradoksalne: gdyby nie rebelia, która omal
nie zmiotła go z tronu, nie powstałaby jedna z najsłynniejszych

budowli wszech czasów. A kto wie, czy nie jedna z
najpiękniejszych.

Amalasunta, królowa Gotów

ebelia nie spowodowała zmiany w planach cesarskiej pary.
Nadal ich głównym celem pozostała restauracja władzy

rzymskiej na zachodzie imperium. Na pierwszy ogień poszło
królestwo Wandalów w Afryce. Dawni zdobywcy, rozleniwieni

klimatem i luksusowym trybem życia, nie przedstawiali już
szczególnej siły. Na dodatek król, wnuk Walentyniana III

(prawnuk Galii Placydii), był zakochany w tradycji rzymskiej i
bardziej czuł się Rzymianinem niż Wandalem. Wprawdzie

niebawem został on zdetronizowany, ale mimo to państwo
Wandalów nigdy już nie odzyskało swojej prężności i niezwykle

łatwo uległo Belizariuszowi w 533 r. Tak więc Justynian i
Teodora uczynili pierwszy krok na drodze przywracania władzy

rzymskiej na Zachodzie. Następnym celem stała się Italia,
kolebka cesarstwa rzymskiego.

Pół wieku wcześniej jeden z wodzów germańskich imieniem

Odoaker usunął z tronu ostatniego cesarza rzymskiego Romulusa

Augustusa. Insygnia władzy cesarskiej odesłał do
Konstantynopola i rozpoczął na Półwyspie Apenińskim

samodzielne rządy, występując oficjalnie jako namiestnik cesarza
z Konstantynopola. W rzeczywistości zwierzchnictwo

wschodniorzymskie miało charakter wyłącznie symboliczny.
Odoaker bowiem ani myślał respektować niczyich poleceń.

Trzeba przyznać, że okazał się zręcznym politykiem i
administratorem. Rządził Italią przez trzynaście lat i nie były to

najgorsze lata dla jej mieszkańców. Utrzymał rzymski aparat
administracyjny, skutecznie bronił półwyspu przed najazdami.

Udało mu się nawet odzyskać z rąk Wandalów Sycylię.

W 489 r. na półwysep wkroczyli Ostrogoci pod

przywództwem Teodoryka z rodu Amalów i pokonali armię
Odoakra; ten z resztą wojsk schronił się w Rawennie. Oblężenie

miasta trwało dwa i pół roku i nie przyniosło rozstrzygającego
rezultatu. Zniecierpliwiony Teodoryk zaproponował rywalowi

kompromis. Na mocy zawartego porozumienia obaj antagoniści
mieli wspólnie rządzić Italią. Zawarcie układu okazało się jednak

podstępem władcy Ostrogotów. W kilka dni po wkroczeniu do
Rawenny, w czasie uczty, osobiście zabił on rywala. Wkrótce

ponownie obwołał się królem. Tym razem przyjął tytuł władcy

Italii. Pokazał w ten sposób, że jego lud zakończył wędrówkę i
Półwysep Apeniński stał się jego ojczyzną. Wzorem Odoakra nie

próbował dokonywać rewolucyjnych zmian. Zachował dawny
aparat administracyjny, oddając sprawy cywilne w ręce

autochtonów. Sprawy wojskowe natomiast pozostały wyłącznie
w gestii Gotów. Na całym półwyspie rozmieszczono garnizony

wojskowe w celu utrzymania porządku. Teodoryk nie starał się
stworzyć wspólnego narodu zwycięzców i zwyciężonych. Władzę

nad Ostrogotami sprawował jako król, nad Rzymianami – jako
namiestnik cesarza wschodniorzymskiego. Jeżeli dodamy do tego

podział religijny (Ostrogoci wyznawali arianizm), stanie się
zrozumiałe, że obie społeczności żyły obok siebie.

Teodoryk zapewnił Italii kilkadziesiąt lat spokoju. Nie było

prześladowań religijnych, garnizony wojskowe strzegły granic.

Wojownicy goccy przejęli posiadłości podwładnych Odoakra, nie
zanotowano więc przypadków wywłaszczeń i grabieży. Nowy

władca Italii okazał się politykiem wielkiego formatu. Do
posiadanych Italii i Sycylii przyłączył Prowansję i Dalmację. Od

samego początku prowadził ożywioną politykę zawierania
aliansów z najpotężniejszymi państwami regionu; przymierze z

państwami Burgundów, Wizygotów i Wandalów przypieczętował
związkami rodzinnymi. Wobec Konstantynopola trzymał się

rozsądnej zasady symbolicznych ustępstw, zachowując całkowitą
niezależność od władzy cesarza. W 507 r. Teodoryk skutecznie

interweniował po stronie Wizygotów w czasie ich konfliktu z
Frankami. Po śmierci króla Wizygotów objął regencję w imieniu

małoletniego Amalaryka (swojego wnuka). Dzięki takiej
działalności w ciągu trzydziestu lat panowania stał się

hegemonem basenu Morza Śródziemnego. Polityka regionu
obracała się wokół dworu w Rawennie, a Teodoryk umiejętnie

korzystał z każdej okazji wzmocnienia swojej pozycji.

Jedyną chyba porażką w życiu króla Ostrogotów był brak

męskiego potomka. W tej sytuacji Teodoryk zdecydował się
mianować sukcesorką jedną z córek. Jego wybór padł na

Amalasuntę. Jako ulubienica ojca i jego przypuszczalna

sukcesorką otrzymała ona bardzo staranne wykształcenie.
Zgodnie z najlepszymi wzorami rzymskimi władała łaciną i

greką, znała zasady retoryki, wprowadzono ją w arkana filozofii.
Jej nauczycielami byli Rzymianie, którzy przekazali uczennicy

sympatię i szacunek do kultury własnego narodu. W wieku
siedemnastu lat Amalasunta poślubiła Eutaryka z rodu Bałtów,

panującego wśród Wizygotów. Mąż księżniczki został oficjalnie
ogłoszony następcą tronu i uznany przez państwa ościenne z

Bizancjum na czele. Zewnętrznym przejawem uznania Eutaryka
za sukcesora władcy Ostrogotów było przyznanie mu urzędu

konsula przez cesarza Justyna. Zgodnie z tradycją sięgającą
czasów republiki rzymskiej co roku wybierano dwóch konsulów.

Od kiedy ustanowiono cesarstwo, konsulat stał się funkcją czysto
honorową, ale mimo to niezwykle cenioną. Imionami konsulów

oznaczano lata kalendarzowe i ta miara czasu zachowała się aż
do wprowadzenia kalendarza liczonego od urodzin Chrystusa. Za

panowania Teodoryka powołanie na stanowisko konsula w
Konstantynopolu stanowiło dowód wyjątkowej łaski cesarskiej.

Król Ostrogotów wprowadzał zięcia w sprawy państwa,

powoli znajdując w nim coraz większe oparcie. Gdy jednak

wydawało się, że sprawy dynastyczne zostały już
uporządkowane, przyszedł niespodziewany cios. Po siedmiu

latach małżeństwa Eutaryk zmarł.

Pozbawiony wyboru sędziwy król Ostrogotów ogłosił

następcą tronu sześcioletniego syna Eutaryka i Amalasunty.
Regencję do czasu osiągnięcia przez chłopca pełnoletności miała

sprawować matka dziecka. Teodoryk zdawał sobie sprawę, że
tylko córka może zapewnić kontynuację dotychczasowej linii

politycznej oraz zagwarantować małemu Atalarykowi
bezpieczeństwo.

Król zmarł cztery lata później. Wkrótce po jego śmierci

doszło do konfliktu między starszyzną gocką a Amalasuntą.

Starożytność, podobnie jak średniowiecze, niechętnie widziała
kobiety aktywne w życiu politycznym. W większości wypadków

politycy płci pięknej dbali o zachowanie pozorów. Nawet słynna

Kleopatra egipska zawsze miała u swojego boku męską
marionetkę. Amalasunta była w jeszcze trudniejszej sytuacji.

Wśród plemion germańskich istniał silny etos mężczyzny-
wojownika, a rola kobiety ograniczała się do zadań typowo

domowych. Do pierwszego starcia doszło z powodu kwestii
wychowania małego króla. Regentka pragnęła zapewnić mu

edukację zgodną z rzymskim obyczajem, podobną do tej, jaką
sama otrzymała. Protestowali przeciw temu możni goccy, żądając

oddania Atalaryka na wychowanie wojsku. W rzeczywistości
sprawa wychowania młodocianego władcy stanowiła tylko

pretekst: w istocie chodziło o kierunek polityki gockiej, a
zwłaszcza o stosunek do Bizancjum. Amalasunta, kontynuując

linię ojca, prowadziła politykę ugodową. Starszyzna gocka
sprzeciwiała się temu, żądając ostrego kursu wobec

Konstantynopola. Regentka nie miała charyzmy Teodoryka,
ponadto była przecież kobietą.

Obiektywnie patrząc, trzeba przyznać, że opozycjoniści

Amalasunty mieli sporo racji. Regentka zdecydowanie

przesadzała z uprzejmościami w stosunku do Bizancjum. Kiedy
doszło do wojny między cesarstwem a Wandalami, Amalasunta

udostępniła flocie bizantyjskiej bazy na Sycylii. Pomogła
cesarstwu zniszczyć państwo Wandalów, tracąc tym samym

naturalnego sprzymierzeńca. W ten sposób państwo ostrogockie
zostało otoczone od południa i wschodu przez posiadłości

bizantyjskie.

W rok po podboju Afryki przez Bizancjum zmarł młody

Atalaryk. Wraz z jego śmiercią sytuacja prawna Amalasunty
uległa gwałtownemu pogorszeniu. Opozycja zażądała wyboru

nowego władcy, nie chcąc zgodzić się na tytuł królewski dla
regentki. Przy okazji kolportowano pogłoski, że to Amalasunta

jest winna śmierci młodego króla. Podobno nie interesowała się
w ogóle życiem syna, koncentrując się wyłącznie na walce o

władzę. Pozbawiony nadzoru Atalaryk prowadził się
skandalicznie, rujnując własny organizm. Nikt jednak nie zwrócił

uwagi, że młodociany król prawdopodobnie odziedziczył słabe

zdrowie po ojcu. Ponadto klimat Rawenny był bardzo niezdrowy:
stolica leżała wśród bagien w wyjątkowo malarycznej okolicy.

Eutaryk zmarł przypuszczalnie na malarię i jego syn również.
Natomiast nadużywanie uciech stołu i łoża (co zarzucano

Atalarykowi) stanowiło normalną rozrywkę arystokracji gockiej.

Amalasunta zaatakowała pierwsza. Poleciła aresztować i

stracić trzech najwybitniejszych opozycjonistów. Następnie

Amalasunta (prawdopodobnie)

sprowadziła do Rawenny swojego kuzyna Teodahada. Był on
synem króla Wandalów Trasamunda i siostry Teodoryka.

Dotychczas trzymał się z dala od polityki, administrując
spokojnie w swoich dobrach. Interesował się głównie filozofią,

literaturą oraz sporami majątkowymi z sąsiadami. Współcześni
uważali go za dziwaka i sknerę. Amalasuncie jednak wydał się

idealnym kandydatem na współrządcę. Tak więc regentka
poślubiła kuzyna, zakładając, że będzie on tylko tytularnym

królem, a rzeczywista władza pozostanie w jej rękach. W ten
sposób pozbawiła przeciwników głównego argumentu

przeciwko sobie. Na tronie ponownie zasiadł król, mężczyzna z
rodu Amalów. Jednocześnie regentka podjęła działania

asekuracyjne na wypadek niekorzystnego rozwoju wydarzeń.
Część skarbu królewskiego zdeponowała na okręcie, mającym

umożliwić jej ewentualną ucieczkę do Konstantynopola.
Skontaktowała się z Justynianem i ten przygotował dla niej pałac

w Dyrrachium na wybrzeżu Adriatyku.

Królowa nie doceniła jednak Teodahada. Niedawny filozof

nagle zasmakował we władzy. Możliwe, że skłoniła go do tego
Teodora, malując w ponurych barwach los króla w razie

małżeństwa Amalasunty z Justynianem. Tak więc Teodahad
porozumiał się z opozycją i dokonał zamachu stanu. Córka

Teodoryka została pozbawiona władzy i internowana na jednej z
wysp jeziora Bolseno. Amalasunta poprosiła o pomoc Justyniana.

Co więcej, doszło podobno między nimi do wymiany listów na
temat ich planowanego małżeństwa! Analizując sytuację, wcale

nie można tego wykluczyć. Związek Justyniana i Teodory trwał
już kilkanaście lat i największe uniesienia małżonkowie mieli za

sobą. Amalasunta była kobietą piękną i inteligentną, a ponadto
pochodziła z królewskiego rodu i w posagu wniosłaby państwo

Ostrogotów. Oferta z pewnością musiała się wydać Justynianowi
kusząca — i jako mężczyźnie, i jako politykowi. Rozwód z

Teodorą mógł uzyskać w każdej chwili, jako że przeszłość
cesarzowej dawała po temu wystarczającą liczbę powodów.

Przypuszczalnie jednak Teodora domyślała się zamiarów męża.

Była osobą zbyt inteligentną i spostrzegawczą, aby jej uwagi
uszła korespondencja cesarza z Amalasuntą. Jak się miało później

okazać, odbiło się to tragicznie na losach córki Teodoryka.
Teodora postanowiła usunąć Amalasuntę rękami Gotów,

kompromitując ją w oczach poddanych. Skłoniła męża, aby
wysłał do Rawenny poselstwo z żądaniem uwolnienia królowej.

Jednocześnie poseł bizantyjski wziął Amalasuntę w imieniu
cesarza pod swoją opiekę. Nieoficjalnie jednak miał przekazać

władzom gockim informację, że cesarzowa będzie wdzięczna za
zamordowanie córki Teodoryka. Misterna intryga Teodory

okazała się wszakże zbyteczna. Kiedy poseł Justyniana przybył
do Italii, królowa już nie żyła. Została uduszona w czasie kąpieli

przez krewnych straconych wcześniej opozycjonistów.
Amalasunta przegrała ostatecznie walkę o władzę, a Bizancjum

uzyskało wygodny pretekst do interwencji.

Jeszcze w tym samym roku armia bizantyjska wylądowała na

Sycylii. Teodahad zawiódł na całej linii. Pozwolił, aby Belizariusz
bez walki zajął Sycylię i południową Italię. W tej sytuacji możni

goccy pozbyli się nieudacznika. Teodahada zdetronizowano, a
wkrótce potem zamordowano. Nowym królem został Witigis,

który ze względów dynastycznych poślubił córkę Amalasunty
Matasuntę wbrew woli dziewczyny. Mszcząc się na niechcianym

mężu, wnuczka Teodoryka rozpoczęła kolaborację z Bizancjum.
Nie musiała się zresztą specjalnie starać, albowiem Witigis

okazał się kiepskim wodzem. Po czterech latach walk
skapitulował i został odesłany do Konstantynopola. Jego poddani

walczyli jednak dalej. Pod wodzą kolejnego władcy, o imieniu
Totila, toczyli zacięte boje jeszcze przez ponad dwadzieścia lat.

Wreszcie w 550 r. zaświtała nadzieja na trwały pokój.
Głównodowodzącym w Italii mianowano Germanusa, kuzyna

Justyniana. W zamierzeniach cesarza miał on w przyszłości
zostać władcą odbudowanego cesarstwa zachodniorzymskiego.

Wkrótce po przybyciu do Italii poślubił Matasuntę. Wydawać się
mogło, że zapanuje wreszcie zgoda między Gotami i Bizancjum.

Niestety, Germanus rychło zmarł, a wojna rozgorzała na nowo. W

trzy lata później rozegrał się końcowy akt dramatu dzielnego
narodu. Otoczony u podnóża Wezuwiusza ostatni oddział liniowy

Ostrogotów ruszył do walki z przeważającymi siłami wroga. Do
boju stanęli wszyscy wojownicy, a król Teja walczył w

pierwszym szeregu. Mimo znacznej dysproporcji sił Germanie
bili się do utraty życia. Padli niemal co do jednego, a wraz z nimi

ich władca. W 561 r. poddała się Werona, ostatnia twierdza
gocka na półwyspie. Niedobitki dumnego plemienia uzyskały

zgodę na opuszczenie Italii z bronią w ręku. W ćwierć wieku po
śmierci Amalasunty Ostrogoci na zawsze zniknęli z kart historii.

W tym czasie Teodora już nie żyła. Wielka władczyni nie

doczekała ostatecznego triumfu oręża bizantyjskiego w Italii.

Teodora (prawdopodobnie)

Zmarła w 548 r. na skutek choroby nowotworowej. Justynian
miał więc czas, aby się przygotować do ciosu. Nie wiemy, czy

przejawiał jakieś oznaki żalu, zresztą był człowiekiem bardzo
powściągliwym w okazywaniu uczuć. Zachowała się natomiast

informacja, że w kilka lat po śmierci żony, wracając z wyprawy
wojennej, zatrzymał swój orszak przed kościołem, w którym była

pochowana. Samotnie wszedł do świątyni i spędził u grobu
cesarzowej dłuższy czas. Nie ożenił się po raz drugi i nic nie

wiadomo o jakichkolwiek konkubinach władcy.

Justynian przeżył żonę o osiemnaście lat. Kiedy umierał,

wydawało się, że państwo rzymskie wróciło do dawnej
świetności. Konstantynopol panował nad niemal całym dawnym

terytorium cesarstwa. Tylko Galia, północna Hiszpania i Brytania
pozostawały niezależne. Niestety, w kilka lat po śmierci

Justyniana do Italii wtargnęli Longobardowie, niszcząc niemal
zupełnie to, co osiągnięto w wyniku wieloletniej wojny. W

kilkadziesiąt lat później Półwysep Bałkański zalały plemiona
Słowian, a na południu Mahomet rozpoczął konsolidację Arabów.

W półtora wieku po zgonie Justyniana cesarstwo zostało
ograniczone do terytorium Azji Mniejszej i ciężko walczyło o

przetrwanie. Ale to już zupełnie inna historia...

Źródła
A m m i a n   M a r c e l i n u s ,  Rerum Gestarum, Lipsk 1978.
A p p i a n   z   A l e k s a n d r i i ,  Historia rzymska, Warszawa 1957.
C e z a r ,  O wojnie domowej, Warszawa 1951.
C y c e r o n ,  Filipiki, Paryż-Poznań 1870-1879.
C y c e r o n ,  Listy do Attyka, „Meander” 1973, nr 28.
D i o d o r   S y c y l i j s k i ,  Biblioteka historyczna, Londyn 1967.
H e r o d o t , Dzieje, Warszawa 1954.
Historycy cesarstwa rzymskiego, Warszawa 1966.
H o m e r ,  Iliada, Warszawa 1981.
H o m e r, Odyseja, Warszawa 1953.
J u s t y n ,  Epistome Historarum Philippiarum, „Meander” 1976, nr 31.
J o r d a n e s ,  Getika, Lublin 1984.
L i w i u s z, Dzieje od założenia miasta, Wrocław 1968-1982.
O w i d i u s z ,  Sztuka kochania, Warszawa 1957.
P a u z a n i a s z ,  Wędrówki po Helladzie, Wrocław 1968.
P l u t a r c h , Moralia, Wrocław 1954.
P l u t a r c h , Żywoty sławnych mężów, Warszawa 1977.
P o l i b i u s z, Dzieje, Wrocław 1957-1962.
P r o k o p i u s z   z   C e z a r e i ,  Historia sekretna. Warszawa 1969.
P r o k o p i u s z   z   C e z a r e i ,  Wojna s Gotami, Moskwa 1950.
S o k r a t e s   S c h o l a t y k ,  Historia Kościoła, Warszawa 1986.
S o z o m e n o s .  Historia kościelna, Warszawa 1980.
S w e t o n i u s z, Żywoty sławnych mężów, Wrocław 1972.
T a c y t ,  Dzieje, Warszawa 1957.
T a c y t ,  Roczniki, Warszawa 1957.
T u k i d y d e s ,  Wojna peloponeska, Warszawa 1957.

YBRANA

BIBLIOGRAFIA

W e r g i l i u s z, Eneida, Warszawa 1987.
Opracowania
A u r e t   R . ,  Kaligula, Warszawa 1990.
B r o w n i n g  R., Justynian i Teodora, Warszawa 1977.
C a r y   M . ,   H a y e s - S c u l l a r d   H . ,   Dzieje   Rzymu,  Warszawa
1992.
C i e c h a n o w i c z  J., Cień Minotaura, Warszawa 1996.
C i e c h a n o w i c z  J., Rzym. Ludzie i budowle, Warszawa 1989.
D o n i m i r s k i A., Niezwykłe kobiety, Kraków 1995.
D o r r z a p f  R., Eros, małżeństwo, Lucyper w pludrach, Gdynia 1997.
E t i e n n e  R., Życie codzienne w Pompejach, Warszawa 1966.
F l a c e l i e r e   R.,  Życie   codzienne   w   Grecji   za   czasów   Peryklesa,
Warszawa 1989.
G i b b o n  E., Zmierzch cesarstwa rzymskiego, Warszawa 1995.
G r a n t  M., Dwunastu Cezarów, Warszawa 1997.
G r a n t  M„ Mity rzymskie, Warszawa 1978.
G r a v e s  P„ Mity greckie, Warszawa 1974.
G r i m a l P., Miłość w Rzymie, Warszawa 1990.
G r i m a l  P., Seneka, Warszawa 1994.
H a m m o n d   N .   G. L., Dzieje Grecji, Warszawa 1977.
J a c z y n o w s k a  M., Historia starożytnego Rzymu, Warszawa 1974.
K o t u l a T., Afryka Północna w starożytności, Warszawa 1972.
K o t u l a T., Septymiusz Sewer, Wrocław 1986.
K r a w c z u k  A., Cesarz August, Wrocław 1973.
K r a w c z u k  A., Gajusz Juliusz Cezar, Wrocław 1972.
K r a w c z u k  A., Kleopatra, Wrocław 1972.
K r a w c z u k  A., Neron, Warszawa 1974.
K r a w c z u k  A., Perykles i Aspazja, Warszawa 1995.
K r a w c z u k  A., Ród Argeadów, Kraków 1982.
K r a w c z u k  A., Rzymianki, Warszawa 1992.
K r a w c z u k  A., Sprawa Alkibiadesa, Warszawa 1995.
K r a w c z u k  A.. Upadek Rzymu, Wrocław 1978.

K r a w c z u k  A., Wojna trojańska. Warszawa 1995.
K u m a n i e c k i  K., Cyceron i jego współcześni. Warszawa 1989.
L e v e q u e   P ., Świat grecki, Warszawa 1973.
S t r z e l c z y k  J., Goci. Rzeczywistość i fantazja. Warszawa 1984.
S t r z e l c z y k   J.,  Wandalowie  i   ich  afrykańskie  państwo,  Warszawa
1994.
Ś w i d e r k ó w n a A., Hellada królów, Warszawa 1967.
Ś w i d e r k ó w n a   A.,  Hellenika.   Wizerunek   epoki  od   Aleksandra  do
Augusta, Warszawa 1974.
Ś w i d e r k ó w n a  A., Siedem Kleopatr, Warszawa 1978.
T a r n  W., Cywilizacja hellenistyczna, Warszawa 1957.
W a l t e r  G., Cezar, Warszawa 1983.
W i n n i c z u k L.. Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu,
Warszawa 1977.
W i p s z y c k a   E . ,   Kościół   w   świecie   późnego   antyku,  Warszawa
1992.
W i p s z y c k a   E . ,   B r a v o   B . ,   Historia   starożytnych   Greków,
Warszawa 1992.
W o l s k i  J., Historia starożytności, Warszawa 1971.
Z i e n t a r a  B., Świt narodów europejskich, Warszawa 1985.

Document Outline