Osobowość

Osobowość – względnie stabilne i trwałe cechy nie-poznawczego psychicznego życia danej osoby. 
Obejmuje postawy i systemy wartości, uczucia, emocje,ambicje, aspiracje, kompleksy, stosunek do 
samego siebie. Dotyczy elementów świadomych i nieświadomych.

Początki osobowości:

Wydaje się, że dzieci przy urodzeniu otrzymują surowy materiał na swoje osobowości i 

temperament. Gdy dzieci rozpoczynały naukę w szkole, to te z „łatwej” grupy szybko adaptowały 
się do nowej sytuacji z zadowoleniem i gotowością uczestniczyły we wszystkich zajęciach i 
okazywały ogólnie przyjaźń i uspołecznienie, co było już widoczne we wczesnych tygodniach ich 
życia. Z drugiej strony, grupa 'trudna”i „mało pobudliwa” przedstawiały więcej problemów, często 
wykazując niechęć do przystosowania się, zawierania przyjaźni i uczestniczenia w różnych 
zajęciach.

Dzieci wykazują zauważalne różnice w zachowaniu już w ciągu pierwszych tygodni, a nawet dni 
życia. Bardzo prawdopodobne jest, że wynikają one z dziedziczności. Badania dzieci w  wieku 12 
tygodni (Thomas, Chess i Birch):

•

Łatwa grupa (40%) - regularność funkcji cielesnych; wysoki poziom adaptacyjności; ogólna 
przyjacielska i pozytywna dyspozycja;normalna reakcja na bodźce

•

Grupa trudna (10%) - nieregularność funkcji cielesnych;słaba adaptacyjność; negatywne 
reakcje na nowych ludzi i nowe sytuacje; ogólna kapryśność; nadmierna reaktywność na 
bodźce

•

Grupa mało pobudliwa (15%) - mała aktywność; niski poziom adaptacyjności; inklinacje do 
wycofywania się w obliczu jakiejkolwiek nowości;ogólnie niewielki negatywizm nastoju; 
słaba reakcja na bodźce

Rola rodziców:
-dawanie bodźców i zainteresowania
-stawianie na wspieranie i ośmielanie dzieci
-cierpliwość
-stałość
-obiektywność
-współpraca z dziećmi

Wymiary temperamentu: 

(ważne, trwałe elementy temperamentu, występujące w trakcie całego życia)

-emocjonalność
-aktywność
-uspołecznienie

Linijka czy termometr?
Cechy osobowości, względnie ustalona i trwała charakterystyka, przejawiająca się w różnych 
sytuacjach, wymagają linijki podczas gdy stany osobowościowe, płynne i funkcjonujące wraz z 
zmieniającymi się nastrojami,wymaga termometru. Cechy mogą wpływać na stany, lecz znajomość 
czyichś cech nie mówi nam, jakich stanów doświadcza ta osoba w jakimś konkretnym momencie.

Cechy osobowości:

H.J.Eysenck

•

testy osobowościowe

a. inwentarz osobowości Maudsley
b. inwentarz osobowości Eysencka
c. kwestionariusz osobowości Eysencka

Analiza czynnikowa wskazywała na istnienie trzech głównych osobowości:
-ekstrawersja – wysokie wyniki w ekstrawersji wskazują na to, że jednostka jest przede wszystkim 
zorientowana na zewnętrzny świat ludzi i doświadczeń, podczas gdy niskie wyniki pokazują, że jest 
ona bardziej wycofująca się i bardziej skoncentrowana na wewnętrznych stanach umysłu
-neurotyzm – wysokie wyniki w neurotyzmie świadczy o tym, że jednostka jest skłonna do reakcji 
lękowych i towarzyszącego im strachu, podczas gdy wyniki niskie wykazują dobrą równowagę 
psychiczną
-psychotyzm – wysokie wyniki w psychotyzmie charakteryzują jednostkę, która jest względnie 
twarda, agresywna i zimna, podczas gdy niskie wyniki wskazują na zależność i ciepło

R.B.Cattell

•

testy osobowościowe

a. kwestionariusz 16 czynników osobowościowych dla dorosłych
b. kwestionariusz osobowościowy szkół średnich (12-18)
c. dziecięcy quiz osobowości (8-12)
d. wczesnoszkolny quiz osobowości (6-8)
e. przedszkolny quiz osobowości (4-6)

Testy   te   mierzą   do   16   różnych   czynników   takich   jak   m.in.   pobudliwość,   skrupulatność, 

wstydliwość, silne superego, indywidualizm i skłonność do poczucia winy.

Zalety i wady podejścia opartego na cechach:

Zalety:
-pokazuje ono specyficzne, uważnie zidentyfikowane sfery osobowości, które można badać w 
odniesieniu do innych zmiennych np. czy sukces w pracy idzie w parze z „E”, „N”, „P”.
-możemy tez popatrzeć na relacje personalne i sprawdzić, które typy osobowości wydają się ze sobą 
najbardziej kompatybilne
-możemy badać grupy społeczne, popularność czy przywództwo i zobaczyć, jaką rolę odgrywa  w 
nich osobowość
-możemy spojrzeć na zmiany, które pojawiają się w osobowości wraz z wiekiem
-możemy spróbować odpowiedzieć na pytanie, czy pewne rodzaje budowy ciała idą w parze z 
pewnymi typami osobowości

Wada:
-trudno ustalić jakiegokolwiek stałego wzorca korelacji pomiędzy cechami osobowości a innymi 
zmiennymi ponadto korelacja ta jest w takim wzorcu słaba
-wykorzystywanie go do poszukiwania związków pomiędzy osobowością i innymi 
psychologicznymi zmiennymi

Cechy osobowościowe a uczenie się – sugestie

•

Ekstrawertycy lepiej pracują w szkole podstawowej niż średniej, natomiast edukacja wyższa 
działa na korzyść introwertyków. Wynika to z faktu, ze u większości ludzi ekstrawersja 
nasila się do 14 roku życia, a następnie przez resztę życia wykonuje stały spadek w stronę 

introwersji.

•

Dzieci, które odznaczają się wysokim poziomem neurotyzmu najlepszą pracę będą 
wykonywać we względnie niestresującym środowisku, podczas gdy dzieci z niższymi 
wynikami otrzymują optimum motywacji w środowiskach, gdzie naciski są raczej większe. 

Zmienne osobowościowe nie mogą być postrzegane oddzielnie, gdy chodzi o ocenę ich wpływu na 
uczenie się należy zatem patrzeć na nie w kontekście wielu innych zmiennych, które nieustannie 
wchodzą z nimi w interakcje.

Nastój

 – stan odczuwana o zmiennym czasie trwania i widoczny sposób związany zarówno z 

cechami osobowości jak i stanami osobowości

Nastój  ma wpływ na:
-uczenie się uczniów
-oddziaływa na wybiórczość uwagi
-charakter i zakres zapamiętywanego materiału
-ocenę  ludzi i informacji
-postrzeganie przez dzieci swoich nauczycieli, treści lekcji i własne szanse na osiągnięcie sukcesu

Nauczyciele   również   ulegają   zmieniającym   się   stanom,   więc   powinni   oni   być   świadomi 

swoich własnych nastrojów oraz efektu jaki mogą wywołać w klasie. Tak zatem, nauczyciel nie 
powinien sobie pozwolić na luksus nastrojów, które w znaczący sposób różnicują zachowanie w 
stosunku do indywidualnych dzieci oraz klasy jako całości. Lepiej jest, aby przemęczeni i nie 
czujący się dobrze w danym dniu nauczyciele powiedzieli klasie o swoich nastrojach na początku 
lekcji, tak aby dzieci mogły zrozumieć, dlaczego obserwowane przez nie zachowanie jest trochę 
inne niż zwykle.

Styl poznawczy 

Odnosi się do preferowanych sposobu funkcjonowania intelektualnego. Dlatego tez niekiedy 
nazywany jest osobowością intelektualnego człowieka. Opisuje bowiem intelekt w terminach 
preferowanego sposobu wykonania czynności poznawczych,a nie w terminach poprawności, czy 
skuteczności owego działania. Style poznawcze dotyczą formalnych charakterystyk aktywności, w 
tym przypadku umysłowej. Czyli kwestią badaną  w ramach stylów poznawczych jest to jak ludzie 
np. spostrzegają, myślą, rozwiązują problemy itd. a nie co spostrzegają, o czym myślą,c zy jakie 
problemy rozwiązują.

1.zależność od pola -  niezależność od pola (globalność-analityczność)
zależność od pola - tendencja do spostrzegania globalnego, w którym części doświadczane są jako 
stopione z całością tzn. wyraża się trudnością do zdecydowania, która informacja należy do 
ważnych kategorii w danej sytuacji, a która informacja należy do nieważnych i może zostać 
zignorowana

niezależność od pola – tendencja do wyodrębniania poszczególnych części i spostrzegania ich jako 
względnie niezależnych od całości

2.refleksyjność – impulsywność definiowana za pomocą dwóch wskaźników 
a. szybkość znajdywania rozwiązań
b. poprawność rozwiązań

impulsywność – tendencja do szybkiego udzielania odpowiedzi i popełniania wielu błędów

refleksyjność – tendencja do długiego namyślania się i popełniania niewielu błędów

3.konkret-abstrakt
Jednostka ze stylem konkretnym ma tendencję do angażowania się w fizyczny, obserwowalny 
świat,podczas gdy jednostka posługująca się stylem abstrakcyjnym preferuje niekonkretny świat 
pojęć.

4.ogniskowanie - skanowanie
ogniskowanie – opóźnianie konstruowania hipotez, dopóki nie zgromadzą wystarczających 
dowodów
skanowanie – bardzo szybkie formułowanie hipotezy i rozpoczynanie wszystkiego od początku, 
jeżeli dana hipoteza okazuje się nie do obrony

5.przypadkowość - sekwencyjność
Osoba ze stylem przypadkowym ma tendencję do porządkowanie rzeczy w sposób nielinearny, 
przypominający pajęczą sieć, podczas gdy jednostka ze stylem sekwencyjnym robi to krok po 
kroku, stosując metodę drzewko

5.wewnętrzne – zewnętrze umiejscowienie kontroli (postrzeganie przyczyn w osobie lub w 
czynnikach sytuacyjnych)
6.sztywność – giętkość kontroli (powtarzanie tych  samych zachowań- dopasowanie się do 
sytuacji)
7.zaostrzenie-wygładzanie (różnica pomiędzy napływającymi informacjami a wiedzą jaką 
posiadamy)
8.wolne i szybkie poczucie czasu

Mechanizmy obronne ego
1.wparcie- ego spycha emocje, uczucia, nieprzyjemne wspomnienia do id, umieszczają je zatem 
poza zasięgiem świadomości
2.zaprzeczenie – zaprzeczenie swoim własnym motywom czy emocjom, które sprawiają im 
kłopoty
3.projekcja – obdarzanie innych cechami, których najbardziej obawiają się w sobie
4.regresja – powracanie do wcześniejszych form zachowania dziecięcego,skutecznego kiedyś w 
ochronie ego przed lękami czy frustracją
5.racjonalizacja – powoływanie się na społecznie akceptowaną przyczynę zachowania, w 
rzeczywistości wywodzącego się z motywów, do których istnienia nie chcą się przyznać nawet 
przed sobą

Reakcja nauczyciela na sukces i niepowodzenie u dzieci

Popełnianie błędów nie jest oznaką niepowodzeni, lecz integralną i niezbędną częścią procesu 

uczenia się.

Dzieci, które ciągle dostają niskie oceny i są krytykowane przez nauczyciela przed całą klasą 

będą   miały   tendencję   do   poddawania   się   i   ujawniania   słabej   motywacji   nawet   wtedy,   gdy 
teoretycznie są zdolne do wykonania zadania.
-jeżeli ich kontrola jest „zewnętrzna”, to mogą obwiniać innych albo sam przedmiot za swoje 
niepowodzenia
-jeżeli jest „wewnętrzna”, mogą  mieć poczucie, że wszystko jest ich winą, a efekt końcowy będzie 
ten sam, jeśli dziecko dokonuje utrwalenia niepowodzenia

Kształtowanie postaw
-trzeba   pomóc   dzieciom   w   przyjęciu   pozytywnej   postawy   wobec   nowych   możliwości   aby 
zainteresować je i zmotywować do odnoszenia sukcesów
-należy nagradzać dzieci za zmiany w zachowaniu
-postawy   dzieci   nakierowane   na   konkretną   aktywność   posiłkują   się   tym,   że   widzą   one,   iż   to 
działanie jest wykonywane dla nich przez osobę obdarzoną prestiżem
-połączone z tym pojęciem modelowania postawy dzieci posikują się również podawanym przez 
nauczyciela przykładem, szczególnie w kwestiach zachowań społecznych
-wykazywanie się entuzjazmem

Postawy a zachowanie

Pewne   postawy  można   cenić   jako   pożądane,   ale   niekoniecznie   musi   się   to   przejawiać   w 

zachowaniu   np.   dziecko   może   aprobować   wartość   uczciwości   i   wciąż   czuć,   że   nie   ma   to 
zastosowania w sytuacji, gdy przepisuje pracę domową od kolegi kilka minut przed lekcją.

Postawy są najbardziej zgodna z zachowaniom, gdy są silnie utwierdzone, szczególnie w 

określonych sytuacjach i oparte na bezpośrednim doświadczeniu.

Cechy jednostki, charakteryzujące ludzi dojrzałych i dobrze przystosowanych:
-efektywne spostrzeganie rzeczywistości i tolerowanie niepewności
-akceptowanie siebie i innych takimi, jakimi są
-spontaniczność w myśleniu i zachowaniu
-skoncentrowanie raczej na problemami niż na sobie
-poczucie humoru
-wysoka kreatywność
-zdolność     do   przeciwstawiania   się   wzorcom   i   normom   kulturowym,   chociaż   nie   rozmyślnie 

niekonwencjonalna

-troska o dobro ludzkości
-docenianie podstawowych doświadczeń życiowych
-głęboko satysfakcjonujące relacje interpersonalne raczej z niewielką liczbą ludzi niż z dużą
-obiektywne spojrzenie na życie

Zachowania prowadzące do samorealizacji 

(Maslow)

-zdolność do doświadczania życia na sposób dziecka, z zaabsorbowaniem i koncentracją
-gotowość do wypróbowywania raczej nowego niż bezpiecznego i pewnego
-umiejętność   wsłuchiwania   się   raczej   we   własne   odczucia   niż   dawania   posłuchu   tradycji, 
autorytetowi czy opinii większości, gdy poddawane jest ocenie doświadczenie
-uczciwość, która unika  „gry”
-zgoda na bycie niepopularnym, jeżeli osobisty punkt widzenia nie jest taki sam jak większości

-gotowość do przyjęcia odpowiedzialności
-zdolność do częstej pracy przy każdym zadaniu
-gotowość do zidentyfikowania osobistych blokad psychicznych i odwaga, by je porzucili

Maslow zauważył, że samorealizujący się ludzie skłonni są do doświadczeń szczytowych, 

doświadczeń   wielkiego   szczęścia   i   spełnienia,   prawie   mistycznego   uczucia   skoncentrowanej   w 
sobie perfekcji i  do osiągnięcia celu.

Postawy  

–  względnie  trwałe  orientacje,  które  jednostki  rozwijają  wobec  różnych  obiektów  i 

kwestii napotykanych w trakcie całego życia i wyrażają, werbalnie jako opinie. Zetem postawy 

zawierają   wyraźne   elementy   wartości   i   przekonań,   jak   również   zróżnicowanego   stopnia 
rzeczywistej wiedzy.

Funkcje postaw:
1.instrumentalne – pobudzone naszymi pragnieniami do przestrzegania rzeczy jako pasujących do 

naszych potrzeb
2.oparte na wiedzy – zarządzane przez naszą potrzebę nadania światu sensu i naszemu życiu
3.wyrażające wartości – związane z naszymi moralnymi przekonaniami i odpowiadające naszym 
pojęciom samych siebie
4.społecznie przystosowawcze- tworzone przez nasze pragnienia czucia się częścią społeczności

Źródło postaw:
-przejęte od autorytetów
-wyłaniające się raczej z reakcji emocjonalnych niż z jakiejkolwiek rozsądnej argumentacji

Postawy te prowadzą do:
-przedwczesnych osądów w ważnych kwestiach
-podejmowanie działań, które mogą być w rezultacie niewłaściwe i nawet niesprawiedliwe

Postawy a obrona ego

Postawy związane z obroną ego służą ochronie nas samych przed lękiem lub zagrożeniami ze 

strony   naszej   samooceny.   Możemy   próbować   usprawiedliwiać   nasze   postawy   obrony   ego   na 
gruncie   społecznym,   lecz   w   rzeczywistości   mogą   się   one   wywodzić   z   głęboko   osadzonych 
wewnętrznych kompleksów i niepewności.

Zainteresowanie

Powody,dla których dzieci się czymś interesują:
-interesowanie się rzeczami, które pomagają im radzić sobie z problemami i trudnościami w ich 

życiu, ponieważ ostrzegają te zainteresowania jako „istotne”

-możliwość powstania w reakcji na wzmocnienie ze strony rodziców, a nawet w rezultacie 

powiązanie tych zainteresowań z samymi rodzicami

Jak nauczyciele może pomóc rozwijać dziecku zainteresowania?

•

dostarczyć odpowiednich okazji

•

zademonstrować użyteczność zainteresowania samym dzieciom

•

powstrzymać się od wydawania osądów dotyczących kompetencji dzieci, jeśli idzie o 
umiejętności związane z zainteresowaniem – dopóki nie będą miały okazji do rozwinięcia 
tych umiejętności

•

nie powinien reagować gniewem, jeżeli dzieci już po otrzymaniu okazji nie przejawiły 
takiego zainteresowania, jakiego oczekiwał nauczyciel

Dymensje Aptera

1.Zachowanie celowe i paracelowe

zachowanie celowe – wykorzystując bieżącą aktywność przede wszystkim jako środek prowadzący 
do osiągnięcia określonego celu
zachowanie paracelowe – w trybie zabawy, w którym bieżąca aktywność jest najważniejsza, a 
właściwy cel stanowi po prostu wymówkę dla zaangażowania się w daną aktywność

Przykład: Mogę płynąć, by ratować czyjeś życie (celowe)
                Mogę płynąć dla samej przyjemności pływania (paracelowe)

Z szkolnego podwórka
zachowanie celowe:przygotowanie się do egzaminów, szczegółowe eksperymenty naukowe, 

używanie potencjalnie niebezpiecznych przyrządów

zachowania paracelowe: sporty i zabawy, podziwianie muzyki, kreatywna eksresja

2.negatywizm – konformizm
negatywizm – zachowywanie się w sposób przeciwstawny wobec zewnętrznego naciksu

konformizm – zachowywanie się zgodnie z naciskami

3.władczość – zrozumienie
władczość – zachowywanie się w sposób silny i dominujący wobec innych 
zrozumienie – zachowanie cechujące się wsparciem i zrozumieniem

•

Utrzymuje on, że zamiast ustalonych pozycji na tych dymensjach możemy przemieścić się z 
jednego krańca w drugi zależnie od konieczności.

Osobowość a motywacja

a. motywy działające przeciwko popędom przetrwania: zainteresowanie innymi i 
społeczeństwem, odmawianie sobie przyjemności, kierowanie się pobudkami altruistycznymi czy 
sumieniem, uczciwością
b. motywy nie mające związku z popędami przetrwania: miłość do muzyki i sztuki, różne 
rodzaje hobby, zachwyt nad naturą

•

Systemy motywacyjne rozwijają się w reakcji na silne wzmocnienie, ale jak wytłumaczyć 
nagłe wybuchy entuzjazmu i zainteresowań bez widocznego źródła tego rodzaju zachowań 
czy akty samopoświęcenia wtedy, gdy namacalne nagrody są o wiele mniejsze niż te, które 
można uzyskać samolubnie.

Teoria atrybucji

 (Weiner) zajmuje się wszystkimi sposobami przypisywania przyczyn sukcesów 

i niepowiedzeń w naszym życiu osobistym i zawodowym. Teoria atrybucji pokazała, że najlepiej 
motywowanymi studentami są ci, którzy:
-preferują sytuacje,  których konsekwencje ich działań mogą być przypisane im samym
-uczą się przypisywać rezultaty wysiłkom
-są wrażliwi i reagują na wskazówki akcentujące znaczenie wysiłku w jakiejkolwiek dziedzinie

Osoba proaktywna patrzy przed siebie, antycypuje i podejmuje właściwe decyzje, podczas gdy 
osoba reaktywna zazwyczaj reaguje na wydarzenia dopiero wówczas, kiedy się zdarzą.

Rep   Test  (zbiór   Kelly'ego)   –   pozwala   an   zbadanie   zmieniającej   się   natury   przestrzeni 
psychologicznej jednostki. Chociaż Rep Test nie mierzy emocji i uczuć w jakimś bezpośrednim 
sensie, jednak daje nam to jasny obraz tego, jak poznawcze i afektywne doświadczenia jednostki 
odnoszą się do siebie i razem konstruują czyjeś spojrzenie na rzeczywistość.

•

Badania pokazują, że czynniki genetyczne grają znaczącą rolę w determinowaniu ludzkiej 
osobowości. Gdy dziecko rozpoczyna naukę w szkole, ten wczesny temperament zostanie w 
duży stopniu zmodyfikowany przez uczenie się.

•

Nie   można   zmodyfikować   osobowości   dziecka,   ale   można   mu   pomóc   w   bardziej 
efektywnym radzeniu sobie z samym sobą.