1.  Funkcje podręczników 

 

a) według Romana Ingardena 

 

b) według Freineta  

 

c) według K. Lecha 

 

d) według Wincentego Okonia 

 

e) według Czesława Kupisiewicza 

 2. Struktura i treści podręczników 

a) Typologia podręczników szkolnych według Mysłowskiego 

b) Kryterium doboru treści podręcznika 

3. Forma podręczników 

a) Forma językowo-graficzna 

b) Strona graficzna podręcznika 

Podręczniki to jeden z najważniejszych środków dydaktycznych. Nie należy ich jednak traktowad jako 
jedynego środka pracy.  

FUNKCJE PODRĘCZNIKÓW WEDŁUG: ROMANA INGARDENA 

•  swoistą dezorganizację logicznej i rzeczowej strony procesu nauczania, spowodowaną przez 

występujące w „żywym nauczaniu” emocjonalne zaangażowanie nauczyciela i uczniów 

•  zakłócenie przebiegu lekcji przez to, że biorą w niej udział osoby o różnych właściwościach 

psychofizycznych i o różnym tempie pracy, wskutek czego lekcja nie dostarcza uczniom 
idealnie uporządkowanej, logicznie wykooczonej wiedzy o sprawach, które stanowią temat 
zajęd lekcyjnych 

•  wpływ grupy klasowej na ucznia, przy czym ujawnia się on w tym, że uczeo na lekcji jest 

„niejako niesiony przez prąd psychicznych zdarzeo gromadzonego myślenia, a więc pewnej 
formy współmyślenia, współpostrzegania, współdociekania”, jeśli zaś w domu pozostawiamy 
ucznia własnym siłom – będzie bezradny 

•  fakt, iż niektórym uczniom gromadne myślenie utrudnia znów pracę na większy wysiłek 

indywidualny zdobywają się natomiast w spokoju 
i samotności 

Były i są takie systemy dydaktyczne, gdzie podręcznik jest na wszystkich szczeblach podstawowym 
narzędziem pracy nauczycieli i uczniów, są również takie, gdzie nie tylko jest niepotrzebny, lecz wręcz 
zwalczany jako największe zło, 
np. w systemie Freineta  

 

FUKNCJE PODRĘCZNIKÓW WEDŁUG FREINETA 

Freinet uważał, że wpływ na osobowośd dziecka może mied jedynie wiedza żywa, zdobywana w 
sposób bezpośredni i na gorąco przeżywana, inspiruje ona bowiem bezpośrednio myślenie i działanie, 
natomiast wiedza książkowa, oderwana od życia, mechanicznie wtłaczana do głów, bez jakichkolwiek 
przejawów zainteresowania ze strony dzieci, raczej ogranicza ich rozwój niż mu sprzyja. 

FUNKCJE PODRĘCZNIKÓW SZKOLNYCH WEDŁUG K. LECHA 

•  podaje materiał nauczania w sposób odpowiednio uporządkowany, przejrzysty 

i dokładny za pomocą ilustracji, schematów obrazowych czy opisów 
i wyjaśnieo  

•  ułatwia uczniom prace poznawczą na lekcjach poprzez uwalnianie ich od konieczności 

dokonywania mechanicznych zapisów, streszczeo, rysunków  

•  umożliwia uczniom sprawne wracanie do przerobionego materiału 

i przypominanie poznanych zagadnieo w skróconej formie  

•  zaznajamia z metodą a zwłaszcza z modelowymi przykładami zadao bądź prac, jakie 

uczniowie będą później wykonywad samodzielnie  

•  umożliwia nauczycielom i uczniom szybkie sprawdzenie, czy wszyscy właściwie zrozumieli 

treśd lekcji  

•  usprawnia zadawanie i sprawdzanie zadao domowych, która może mied na celu: 

 

dokooczenie lub uzupełnienie pracy lekcyjnej (np. zastosowanie zdobytych wiadomości w 
praktyce)  

 

przygotowanie do lekcji następnej (np. przez przeczytanie tekstów, których treśd będzie 
przedmiotem lekcji następnej)  

•  uczy zdobywania nowej wiedzy za pośrednictwem książki oraz samodzielnego czytania ze 

zrozumieniem nowych tekstów  

ukierunkowuje samodzielną pracę przy dokonywaniu syntezy przerobionego materiału w różnych 
układach i na różnych pozioma 

FUNKCJE PODRĘCZNIKÓW SZKOLNYCH WEDŁUG WINCENTEGO OKONIA 

•  funkcja informacyjna- podręcznik może byd przewodnikiem ucznia 

w poznawaniu świata. Funkcja informacyjna polega na udostępnieniu uczniowi wiadomości w 
zakresie przewidzianym przez program i stymulowaniu procesu uczenia się oraz umożliwieniu 
uzupełnienia wiadomości zdobytych na drodze obserwacji i doświadczeo. Często nie jest to 
informacja gotowa lecz pouczenie jak zdobyd dalsze informacje.  

•  funkcja badawcza-  pobudzanie uczniów do samodzielnego rozwiązywania problemów lecz 

również do samodzielnego podejmowania badao  

•  funkcja praktyczna (operacyjna)- zadaniem podręcznika jest przygotowanie do praktycznego 

przekształcania rzeczywistości. Chodzi tu o pokazywanie możliwości przełożenia wiedzy 
teoretycznej na praktyczne zastosowania  

  

•  funkcja samokształceniowa- spełnianie tej funkcji oznacza gwarancję, 

że posługiwanie się danym podręcznikiem nie zniechęca do dalszego, samorzutnego już 
uczenia się i samokształcenia, lecz stanowi naturalna kolej rzeczy. Ta drogą jest przede 
wszystkim budzenie i rozwijanie zdolności poznawczych, technicznych i artystycznych 
człowieka, jego zainteresowao 
i pozytywnej motywacji w procesie uczenia się.  

FUNKCJE PODRĘCZNIKÓW SZKOLNYCH WEDŁUG CZESŁAWA KUPISIEWICZA 

•  motywacyjna – polega na rozwijaniu sfery emocjonalno - motywacyjnej ucznia, 

a przede wszystkim na kształtowaniu jego zainteresowania oraz pozytywnego nastawienia do 
uczenia się danego przedmiotu 

  

•  informacyjna – podręcznik umożliwia uczniom wzbogacenie zasobu posiadanej przez nich 

wiedzy, nie tylko za pomocą tekstu lecz również fotografii, rysunków, poleceo odsyłających 
do innych źródeł i metod zdobywania informacji, 
jak obserwacja czy eksperyment 

  

•  ćwiczeniowa – sprowadza się do kształtowania u uczniów pożądanych umiejętności i 

nawyków niezbędnych w procesie nauczania - uczenia się zarówno danego przedmiotu nauki 
szkolnej jak i innych przedmiotów, ułatwia uczniom zrozumienie i posługiwanie się nimi gdy 
tego wymaga sytuacja  

 TYPOLOGIA PODRĘCZNIKÓW SZKOLNYCH WEDŁUG MYSŁAKOWSKIEGO  

TRZY TYPY PODRĘCZNIKÓW SZKOLNYCH: 

1) PODRĘCZNIK WŁAŚCIWY - ściśle związany z programem i kursem danego przedmiotu 

podręcznik uniwersalny - zawiera tekst systematyczny, prezentujący za pomocą słów i sposobów 
graficznych daną dziedzinę rzeczywistości, oraz problemy do rozwiązania, pomysły badawcze, 
dwiczenia i zadania praktyczne  

podręcznik systematyczny - obejmuje uporządkowaną wiedzę, w zasadzie obejmującą rocznemu 
programowi jakiegoś przedmiotu; podręczniki takie spotyka się w szkole podstawowej, jednak 
terenem ich zainteresowania są licea, studium korespondencyjne i uczelnia wyższa.  

  

podręcznik do ćwiczeo i zajęć praktycznych - może mied charakter podręcznika zwartego, np. książka 
do dwiczeo gramatycznych czy ortograficznych 

podręcznik programowy - może obejmowad częśd rocznego kursu danego przedmiotu lub jego 
całości.  

2) UZUPEŁNIAJĄCA KSIĄŻKA - wspiera uczenie się danego przedmiotu 

3) KSIĄŻKI PODRĘCZNE – słowniki wszelkiego rodzaju, encyklopedie i inne 

Książka uzupełniająca jak i książki podręczne nie muszą odpowiadad zasadom dotyczącym 
podręczników właściwych. 

KRYTERIUM DOBORU TREŚCI PODRĘCZNIKA 

pierwsze kryterium - pozwala ze stanowiska merytorycznej dyscypliny nauki ocenid podręcznik, nie 
daje się jednak zastosowad do dydaktycznej analizy podręcznika, do oceny dydaktycznych walorów 
jego treści 

•  analiza zdao zawartych w podręczniku, wyróżnienie zdao opisowych, wyjaśniających, 

oceniających i normujących 

•  stosunek podręcznika do programu nauczania 

drugie kryterium - doboru treści podręcznika dotyczył spojrzenia na tę treśd do strony ucznia: jakie 
wiadomości ma on sobie przyswoid w „gotowej” postaci, jakie może ogarnąd jako problemy 
rozwiązane w podręczniku, to jest jako logiczne struktury, ale z pełnymi danymi, jakie problemy ma 
sam rozwiązad, jakie badania, dwiczenia, zadania prace praktyczne wykonad.  

trzecie kryterium - dotyczy wiązania nauki z życiem. Szczególnie jest ono aktualne dla matematyki i 
przedmiotów przyrodniczych, lecz także dla nauki o społeczeostwie i nauki języków 

czwarte kryterium - stosunek podręcznika do programu, na pozór zbędne, gdyż autorów obowiązuje 
trzymanie się „litery” programu w rzeczywistości jednak możliwe jest zarówno zlekceważenie 
względnie słusznych dyrektyw programu, jak też wprowadzenie do podręcznika rozwiązao lepszych 
niż w programie. Badacza interesuje więc nie tyle sama zgodnośd podręcznika z programem, 
co wszelkie odchylenia od niego.  

Ważnym elementem podręcznika jest ilustracja.  

Powinna ona odpowiadad następującym warunkom: 

•  Pełna zgodnośd z teksem 

•  Ma wartośd dokumentu – wolna od błędów merytorycznych 

•  W pełni czytelna – techniczna doskonałośd 

•  Wysokie walory estetyczne