1
DANUTA WALCZAK-DURAJ
„PODSTAWY WSPÓŁCZESNEJ SOCJOLOGII”
Rozdział pierwszy.
Socjologia jako dyscyplina naukowa.
1. Wyodrębnienie się socjologii jako dyscypliny naukowej.
Socjologia jest nauką, której przedmiotem jest ogół zjawisk i procesów związanych z
tworzeniem, funkcjonowaniem, przekształcaniem i rozpadem róŜnorodnych form Ŝycia
zbiorowego. Ogólnie moŜemy więc powiedzieć, iŜ socjologia jest nauką o zjawiskach i
procesach społecznych, o Ŝyciu społecznym. Wyodrębnienie się socjologii jako dyscypliny
naukowej następowało stopniowo od połowy XIX w . na podstawie wielu nauk. Sam termin,
"socjologia" wprowadził August Comte (1798 - 1857) w 4 tomie "Cous de philosophie positive
(1837); wcześniej zamiast pojęcia socjologia uŜywano takich terminów jak: "filozofia
społeczna", "fizyka społeczna". Od samego początku swego rozwoju socjologia, jako
dyscyplina wieloparadygmatyczna, ulegała bardzo róŜnorodnym wpływom naukowym,
zarówno o orientacji przyrodniczej (kierunki naturalistyczne łącznie ze współczesną
socjobilogią) jak i filozoficznej (np. socjologia humanistyczna F. Znanieckiego ).
Wyjaśnić przy tym naleŜy , iŜ przez paradygmat rozumieć będziemy za T . S.Kuhnem
wszystkie powszechnie w danym okresie uznawane przekonania teoretyczne (zarówno
przyrodnicze jak i filozoficzne ) oraz metody eksperymentalne, jakie stosowane są przez
specjalist6w w ich pracy badawczej. stąd teŜ nie tyle odrębny przedmiot czy metoda badawcza
zadecydowały o wyodrębnieniu się socjologii jako dyscypliny naukowej ale zdolność do
zbudowania teorii naukowej. NaleŜy zatem poczynić kilka uwag na ten temat.
Socjologia jest młodą dyscypliną, ciągle in statu nascendi ( w procesie tworzenia), stąd wszelkie
zmiany w sposobie podejścia do analizy
2
społeczeństwa wynikają w zasadzie, przede wszystkim z ingerencji czynników zewnętrznych.
Głównie z innych ideologii, wzorów myślenia naukowego, tradycji intelektualnych czy filozofii.
Jakie są zatem owe podstawowe tradycje socjologii. Rodowód współczesnej socjologii według
S.Osowskiego wyprowadzić można z sześciu odrębnych nurtów.
- nauki o państwie i sztuce rządzenia,
- historiografii, która prowadziła do uogólnień opartych na materiałach istorycznych,
- nauki o gospodarce ( ekonomii),
- nauk "o obcych ludziach" (etnografii, etnologii),
- nauki o człowieku (fizjologii i psychologii), - filozofii (zwłaszcza nurt pozytywistyczny).
Refleksja o Ŝyciu społecznym, społeczeństwie jest równie dawna jak refleksja w
ogólności. W staroŜytności problematyką socjologiczną zajmowali się tacy filozofowie jak
Platon czy Arystoteles. W tym to teŜ okresie historycznym czynione juŜ były refleksje na temat
struktury społecznej. Tak np. termin "klasa" w znaczeniu klasy społecznej spotykamy juŜ w
"Etyce" Spinozy , który w twierdzeniu 46 część III mówi o tym, iŜ "(...) doświadczenia
społeczne bywają uogólnione w zaleŜności od tego, jaką nazwą zostali obdarzeni ludzie,
których te doświadczenia dotyczą".
Główne zainteresowania socjologiczne, począwszy od ich początków w pismach
szkockich filozofów moralności (Hume, Fergusson, Shaftesburg) i francuskich filozofów
Oświecenia (Montesquieu, Turgot, Condorcet, Saint-Simon), koncentruj]ą się bądź to na
społeczeństwie jako całości obejmującej całokształt Ŝycia ludzi, bądź to na specyficznych
problemach dotyczących ludzi jako zbiorowości. Te dwa podstawowe podejścia do badania
społeczeństwa: syntetyczne ( syntetyzujące ) i diagnostyczne, z wyraźnymi implikacjami
praktycznymi, są ciągle obecne we współczesnych refleksjach socjologicznych. Po to jednak by
socjologia mogła stać się dyscypliną naukową potrzebna była teoria socjologiczna,
wypracowana w ramach tzw . podejścia analitycznego.
2. Podstawowe załoŜenia teorii socjologicznej.
Teoria socjologiczna, tak jak kaŜda inna teoria naukowa stanowi określoną konstrukcję
pojęciową, stosowaną do analizy i interpretacji
3
danych empirycznych. Konstrukcja pojęciowa składa się zaś z trzech podstawowych klas: pojęć
ogólnych, praw i innych typów generalizacji oraz z samej teorii. Wśród pojęć ogólnych
występują zarówno pojęcia porządkujące i klasyfikujące określone zjawiska ( ogólne określenia,
kategorie ) jak i pojęcia występujące w charakterze zmiennych w twierdzeniach ogólnych na
temat tych zjawisk (pojęcia operacyjne, analityczne ). Określenia ogólne stanowią rodzaj
zmiennych niezaleŜnych, określenia analityczne zaś rodzaj zmiennych zaleŜnych. Prawa
występujące w teoretycznej treści kaŜdej nauki stanowią rodzaj twierdzeń orzekających
zachodzenie jednorodnych relacji (np. współwystępowania czy współistnienia). Sama teoria zaś
to schemat pojęciowy słuŜący wyjaśnianiu określonych praw. Jak stwierdza Th.Abel, schematy
pojęciowe stanowiące treść i teorii socjologicznej zajmują w socjologii szczególne miejsce, ze
względu m.in. na jej subdyscyplinarność. Istnieć musi przede wszystkim taka klasa konstrukcji
teoretycznych, które są powszechnie uŜywane we wszystkich badaniach socjologicznych. Tym
samym stanowią one rzeczywistą treść teorii socjologicznych bez względu na to, czy w
badaniach socjologicznych stosujemy podejście "syntetyczne", "diagnostyczne" czy
"analityczne". W socjologii, z uwagi na złoŜoność zjawisk Ŝycia społecznego stosowana jest
metoda budowania teorii idealizacyjnych.
Wtedy to narzędziem poznawczym moŜe stać się konstruowanie "typów idealnych "
badanych zjawisk i procesów . Przykładem moŜe być tutaj weberowska koncepcja (M. Weber -
1864-1920) typów idealnych, traktowanych jako pojęcia analityczne o jakościowym
charakterze, słuŜące do organizacji i interpretacji danych, posiadających heterogeniczne
(zróŜnicowane) właściwości.
Generalnie, zgodnie z typologią stosowaną w odniesieniu do nauki wyróŜnić moŜna pięć
kategorii praw socjologicznych.
a) Prawa stwierdzające stałe współwystępowanie faktów społecznych.
Takim prawem moŜe być np. stwierdzenie, iŜ wszelka socjalizacja zaczyna się w grupach
pierwotnych (rodzinie, grupie rówieśniczej - Ch. Cooley).
b)'Prawa stwierdzające zaleŜność. funkcjonalną lub współzmienność faktów społecznych. Takim
prawem moŜe być stwierdzenie, iŜ im bardziej jednostka pragnie być zaakceptowana przez
grupę, tym większą wykazuje gotowość do ulegania naciskom tej grupy (E.Aronson).
c) Prawa stwierdzające prawidłowości rozwoju i regularne tendencje.
Na przykład: Intensywna industrializacja przyczynia się do wahań stopy wzrostu i dystrybucji
ludności poprzez takie środki, jak wzrost ośrodków metropolitarnych, zasiedlanie nowych
terenów , pośredni wpływ na organizację rodziny i stopę Ŝyciową oraz postępującą
sekularyzację, która prowadzi do otwarcia struktury klasowej.
d) Prawa orzekające o podobieństwie lub
4
statystycznym prawdopodobieństwie związku pomiędzy faktami społecznymi. Na przykład:
Zachowanie przestępcze jest bardziej prawdopodobne: a) wśród ludzi, którzy nie są związani
ś
ciśle ze swą grupą społeczną lub z ogółem społeczeństwa, gdyŜ nie podzielają norm
zachowania; b ) wśród męŜczyzn; c ) wśród grup klasy niŜszej ; d) wśród ludzi młodszych; e )
wśród pewnych grup mniejszościowych; t) na terenie miast; g) w środowiskach o mniejszej
religijności; h) raczej w czasach normalnych niŜ w okresie wojen lub klęsk (B. Berelson, G.A.
Steiner).
e) Prawa stwierdzające lub sugerujące związek przyczynowy pomiędzy faktami społecznymi. Na
przykład: Udział we wsp6lnych interesach i ich realizowanie jest koniecznym i wystarczającym
warunkiem rozwoju integracji społecznej NaleŜy przy tym zaznaczyć, iŜ prawo socjologiczne,
aby mogło być uznane za prawo musi się opierać nie tylko na uznanych faktach ale równieŜ na
określonych, uzasadnionych racjach. Stąd teŜ wiele praw ograniczonych jest co do miejsca i
czasu: poszczególnych okresów historycznych, konkretnych obszarów kulturowych.
Teorie socjologiczne Są więc ułoŜone na continuum wedle takich kryteriów jak: sprawdzalność,
uniwersalność, precyzja, elegancja i zdolność predykcji. Dość często mówi się o ogólnych
teoriach socjologicznych, teoriach "średniego zasięgu" (np. teoria roli społecznej, biurokracji,
dysonansu poznawczego, anomii społecznej itp.). Continuum to moŜemy równieŜ ustalić ze
względu na relacje między dwoma zasadniczymi składnikami kaŜdej nauki "teoretycznym"
(wyraŜającym się w formie abstrakcyjnej i przy pomocy swobodnie ustalonych pojęć) i
"empirycznym" (wyraŜającym się na ogół w kategoriach, konkretnych, nieinstrumentalnych,
fenomenologicznych). Biorąc pod uwagę wzajemną relację tych dwóch składników stwierdzić
naleŜy, iŜ socjologia z całą pewnością zawiera przewagę elementów empirycznych nad
teoretycznymi; jest więc, np. w porównaniu do fizyki jest nauką bardziej empiryczną. Przy tym
jest jednocześnie nauką specjalnego rodzaju; głównie z tego względu, iŜ jak pisał wielki polski
socjolog, F.Znaniecki "Systemów społecznych, przeciwnie niŜ systemów naturalnych, nie
moŜna rozpatrywać tak, jakby istniały całkowicie niezaleŜnie od doświadczeń i działań
człowieka. KaŜdy system społeczny istnieje nieodmiennie w sferze doświadczeń i działań
poszczególnych ludzi. [...] Gdyby wyeliminować współczynnik humanistyczny i gdyby uczeni
usiłowali badać system kulturowy podobnie jak badają system naturalny [...], system ten
zniknąłby i zamiast niego znaleźliby chaotyczną masę naturalnych rzeczy i procesów , w
niczym niepodobne do rzeczywistości, jakiej badacze podjęli. Rola współczynnika
humanistycznego w socjologicznym namyśle nad przebiegiem Ŝycia społecznego uwidacznia
się zwłaszcza w tym obszarze ludzkich działań i przeŜyć, które określamy mianem kultury.
Rozdział drugi.
5
Więź społeczna.
1. Pojęcie więzi społecznej.
Termin więź społeczna jest terminem, który przeniknął do socjologii z języka
potocznego. w Polsce rozpowszechnił je L. Krzywicki pod koniec XIX wieku ("Pierwociny
więzi społecznych"), który uwaŜał, Ŝe to właśnie dzięki więzi społecznej społeczeństwo tkwi
niejako całą swą treścią w jednostce. w socjologii zachodniej uŜywa się raczej terminu
społeczna organizacja bądź integracja. Aczkolwiek z pojęciem więzi wiąŜe się szereg
kontrowersji i kłopotów definicyjnych, moŜemy jednak przyjąć, iŜ występują dwie podstawowe
orientacje w jej ujmowaniu.
Pierwsza orientacja. w której autorzy odwołują się do porządku motywacyjnego
(subiektywnego) i traktują więź jako ogół procesów zbiorowego działania, wyprowadzanego z
wewnętrznych stanów psychicznych jednostek, z poczucia łączności psychicznej z innymi,
procesów identyfikacyjnych.
Druga orientacja. w której autorzy odwołują się do porządku obiektywistycznego i
traktują , więź jako ogół stosunków i zaleŜności w grupie społecznej. ze względu na
współwystępowanie tych dwóch podstawowych orientacji pojęcie więź społeczna określane teŜ
jest przez takie zbliŜone semantyczne terminy , jak: więzy , związek. złączenie, powiązanie czy
teŜ przez terminy zapoŜyczone, jak: integracja, harmonia, koherencja, identyfikacja,
solidarność. Jedne z tych pojęć odnoszą się tylko do analizy zbiorowości (harmonia, integracja),
inne równieŜ do poszczególnych jednostek, ich obiektywnych zaleŜności, postaw i działań
(powiązanie, przywiązanie ). Jeden z terminów synonimicznych, dość powszechnie uŜywanych,
odnosi się wyłącznie do jednostek; jest nim termin identyfikacja ( utoŜsamianie się).
To co jednak rodzi najwięcej problemów w analizie więzi społecznej to jej dwoisty
charakter, powodujący, iŜ moŜna ją odnosić zarówno do tego, co w Ŝyciu społecznym wynika z
harmonii i więzów psychicznych, emocjonalnych o silnym ładunku dodatnim jak i do tego, co
ludzi dzieli i wywołuje konflikty .
" Stad teŜ wydaje się, iŜ najbardziej adekwatną definicją więzi społecznej jest definicja J.
Szczepańskiego. który określają jako: "(..) zorganizowany system stosunków., instytucji
ś
rodków kontroli społecznej, skupiający jednostki, podgrupy i inne elementy składowe
zbiorowości w całość zdolna do trwania i rozwoju.
Przy tak ogólnej, szerokiej definicji
6
więzi moŜemy wydzielić trzy podstawowe stany czy sytuacje społeczne oznaczające więź:
a) Więź jako coś naturalnego, spontanicznego, zazwyczaj nie będącego przedmiotem refleksji
jednostek uczestniczących w tej więzi. MoŜna ją określić mianem więzi naturalnej (łączącej np.
matkę i dziecko ale nie tylko ).
b ) Więź jako intencjonalny związek, w którym stosunki i zaleŜności między partnerami oparte
są na zasadzie umowy bądź chęci czy woli przystąpienia do juŜ spójnej grupy. Więź taką moŜna
nazwać więzią zrzeszeniową lub stanowioną dowolnie; więź taka angaŜuje zazwyczaj
emocjonalnie jej członków i pociąga za sobą celowe działania.
c) Więź jako przymus, nacisk, coś zewnętrznego wobec partnerów interakcji, coś narzuconego.
Więź taką moŜna nazwać więzią stanowioną z zewnątrz, a nawet pod przymusem. Tak np. F.
Tónnies w definicji więzi społecznej akcentuje właśnie przymus; dla niego więź to
przeciwieństwo wolności, to mus, powinność, brak przyzwolenia.
Odpowiadając na pytanie o to, czym jest więź społeczna odpowiadamy zarazem na wiele
innych pytań. NaleŜą do nich pytania o to, jak ludzie łączą się w trwałe lub bardziej luźne
całości, jak tworzą wartości i normy grupowe a następnie ich przestrzegają. Więź społeczna nie
ma jednak swego substratu (nie jest rzeczą); istnieją tylko określone zachowania ludzkie,
wyznaczone przez bardzo róŜnorodne uwarunkowania.
MoŜna zatem powiedzieć, iŜ w szerokim ujęciu więzi społecznej mieści się to wszystko,
co prowadzi do tworzenia i rozwoju grup i innych zbiorowości społecznych. Do czynników
łączących ludzi w grupy i inne zbiorowości naleŜą wszelkie zjawiska przyczynowe i
celowościowe, zewnętrzne i wewnętrzne, działające niezaleŜnie od świadomości i
Uświadamianie przez jednostkę. Czynnik te podlegają bądź to łączeniu mechanicznemu bądź
teŜ przez podobieństwo (np. integracja kulturowa, normatywna) czy na zasadzie organicznej, w
oparciu o róŜnice, uzupełnianie się, współpracę (integracja funkcjonalna). MoŜemy równieŜ
mówić o łączeniu bezpośrednim (typowym dla przebiegu procesów interakcyjnych) lub
pośrednim (przede wszystkim poprzez rzeczy, obiekty, symbole ).
Gdybyśmy jednak posługiwali się wąskim rozumieniem więzi społecznej, pojęcie to mieściłoby
się jedynie w obszarze podstawowego pytania o to, co łączy , spaja i utrzymuje ludzi razem,
jaka jest treść tego, co łączy? pytanie o to, jak to łączenie się odbywa, w jaki sposób tworzy się
pewna całość a więc pytanie o proces łączenia moŜna by odnosić do pojęcia integracji. Przy
czym o integracji mówimy wtedy, gdy członkowie grupy wyznaczają sobie cele, które moŜna
osiągnąć tylko wspólnie, tzn. kiedy na tym tle powstają między nimi kooperacje.
W. S. Landecker wyróŜnia przy tym róŜe typy integracji, stanowiące kombinację takich
podstawowych elementów , jak normy społeczne, osoby i ich zachowania. Pierwszym z nich
jest integracja kulturowa, tworzona na podstawie określonych wzorów kulturowych, między
którymi zachodzi bądź to wysoki stopień
7
spójności /konkretność/ bądź teŜ wysoki stopień rozbieŜności / wliczając w to oczywiście
wszystkie stany pośrednie/ . Drugą jest integracja normatywna, będąca wskaźnikiem stopnia
zachowań konformistycznych w grupie społecznej, a więc zgodności między normami
grupowymi a zachowaniami. Trzecia to integracja komunikatywna (łącznościowa) polegającą
na wymianie między członkami grupy symboli, znaczeń i informacji. Czwarta to integracja
funkcjonalna, odnoszona do procesu wymiany usług między członkami grupy. Ma więc ona
charakter obiektywny i wynika z podziału pracy. Wszystkie te rodzaje integracji traktować
naleŜy oczywiście jako proces, w którym stopień natęŜenia integracji moŜe być bardzo róŜny ,
ale zawsze prowadzi do powstania pewnych społecznych całości. Tak rozumiana integracja
oznacza raczej szczegółowe aspekty i rodzaje powiązań i mając wyraźnie proceduralny
charakter nic nie orzeka o stanie integracji.
Z tego teŜ powodu, przy węŜszym rozumieniu pojęcia więzi społecznej rezultat
procesów integracyjnych (procesów łączenia) w odniesieniu do konkretnej grupy społecznej
określić moŜna mianem spójności grupowej.
Przy czym owa spójność moŜe mieć zarówno wymiar czysto formalny i oznaczać siłę
więzi grupowej bez względu na genezę i rodzaj więzi łączących, jak i wymiar czysto
subiektywny . Spójność oznacza wtedy więź psychiczną między członkami danej grupy, która
ma wyraźne korelaty świadomościowe i behawioralne ( odnoszące się do określonych
zachowań).
Następne pytanie wynikające z określenia spójności grupowej to pytanie o jej następstwa.
Takim z generalizowanym następstwem spójności jest solidarność. W literaturze przedmiotu
występują dwa rozumienia solidarności. Pierwsze, tradycyjne i szerokie zarazem rozumienia
oznacza wszystko to, co łączy ludzi razem w określone całości (stanowi więc równowaŜnik
pojęcia więź społeczna). w węŜszym rozumieniu solidarność oznacza relację części do całości,
pewne funkcjonalne zachowania jednostek, zmierzające do realizacji celów grupy. Tak więc
posługując się tym drugim rozumieniem solidarności moŜemy powiedzieć, iŜ następstwem
spójności grupowej jest osiągnięcie przez nią zakładanych celów. MoŜemy wiec powiedzieć, Ŝe
o ile szerokie rozumienie więzi społecznej odnosi się do wszelkich zjawisk i procesów
zachodzących w grupie, o tyle wąskie rozumienie odnosi się jedynie do zespołu elementów
wspólnych, koniecznych i wystarczających dla powstania i istnienia grupy.
Przechodząc zatem od najwęŜszego do najszerszego rozumienia więzi społecznej
wyróŜnić moŜemy pięć sposobów jej ujmowania:
a) zespół element6w i czynników wspólnych, koniecznych i wystarczających dla powstania
grupy społecznej,
b) zespół czynników koniecznych dla istnienia grupy społecznej,
c)
zespół
czynników
prowadzących
do
8
powstania i istnienia grupy społecznej,
d) zespół zjawisk zachodzących w trakcie tworzenia i funkcjonowania grupy społecznej,
e ) wszelkie powiązania zaleŜności, relacje i stosunki jakie zachodzą między jednostkami
będącymi nośnikami więzi.
przyjmując zatem załoŜenie, iŜ więź społeczną moŜemy przedstawić zarówno jako
proces jak i stan, naleŜy przede wszystkim wyjść od krótkiej analizy mechanizmu tworzenia
więzi społecznej, nie wnikając juŜ bliŜej w to, czy mamy do czynienia z więzią naturalną,
zrzeszeniową czy stanowioną z zewnątrz.
2. Proces tworzenia się więzi społecznej.
Proces tworzenia się więzi społecznej i mechanizmy towarzyszące temu procesowi jest
równoznaczny z procesem tworzenia się społeczeństwa. śledzenie tego procesu jest oczywiście
zabiegiem czysto analitycznym, w kt6rym nie moŜna jednak przeciwstawić zdecydowanie
subiektywnych czynników i elementów - elementom i czynnikom obiektywnym.
Do XVII i XVIII wieku przedstawiciele nauk społecznych byli przekonam, iŜ podstawą
tworzenia społeczeństwa są dwa rodzaje organizacji: organizacja państwowa (rozumiana jako
polityczna organizacja społeczeństwa) i organizacja kościelna (religijna).
Dopiero później zaczęto zwracać uwagę na to, iŜ o spójności wewnętrznej zbiorowości ludzkich
decyduj ą przede wszystkim procesy spontaniczne, stanowiące równieŜ podstawą tworzenia się
organizacji państwowych i religijnych. J. Szczepański zaznacza przy tym, iŜ "Socjologia jako
odrębna nauka zaczęła się rozwijać właśnie wtedy, gdy zaczęto szukać praw rządzących tymi
spontanicznymi procesami Ŝycia zbiorowego. Wśród tych zagadnień problem wewnętrznej
spójności grup, problem utrzymywania się zbiorowości i trwania jako identycznych całości,
mimo zmiany składu członków, utrzymywania norm, wzorów zachowań, wartości kulturowych
itp. wysuwał się na czoło, jako podstawowy
6
.
Powstaje zatem pytanie jakie podstawowe elementy składają się na proces tworzenia i
podtrzymywania więzi. Wspomniany juŜ J. Szczepański stwierdza, iŜ pierwszym, najprostszym
elementem jest styczność przestrzenna między jednostkami, która moŜe mieć zarówno charakter
bezpośredni, jak i pośredni (poprzez informację w środkach masowego przekazu). MoŜemy ją
określić jako akt"(...) spostrzeŜenia innego osobnika lub uświadomienia sobie jego istnienia w
przestrzeni, w której przebiega działalność
9
człowieka. Jej podstawowym składnikiem jest zdanie sobie sprawy z istnienia innych ludzi w tej
przestrzeni i spostrzeŜenia ich cech
7
. Styczność przestrzenna nie musi oczywiście prowadzić do
pojawienia się dalszych etapów rozwoju więzi, zwłaszcza wtedy, gdy ma ona zupełnie przelotny
i przypadkowy charakter (styczność przestrzenna w środkach komunikacji miejskiej, w
sklepach, kinach czy teatrach).
Styczność przestrzenna przerodzić się może w styczność i łączność psychiczną. Ma to
miejsce wtedy, gdy wystąpi zainteresowanie drugą osobą z punktu widzenia bardzo różnych,
zarówno świadomych jak i nieświadomych potrzeb (ekonomicznych, społecznych,
emocjonalnych itd.). Zainteresowanie to może być zarówno jednostronne jak i dwustronne,
stanowiące bardziej pewną podstawę do rozwoju więzi społecznej. Styczność psychiczną
tworzą więc wzajemne zainteresowania (może mieć ona zarówno charakter bezpośredni jak i
pośredni), które niekoniecznie muszą wiązać się z rozwojem pozytywnych emocji i postaw.
Styczność psychiczna przekształcić się może w łączność psychiczną prowadzącą do rozwoju
wzajemnych sympatii, przywiązania itp. Nie jest to jednak warunek konieczny do pojawienia się
następnego elementu więzi, tj. styczności społecznej, w której występuje nie tylko element
zainteresowania ale również podejmowania określonych czynności.
Styczności społeczne są to pewne układy, złożone przynajmniej z dwóch osób oraz
pewnej wartości, która jest przedmiotem tej styczności, a także pewne czynności dotyczące tej
wartości. Styczności społeczne stanowią w istotny sposób o charakterze grupy, ponieważ mają
one bardzo różnorodną treść i formę. Stąd też wydziela się kilka podstawowych,
dychotomicznie (dwudzielnie) ujętych rodzajów styczności:
a) przelotne (pytanie na ulicy o drogę, godzinę) i trwałe (kupowanie gazety u tego samego
kioskarza),
b) publiczne i prywatne (student składający egzamin przed wykładowcą i np. ten sam student
proszący kolegę o poŜyczenie ksiąŜki),
c) rzeczowe i osobiste (np. kupienie akcji w biurze maklerskim i pomoc kolegi w
przygotowaniu się do egzaminu),
d) pośrednie i bezpośrednie (np. wysłuchanie czyjegoś wystąpienia w telewizji i wszelkie
czynności wykonywane przez co najmniej dwóch partnerów na zasadzie face - to - face czyli"
twarzą w twarz").
Grupując powyŜsze pary w szersze układy moŜemy przy ich pomocy określić charakter
powstającej więzi społecznej. Tak więc dominacja styczności społecznych o charakterze
przelotnym,
publicznym,
rzeczowym
i
pośrednim
typowa
jest
nie
tylko
dla
1
określonych zbiorowości rozpatrywanych w perspektywie makrostrukturalnej (łącznie z tzw.
społeczeństwem masowym) ale równieŜ moŜe odnosić się do poszczególnych jednostek,
uczestników "samotnego tłumu".
Dalszy element konstytuujący więź społeczną to interakcje czyli inaczej wzajemne
oddziaływanie na siebie jednostek. Jak się podkreśla, interakcja ta moŜe mieć zarówno charakter
bezpośredni (intencjonalny) i wynikać z subiektywnych zamierzeń, jak i pośredni, oparty na
symbolach i uczestnictwie jednostek (w sposób zapośredniczony) w szerszych zbiorowościach
(bez subiektywnych zamierzeń).
Wzajemne oddziaływania są "(...) systematycznym, trwałym -wykonywaniem działań
skierowanych na wywołanie u partnera określonej reakcji, przy czym reakcja ta z kolei
wywołuje nowe działania pierwszego osobnika. "
9
Stąd teŜ uznaje sieje za podstawowy składnik
zjawisk i procesów zachodzących w określonej zbiorowości. Dotyczy to zarówno procesów
podporządkowania jak i dominacji, współpracy i konfliktów między jednostkami czy grupami
społecznymi.
Zarazem jednak wzajemne oddziaływania przebiegają wedle stałych zasad i wzorów
postępowania nie tylko zrozumiałych dla osób na które chcemy oddziaływać ale równieŜ przez
nich akceptowanych i mieszczących się w szerszych zasadach postępowania, opanowanych w
procesie socjalizacji. W analizie wzajemnych oddziaływań uczestników interakcji szczególną
uwagę zwraca się na metody działań społecznych, mające prowadzić do osiągnięcia
zakładanego celu. F. Znaniecki a za nim wielu innych polskich socjologów uwaŜa, iŜ wszelkie
metody działań społecznych, występujące we współczesnych nam społeczeństwach są
pochodnymi dwóch podstawowych metod: metody negatywnego przymusu (nakazu i zakazu) i
pozytywnego nakłonienia (perswazji, czyli przekonywania). W procesie interakcji istotną rolę
odgrywają nie tylko metody działania ale równieŜ same narzędzia tego działania, które określa
się mianem wzorów działań społecznych. Wzory te, stanowią jasne dla obydwu stron interakcji
"przepisy" stosowania róŜnych metod działań społecznych (podporządkowywania, nakłaniania
do współpracy, wyraŜania buntu itp.) mają charakter czysto kulturowy, a więc róŜnią się bardzo
w zaleŜności od społeczeństwa (np. potakiwanie głową w jednym społeczeństwie jest wyrazem
zgody, potwierdzenia w innym zaś wyrazem zaprzeczenia)
Jak juŜ wspominaliśmy, wszystkie wzory działań jednostki przyswajają sobie w toku
socjalizacji, zarówno pierwotnej jak i wtórnej. JednakŜe poszczególne zbiorowości mogą takŜe
wytwarzać swoje własne wzory działania, które choć są zwykłymi replikami wzorów przyjętych
w szerszych zbiorowościach, mogą być stosowane do sytuacji i zadań charakterystycznych
tylko dla tej jednej zbiorowości.
Wzajemne oddziaływania prowadzące do modyfikowania zachowań, postaw, systemów
wartości zarówno w wymiarze jednostkowym jak i grupowym są trwałym elementem więzi
społecznej, stanowiącym podstawę do rozwoju jej następnego elementu -stosunków
społecznych. Stosunki społeczne odnoszą się do
1
tych wszystkich oddziaływań partnera na partnera, które są względnie uregulowane nie tylko
poprzez określone wzory działań społecznych ale równieŜ poprzez określoną płaszczyznę, na
której te oddziaływania przebiegają. J. Szczepański definiując stosunki społeczne, które mówiąc
ogólnie porządkują, systematyzują i organizuj ą Ŝycie społeczne w pewną całość pisze, iŜ
stanowią one "(...) pewien układ zawierający następujące elementy: dwóch partnerów (jednostki
i grupy), jakiś łącznik czyli przedmiot, postawa, interes, sytuacją, która stanowi "platformą"
tego stosunku, dalej pewien układ powinności i obowiązków czyli unormowanych czynności,
które partnerzy powinni wobec siebie wykonywać. Stąd teŜ moŜna mówić o stosunkach
koleŜeńskich, przyjacielskich, politycznych, stosunkach pracy. Znaczna część stosunków
społecznych przybiera postać zaleŜności społecznych (np. stosunki między władzą a
obywatelami, przełoŜonymi a podwładnymi itd.), wymikajacych ze świadomych oddziaływań
ludzi na siebie w ramach określonej grupy społecznej. Mimo róŜnorodności podejść do
definiowania tego pojęcia występującego nie tylko w języku potocznym ale i w wielu
dyscyplinach naukowych, moŜemy przyjąć, iŜ zajeŜność^połeczna z perspektywy więzi
społecznej oznacza przede wszystkim dysponowanie zespołem środków (przemocy, prawnych,
moralnych, religijnych, magicznych, emocjonalnych) zapewniających asymetryczny przebieg
stosunków społecznych. Mogą to być stosunki podporządkowania, nakłaniania, wymuszania
czy dominowania.
Proces kształtowania więzi społecznej nie kończy się na stosunkach i zaleŜnościach
społecznych, choć to one właśnie w sposób wyraźny decydując trwałości i ciągłości określonej
zbiorowości. WaŜnym elementem tego procesu są instytucje społeczne, które są określonymi
sposobami utrwalania zasad, wedle których przebiegają stosunki społeczne, zwłaszcza zasad
wyprowadzanych z określonych norm i wartości. Tym samym instytucje społeczne stanowią
istotny składnik następnego elementu - kontroli społecznej/Przy czym rozumienie instytucji
społecznych jest w analizie więzi społecznej nieco inne niŜ w potocznym odczuciu^Przede
wszystkim wskazać moŜna na cztery podstawowe znaczenia, w jakich to pojęcie w socjologu
występuje:
a) instytucje jako zespoły ludzi powołane do realizacji zadań waŜnych dla danej zbiorowości
(np. rada gminy),
b) instytucje jako zespoły czynności wykonywane przez niektórych członków grupy w jej
imieniu (uprawnienia i moŜliwości działania w imieniu grupy - np. starostowie),
c) instytucje jako dobra materialne i środki działania pozwalające i umoŜliwiające wskazanym
członkom grupy publiczne wykonywanie zadań regulujących funkcjonowanie grupy i
zaspokajanie jej potrzeb (budŜet, fax itp.),
d) instytucje jako istotne role społeczne niektórych członków grupy''.
Tak więc niezaleŜnie od róŜnic w sposobach ujmowania moŜemy powiedzieć, iŜ instytucje
społeczne są "(...) zespołami urządzeń, w
1
których wybrani członkowie grup otrzymują uprawnienia do -wykonywania czynności
określonych publicznie i impersonalne, dla zaspokojenia potrzeb jednostkowych i grupowych i
dla regulowania zachowań innych członków grupy"
12
. Z definicji tej wynika, iŜ w kaŜdej
zbiorowości funkcjonuje bardzo wiele instytucji, które badacze próbują poklasyfikować.
Najbardziej ogólny podział instytucji społecznych to podział na instytucje formalne i
nieformalne. Instytucja formalna to zbiorowość zorganizowana i funkcjonująca wedle reguł
formalnych, przewidzianych prawem:
szkoła, zakład przemysłowy, partia polityczna, szpital, wyŜsza uczelnia. Instytucje formalne
dość często określane są mianem organizacja które utworzone zostały do realizacji ściśle
określonych celów. Instytucje te są na ogół duŜymi zbiorowościami, wewnętrznie
zróŜnicowanymi i ustrukturalizowanymi, o róŜnym stopniu otwartości na wpływy otoczenia
społecznego (innych zbiorowości społecznych). Szczególnym przykładem instytucji formalnych
są tzw. instytucje totalne (nazwa nadana przez E. Goffmana)
13
- więzienia, klasztory, szpitale
psychiatryczne, koszary, domy opieki, obozy koncentracyjne - których wspólną cechą jest
właśnie izolacja od świata zewnętrznego i wszechogarniająca kontrola społeczna nad
członkami, posługująca się często środkami przymusu.
Instytucje nieformalne to takie instytucje, których funkcjonowanie nie zostało ujęte w
Ŝ
adnych sformalizowanych przepisach, zaakceptowanych przez szersze zbiorowości. Z tego teŜ
względu instytucją nieformalną moŜe być zarówno banda chłopców bawiąca się na podwórku,
która ma swego wybranego przywódcę jak i międzynarodowa mafia o bardzo złoŜonej,
wewnętrznej strukturze. Instytucje nieformahie dysponują wobec swoich członków bardzo
szerokim repertuarem środków skłaniających ich do postaw i zachowań zgodnych z
oczekiwaniami. Niekiedy zaś skuteczność czy rygoryzm instytucji nieformalnej jest większy niŜ
formalnej. Warto równieŜ podkreślić, iŜ bardzo wiele instytucji formalnych (organizacyjnych)
nie zaspokaja wielu potrzeb swoich członków. Wtedy to w ramach albo obok takiej instytucji jej
członkowie tworzą własne normy i wzory postępowania - instytucję nieformalną. W niektórych
instytucjach totalnych przybiera to często postać tzw. drugiego tycia, które będąc instytucją
nieformalną wymierzone jest przeciwko organizacji formalnej.
Klasyfikując instytucje według funkcji pełnionych w zbiorowościach (kryterium
merytoryczne) wyróŜnić moŜemy: instytucje ekonomiczne, polityczne, wychowawcze, kulturalne
i socjalne (w tym tzw. instytucje ceremonialne (określenie uŜyte przez H. Spencera), dotyczące
niesformalizowanych sposobów obchodzenia uroczystości, wzajemnych odnoszeń się do
siebie), religijne. Z tej krótkiej charakterystyki wynika, iŜ instytucje •potoczne tym się przede
wszystkim róŜnią od wcześniejszych elementów więzi społecznej, iŜ mają charakter zewnętrzny
wobec jednostki, nie stanowią wartości zintemalizowanych przez jednostkę. Stąd teŜ istotnym
dla przebiegu Ŝycia jest sposób ułoŜenia instytucji w pewien spójny system, który w miarę
bezkonfliktowo i elastyczne przyczyniać się będzie do realizacji określonych celów i zadań
poszczególnych zbiorowości.
Wspomnieliśmy
na
początku,
iŜ
instytucje społeczne zarówno formalne jak i
1
nieformalne pełnią równieŜ funkcję kontroli nad swymi członkami. Kontrola społeczna jest tym
elementem więzi społecznej, który powoduje, iŜ przebieg Ŝycia społecznego jest w miarę
uporządkowany, zaś jego uczestnicy mogą nawzajem przewidywać i oczekiwać określonych,
wzajemnych zachowań. Samo pojęcie kontroli społecznej wprowadził w 1901 r. amerykański
socjolog E. A. Ross. Ma ono nieco inne znaczenie niŜ potoczne w języku polskim Sprawdzenie;
odnosi się ono równieŜ do procesów i sytuacji kierowania, regulowania, sterowania czy
nadzoru. Oczywiście nie wszystkie sfery ludzkiej aktywności i działań jednostek poddawane są
nadzorowi społecznemu. W zaleŜności od typu społeczeństwa i jego wewnętrznej
strukturalizacji kaŜdy człowiek posiada szerszy lub węŜszy zakres prywatności. Na ogół jednak
nie odnosi się ona do zachowań i postaw waŜnych w swych skutkach dla poszczególnych
zbiorowości. Zachowania i werbalizowane postawy, które nie są społecznie akceptowane
spotykają się z określonym rodzajem sankcji społecznych, stanowiących istotny element
kontroli społecznej. Jak stwierdza J. Szczepański "KaŜda grupa, kaŜda zbiorowość społeczna
rozwija szereg miar, sugestii, sposobów przekonywania, nakazów i zakazów, system perswazji i
nacisku, sankcji aŜ do przymusu fizycznego włącznie, system sposobów wyraŜania uznania,
wyróŜniania, nagród dzięki któremu doprowadza zachowania jednostek i podgrup do zgodności
z przyjętymi wzorami działania, do respektowania kryteriów wartości, słowem przy pomocy
którego kształtuje konformizm członków.
MoŜna zatem przyjąć, iŜ w skład kontroli społecznej wchodzą zarówno wzory zachowań
(role społeczne), mechanizmy przekazywania ich jednostce (mechanizmy uczenia się poprzez
system kar i nagród, naśladownictwa czy identyfikacji) jak i normy i wartości, określające
nakazy i zakazy a ujęte w takie instytucje jak moralność, prawo czy religia. Normy i wartości by
stały się regulatorami naszych zachowań muszą być w znacznym stopniu zintemalizowane,
czemu z kolei słuŜą mechanizmy konformizowania jednostek. Przy czym w uzasadnieniu norm
zbiorowość wprowadzająca jednostkę w Ŝycie społeczne odwohije się bądź to do tradycji i
doświadczenia, do słuszności wpajanych norm, bądź teŜ do reguły prawnej ("bo tak stanowi
prawo"). Normy te są więc bardzo róŜne, róŜną teŜ mają siłę oddziaływania. To co je jednak
łączy, to ich funkcjonalność wobec określonych zbiorowości społecznych, zmiennych w czasie i
przestrzeni a jednak ciągle zachowujących swą toŜsamość.
Z tego teŜ powodu mówi się o tzw. relatywizmie systemu normatywnego jak i absolutyzowaniu
norm społecznych, o skłonności do narzucania norm i zasad innym. Przewaga jednej z tych
postaw zaleŜy przede wszystkim od charakteru i treści więzi społecznej.
Niektórzy autorzy definiując pojęcie kontroli społecznej eksponują zresztą przede
wszystkim czynnik normatywny, pisząc, iŜ "Kontrola społeczna to zespół czynników kształ-
tujących zachowanie jednostki w sposób społecznie poŜądany. Czynniki te występują w dwóch
aspektach - statycznym i dynamicznym. Aspekt statyczny - to społeczny system normatywny
przedstawiający wzorzec zachowań wymaganych. Aspekt dynamiczny - to społeczne
oddziaływanie represyjne i prewencyjne, podjęte w wyniku stwierdzenia rozbieŜności między
aktualnym lub prawdopodobnym zachowaniem jednostki a wymaganiami systemu
normatywnego oddziaływania zmierzające do
1
usunięcia lub zmniejszenia tej rozbieŜności.
Biorąc zaś pod uwagę fakt, iŜ system normatywny moŜe być albo zinternalizowany
przez jednostkę albo teŜ wyegzekwowany przez instytucje społeczne, J. Szczepański w zespole
ś
rodków kontroli społecznej wyróŜnia dwa jak gdyby rodzaje mechanizmów: mechanizmy
psychospołeczne i materialna - społeczne. Pierwsze z nich odnoszą się do procesów
internalizacji norm i wartości, które powodują, iŜ kontrola społeczna ma charakter
"wewnętrzny", oznaczający przymus moralny ("społeczeństwo wewnątrz nas"), drugie zaś
odnoszą się do stosowania przez instytucje określonego przymusu i mają charakter
"zewnętrzny" wobec jednostki. Psychospołeczne mechanizmy kontroli społecznej odnoszą się
nic tylko do zinternalizowanych przez jednostkę norm i wartości ale równieŜ do potrzeb
bezpieczeństwa i uznania, które kaŜda jednostka pragnie zrealizować, poniewaŜ zapewnia to jej
wewnętrzną równowagę psychiczną. Potrzeby te zaś mogą być zrealizowane przede wszystkim
poprzez zachowania zgodne z oczekiwaniami zbiorowości w której uczestniczy.
Specjalnym rodzajem mechanizmów kontroli społecznej nad jednostką, mieszczących
się, jak to podkreśla J. Szczepański, na pograniczu mechanizmów psychospołecznych i
materialne - społecznych ss^zwyczaje i obyczaje. Zwyczaje są uwzorowanymi sposobami
zachowań jednostkowych lub grupowych w sytuacjach, które nie wywołują negatywnych reakcji
otoczenia społecznego, a które oparte są bądź to na tradycji, na dawnych obrzędach religijnych,
bądź teŜ na indywidualnych nawykach. Zaliczyć moŜemy do nich zarówno zwyczaj specjalnego
ubierania się, późnego wstawania, przygotowywania choinki na Święta BoŜego Narodzenia, jak
zwyczaje wypracowywane przez grupę i tylko dla niej charakterystyczne (np. zwyczaj grupy
studenckiej polegający na chodzeniu po kaŜdym kolokwium do wesołego miasteczka). Obyczaj
zaś to "(...) ustalony sposób postępowania, z którym grupa wiąŜe juŜ pewne oceny moralne i
którego naruszenie -wywołuje sankcje negatywne. Obyczaj zakłada juŜ wyraźnie pewien
przymus w uznawaniu wartości grupowych i przymus w takim definia\vaniu sytuacji, które
prowadzi do zachowań poŜądanych z punktu widzenia grupy. Ze względu na fakt, iŜ obyczaje
odnoszą się do wartości uznawanych przez grupę i mających istotny wpływ na funkcjonowanie
grupy, obwarowane są one sankcjami moralnymi. Do obyczajów zaliczyć moŜemy
poszanowanie cudzego cierpienia, podstawowe symbole grupy, szacunek dla wykładowców
itp.). Ich nieprzestrzeganie wywołuje reakcje ze strony grupy, które określa się mianem sankcji
społecznych.
Sankcje społeczne definiuje się zazwyczaj jako reakcje grupy na zachowania się jej
członków w sytuacjach społecznie waŜnych. Siąd teŜ termin ten ma o wiele szerszy zakres
pojęciowy niŜ ten uŜywany w języku potocznym czy nawet prawniczym. Sankcją społeczną
będzie zatem pochwała wykładowcy skierowana do studenta za dobre przygotowanie do
egzaminu, wpisanie pozytywnej oceny do indeksu jak i krytyka za złe przygotowanie czy
wpisanie negatywnej oceny. PowyŜszy przykład sugeruje, iŜ sankcje moŜemy podzielić na:
negatywne (czyli kary) {pozytywne (czyli nagrody). Oczywiście nie przyznanie oczekiwanej
nagrody odbierane bywa zazwyczaj jako
sankcja negatywna (kara). Wymienione dwa
1
rodzaje sankcji moŜna równieŜ poddać dalszej klasyfikacji na sankcje formalne lub nieformalne.
Sankcje formalne pochodzą od instytucji sformalizowanych, takich jak instytucje państwowe,
partyjne, ekonomiczne. Sankcje nieformalne są "(...) reakcjami opinii publicznej, kręgów
koleŜeńskich, sąsiedzkich, grup rówieśników i znajdują swój wyraz w działaniach instytucji
nieformalnych"
18
. Skuteczność tych sankcji moŜe być niekiedy większa niŜ sankcji formalnych;
zwłaszcza wtedy, gdy instytucje formalne nie cieszą się uznaniem zbiorowości.
Sankcje społeczne moŜna równieŜ poklasyfikować ze względu na kryterium treści
nacisku, wywieranego przez grupę społeczną na jednostkę. Zgodnie z tym kryterium wydzielić
moŜemy:
a) Sankcje etyczne, odnoszące się do zachowań ocenianych jako moralne lub niemoralne. Przy
uruchamianiu tego typu sankcji zbiorowość ocenia czyjeś zachowanie według takich kryteriów
jak dobro i zło, słuszność, sprawiedliwość (tzw. zasada miary sprawiedliwej). Sankcje etyczne
opierają się na normach moralnych, które choć są wtórne wobec norm społecznych są równieŜ
wytworem grupy i grupy teŜ dotyczą (wraz z jej członkami). Społeczny charakter norm
moralnych wynika z warunków, które w istotny sposób wpływają na ich wystąpienie oraz samą
treść normy. Normy moralne, co szczególnie mocno podkreśla M. Ossowska, są uzasadnione
poprzez pełnienie określonych funkcji społecznych, zaś ich przestrzeganie "(...) jest dla
współŜycia poŜyteczne, a naruszenie - szkodliwe"'
9
. Normy moralne bardzo trudno odróŜnić od
norm religijnych i prawnych. Generalnie jednak sankcje społeczne wyprowadzane z tych norm
mają charakter sankcji nieformalnych skojarzonych z opinią publiczną. Wśród norm moralnych
związanych z funkcjonowaniem Ŝycia społecznego M. Ossowska wyróŜnia normy odnoszące
się do obrony biologicznego istnienia, do realizacji potrzeby zaufania i sprawiedliwości, normy
związane ze współŜyciem i organizacją Ŝycia zbiorowego oraz normy wyprowadzane z zasady
wzajemności i pomocy, które stanowią podstawową przesłankę do rozwiązywania konfliktów
społecznych
20
.
b) Sankcje religijne, czyli sankcje przewidziane przez system dogmatów i wierzeń danej religii
za przestrzeganie lub naruszanie jej nakazów lub zakazów (od zbawienia wiecznego począwszy
po wieczne potępienie). Sankcje religijne wobec konkretnych zachowań (a nawet
powstrzymywania się od zachowań) jednostkowych związanych z realizacją religijnych norm
odnoszą się faktycznie do norm, które równieŜ określają stosunki zachodzące między ludźmi.
Stąd teŜ sankcje religijne dotyczą przede wszystkim norm moralnych, których złamanie jest
zarówno grzechem wobec Boga jak i przekroczeniem normy społecznej. Normy i sankcje
religijne maja jednak wobec norm moralnych charakter pośredni. Zaś sam "Wpływ religii na
społeczeństwa jest dlatego tak silny, Ŝe dotyczy zarówno światopoglądu oraz moralności
wiernych, jak teŜ funkcjonowania organizacji kościoła, oddziaływującego na inne organizacje i
instytucje. Regulowanie zachowań przez religię zaleŜy od zakorzenienia religijnych norm w
Ŝ
yciu codziennym zbiorowości oraz od przeniknięcia wzorów i norm społecznych wskazaniami
religii. Nie zawsze występuje tu zgodność. Religijność Polaków manifestuje się silniej w sferze
ceremonii i obyczajów niŜ w sferze filozofii i przeŜywania świętości. Kontrola zachowań
niewiele jednak na tym traci"
21
.
1
c/ Sankcje prawne, czyli sankcje przez przepisy prawne, mają na ogól charakter negatywny zaś
specyfika formalnej normy prawnej polega na zobowiązaniu naleŜnym komuś drugiemu. Stąd
teŜ prawo orzeka raczej o tym jakie zachowania są negatywne niŜ jakie są zalecane.
Powszechnie podkreśla się, iŜ przepisy i normy prawne odgrywają bardzo waŜną rolę wówczas,
gdy w społeczeństwie nie ma zgody co do porządku aksjonormatywnego, a więc nie ma
powszechnie akceptowanego systemu wartości i norm społecznych. Z drugiej jednak strony
skuteczność i akceptacja stosowania sankcji prawnych są tym większe, im większa jest
zgodność normy prawnej z innymi normami społecznymi. Wtedy teŜ w sposób wyraźny
zaznacza się socjalizacyjna (a zwłaszcza wychowawcza) i motywacyjna funkcja prawa.
Oczywiście przy załoŜeniu, iŜ istnieje równieŜ wyraźna akceptacja określonych treści i ostrości
sankcji prawnych.
d/ Sankcje satyryczne, czyli sankcje stosowane najczęściej przez opinię publiczną i instytucje
nieformalne pod adresem zachowań jednostki, traktowanych jako śmieszne, niepowaŜne czy
wręcz komiczne. Ze względu na swoją funkcję są sankcjami negatywnymi o szczególnej
dotkliwości, poniewaŜ poniŜanie i wyszydzanie jest bardzo często odbierane przez jednostki
jako coś gorszego niŜ formalna sankcja negatywna o charakterze prawnym.
Sankcje formalne i nieformalne, pozytywne i negatywne mieszczą się w materialne -
społecznych mechanizmach kontroli społecznej. "Zaczynają one działać tam, gdzie kontrola
zinternalizowana staje się nieskuteczna, gdy jednostka traci poczucie wewnętrzne co jest a co
nie jest dopuszczalne i musi być w interesie grupy przywołana "do porządku"
22
.
System kontroli społecznej oparty na sankcjach oraz na zinternalizowanych normach i
wartościach powoduje zatem, iŜ "(...) styczności społeczne, wzajemne oddziaływania i stosunki
społeczne przebiegają w ramach ustalonych przez zbiorowość, Ŝe działania i czyny odchylające
się od normy, "nienormalne" podlegają ocenie, kwalifikacji, represji lub opiece lekarskiej i
izolacji. Tak więc role społeczne wykonywane są "prawidłowo", z odchyleniami
dopuszczalnymi jako indywidualne "interpretacje"
23
.
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na dychotomiczną klasyfikację środków kontroli
społecznej, sformułowanej przez S. Eitzena, który dowodzi, iŜ kontrola społeczna w szczególny
sposób dotyczy tych, którzy norm nie przestrzegają. S. Eitzen wyróŜnia środki ideologiczne i
bezpośrednie.
Do środków ideologicznych zalicza te, które wiąŜą się z zabiegami propagującymi
określone wartości i zasady postępowania (środki masowego przekazu, szkoła, rodzina,
instytucje sportowe), zaś do środków bezpośrednich te, które polegaj ą na karaniu lub
neutralizowaniu jednostek lub grup zachowujących się wbrew obowiązującym normom. Do
tych jednostek i grup społeczeństwa amerykańskiego zalicza cytowany autor biednych, chorych
umysłowo, politycznych dysydentów i przestępców. Kontrola społeczna nad tymi kategoriami
sprawowana jest przez instytucje pomocy społecznej, słuŜbę zdrowia, system sądowniczy,
więzienia a takŜe m. in. poprzez system
1
podatkowy, ewidencjonowania ludności w związku z zatrudnieniem itp.
Ostatnim elementem dopełniającym proces tworzenia więzi społecznej jest organizacja
społeczna. Na samym początku naleŜałoby jednak zaznaczyć, iŜ pojęcia organizacja społeczna
nie naleŜy utoŜsamiać z terminem organizacja, o którym wcześniej juŜ pisaliśmy przy
omawianiu instytucji społecznych i który oznacza zbiorowość, grupę o charakterze formalnym
(np. przedsiębiorstwo), zmierzającą do osiągnięcia przyjętych celów w sposób zorganizowany. I
choć tak zdefiniowane organizacje są typowymi instytucjami o charakterze zrzeszeniowym,
występującymi we współczesnych, rozwiniętych społeczeństwach to jednak nie wyczerpują one
znaczenia pojęcia organizacja społeczna. Mieszczą się jeszcze w nim równieŜ wszelkie sposoby
zarządzania i kierowania ludźmi róŜnymi środkami działania, sposoby koordynowania
czynności, sprawdzania ich efektów itp. (np. organizacja pracy, organizacja wypoczynku itp.)
oraz wszelkie, spontanicznie wytwarzane (np. w grupach pierwotnych) sposoby realizacji często
zmiennych w czasie celów grupowych. Stąd teŜ moŜemy powiedzieć za J. Szczepańskim,
iŜ"(...) organizacja społeczna dowolnej zbiorowości to taki układ wzorów zachowań, instytucji,
ról społecznych, środków kontroli społecznej, który zapewnia współŜycie członków zbiorowości,
przystosowuje ich dąŜenia i działania w procesie zaspokajania potrzeb i rozwiązuje problemy i
konflikty wynikające w toku współŜycia.
Organizacja społeczna będąc zespołem środków regulujących zachowania, dąŜenia i
aspiracje członków grupy przyczynia się przede wszystkim do zapewnienia ładu społecznego,
występującego zarówno w instytucjach formalnych jak i nieformalnych. Ład ten (nazywany
bardzo często porządkiem społecznym) ma oczywiście swój wymiar statyczny jak i
dynamiczny, stabilizacyjny i rozwojowy. Od wzajemnego ułoŜenia wszystkich omówionych
tutaj elementów więzi zaleŜy, czy zmiany i innowacje prowadzą do procesów dezorganizacji
czy teŜ do tworzenia nowych jakości Ŝycia społecznego. Oczywistym bowiem jest fakt, iŜ aby
jakakolwiek zbiorowość mogła trwać i rozwijać się "(...) musi posiadać więź powodująca jej
wewnętrzną spójność, zapewniającą zaspokajanie potrzeb indywidualnych i zbiorowych,
lojalność członków wobec całości, przeciwstawianie się innym zbiorowością lub współpracę z
nimi, słowem, kaŜda zbiorowość musi być wewnętrznie zorganizowana i uporządkowana"
26
. W
zaleŜności jednak od charakteru i struktury zbiorowości inna jest treść więzi społecznej, co z
kolei wpływa na skłonność czy podatność tych zbiorowości na wszelkie zmiany pochodzące z
zewnątrz bądź teŜ wprowadzone przez jej członków. W związku z tym koniecznym jest
dokonanie choćby w bardzo ogólny sposób, próby typologizacji tej więzi.
3. Typy więzi społecznej.
W analizie więzi społecznej eksponuje się dwa zasadnicze procesy społeczne: procesy
instytucjonalizacji związane z wykształcaniem
1
się wzorów działania w danej zbiorowości oraz procesy internalizacji związany z
przyswajaniem (uzewnętrznianiem) sobie wzoru przez jednostkę. Z tego teŜ powodu bliskim
pojęciem określającym więź społeczną jest pojęcie internalizacji.
Aby przedstawić najbardziej powszechne typologie więzi społecznej trzeba najpierw
wyjść od wskazania podstawowych kryteriów róŜnicujących, choć charakterystyczną cechą tej
typologii jest dychotomizacja. Wśród tych kryteriów wymienić trzeba przede wszystkim
kryterium styczności społecznych, które decydują o tym, iŜ w jednych zbiorowościach mamy do
czynienia z przewagą więzi typu osobistego, prywatnego, bezpośredniego i w miarę trwałego, w
innych zaś z przewagą więzi o charakterze rzeczowym, publicznym, pośrednim i przelotnym.
Przykładem zbiorowości, w której dominuje pierwszy rodzaj więzi jest rodzina bądź grupa
przyjacielska, drugi zaś rodzaj więzi dominuje w grupie roboczej.
Innym kryterium jest stopień wzajemnych związków i zaleŜności między jednostką a
zbiorowością. W sytuacji, gdy wszystkie związki i zaleŜności, w jakie uwikłana jest jednostka,
są ze sobą powiązane w jednej zbiorowości, gdy jednostka tylko i wyłącznie identyfikuje się z
tą zbiorowością "całą swoją osobowością", równieŜ poprzez pełnione role społeczne, mówimy o
więzi całkowitej.
Więź częściowa to więź, która obejmuje tylko niektóre aspekty i rodzaje wzajemnych
oddziaływań między zbiorowością a jednostką! w którą jednostka angaŜuje się "częściowo",
poprzez pełnienie w tej zbiorowości tylko niektórych ról społecznych, co powoduje, iŜ moŜe
ona identyfikować się takŜe z innymi zbiorowościami, w których pełni teŜ określone role.
Innym kryterium róŜnicowania więzi społecznej jest stopień jej sformalizowania. Stąd
teŜ mówimy o więzi formalnej, utrwalonej przez przepisy i prawo, oraz o więzi nieformalnej,
która pojawia się na gruncie związków emocjonalnych, zwyczajowych czy obyczajowych. Więź
przyjacielska jest przykładem na więź nieformalną, więź małŜeńska współwystępowania obu
typów więzi zaś więź łącząca dwóch wsporników spółki z o.o. przykładem więzi formalnej.
Następne kryterium to trwałość więzi społecznej. W wielkiej róŜnorodności więzi
społecznych, stanowiących z punktu widzenia ich trwałości określone kontinuum, wskazać
moŜemy na więzi długotrwałe (rodzinne, zwłaszcza między matką a dzieckiem) jak i na więzi
krótkotrwałe (więzi łączące kibiców na meczu sportowym), co oczywiście nie oznacza, iŜ więzi
długotrwałe muszą być zawsze bardzo intensywnie przeŜywane. W zbiorowościach
wyróŜnianych na podstawie podobieństwa zachowań więzi zazwyczaj mają charakter
nieustrukturalizowany i bardzo krótkotrwały, jednak są zarazem bardzo intensywne (tłum,
zbiegowisko itp.). Z kolei inne więzi są bardzo silnie wzorowane i zrytualizowane a mimo to
nietrwałe w czasie. NaleŜą do nich więzi odnoszące się do wymiany dóbr i usług (zakupy w
sklepie, wizyta u lekarza, w urzędzie itp.).
Znaną typologię więzi przedstawił francuski socjolog - Emil Durkheim (1858-1917).
Dwa typy więzi, które wydzielił: solidarność
2
'
1
1
(wieź) mechaniczną i solidarność organiczną róŜnią się między sobą w sposób zdecydowany.
Więź mechaniczna oparta jest na zwyczajach, tradycji, wspólnie wyznawanej religii a przede
wszystkim na podobieństwie sytuacji. Więź organiczna wyprowadzona została ze społecznego
podziału pracy i jest zdaniem Durkheima typowa dla społeczeństw przemysłowych, w których
więź pomiędzy jednostkami i grupami podtrzymywana jest poprzez pełnione role społeczne
(głównie zawodowe). Solidarność organiczna, oparta jest więc raczej na wymianie wzajemnych
usług, zaś relacje między jednostkami mają inną treść niŜ wtedy, gdy były oparte tradycji,
zwyczaju czy religii. Wyraźne zróŜnicowanie "rozczłonkowanie" ról w których występują
jednostki powoduje, iŜ we współczesnych społeczeństwach solidarność organiczna - zdaniem
E.Durkheima - zawiera wiele przesłanek do pojawienia się anemii społecznej a więc swoistego
procesu dezintegracji społecznej, wywołanej zagubieniem się jednostek w świecie zbyt
zróŜnicowanych, czasem wewnętrznie sprzecznych wartości i norm społecznych. W pierwotnym
ujęciu Durkheima anomia odnosi się zresztą do stanu względnego zaniku norm w
społeczeństwie czy określonej grupie społecznej. Odnosi się więc to pojęcie przede wszystkim
do właściwości kultury i struktury danego społeczeństwa nie zaś jednostek, które w ich obrębie
funkcjonują.
Inna znana typologia więzi społecznej, to typologia niemieckiego socjologa i
ekonomisty, przedstawiciela socjologii humanistycznej - Ferdinanda Tonniesa, który
problematyce więzi społecznej poświęca większość swych prac. Samo zrozumienie istoty więzi
społecznej wiąŜe F.Tonnies z dwoma rodzajami woli ludzkiej: woli która wypływa z głębi
naszej jaźni i jest niedostępna refleksji - nazwał ją wolą organiczną i woli która jest wynikiem
namysłu i wyrachowania - nazwał ją wolą arbitralną. Jak słusznie podkreśla historyk myśli
socjologicznej - J.Szacki, z kaŜdym rodzajem woli wiąŜe się inny typ ludzkiego działania. Wola
organiczna kreuje działania pochodzące z wewnętrznej potrzeby jednostki zaś wola arbitalna
działania związane z realizacją jakichś zewnętrznych celów, które jednostka chce osiągać.
Stosunki społeczne kształtowane są przez obydwa rodzaje woli ale są to stosunki odmienne w
swej treści. Wola organiczna powołuje do Ŝycia wspólnotę (Gemeinschaft) zaś wola arbitralna,
społeczeństwo (Gesellschaft). Przedstawiając charakterystykę wspólnoty, F.Tonnies mówi o
dominacji w niej więzów pokrewieństwa, braterstwa i sąsiedztwa zaś w charakterystyce
społeczeństwa powołuje się na więzy umowy i wymiany dóbr materialnych oraz wyrachowania.
Jak pisze J.Szacki "C...) wspólnota łączy ze sobą ludzi jako osobowość, społeczeństwo -jako
role wyodrębnione ze względu na jakąś jedną funkcję; we wspólnocie czynnikiem kontroli
społecznej jest zwyczaj i tradycja, w społeczeństwie - sformalizowane prawo; członkowie
wspólnoty kierują się w swym postępowaniu wiarą, członkowie społeczeństwa - względem na
opinię publiczną; gospodarczą podstawą wspólnoty jest własność zbiorowa, społeczeństwa -
pieniądz i własność prywatna.
We wspólnocie stosunki między ludźmi oparte są teŜ na związkach przyjaźni
wynikających z podobieństwa zainteresowań i zatrudnienia. Za typowy przykład zbiorowości, w
której dominuje więź wspólnotowa wielu badaczy
29
uznaje małą społeczność lokalną, w której
występują więzy wspólnego posiadania, zaleŜności i względnej samowystarczalności
gospodarczej. Mała społeczność lokalna (gmina wiejska, małe tradycyjne miasteczko
rzemieślnicze) to zbiorowość wewnętrznie
2
jednorodna (homogeniczna), głównie pod względem podejmowanych form aktywności
zawodowej, zainteresowań i poziomu wykształcenia, tradycji kulturalnych. Społeczność taka
jest jednocześnie wyraźnie wyodrębniona i odgraniczona od innych społeczności lokalnych,
zwłaszcza pod względem treści kultury materialnej i symbolicznej. Więzi łączące członków
takiej społeczności są bardzo silne i oparte są głównie na stycznościach bezpośrednich,
osobistych, prywatnych i trwałych. Więzy zaś z zewnętrznym szerszym społeczeństwem są
dość luźne i posiadają małe znaczenie dla regulowania podstawowych funkcji społecznych
pełnionych przez członków takiej społeczności.
Więź drugiego typu, określona mianem Yesellschaft rozpatrywana być moŜe na
przykładzie społeczności wielkomiejskiej. Społeczność taka jest wyraźnie zdepersonalizowała,
zaś jednostki podlegaj ą daleko idącej indywidualizacji czyli oderwania się od unifikującego
wpływu tradycyjnych instytucji społecznych, które w małych społecznościach roztaczają nad
nią niesformalizowane treści kontroli społecznej. Społeczność wielkomiejska, oparta na
sformalizowanych interakcjach (występujemy najczęściej w rolach publicznych: pracownika,
interesanta, pasaŜera itp.) jest wyraźnie heterogeniczna (zróŜnicowana) zarówno pod względem
zajęć, zawodów jak i wykształcenia, bogactwa, tradycji, pochodzenia regionalnego,
uznawanych norm i wartości tradycji kulturalnej. Styczności między ludźmi oparte są w
społeczności wielkomiejskiej głównie na stycznościach przelotnych, rzeczowych, publicznych i
pośrednich. Jednostki, mimo zdecydowanie większego niŜ w społeczności lokalnej, stłoczenia
w przestrzeni geograficznej zachowują o wiele większy dystans społeczny i poczucie
anonimowości. WiąŜe się z tym tak wiele razy juŜ opisane poczucie izolacji społecznej (zob. D-
Riesman - The Lonely Crowd "Samotny tłum"). Przedstawiona tutaj typologia więzi F.Tonniesa
wykorzystywana jest zresztą o wiele szerzej. Badacze nadają jej jednocześnie trojaki sens
interpretacyjny:
a) Sens historiozoficzny polegający na pokazaniu ewolucyjnego charakteru więzi społecznej,
zmian jakim ulegały społeczeństwa europejskie pod wpływem kapitalizmu. Chodziło tutaj
przede wszystkim o analizę rozkładu dawnych więzi wspólnotowych i kształtowania się
stosunków społecznych opartych na daleko posuniętym społecznym podziale pracy w
których więzi wynikają przede wszystkim z przemysłowo - handlowej organizacji zaś
podstawową instytucją jest kapitalistyczny rynek.
b) Sens ideologiczny polegający na próbie ukazania upadku w świecie szybko rozwijającego się
systemu kapitalistycznego (XIXw.) pewnych istotnych wartości społecznych. Sens ten polegał
równieŜ na wykazaniu, iŜ Ŝadne formy Ŝycia społecznego nie mogą być trwałe jeśli nie
towarzyszą im określone elementy o charakterze wspólnotowym, odwołujące się do potrzeby
przeŜywania Ŝycia w obrębie stosunków osobowych, spontanicznych a nie tylko na kalkulacji i
wyrachowaniu.
c) Sens teoretyczny polegający na dostarczaniu określonych kategorii analitycznych, które mogą
być wykorzystane do analizy wszelkich
2
przejawów Ŝycia społecznego, występujących obok siebie. Omawiane powyŜej treści więzi
społecznej, małej społeczności lokalnej oraz społeczności wielkomiejskiej są przykładem
takiego właśnie, teoretycznego wykorzystania tej bardzo interesującej typologii.
T-Parsons, światowej sławy twórca koncepcji systemu społecznego przy analizie więzi
społecznej posłuŜył się koncepcją układu zmiennych, wyprowadzonych z przeprowadzonego
przez F.Tonniesa rozróŜnienia na Gemeinschaft i Gesellschaft. Zmienne te potraktował jako
dylematy zawarte nieuchronnie w kaŜdym naszym działaniu. W zaleŜności od tego jaka jest
treść owych zmiennych, taka teŜ będzie, zdaniem T.Parsonsa
3
', treść więzi społecznej. Dylematy
te moŜna sformułować w postaci następujących pytań:
- czy działania nasze, w sensie jednostkowym lub grupowym, mają być nastawione na
zaspokojenie potrzeb uczuciowych czy teŜ tylko jako środek do osiągnięcia celów
zewnętrznych,
- czy działania mają być zorientowane na drugiego człowieka jako wykonawcę określonej roli
społecznej czy teŜ na człowieka jako osobę (na aspekt przedmiotu czy teŜ jego całość),
- czy działania mają być skierowane ku drugiemu człowiekowi ze względu na takie jego cechy,
które mogą przysługiwać wielu innym ludziom, czy teŜ tylko na takie, które przysługują tylko
jemu i decydują przez to o jego indywidualności,
-
czy traktujemy drugiego człowieka według tego kim jest, niezaleŜnie od jego czynów, czy
teŜ wręcz przeciwnie, według jego zasług.
Zarazem jednak, tak jak i inni autorzy (m.in.E.Durkheim) TParsons podkreśla, iŜ w analizie
więzi społecznej istotne są dwa zasadnicze procesy społeczne: procesy instytucjonalizacji, czyli
wykształcanie się wzorów działania w danej zbiorowości oraz procesy internalizacji, związane z
przyswajaniem sobie przez jednostkę owych wzorów.
4. Rozpad więzi społecznej - procesy dezorganizacji.
Stosując interakcjonistyczne podejście do analizy rozpadu więzi społecznej stwierdzić
moŜna, iŜ mamy z takim procesem do czynienia wówczas, gdy nie tyle załamuje się określona
zastana struktura społeczna, ale gdy pojawia się w określonym społeczeństwie niemoŜność
podjęcia skutecznego działania. Chodzi tutaj o te wszystkie sytuacje, w której proces
dopasowywania wzajemnych czynności zostaje bądź to przerwany bądź teŜ zaniechany czy
przekształcony. Ma to miejsce równieŜ wtedy,
2
gdy jednostki formułują odmienne definicje tej samej sytuacji.
Thomas i Znaniecki stwierdzili np. iŜ "KaŜdy członek grupy jako suwerenny podmiot
systematyzuje na swój własny sposób dostarczane mu przez grupę schematy postępowania czy
definicje sytuacji, a takŜe ogarnia ich pewną część"
32
. Zarazem jednak Znaniecki wprowadza
rozróŜnienie między dezorganizacją jednostki (demoralizacją) a dezorganizacją społeczną
rozumianą jako "spadek wpływu istniejących społecznych reguł na zachowania jednostki
naleŜącej do grupy"
33
. Przypomnijmy, iŜ pogląd ten jest bardzo bliski poglądom E.Durkheima,
wedle którego stan anomii wywołuje załamanie się systemu regulacyjnego i niemoŜność
przystosowania się do okoliczności z tego wynikających. Nie moŜna jednak dezorganizacji
jednostkowej (zachowań dewiacyjnych typu przestępstwa, samobójstwa, alkoholizmu itp.)
traktować jako prostego i bezpośredniego wskaźnika dezorganizacji społecznej.
A.M.Rose stwierdza z kolei, iŜ "(...) dezorganizacja społeczna przejawiająca się w
postaci jednego lub wielu problemów społecznych następuje wówczas, gdy znaczna część
znaczeń i "wartości przestaje być wystarczająco zinternalizowana na to, by kierować
zachowaniem większości osób pozostających nadal we wzajemnym kontakcie fizycznym'
134
. W
stanowisku tym widać wyraźnie odejście od pierwotnej koncepcji rozpadu więzi społecznej
Durkheima, której podstawową przyczynę upatrywał w występowaniu w danym społeczeństwie
silnej rozbieŜności pomiędzy normami i celami kulturowymi a społecznie ustrukturalizowanymi
moŜliwościami działania członków grupy zgodnie z tymi normami. Jak stwierdza R.Merton, w
takim ujęciu "(...) wartości kulturowe mogą się przyczyniać do wywoływania zachowań
sprzecznych z tym do czego same zobowiązują (...). Kiedy struktura kulturowa i społeczna są
ź
le zintegrowane - pierwsza wymagając zachowań i postaw, które druga wyklucza – występuje
tendencja do załamania norm, do ich rozpadu"
35
. Mamy więc do czynienia z dezorganizacją
społeczną, w której wartości i normy społeczne nie są w stanie regulować przebiegu stosunków
społecznych.
Mimo wielu prób, nie udało się dla celów badań empirycznych opracować dobrych
wskaźników, miar anomiijako obiektywnego stanu Ŝycia grupy. Najczęściej za wskaźniki te
uznaje się takie, statystycznie uchwytne miary jak: fluktuacja, wskaźniki przestępczości,
rozwody itp.
O wiele większe sukcesy uzyskano przy budowie skal słuŜących do pomiaru anomii
doświadczanej subiektywnie, przez poszczególne jednostki. Oczywistym jest jednak fakt, iŜ
badanie empiryczne nad źródłami anomii, czyli nad rozkładem więzi społecznych, prowadzone
być winny przy uwzględnieniu wzajemnych oddziaływań tych dwóch rodzajów składników.
Pierwszą skalę, którą zastosowano do pomiaru anomii doświadczanej subiektywnie
zbudował Leo Srole. Skala ta składa się z pięciu pozycji, które dotyczą:
- przekonania o obojętności przywódców
2
społeczności lokalnej wobec potrzeb jednostki,
- przekonania, Ŝe niewiele da się osiągnąć w społeczeństwie, którego funkcjonowanie
postrzegane jest jako zasadniczo niemoŜliwe do przewidzenia i chaotyczne,
- przekonania, iŜ zrealizowanie celów Ŝyciowych jest raczej niemoŜliwe,
- poczucia bezsensu,
- przekonania, Ŝe jeśli idzie o społeczne i psychologiczne wsparcie, to człowiek nie moŜe liczyć
na własnych przyjaciół.
36
.
Z czasem psychologiczne ujęcie anomii, rozumiane jako stan subiektywnych przekonań
jednostki staje się coraz częściej stosowane; zwłaszcza od czasu kiedy anomię uznano za jeden
z aspektów alienacji człowieka.
Warto przy tym wspomnieć, iŜ psychologiczne ujęcie anomii sformułowali jednocześnie
D.Riesman i R.M. Maclver. Ten ostatni autor stwierdza, iŜ "Anomia oznacza stan Świadomości
człowieka wykorzenionego moralnie, człowieka który zamiast norm posiada juŜ tylko
chaotyczne popędy, który został pozbawiony poczucia ciągłości, wspólnoty, zobowiązania.
Człowiek anemiczny stał się sterylny duchowo, reaguje wyłącznie na samego siebie, przed nikim
nie jest odpowiedzialny. Wartości innych są przedmiotem j ego szyderstwa. Jego jedyną wiarą
jest filozofia zaprzeczenia. śyje na pograniczu doznania braku przyszłości i braku przeszłości.
[...] Anomia jest stanem świadomości, w której poczucie więzi społecznej człowieka - źródło
jego morale - zostało załamane albo śmiertelnie osłabione.
Ta wyraźnie psychologiczna perspektywa ujmowaniu anomii z pewnością pozwoliła
spojrzeć na nią z nieco szerszej perspektywy badawczej, w której stanowi ona jedynie jeden z
aspektów bardziej złoŜonego procesu. Mam tutaj na myśli współczesne, socjologiczne
zrozumienie alienacji.
Dla wielu badaczy alienacja oznacza często samotność, bezradność człowieka w otaczającym
go świecie, bierność społeczną, nieprzystosowanie itp. W róŜnych koncepcjach alienacji jedna
rzecz jest'wspólna: na gruncie nauk społecznych ma ona wymiar subiektywny - stanowi ona
zawsze uświadamianą cechę własnej osoby lub jej relacji ze światem.
Amerykański socjolog M.Seeman w 1959r. zaproponował wielowymiarową koncepcję
alienacji, w której wyróŜnił 5 jej odrębnych rozumień. Mówi więc o alienacji jako o:
- poczuciu bezsilności,
2
- poczuciu bezsensu,
- poczucie anomii (normiessness),
- poczucie izolacji kulturowej i społecznej,
-
poczucie samowyobcowania (self- estrangement),
Poczucie bezsilności odnosi się przede wszystkim (kontynuacja oryginalnego wątku
K.Marksa i M.Webera) do przekonania jednostki, Ŝe od jej zachowania nie zaleŜą skutki tego
zachowania bądź teŜ oczekiwane nagrody (wzmocnienia). Dobrym przykładem moŜe być tutaj
sytuacja pracy, w której róŜne grupy zawodowe (nie tylko robotnicy) izolowani są od środków
pracy, nie mają wpływu, ze względu na układ własności i organizacji pracy, na decyzje
dotyczące przebiegu procesu pracy i sposobu partycypacji w wytworzonej wartości. O poczuciu
bezsensu mówi się najczęściej wtedy, gdy jednostka nie posiada minimum jasności, koniecznej
do podejmowania decyzji. Operacjonalizując bliŜej to pojęcie badacze stwierdzają, iŜ oznacza
ono "(...) niski poziom oczekiwania, Ŝe w sposób satysfakcjonujący moŜna czynić
przewidywania dotyczące przyszłych efektów zachowania". O ile poczucie bezsilności odnosi
się do oczekiwanej moŜliwości kontrolowania efektów naszego zachowania (np. pracy) to
poczucie bezsensu odnosi się do odczuwanej moŜliwości ich przewidywania. Jak słusznie się
podkreśla, te dwa rodzaje alienacji są od siebie logicznie niezaleŜne; jednak poczucie sensu z
pewnością wpływa na przekonanie o tym, iŜ mamy moŜliwość kontrolować efekty własnych
działań.
Poczucie anomii występuje tutaj w wersji przedstawionej powyŜej, jako kontynuacja
poglądów E.Durkheima i R.K.Mertona. Wedle definicji Seemana oznacza ona przekonanie
jednostki, Ŝe nieaprobowanie społecznie zachowania się koniecznie dla osiągnięcia przez
jednostkę określonych przez siebie celów. To nieco odmienne znaczenie pojęcia nie neguje
podstawowej cechy tego specyficznego stanu świadomości: przekonania, iŜ moŜna, a nawet
trzeba lekcewaŜyć propagowanie normy i wartości.
Postać alienacji określona jako poczucie izolacji nastręcza wiele trudności przy bliŜszych
próbach operacjonalizacji. Generalnie jednak termin ten odnosi się do przekonania jednostki o
tym, iŜ jest wyobcowana ze społeczeństwa i kultury. Przekonaniu temu towarzyszy zarazem
przypisywanie niskiej nagraczającej wartości celom i wartościom, które w społeczeństwie
cenione są wysoko.
Poczucie samowyobcowania, dość silnie wiązane z brakiem moŜliwości samorealizacyjnych
określone jest najczęściej w kategoriach autodeprecjacji, negatywnej samooceny. E-Fromm
określa to wyobcowanie jako "(...) rodzaj doświadczenia, w którym osoba przeŜywa się jako coś
obcego". Inni autorzy wskazują tutaj na taki stan psychiczny jednostki, która ma poczucie
dryfująco-bezcelowego
istnienia.
Seeman
39
stwierdza zaś, iŜ samo wyobcowanie jednostki
2
oznacza"(...) stopień, w jakim zachowanie jednostki jest zaleŜne od antycypowanych,
zewnętrznych wobec niego wzmocnień". W takiej sytuacji jednostka wykazuje obserwowalną
niemoŜność zaangaŜowania się w aktywność samo nagradzającą. Nie jest w stanie
zmobilizować się do jakichś określonych działań poprzez odwołanie się do własnych motywów,
aspiracji czy pragnień. Mobilizacja do owych działań musi pochodzić z zewnątrz. Mamy wtedy
do czynienia z jednostką zewnątrz sterowną. Jeden z amerykańskich socjologów pracy
stwierdza (Blauner), iŜ pracownik wyobcowany to taki, który nie uczestniczy psychicznie we
własnej pracy i czeka jedynie na sygnał jej zakończenia.
Generalnie osoby wyalienowane zdaje się cechować depresyjny nastrój, niepokój, ogólne
poczucie niezadowolenia z siebie i ze świata. Źródeł poczucia alienacji, w postaciach o których
tutaj skrótowo mówiliśmy, z konieczności równieŜ rezygnując z przytaczania wyników badań
empirycznych, upatruje się w zjawiskach społecznych, w procesie rozpadu więzi. Wielu
badaczy jeszcze w XIX wieku zwracało uwagę np. na fakt, iŜ istotnym źródłem alienacji jest
system oparty o zasady biurokratyczne. Wskazuje się przy tym na takie jego centralne cechy
alienujące pracowników jak: strukturalizacja (kodyfikacja) aktywności pracowników (daleko
posunięty podział pracy, sformalizowanie, standaryzacja działań, rutyna), koncentracja władzy
czyli podejmowanie decyzji na szczycie hierarchii organizacyjnej, bezosobowa kontrola
przebiegu pracy (oparta o określone przepisy). Wspomina się równieŜ o tym, iŜ alienacja
jednostki moŜe być efektem wadliwego przebiegu procesu socjalizacji, który generuje wysoki
poziom niepokoju jednostki, słabe poczucie własnego "ja", niski poziom rozwoju poznawczego.
Liczne badania na ten temat potwierdzają załoŜenia z tym związane, choć nadal trudno jest
odpowiedzieć na pytanie, czy alienacja jednostki jest przede wszystkim jej system przekonań na
temat siebie i otaczającego świata, czy teŜ stanem psychicznym jednostki, zmienną
osobowościową trudno obserwowalną.
W bardziej socjologicznej niŜ psychologicznej perspektywie mówi się raczej o alienacji
w sensie relacyjnym a więc poprzez wskazanie obiektu czy segmentu rzeczywistości z których
człowiek wyobcował się (alienacja pracy, alienacja z otoczenia społecznego, alienacja
polityczna itp.) Alienacja oznacza wtedy przede wszystkim uzaleŜnienie aktywności jednostki
od występowania zewnętrznych bodźców, wzmocnień, wycofywanie się jej ze związków
interpersonalnych czy teŜ określony system przekonań np. politycznych.
Dezorganizacja społeczna moŜe więc być opisywana zarówno poprzez wskazanie na takie jej
przejawy jak: przestępczość, alkoholizm, narkomania, lekomania, zachowania autodestrukcyjne
(samobójstwa i samouszkodzenia) zaburzenia psychiczne i nerwowe, dewiacyjne zachowania
seksualne (w tym prostytucja) czy dezorganizacja rodziny (rodziny rozbite, rozwody, sieroctwo
społeczne) jak i poprzez odwołanie się tylko do werbalizowanych przez jednostkę przekonań,
odczuć i oczekiwań (poczucie alienacji).
Między tymi dwiema formami dezorganizacji (w wymiarze społecznym i
psychologicznym) zachodzą oczywiście określone związki i zaleŜności. Sama zaś
dezorganizacja
jako
proces
niezmiernie
złoŜony
analizowana
jest
zarówno
w
2
kontekście gwałtownie zachodzących zmian społeczno - gospodarczych (urbanizacja,
industrializacja, przejście na system gospodarki rynkowej), politycznych jak i w kontekście
nasilenia barier w realizacji celów Ŝyciowych jednostek czy większych zbiorowości
społecznych. Dezorganizacja stanowi więc rezultat takich zmian w systemie społecznym, które
prowadzą (przejściowo lub bardziej trwale) do załamania się określonego porządku (ładu)
społecznego i moralnego. Załamanie tego porządku dotyczyć moŜe, posługując się typologią
S.Ossowskiego, zarówno ładu "przedstawień zbiorowych" których Ŝycie społeczne oparte jest
na konformizmach społecznych uregulowanych przez tradycyjne wzory (dominującego w
społeczeństwach tradycyjnych opartych na solidarności mechanicznej), ładu (porządku)
policentrycznego w którym równowaga osiągana jest w wyniku indywidualnych nie
skoordynowanych decyzji, przy respektowaniu określonych reguł gry (ideał zachodnich
demokracji opartych o koncepcje liberalne) czy ładu (porządku) monocentrycznego, w którym
Ŝ
ycie społeczne regulowane jest przez centralne decyzje dzięki organizacji czuwającej nad ich
przestrzeganiem
40
(przykładem są tutaj doskonale zorganizowane organizacje militarne,
biurokratyczne).
W efekcie prowadzi to do załamania wzorów zachowania, określonego systemu wartości
i postaw społecznych a w dalszej konsekwencji do zakłócenia procesów kontroli społecznej,
wyraŜającej się w określonych formach moralności, religii, prawa i obyczajowości.
Proces transformacji systemowej w Polsce oraz w innych krajach Europy Wschodniej
związany jest bardzo wyraźnie z rozpadem systemów wartości towarzyszących minionemu,
monocentrycznemu ładowi społecznemu. Dylematy aksjonormatywne (dotyczące wartości i
norm Ŝycia społecznego) towarzyszące transformacji, stanowią konsekwencję zmian
zachodzących w dotychczasowych stosunkach własności, wchodzenia w gospodarkę rynkową,
bezrobocia, przemian w organizacji pracy wewnątrz przedsiębiorstwa, zmian w systemach
prawnych. NaleŜy zatem oczekiwać częściowych redefinicji istniejących ideologii grupowych w
tym zawodowych a takŜe rozwoju nowych etyk zawodowych przedsiębiorcy. Proces
transformacji w Polsce to głównie proces przechodzenia od porządku monocentrycznego do
porządku policentrycznego.
Nie ma jednak zgody co do tego, jak ów porządek policentryczny ma być bliŜej
operacjonalizowany; czy ma on być budowany na logice "niewidzialnej ręki rynku" i wyraźnej
interferencji norm i wartości Ŝycia grupowego czy teŜ na bliŜszej jeszcze nie wykształconej
instytucjonalizacji nowego układu norm i wartości.
2
Rozdział trzeci.
Osobowość społeczna i proces jej kształtowania.
l. Pojęcie osobowości.
Termin osobowość stosowany jest nie tylko w psychologii społecznej i socjologii ale
równieŜ w filozofii, antropologii, prawie, historii i w mowie potocznej. Stąd teŜ jest terminem
wieloznacznym. Etymologicznie nazwa osobowość pochodzi od osoba (po łacinie persona) co
pierwotnie -jak zauwaŜa J. Szczepański
41
oznaczało maskę uŜywaną przez aktorów w
staroŜytnym teatrze. Od tego łacińskiego terminu powstały takie terminy osobowości jak:
personality i self (j. angielski) i personnalite (j. francuski). Wieloznaczność terminu osobowość
wynika przede wszystkim z róŜnicy podejść do zagadnienia osobowości.
"RóŜnice
między
filozoficzną,
psychologiczną
a socjologiczną
perspektywą
rozpatrywania osobowości moŜna scharakteryzować - ze znacznym uproszczeniem - w
następujący sposób. Filozofów zajmujących się problematyką osobowości interesuje przede
wszystkim wyjaśnienie swoistości świata podmiotowego w relacji do świata przedmiotowego,
relacji świata myśli i przeŜyć do świata rzeczy. Psychologowie koncentrują uwagę na
poszukiwaniu wyjaśnień swoistości zachowań jednostek danego typu w odróŜnieniu od innych
ludzi. Natomiast socjologowie, posługując się pojęciem osobowości, poszukują swoistości
działań określonych zbiorowości ludzkich"
42
. Swoistość ta, odnoszona do jednostki polega
przede wszystkim na tym, iŜ jej zachowanie odznacza się pewną stałością i uporządkowaniem.
Owa stałość i uporządkowanie to wynik posiadania przez człowieka ustrukturalizowanego
zespół względnie trwałych i zorganizowanych cech, które moŜna określić mianem cech
osobowości.
Mimo
istotnych
róŜnic
w
2
podejściu do koncepcji osobowości, wśród przedstawicieli róŜnych dyscyplin naukowych
panuje powszechna zgodność co do tego, iŜ istota człowieka i istota osobowości są toŜsame, a
więc zróŜnicowanie jednostek to konsekwencja róŜnicowania się czynnika określonego mianem
osobowość.
W socjologicznym podejściu do problematyki osobowości i próbach jej definicyjnego
określenia zaznacza się przede wszystkim brak treści oceniających oraz wyraźny akcent na jej
społeczne uwarunkowania.
W bardzo wielu definicjach osobowości podkreśla się, iŜ jest ona kształtowana w
bezpośrednich bądź pośrednich relacjach między ludźmi. G. H. Mead pisze np., iŜ osobowość to
jest"(...) coś co moŜe być dla siebie obiektem, jest strukturą społeczną i powstaje w procesie
doświadczenia społecznego"
43
. J. Szczepański stwierdza, iŜ"(...) osobowość to element
społeczny człowieka, to zintemalizowana kultura, to dynamiczna organizacja idei, postaw,
nawyków nadbudowanych nad naturą biologiczną (..,)"
44
i dalej mówi, iŜ osobowość to"(...)
system zorganizowanego Ŝycia wewnętrznego człowieka, przejawiający się w jego
zachowaniach"
45
. Nie znaczy to oczywiście, iŜ nasze zachowanie w konkretnej sytuacji jest
zawsze wskaźnikiem osobowości.
Istota, struktura osobowości w ujęciu socjologicznym sprowadzają się nie tyle do
biologicznych czy psychicznych cech gatunku ludzkiego, co do wielowymiarowych relacji
między zbiorowością a jednostkami ludzkimi tworzącymi tę zbiorowość. Stąd teŜ powszechnie
głoszona teza, iŜ osobowość nie jest cechą gatunkową, lecz kulturową, co znajduje swój
odpowiednik w stwierdzeniu socjologa R. E. Parka, iŜ "człowiek nie rodzi się ludzkim", lecz się
staje nim poprzez Ŝycie w społeczeństwie. Pośrednim dowodem na to mogą być tutaj przykłady
dzieci wychowywanych bądź to przez zwierzęta bądź teŜ w prawie całkowitej izolacji od
ludzi
46
. Ch. H. Cooley twierdził np., iŜ "(...) odosobniona jednostka to abstrakcja nieznana
doświadczeniu, tak samo jak i społeczeństwo rozpatrywane w oderwaniu od jednostek"
47
.
Na ogół wyróŜnia się pięć podstawowych rodzajów relacji (zaleŜności) między
jednostką a zbiorowością społeczną:
1.
ZaleŜności o charakterze statystycznym, dotyczące zespołu względnie trwałych
właściwości psychicznych, wspólnych większości członków określonej zbiorowości bądź
teŜ występujących w niej szczególnie często. Relacje te podnoszone są bardzo często w
badaniach porównawczych nad typami osobowości występującymi w róŜnych krajach czy w
badaniach tzw. charakteru narodowego (teorie tzw. osobowości podstawowej -basie
personality).
2.
ZaleŜności odnoszące się do swoistych procesów i uwarunkowań społeczno - kulturowych
osobowości ludzkiej, które określić moŜemy mianem historycznych doświadczeń
wspólnego, zbiorowego losu. Ten typ relacji podkreślany jest zwłaszcza wtedy, gdy chcemy
wyjaśnić tworzenie się mechanizmów
2
wyraźnej identyfikacji grupowej, zwłaszcza zaś narodowej.
3.
ZaleŜności funkcjonalne, słuŜące bądź to do wyjaśniania procesów adaptacji i
nieprzystosowania (wymiar jednostkowy i grupowy), bądź teŜ do wyjaśnienia wpływu
określonego zespołu cech osobowości na trwanie i rozwój całego systemu społecznego
(badania tzw. osobowości tradycyjnej i nowoczesnej).
4.
ZaleŜności, w których podkreśla się odpowiedniość między treściami danej kultury (norm,
obyczajów, mitów, legend, instytucji) a konfiguracją cech osobowości członków danego
społeczeństwa (badania R. Benedict, M. Mead, E. Sapir).
5.
ZaleŜności, w których relacje między jednostką a społeczeństwem rozwaŜane są w
perspektywie dynamicznej i z wyraźnym akcentem na osobowość jako podmiot działania a
więc określonych zmian społecznych. W tym nurcie rozwaŜań mieszczą się m. in. analizy
ról społecznych (przywódców, bohaterów, twórców, wynalazców), analizy sytuacji (wojny,
kryzysy, rewolucje), w których cechy jednostek pełniących niektóre role społeczne stają się
bardzo waŜne dla przebiegu zmian czy analizy cech tych osobowości, które ze względu na
swą unikatowość wyprzedzają swoją epokę
4
'. Przykładem tutaj moŜe być klasyfikacja typów
osobowości F. Znanieckiego
49
, w której do czwartego typu (poprzednie to: typ człowieka
dobrze wychowanego, typ człowieka pracy, typ człowieka zabawy) - ludzi - zboczeńców
zalicza tych wszystkich, którzy nie ulegając wpływom społecznym i odrzucając istniejące
ideały osobowości przekazywane im przez róŜne grupy społeczne, tworzą nowe ideały,
modele i wzory zachowań o wyraźnych cechach innowacyjnych.
Kończąc ogólne rozwaŜania dotyczące pojęcia osobowości moŜemy zatem powiedzieć,
iŜ w socjologicznym ujęciu osobowość "(...) stanowi konstrukt teoretyczny - model
właściwości, funkcji i procesów psychicznych, słuŜący jako narzędzie rozumienia bądź -
wyjaśniania i przewidywania regularności społecznych zachowań ludzi. W określeniu tym
przeciwstawiamy się behawiorystycznemu utoŜsamianiu osobowości z regularnością zachowań
człowieka, bowiem nie wszystkie powtarzające się wzory zachowań są wyrazem
trwałych cech osobowości, a równocześnie poszczególne stałe dyspozycje osobowościowe
mogą znajdować wyraz w róŜnych formach zachowania. Są one wszakŜe tylko jednym z
czynników determinujących działanie obok takich jego wyznaczników jak aktualne
uwarunkowania gospodarczo - polityczno - kulturowe, wymogi i moŜliwości stwarzane przez
bezpośrednią sytuację społeczną, zmieniające się interesy, kwalifikacje i nastroje jednostek
(..)"
50
.
2. Elementy składowe osobowości.
3
Istotnym pytaniem dotyczącym koncepcji osobowości człowieka jest pytanie dotyczące
podstawowych elementów składających się na przyjęty w danej teorii model osobowości. Z
pewnym uproszczeniem moŜemy przyjąć, iŜ występują trzy podstawowe modele osobowości:
1.
Model, w którym osobowość traktowana jest jako zbiór róŜnego rodzaju cech ludzkich,
stanowiących względnie trwałe dyspozycje do określonych zachowań. Model ten jest nie
tylko najprostszy i najbardziej rozpowszechniony ale równieŜ bardzo bliski potocznemu
rozumieniu osobowości jako enumeratywnej listy takich m. in. cech jak: uczciwość,
lojalność, pracowitość, nieufność etc.
2.
Model, w którym niektórym tylko cechom przypisuje się konstytuujące znaczenie w całym
złoŜonym procesie tworzenia i funkcjonowania osobowości człowieka.
Przykładem moŜe być tutaj koncepcja rozwoju osobowości Ch. Cooley'a i H. Mead'a.
Ch. Cooley wyjaśniał proces kształtowania się osobowości (jaźni) poprzez odwołanie się do
społecznego procesu komunikowania się, które rozumiał jako "(...) mechanizm, przez który
istnieją i rozwijają się ludzkie stosunki - ogól symboli ludzkiego umysłu wraz ze środkami ich
przekazywania w przestrzeni i przechowywania w czasie. Komunikowanie się obejmuje wyraz
twarzy, postawę i gest, tonację głosu, słowa, pismo, druk, koleje, telegramy, telefony i wszystko
cokolwiek jeszcze zostanie wynalezione w toku podboju przestrzeni i czasu"
51
.
Proces społecznego komunikowania kreuje wedle Ch. Cooley'a fenomen, który
powoduje, iŜ mimo duŜego zróŜnicowania środków komunikowania mechanizm formowania
ludzkiej osobowości jest względnie jednolity. Fenomenem tym jest jaźń odzwierciedlona -
looking-glass-self- a więc nasze wyobraŜenia na temat tego, jak wyobraŜają nas sobie inni
ludzie. Traktując rzeczywistość społeczną wyłącznie jako zespół faktów psychicznych ten
amerykański psycholog społeczny i socjolog był przekonany, iŜ społeczeństwo dostępne jest
jednostce jako"(...) stosunek między wyobraŜeniami o osobach. Aby społeczeństwo istniało,
konieczne jest, aby osoby gdzieś się razem zebrały. OtóŜ zbierają się one w umyśle jako
wyobraŜenie o osobach. GdzieŜby indziej.
J. Szczepański traktując jaźń odzwierciedloną jako jeden z istotnych socjogennych
elementów osobowości podkreśla zarazem, iŜ owa swoista gra wyobraźni składa się z:
a) wyobraŜeń na temat tego, jak postrzegają nas inni ludzie,
b) wyobraŜeń na temat tego, jak inni ludzie oceniają zarówno nasz wygląd fizyczny jak i nasze
postępowanie,
c) reakcji na te wyobraŜenia, które mogą być
3
bardzo róŜne; od poczucia dumy i zadowolenia do poczucia wstydu, zaŜenowania czy
upokorzenia
53
.
Koncepcja rozwoju osobowości G. H. Mead'ajest w pewnym sensie rozwinięciem
koncepcji Ch. Cooley'a. Wychodząc z filozoficznych załoŜeń dotyczących człowieka jako
organizmu zdolnego percypować samego siebie, mającego określony pogląd na swój temat i
ś
wiadomie regulującego swe postępowanie G. H. Mead twierdził, iŜ "Jednostka doświadcza
siebie samej jako takiej nie bezpośrednio, lecz tylko pośrednio, przyjmując punkty widzenia
innych członków tej samej grupy społecznej lub uogólniony punkt widzenia grupy społecznej,
do której naleŜy. Wkracza w swoje własne doświadczenie jako osobowość lub jako jednostka,
nie bezpośrednio lub natychmiast, nie stajać się dla siebie podmiotem, ale w takiej mierze, w
jakiej staje się dla siebie najpierw obiektem, w sposób taki sam, w jaki inne jednostki są dla
nie/obiektami.
Mówiąc inaczej, podstawowym czynnikiem konstytuującym osobowość społeczną jest
dla G. H. Mead'a dialog - wewnętrzna konwersacja do, której dochodzimy poprzez wcześniej
podjętą konwersację z innymi ludźmi danymi nam w bezpośrednim doświadczeniu. Jak słusznie
zauwaŜa przy tym J. Szacki" w pewnym sensie od innych ludzi "dowiadujemy się" o swoim
istnieniu. MoŜna dodać, Ŝe dzięki nim wchodzimy teŜ w posiadanie własnej toŜsamości,
polegającej przede wszystkim na traktowaniu siebie samych jako czegoś autonomicznego,
niezaleŜnego od otoczenia społecznego ale równieŜ jako podmiotu zachowującego poczucie
ciągłości, stałości i kontroli nad samym sobą i otoczeniem. Tak więc jednostka występując
wobec siebie nieustannie w roli ludzi, stanowiących dla niej wyimaginowaną widownię, staje
się, mówiąc językiem G. H. Mead'a, organizmem zdolnym do internalizacji działania
społecznego, a więc do potraktowania tego co ma genezę społeczną jako coś własnego,
autonomicznego. Cały ten proces występowania jednostki wobec samej siebie w roli innych
ludzi G. H. Mead określa jako przyjmowanie ról (role taking). Przy czym w samym procesie
rozwoju osobowości Mead wyróŜnił dwie fazy ściśle związane z odmienną zasadą
przyjmowania owych ról społecznych:
a) pierwsza faza, którą moŜna określić jako./ozę zabawy, to przyjmowanie przez jednostkę
konkretnych ról innych osób (np. ojca, matki, listonosza), naśladowanie ich zachowania,
b) druga faza, którą moŜna określić jako fzę gry, to postępowanie jednostki zgodnie z
określonymi normami, zasadami i regułami.
Pierwsza faza przyjmowania ról społecznych odnosi się zatem do naśladowania tzw.
"znaczących innych", zaś w drugiej fazie "innymi" stają się określone zbiorowości jako całości.
Postawy i zachowania jednostek zostają zgeneralizowane (pojawia się "uogólniony inny");
jawią się one jednostce jako "wszyscy", "naród", "moralność" itp.
Ten dwufazowy proces kształtowania osobowości oparty o jeden element - rolę
społeczną
-
ma
wyraźnie
charakter
3
"kolektywistyczny". "Me to jednostka konwencjonalna, kierująca się nawykami. Zawsze jest
taka. Musi ona mieć te same nawyki, te same reakcje co wszyscy, bo bez tego nie mogłaby być
członkiem zbiorowości. Ale jednostka stale reaguje na taką zorganizowaną zbiorowość przez
samoekspresję (...). Wchodzące tu w grę postawy są wzięte od grupy, ale jednostka, w której
zostają one zorganizowane, moŜe dać im wyraz, jaki nigdy przedtem nie miał miejsca'
156
.
W pełnej charakterystyce procesu kształtowania osobowości G. H. Mead dostrzegał więc
równieŜ aspekt "indywidualistyczny" (I). Stąd teŜ "I to odpowiedź organizmu na postawy
innych, me to zorganizowany zespół postaw innych ludzi przyjęty przez daną jednostkę.
Postawy innych ludzi stanowią zorganizowane me, a jednostka reaguje na nie jako I"
57
.
"Indywidualistyczny " aspekt kształtowania osobowości ludzkiej podnoszony przez C.
H. Mead'a, to nie tylko próba przedstawienia jednostki jako względnie nie zaleŜnego i
ś
wiadomego podmiotu ale równieŜ powaŜny argument na rzecz tezy, iŜ osobowość człowieka
nie jest tylko prostym odzwierciedleniem (kalką) społeczeństwa, ale równieŜ efektem
aktywnego stosunku jednostki do otoczenia społecznego.
3.
Model, w którym osobowość przedstawiona jest jako określona struktura, w którym
wewnętrzne mechanizmy regulacyjne odpowiadają określonemu poziomowi jej organizacji.
Przykładem moŜe być tutaj psychoanalityczna koncepcja Zygmunta Freuda, w której
osobowość przedstawiana jest jako całość składająca się z trzech poziomów:
1.
Poziom pierwszy - Id (Ono) - to zbiór prymitywnych impulsów i popędów, stanowiących
stany napięcia pobudzające do ich usunięcia, wyładowania. Działają one na zasadzie
przyjemności (zaś miejsce i czas ich zaspokojenia nie odgrywają Ŝadnej roli); zatem ich
zaspokojenie wywołuje uczucia przyjemne. Id stanowi podstawowy mechanizm
przekazywania energii instynktów (mających charakter psychiczny) i impulsów (mających
charakter biologiczny i pochodzących z napięć powstałych w róŜnych erogennych sferach
ciała) do osobowości. Owe pierwotne impulsy, wśród których szczególne miejsce zajmuje
popęd seksualny są podświadome i, jak sam autor tej koncepcji podkreśla, u normalnego
człowieka w swej bezpośredniej formie nie występuje (niekiedy tylko we śnie, w stanach
maniakalnych lub u małych dzieci). MoŜna przy tym powiedzieć, iŜ Id składa się zarówno z
czynników dziedzicznych jak i z nagromadzonych doświadczeń innych pokoleń, które
powodują, iŜ w zderzeniu z otoczeniem przyrodniczym i społecznym człowiek uczy się
regulować swoje impulsy i popędy. W przeciwnym razie dąŜenie do ich natychmiastowego
zaspokojenia mogłoby zniszczyć człowieka. MoŜna zatem powiedzieć z pewnym
uproszczeniem, iŜ dwa podstawowe instynkty: instynkt Ŝycia (oparty na popędzie
seksualnym) i instynkt śmierci (oparty na popędzie agresji) stanowią nie tyle kategorię
biologiczną co psychologiczną.
2.
Poziom drugi - Ego (świadoma jaźń człowieka) to zespół wewnętrznych mechanizmów
zabezpieczających
przed
konfliktem
3
zewnętrznym. Owo świadome "ja" kieruje się przede wszystkim zasadą realizmu, a więc
dąŜeniem do zaspokojenia poszczególnych popędów w sposób akceptowany zarówno przez
otoczenie społeczne jak i samego człowieka. Ten poziom osobowości składa się przede
wszystkim z wyobraŜeń, spostrzeŜeń, pamięci, umiejętności oceny oraz woli i decyzji. Na
tym poziomie rozwoju osobowości uruchamiane są róŜnorodne mechanizmy obronne,
stanowiące wynik konfrontacji między Id a trzecim poziomem osobowości - Superego. Do
tych podstawowych mechanizmów Z. Freud zalicza:
a)
Mechanizm stłumienia - obejmuje on róŜnego rodzaju sposoby wyparcia do sfery
podświadomości impulsów pochodzących z Id; o swym istnieniu dają one znać dopiero bądź
to w marzeniach sennych bądź teŜ w sytuacji obniŜonej samokontroli (np. pod wpływem
alkoholu).
b)
Mechanizm racjonalizacji - obejmuje on róŜnorodne, z pozoru racjonalne uzasadnienia dla
podejmowania róŜnorodnych działań, które wynikają z impulsów mogących w sposób
pośredni lub bezpośredni zagraŜać jednostce. Klasycznym przykładem uzasadniającym
naszą agresję wobec drugiego człowieka moŜe być powoływanie się np. na konieczność
utrzymania dyscypliny, a generalnie na społecznie akceptowane cele np. wychowawcze,
produkcyjne itd.
c)
Mechanizm reakcji upozorowanej - obejmuje on róŜne sposoby stłumienia niebezpiecznych
impulsów poprzez manifestowanie wobec innych osób impulsów (uczuć) im przeciwnych.
Typowym przykładem jest manifestowanie postawy nadmiernej pewności siebie w sytuacji
gdy jesteśmy bardzo nieśmiali i boimy się, iŜ ta nasza cecha moŜe być podstawą do
ośmieszenia nas.
d)
Mechanizm sublimacji - obejmuje on róŜnorodne, zastępcze formy wyładowania impulsów,
którymi w tym przypadku są wszelkie formy twórczości artystycznej. Ten mechanizm
zgodnie z załoŜeniami ortodoksyjnej psychoanalizy stosowany jest szczególnie często przez
wielkich ludzi mających kłopoty z Ŝyciem seksualnym.
e)
Mechanizm projekcji - obejmuje on te wszystkie sytuacje, w których innym ludziom
przypisujemy impulsy i popędy, których sami nie moŜemy lub nie mogliśmy zaspokoić. Tak
np. będąc osobami, które z licznych względów nie mogą ujawnić naszej agresji, innym
ludziom przypisujemy złe intencje, nieliczenie się z nikim i niczym,
f)
Mechanizm przeniesienia - obejmuje on te wszystkie sytuacje, w których wyładowujemy
nasze impulsy, np. agresję, na osobach (przedmiotach), które są substytutem właściwego
przedmiotu naszej agresji (pełnią dla nas niejako funkcję "zastępczą") i wobec którego
działanie to jest dla nas bardziej bezpieczne, ze względów etycznych, statusowych, przewagi
fizycznej itp. U dawnych Izraelitów istniał obyczaj przekazywania (przeniesienia) własnych,
indywidualnych i grupowych win na kozła i wypuszczanie go na pustynię. W mowie
potocznej zresztą funkcjonuje równieŜ
3
określenie "kozła ofiarnego", które zazwyczaj odnoszone jest do sytuacji, mieszczących się
w obrębie zasady przypisanej temu mechanizmowi.
3.
Poziom trzeci - Superego (nadjaźń) - to rezultat przyswajania sobie przez jednostkę,
uwewnętrznienia norm, zasad postępowania i wartości kultury w taki sposób, iŜ stają się
one wewnętrznym mechanizmem autokontroli. Superego, określane często mianem
"uwewnętrznionej kultury" czy "uwewnętrznionego społeczeństwa" to wewnętrzny
reprezentant standardów moralnych społeczeństwa posługujący się takimi środkami kary
i nagrody, jak: wyrzuty sumienia, poczucie winy, duma, zadowolenie. Ów wewnętrzny
cenzor jest swoistą represją kultury nad impulsami i popędami pochodzącymi z poziomu
Id. Tym samym rodzaj mechanizmów obronnych uruchamianych na poziomie Jaźni
(Ego) jest wynikiem konfrontacji między Id a Superego. Im surowsze jest zatem
Superego, tym Id dochodzi do głosu rzadziej i w bardziej ukrytej formie. Zarazem
jednak niszczycielską rolę przypisuje Z. Freud nie tylko pierwotnym impulsom ale
równieŜ kulturze, która odbiera (ogranicza) człowiekowi pełnię swobody ekspresji,
czyni go jednostką konwencjonalną. W tym ciągłym napięciu między Id i Superego
widział zresztą Z. Freud główne źródło powstawania zaburzeń psychicznych
5
'.
Koncepcja osobowości Z. Freuda, aczkolwiek krytykowana przez wielu socjologów
stanowi ciągle inspirację do podejmowania na nowo rozwaŜań na temat wzajemnych związków
i zaleŜności między biologicznymi i społecznymi uwarunkowaniami osobowości człowieka.
Powszechnie znana jest koncepcja osobowości J. Szczepańskiego, który twierdzi, iŜ osobowość
jest wytworem społeczeństwa i jego kultury. Dostrzega on jednak równieŜ wrodzone
uwarunkowania natury biologicznej i psychicznej. Tak więc wedle J.Szczepańskiego
59
,
elementy składowe osobowości są róŜnego pochodzenia:
I.
Elementy biogenne(biologiczne) - to przekazywane dziedzicznie wyposaŜenie
biologiczne, wzrost, budowa organizmu, jego właściwości fizjologiczne, działalność
gruczołów.
II.
Elementy psychogenne (psychologiczne) - przekazywane dziedzicznie wyposaŜenie
psychiczne, które w odróŜnieniu od wyposaŜenia biologicznego charakteryzuje się duŜą
plastycznością i skłonnością do modyfikacji pod wpływem procesu socjalizacji, a więc
procesu związanego z wprowadzeniem jednostki w Ŝycie społeczne. Do psychicznych
elementów osobowości naleŜą takie jak: inteligencja, pamięć, wola, wyobraŜenia,
temperament, spostrzegawczość.
III.
Elementy socjogenne (socjologiczne) - przekazywane w procesie socjalizacji,
polegającym na wprowadzeniu jednostki w Ŝycie społeczne, na uczeniu jej zachowania
się według przyjętych wzorów i norm kulturowych.
Za F. Znanieckim
60
wyróŜnia J. Szczepański cztery podstawowe socjogenne elementy
3
osobowości:
1.
Kulturowy ideał osobowości, narzucony przez społeczeństwo w toku socjalizacji a
zwłaszcza wychowania.
2.
Role społeczne pełnione w grupach społecznych, polegające na wykonywaniu zespołu
czynności ustalonych przez te grupy w sposób formalny bądź nieformalny.
3.
Jaźń subiektywna rozumiana jako wyobraŜenie o własnej osobie wytworzone pod
wpływem innych ludzi.
4.
Jaźń odzwierciedlona (looking - glass - self), rozumiana jako zespół naszych wyobraŜeń na
temat tego jak wyobraŜają nas sobie inni ludzie.
Mówiąc o biologicznych elementach konstytuujących osobowość naleŜy pamiętać
przede wszystkim o tym, iŜ nadal otwartym jest zagadnienie wielkości i charakteru wpływu tych
elementów na osobowość a w dalszej kolejności na treść kultury i organizację Ŝycia
społecznego. Tym nie mniej, zdaniem J. Szczepańskiego do "(...) dziedzicznych cech organizmu
ludzkiego, wpływających na Ŝycie społeczne i kulturalne człowieka naleŜą:
a)
wyprostowana postawa, która pozwala człowiekowi lepiej ogarnąć wzrokiem otoczenie,
uwalnia przednie kończyny, nawet przy poruszaniu się (...),
b)
chwytliwe ręce z ruchomymi palcami i przeciwstawnym kciukiem, pozwalające na
wykonywanie delikatnych i skomplikowanych czynności,
c)
wzrok skierowany do przodu, a nie na boki, umoŜliwiający trójwymiarowe widzenie
przestrzeni, lepsze jej organizowanie,
d)
wielki mózg i złoŜony system nerwowy umoŜliwiający wysoki rozwój intelektu i Ŝycia
psychicznego,
e)
złoŜony mechanizm głosowy, budowa warg i krtani umoŜliwiające rozwój mowy,
wydawanie zróŜnicowanej ilości dźwięków,
f)
długa zaleŜność dzieci od rodziców, a więc długi okres dojrzewania i długi okres opieki
dorosłych, wolne tempo wzrostu i dojrzewania biologicznego, długi okres "wchodzenia do
społeczeństwa" i uczenia się. W tym (...) długim okresie dokonuje się "ukierunkowanie"
impulsów biopsychicznych, włączenie popędów w ustalone "reguły" kultury,
g)
plastyczność wrodzonych potrzeb, brak
3
stałych mechanizmów instynktownych, przystosowywanie popędów do warunków ich
zaspokajania - wszystko to powoduje rozwijanie się w społeczeństwach zróŜnicowanych
wzorów postępowania dla zaspokojenia tych samych popędów i potrzeb. Stałość
podstawowych popędów i potrzeb nie wyklucza zróŜnicowanych sposobów ich
zaspokajania,
h)
trwałość popędu seksualnego działająca stale a nie okresowo, wpływa na funkcje rodziny i
szereg innych zjawisk społecznych wywołanych represją czy teŜ sublimacją ą popędu"
61
.
Prócz tego moŜemy wymienić takie oczywiste cechy biologiczne jak płeć czy wiek,
które raz mogą stwarzać szansę, kiedy indziej zaś ograniczenie dla działań specyficznie
społecznych. Sytuacja kobiet i męŜczyzn, ludzi młodych i starych w dziejach ludzkości i jej
róŜnorodnych kultur jest bardzo zmienna. Zarazem jednak z płcią i wiekiem związane są
nierozerwalnie takie wartości, jak podtrzymywanie gatunku czy przekazywanie doświadczenia
Ŝ
yciowego.
Wspomnieć naleŜy tutaj równieŜ o takich cechach biologicznych, jak róŜnice rasowe,
które ze względu na ich kontekst moralny i polityczny mają ogromny wpływ na układanie się
stosunków społecznych. Współcześni socjologowie w zdecydowanej większości są przekonani,
iŜ róŜnice (cechy) rasowe nie wpływają bezpośrednio na cechy psychiczne, zwłaszcza zaś
intelektualne, uzasadniające akceptację nierówności społecznych, wyprowadzonych z tych
róŜnic. Badania empiryczne dowodzą, iŜ "(...) ludzie róŜnych ras wychowani w podobnych
warunkach społecznych i kulturowych rozwijają podobne postawy, dąŜenia, sposoby myślenia i
działania"
62
.
Powiedzieliśmy, iŜ biogenne i psychogenne elementy osobowości ludzkiej są
dziedziczone. Liczne badania na temat wzajemnych korelacji między dziedziczonymi genami a
ś
rodowiskiem społecznym pozwalają stwierdzić, iŜ geny warunkują wiele cech typowo ludzkich
lecz ich nie determinują. Stąd teŜ sam proces dziedziczenia coraz częściej w naukach
przyrodniczych czy socjobiologii traktowany jest nie jako stan ale bardzo złoŜony proces.
Badania nad tzw. ilorazem inteligencji (która jest dziedziczna) wykazały np., iŜ stopień
dziedziczności ilorazu inteligencji jest wysoki. Stąd teŜ najwyŜszy średni współczynnik
korelacji IQ występuje wśród bliźniąt jednojajowych wychowywanych razem (+ 0,87) i takich
samych bliźniąt wychowanych oddzielnie (+ 0,75). Dla porównania współczynnik korelacji IQ
między rodzicem i dzieckiem wynosi + 0,50, dziadkiem i wnukiem + 0,27, dzieckiem i
przybranym rodzicem + 0,20, zaś dziećmi nie spokrewnionymi, wychowywanymi oddzielnie +
0,01. Dzieci z adopcji zaś mają silniejsze korelacje IQ z rodzicami biologicznymi niŜ
przybranymi .
Jednocześnie jednak badania dotyczące przeciętnych ilorazów inteligencji ojców i ich
dzieci w róŜnych klasach społecznych (róŜniących się standardem Ŝycia, wykształceniem,
charakterem pracy) pokazuj ą nie tylko wysoką zbieŜność tych ilorazów ale równieŜ istotny
wpływ
uwarunkowań
społecznych
na
3
wysokość tego ilorazu. RóŜnice między skrajnymi klasami: najwyŜszej, skupiającej wolne
zawody i najniŜszej, skupiającej robotników niewykwalifikowanych sięgały nawet 15
punktów
64
.
Zarazem występuje tutaj zjawisko regresji do średniej. Dzieci rodziców o wybitnej
inteligencji na ogół nie dorównują rodzicom własną sprawnością intelektualną. Z kolei dzieci
rodziców o inteligencji stosunkowo niskiej na ogół przewyŜszają swych rodziców ilorazem
inteligencji. Stąd teŜ, jak stwierdzają polscy badacze "(...) dzieci rodziców z określonej warstwy
społecznej mają szansę trafienia do róŜnych warstw; zarówno wyŜszych jak i niŜszych. ZaleŜeć
to będzie głównie od ich poziomu umysłowego a nie ich rodziców"
65
.
Spełnione muszą być wtedy jednak określone warunki: równy start Ŝyciowy,
powszechność i droŜność systemu kształcenia stwarzająca warunki rozwoju intelektualnego
jednostkom zdolnym. Stąd teŜ moŜna zgodzić się z tezą, iŜ rola czynników genetycznych rośnie
w miarę jak maleje zróŜnicowanie czynników społecznych, w których wzrasta młody człowiek,
zwłaszcza do 8 roku Ŝycia.
PowyŜsze rozwaŜania z konieczności zaprezentowane w duŜym uproszczeniu pozwalają
stwierdzić, iŜ konstytuującą rolę w procesie kształtowania osobowości ludzkiej mają
wymienione juŜ wcześniej elementy socjogenne (społeczne).
Kulturowy ideał osobowości to według J. Szczepańskiego "(...) najczęściej ideał
wychowawczy, słuŜący jako wzór do naśladowania, przekazywany młodzieŜy w szkołach i
innych instytucjach wychowawczych, w rodzinie i czasami w grupach rówieśników. StaroŜytna
Grecja wytworzyła wizję człowieka doskonałego, wszechstronnie rozwiniętego w
zharmonizowanej doskonałości cech fizycznych, umysłowych i moralnych. Wieki średnie
wytworzyły ideał osobowości rycerskiej, a Kościół i zakony ideał osobowości ascetycznej i
ś
wiątobliwej. Powstający kapitalizm, pod wpływem etyki protestanckiej, stworzył ideał
osobowości przedsiębiorcy pracowitego i oszczędnego, którego najlepszym wyrazem jest
napisany przez Beniamina Frank lina dokument pt. "Rady dla młodego przedsiębiorcy"
napisany w 1748 r., zawierający następujące sformułowania: "Pamiętaj, Ŝe czas to pieniądz...
droga do bogactwa, jeŜeli go pragniesz, jest tak prosta jak droga na rynek. ZaleŜy ona głównie
od dwóch słów, pracowitość i oszczędność; to znaczy nie marnowanie ani czasu, ani pieniędzy,
lecz najlepsze wykorzystanie obu. Bez pracowitości i oszczędności nic nie osiągniesz, przy ich
pomocy - wszystko". Ten ideał osobowości Ameryki zmierzającej do rozwoju gospodarczego i
bogactwa był potęŜnym wzorem dla kolejnych pokoleń pionierów amerykańskich budujących
swoje imperium na dziewiczym kontynencie, lecz w XX wieku Stany Zjednoczone stworzyły
nowy ideał osobowości człowieka umiejącego wydawać, Ŝyjącego na kredyt, słowem
posiadającego te cechy, od których zaleŜy stały wzrost współczesnej gospodarki. Powstająca
formacja socjalistyczna takŜe wytworzyła swój ideał osobowości, moŜe najlepiej przedstawiony
w ksiąŜce Ostrowskiego "Jak hartowała się stal." Widzimy więc, Ŝe ideał kulturowy osobowości
zaleŜy od formacji społecznej, od klas społecznych i od róŜnych środowisk.
3
Kontynuując swe rozwaŜania na temat kulturowego ideału osobowości J. Szczepański
pisze, iŜ "ideał kulturowy osobowości zostaje zintemalizowany w okresie dojrzewania, kiedy
człowiek dorastający zaczyna sobie tworzyć ideały i szukać ideałów do naśladowania. Ideał
kulturowy jest więc modelem, według którego powinien kształtować swoje zachowania, jest
ucieleśnieniem poŜądanych cech, wysoko cenionych w danej grupie. Realizowanie tego ideału,
starannie zmierzające w kierunku zbliŜenia się do niego, ściąga na jednostkę pozytywną ocenę i
róŜne nagrody, zachowanie zgodne z ideałem jest usankcjonowane pozytywnie, podczas gdy
zachowania rozbieŜne z nim są przedmiotem sankcji negatywnych. W ten sposób ideał
osobowości zostaje przyswojony przez jednostki i staje się elementem ich osobowości"
67
.
Wielu autorów termin "kulturowy ideał osobowości" utoŜsamia z terminem "wzór
osobowy", rozumiejąc pod nim bądź to konkretny opis postaci ludzkiej, obdarzonej zespołem
cech aprobowanych
6
*, bądź teŜ (...) przedstawiony w formie modelowej (typu idealnego) zespół
cech osobowości, który stanowi układ odniesienia dla opisu porównawczego oraz oceny działań
i dyspozycji jednostek naleŜących do określonej zbiorowości społecznej, a takŜe spełniać ma
funkcje normatywne, funkcje regulowania zachowań ludzi w tej zbiorowości"
69
. A
kcent na regulacyjny charakter wzorów osobowych, które są bardziej konkretne od
ideałów osobowościowych, bardziej zorientowane na realizację tzw. wartości dnia codziennego
oraz występują niekiedy pod postacią wzorów negatywnych, kładł wielki polski socjolog S.
Ossowski. Pisał on, iŜ "KaŜda trwała zbiorowość narzuca swym członkom wzory reakcji
mięśniowych, uczuciowych i umysłowych na najróŜniejsze podmioty. Inaczej mówiąc, narzuca
wzory zachowania się w róŜnych okolicznościach, reguły moralne i prawne tego co przyzwoite,
a co niestosowne, narzuca pewne poglądy i sposoby myślenia. Narzuca je bądź świadomie za
pomocą metod wychowawczych i propagandy, za pomocą oznak aprobaty lub nagany, niekiedy
nawet przy uŜyciu środków zewnętrznego przymusu bądź nieświadomie, przez sam fakt
zbiorowego stosowania się do owych wzorów i reguł Ogół tych wzorów stanowi o swoistej
kulturze takiej zbiorowości, a przecieŜ ich zespół składa się na panujący w tej grupie wzór
osobowy, który zresztą moŜe bardzo odbiegać od tego ideału osobowości, jaki grupa stawia
przed oczy swym członkom niejako oficjalnie w mniej lub więcej uroczystych momentach"
70
.
Warto przy tym jednak zaznaczyć, iŜ zachowanie jednostki nie zawsze jest wynikiem
wyuczonych i świadomie przyjętych wzorów i wartości; nie zawsze teŜ wzory i wartości
przyjęte przez jednostkę znajdują swój zewnętrzny wyraz w zachowaniu. Stąd teŜ warto
zapoznać się z niektórymi typologiami tych wzorów. St. Ossowski mówi np. o wartościach
uznawanych (w sensie obiektywnym uznajemy ich słuszność) i wartościach odczuwanych (w
sensie subiektywnym, emocjonalnym)
7
'. A. Jasińska i R. Siemieńska mówiąc czterech rodzajach
wzorów:
a)
wzorach propagowanych, czyli takich, które są zobiektywizowane w bardzo róŜnej formie
(artystycznej, norm prawnych, moralnych, ideologicznych) i rozpowszechniane
72
przez
oficjalne, sformalizowane instytucje komunikowania społecznego (głównie poprzez środki
masowego przekazu, instytucje oświatowe i
3
wychowawcze),
b)
wzorach akceptowanych, czyli takich, które zyskują bądź to społeczną aprobatę i
przyzwolenie na ich obowiązywanie bądź teŜ nie wzbudzają jawnej nieprzychylności,
c)
wzorach zinternalizowanych, czyli takich, które jednostka traktuje jako jej własne, ma zatem
wobec nich pozytywną postawę i jest głęboko przeświadczona o ich słuszności,
d)
wzorach realizowanych, czyli takich, które mają walor wyraźnej powtarzalności i
regularności w zachowaniach jednostek, niezaleŜnie od tego, czy jednostka jest tego
ś
wiadoma
73
.
Kryteria słuŜące wyróŜnieniu owych wzorów sugerują, iŜ nie zawsze między nimi moŜe
występować zgodność. Zwłaszcza wtedy, gdy rozproszenie kompetencji socjalizacyjnych
powoduje formułowanie pod adresem jednostek, róŜnych, często sprzecznych oczekiwań, a co
za tym idzie sprzecznych niekiedy wzorów osobowych. S. Ossowski stwierdzał zatem, iŜ "W
poszczególnych zbiorowościach istnieje tedy wzór urzędnika i wzór nauczyciela, wzór oficera i
wzór księdza albo pastora, wzór inteligenta i robotnika fabrycznego (...). (...) Dopóki mamy
przed sobą jeden tylko główny wzór osobowości, dopóty środowisko wskazuje nam jeden tylko
sposób postępowania, sugeruje jeden tylko typ reakcji uczuciowych, dopóty nie mamy potrzeby
zastanawiać się nad sobą. Refleksja nad sobą zjawia się wtedy, gdy staje przed nami wybór
wzorów, do których mielibyśmy się upodobnić i gdy kaŜdy z tych wzorów rozporządza pewną
imperatywnością. Wtedy zjawia się przed nami zagadnienie: czym chcę być?. Z powyŜszej
analizy wynika, iŜ kulturowy ideał osobowości czy teŜ wzór osobowy to bardzo istotny element
osobowości ludzkiej, choć jego regulacyjna rola w procesie funkcjonowania osobowości jest
wysoce złoŜona.
Drugim elementem socjogennym osobowości jest jaźń subiektywna (czyli inaczej obraz
własnej osoby), której przypisuje się funkcję organizowania wszystkich pozostałych elementów
osobowości człowieka. Stanowiąc subiektywne wyobraŜenia o naszej wewnętrznej istocie jest
bardzo wyraźnie uwarunkowana społecznie, choć nie zawsze jesteśmy tego świadomi.
Wytwarza się pod wpływem oddziaływania innych ludzi, rodziców, rodzeństwa, rówieśników i
na ogół, jak stwierdza J. Szczepański "(...) jest zespołem urojeń, fantazji kompensujących
niepowodzenia i upokorzenia w wykonywaniu róŜnych ról"
75
. W miarę rozwoju osoboniczego
człowieka jaźń subiektywna staje się względnie niezaleŜna od środowiska społecznego. Ma to
miejsce wtedy, gdy jesteśmy głęboko przekonani o tym, iŜ jesteśmy tacy jak to sobie
wyobraŜamy. Postawa człowieka wobec samego siebie ma podstawowe znaczenie dla jego
funkcjonowania jako określonej, zintegrowanej osobowości. , To poprzez jaźń subiektywną
kształtuje się nasze poczucie własnej wartości, poziom samooceny (zaniŜona, realistyczna lub
zawyŜona) i samoakceptacji
76
.
"Poczucie własnej wartości" formuje się przede wszystkim w wyniku doświadczenia
emocjonalnego, polegającego na tym, Ŝe
4
człowiek jest przedmiotem miłości i spotyka się z zainteresowaniem oraz akceptacją ze strony
otoczenia. Dziecko, które nigdy nie było kochane i aprobowane przez otoczenie będzie miało
słabo rozwinięte poczucie własnej wartości, co w konsekwencji moŜe prowadzić do braku
emocjonalnej równowagi i przejawów aspołeczności w zachowaniu. Czynniki wpływające na
podwyŜszenie poczucia własnej wartości są dla człowieka szczególnie poŜądane i budzą silne
emocje dodatnie. Czynniki obniŜające to poczucie wywołują emocje przykre - poczucie wstydu,
winy, lęku i uruchamiają róŜne mechanizmy obronne osobowości.
Samoocena, czyli ogólna ocena własnych moŜliwości - przeświadczenie o tym na co nas
stać, ma zasadniczy wpływ na to, jakich czynności i zadań podejmujemy się i ile energii w nie
wkładamy. Cechą stałą jednostek moŜe być tendencja do przypisywania sobie moŜliwości
wyŜszych niŜ rzeczywiste - "zawyŜona" samoocena, bądź niedocenianie swych realnych
moŜliwości - "zaniŜona" samoocena albo wreszcie samoocena realistyczna. Brak realistycznej
samooceny wiąŜe się z zaburzeniem regulacyjnych funkcji osobowości: ludzie o "zawyŜonej"
samoocenie wykazują skłonność nieodpowiedzialnego podejmowania się zbyt trudnych zadań,
do których łatwo zniechęcają się w sytuacji zagroŜenia i często wchodzą w konflikty z
otoczeniem; osoby o "zaniŜonej" samoocenie równieŜ przejawiają niską odporność w
sytuacjach stresu, mają obniŜoną aktywność społeczną i wykazują skłonność do izolacji oraz
wycofywania się w obliczu trudnych zadań.
Poziom samoakceptacji jest to ocena oparta na porównaniu swoich osiągnięć ze
stawianymi sobie wymaganiami w zakresie tych właściwości, które człowiek uwaŜa za
szczególnie waŜne. Istotną rolę odgrywa tu tzw. "ja idealne" czyli wyobraŜenie jednostki o tym,
jaką chciałaby być. "Ja - idealne" formuje się początkowo pod wpływem identyfikowania się z
róŜnymi osobami znaczącymi i cenionymi w otoczeniu (rodzicami, rówieśnikami,
nauczycielami, gwiazdami ekranu) oraz pod wpływem pragnienia naśladowania ich. Ostateczny
kształt idealnego "ja" zaleŜy w znacznym stopniu od kulturowego ideału osobowości
zintemalizowanego przez człowieka w okresie dojrzewania, od wzorów osobowych
upowszechnianych w zbiorowościach, do których człowiek naleŜy, a takŜe od ról społecznych,
jakie odgrywa"
77
.
Jaźń subiektywna, stanowiąc uogólnione informacje zarówno na temat swoich cech
fizycznych jak i psychicznych, miejsca w strukturze społecznej, związków i zaleŜności z innymi
ludźmi czy grupami społecznymi, kształtuje się w długim procesie rozwoju osobniczego. Nie
zawsze teŜ obraz własnej osoby jest wyraźnie oddzielony od tego co "nie -ja". Stąd teŜ zdaniem
J. Reykowskiego "konsekwencją braku wyraźnych granic między "ja" i "nie -ja" jest skłonność
do przypisywania otoczeniu własnych uczuć i myśli (skłonność do projekcji), a z drugiej strony
skłonność do przyjmowania bezkrytycznie cudzych uczuć, sądów, postaw i traktowania ich jako
własnych (skłonność do introjekcji)
78
.
Oczywistym zatem jest fakt, iŜ proces kształtowania się jaźni subiektywnej w znacznym
stopniu zaleŜy od kształtowania się jaźni odzwierciedlonej (trzeci element socjogenny
osobowości), której ogólną charakterystykę
przedstawiliśmy nieco wcześniej. W tym
4
miejscu naleŜy tylko zaznaczyć, iŜ nasze wybraŜenie na temat tego jak wyobraŜają nas sobie
inni ludzie prowadzi do określonych zachowań. Zachowania te mogą wyraŜać bądź to
skłonność do dostosowywania się do tych wyobraŜeń i rozwoju konformizmu społecznego,
bądź teŜ do zachowań nonkonformistycznych, związanych z przeciwstawieniem się wpływom
społecznym. Stąd teŜ "DąŜenie do integracji jaźni subiektywnej i jaźni odzwierciedlonej moŜe
prowadzić z jednej strony do selekcji zakresu interakcji społecznych (np. zawęŜenie ich do
kręgu osób, które oceniają nas zgodnie z naszą własną samooceną), z drugiej strony do
podejmowania działań zmierzających do narzucenia innym takiego obrazu własnej osoby jaki
będzie odpowiadał naszym pragnieniom"
79
.
Czwartym, istotnym elementem kształtującym osobowość są role społeczne.
Wspominaliśmy juŜ wcześniej o koncepcji H. Meada, dotyczącej procesu przyjmowania
roli społecznej, która stanowi podstawową treść wszelkich oddziaływań ludzi na siebie, czyli
interakcji. Pojęcie(roli społecznej^ choć róŜnie interpretowane, naleŜy do podstawowych pojęć
socjologicznych. Rola społeczna ma zarówno wymiar jednostkowy (czynnik i element
konstytuujący
osobowość
człowieka)
jak
i
grupowy;
stanowi
istotny
wytwór
ustrukturalizowanych zbiorowości. Pojęcie "rola" oznacza zatem pewien punkt graniczny
pomiędzy jednostką a społeczeństwem. Główna idea teorii roli społecznej w tradycyjnym ujęciu
zgodna jest ze słynnym fragmentem utworu W.Szekspira "Jak wam się podoba" (akt n, scena
VII w tłumaczeniu Leona Urlicha '80 r.): "Świat jest teatrem, aktorami ludzie, którzy kolejno
wchodzą i znikają. KaŜdy tam aktor niejedną gra rolę (...)". Tak więc samo pojęcie roli
społecznej ma, jak wiele innych pojęć w socjologii, charakter metaforyczny. Oznacza ono z
jednej strony oczekiwany zespół określonych postaw i zachowań jednostki, wynikający z
zajmowania przez nią jakiejś pozycji w grupie społecznej. Z drugiej zaś strony faktyczne
postawy i zachowania jednostki, związane z pełnieniem określonej roli. Przy czym pozycja
oznacza zespół praw i obowiązków przyznanych (przydzielonych) jednostce w danej grupie.
Rola społeczna będąc sposobem zachowania się jednostki wobec innych osób, pełniona
jest według mniej lub bardziej utrwalonych w społeczeństwie wzorów i norm, w tym wzorów
osobowych. Podkreślić jednak naleŜy, iŜ rozwój osobowości polega nie tylko na tym, iŜ
jednostka jest w stanie, w wyniku działania określonych mechanizmów socjalizacyjnych
przyswajać treści poszczególnych ról społecznych (córki, matki, kolegi, przełoŜonego, członka
organizacji itd.) ale równieŜ mieć do nich własny, indywidualny stosunek, choć mieszczący się
zawsze w ramach wzoru roli. Stąd teŜ roli nie moŜna przypisać jednoznacznego, statycznego
charakteru. Role społeczne są teŜ tworzone i modyfikowane w procesie interakcji z innymi
ludźmi. Do zagadnienia tego powrócimy jeszcze w dalszych fragmentach wykładu. Gdybyśmy
zatem chcieli zdefiniować, choćby w sensie operacyjnym pojęcie roli społecznej to moŜemy
powiedzieć za J. Szczepańskim, iŜ rola społeczna"(...) to względnie stały i wewnętrznie spójny
system zachowań, będących reakcjami na zachowania innych osób, przebiegających według
mniej lub bardziej wyraźnie ustalonego wzoru"
80
.
Przy czym sam proces przyjętej przez
jednostkę roli do realizacji zaleŜy od wielu
4
złoŜonych czynników. Wśród nich wskazuje się przede wszystkim na:
a)
cechy biologiczne i psychiczne jednostki, które mogą ułatwiać, utrudniać czy wręcz
uniemoŜliwiać pełnienie określonej roli (np. człowiek pozbawiony słuchu nie moŜe być
dyrygentem),
b)
wzór osobowy, w którym mieści się zarówno zespół cech idealnych, przypisanych do danej
roli i zespół idealnych sposobów zachowania - czyli inaczej "scenariusz" danej roli (takie
cechy jak: honor, prawdomówność, skromność itd.),
c)
definicję roli przyjętą w grupie, w której, lub przed którą dana rola jest wykonywana co
powoduje, iŜ do jednej roli (np. studenta) moŜna przyporządkować róŜne wzory osobowe (
w przypadku studenta pochodzące np. od władz uczelni i grupy kolegów); stąd teŜ definicje
roli mogą być zarówno komplementarne względem siebie, rozbieŜne a nawet sprzeczne,
d)
strukturę i organizację wewnętrznej grupy, a więc przede wszystkim na to, czy grupa oparta
jest na więzi formalnej czy nieformalnej oraz jakim systemem sankcji społecznych
(pozytywnych i negatywnych) dysponuje wobec jednostki,
e)
stopień identyfikacji (utoŜsamiania się) jednostki z grupą, w której pełni określoną rolę
społeczną".
Tak wiec w tej bardzo ogólnej charakterystyce społecznych elementów osobowości
społecznej człowieka wyróŜnia się dwie podstawowe grupy tych elementów. Pierwsza z nich to
kulturalny ideał osobowości i rola społeczne, które traktować moŜna jako elementy
"zewnętrzne" wobec jednostki, "nałoŜone" niejako na zespół elementów biologicznych i
psychicznych. Drugą grupę stanowi jaźń subiektywna i jaźń odzwierciedlona, które choć
równieŜ mają społeczny "rodowód", to jednak odnoszą się do względnie autonomicznych,
wewnętrznych regulatorów całego złoŜonego procesu realizacji kulturowego ideału osobowości
i róŜnorodnych ról społecznych. Niewątpliwie słuszne przy tym stwierdzenie, iŜ "pełna
znajomość ludzi wymaga poznania takŜe ich wyobraŜeń o sobie samych i ich wyobraŜeń o tym,
jak otoczenie na nich reaguje. Są to elementy bardzo trudne do ścisłego ujęcia i wymagają dość
skomplikowanych technik projekcyjnych, tzn. badań przy pomocy sytuacji, w których ujawnia
się jaźń subiektywna, oraz sytuacji ujawniających jaźń odzwierciedloną. Potoczne wyczucie i
potoczna obserwacja bywają często bardzo zawodne, stąd teŜ dość częste rozczarowania wobec
nieprzewidywalnych zachowań ludzi, o których sądziliśmy, Ŝe ich dobrze znamy"
82
.
3. Rola społeczna - istotny czynnik strukturalizacji świata społecznego.
4
W bardzo wielu koncepcjach socjologicznych role społeczne rozpatrywane sanie tyle w
perspektywie procesu konstytuowania osobowości ludzkiej, co raczej w perspektywie
organizacji społecznej, zbudowanej z róŜnorodnego układu pozycji i oczekiwań dotyczących
tego, jak jednostki je zajmujące winny się zachowywać. J. H. Tumer, mówi np. o występowaniu
trzech ogólnych klas oczekiwań: oczekiwania wynikające "ze scenariusza", oczekiwania ze
strony innych "aktorów" (jednostek) i oczekiwania "publicznośc.
Oczekiwania wynikające ze "scenariusza" odnoszone są do tych sytuacji społecznych,
związanych z zajmowaniem danej pozycji, w których istnieją normy określające dokładnie
sposób zachowania się jednostki. Oczekiwania ze strony innych "aktorów" odnoszone są do
tych wszystkich sytuacji, w których w procesie interakcji nasi partnerzy wysuwają pod naszym
adresem konkretne oczekiwania czy Ŝądania. Oczekiwania ze strony "publiczności",
"audytoriów" to oczekiwania jednostek zajmujących określone pozycje. Przy czym "audytoria"
te mogą by ć rzeczywiste bądź wyimaginowane, mogą dotyczyć sytuacji członkostwa w grupie
lub teŜ same intencje wejścia do niej.
KaŜdy z tych rodzajów oczekiwań adresowany jest do niejako innego komponentu roli
społecznej. Stąd teŜ mówi się o: rolach przepisanych, rolach subiektywnych i rolach
spełnianych.
Kiedy mówimy o rolach przepisanych mamy na myśli przede wszystkim wyraźnie
określone normy związane z zajmowaniem danej pozycji społecznej. Interesuje nas wtedy treść
jaźni subiektywnej i umiejętność odgrywania roli wynikającej ze "scenariusza", a w
konsekwencji stopień konformizmu związanego z wymogami roli.
Role subiektywne traktowane są jako wyniki subiektywnej oceny i interpretacji
określonych oczekiwań oraz zindywidualizowanego sposobu przystosowania się do roli. Z i
pojęciem roli subiektywnej związana jest zarazem teza, iŜ do kaŜdej nowej sytuacji
interakcyjnej jednostki odnoszą się w sposób zindywidualizowany co stanowi podstawowy
czynnik zmienności i płynności świata społecznego. Stąd teŜ parafrazując J. Szczepańskiego
moŜna powiedzieć, iŜ społeczeństwo lepiej moŜna zrozumieć w kategoriach dramatu niŜ
systemu.
Rola spełniana ma wyraźnie wymiar behawioramy, a wiec odnosi się do jawnego
zachowania jednostki, będącego wypadkową oczekiwań i subiektywnych ocen tych oczekiwań.
W takiej perspektywie przedstawiana rola społeczna nie ma jednoznacznego statycznego
charakteru. Pogląd taki głosił równieŜ S. Ossowski pisząc, iŜ "Rola, którą sobie wybieram, bądź
do odegrania w przyszłości, bądź do oglądania swojej przeszłości, nie musi mnie zmieniać na
stałe i moŜe się odbić na kształtowaniu się postaw, które zjawiają się w pewnych
okolicznościach, aby zniknąć w innych (...)"
85
.
Stąd teŜ moŜemy mówić nie tylko o
4
procesie "przyjmowania ról" (G. H. Mead - role taking) ale równieŜ o "tworzeniu roli" (R.
Tumer - role making) czy jej modyfikowaniu w procesach interakcji z innymi. Role społeczne
podlegać bowiem mogą swoistej negocjacji w procesie interakcji z inną osobą. Niekiedy moŜna
teŜ mówić o "przymierzaniu ról", "wymuszaniu" czy ich wyraźnej "eksploatacji". Wiele zaleŜy
bowiem od tego jakie role są w danej chwili waŜne dla jednostki, jaka jest jej grupa odniesienia.
Przyjmując tę bardziej dynamiczną koncepcję ról społecznych moŜna mówić o czterech
typach stosunku jednostki do ról społecznych:
I.
Przystosowaniu do roli społecznej, które moŜe przybierać postać:
1.
Identyfikacji z rolą, wynikającej przede wszystkim z procesu zintemalizowana norm i
zachowań z daną rolą związanych,
2.
Wdrukowania roli (naznaczania rolą w sensie pozytywnym lub negatywnym) wynikający z
mechanizmu retrospektywnej interpretacji zachowań i postaw jednostki, pełniącej określone
role (np. role eks - więźnia, eks - alkoholika),
3.
Wrastania -w rolę, występujący bardzo często w procesie przystosowywania się do ról
społecznie i moralnie nieakceptowanych. Proces ten opiera się przede wszystkim na
mechanizmie neutralizacji roli po przez:
a) negację ofiary,
b) negację krzywdy,
c) negację odpowiedzialności.
4.
Fetyszyzacji
(autonomizacji)
roli,
wynikającej
z
przyjęcia
przez
jednostkę
superkonfonnistycznej postawy względem roli, która jest celebrowana nie ze względu na
określony cel ale na nią samą (np. rola matki). Podkreślić naleŜy, iŜ szczególnie łatwo
procesowi fetyszyzacji podlegają role słuŜbowe.
II.
Manipulacji rolą, polegającą na tym, iŜ pełniona rola pełni wyraźnie funkcje
dekoracyjne, fasadowe, mające ułatwić pełnienie innych ról lub czerpanie z tej roli
wyraźnych korzyści. W tym procesie ukrytego przedefiniowania pełnionej roli
podstawowe znaczenie ma fakt, iŜ rola ta traktowana jest często instrumentalnie.
III.
Negacji roli, polegającej na mniej lub bardziej wyraźnym odrzuceniu roli pełnionej
przez siebie (lub teŜ roli do pełnienia której jesteśmy formalnie zobowiązani) lub roli
jako takiej (np. roli kobiety w koncepcji ruchów wyzwolenia kobiet, roli narkomana w
4
ich społecznej terapii itp.).
IV.
Kreacji roli (czyli tworzenie roli, której dotąd nie było). Ten rodzaj relacji między
jednostką a rolą społeczną ma miejsce przede wszystkim w odniesieniu do jednostek
innowacyjnych, twórczych ale nie tylko (w Polsce rola maklera giełdowego,
bezrobotnego absolwenta wyŜszej uczelni itp.)
86
.
JeŜeli zatem przyjmiemy za Meadem, iŜ ludzie komunikują się i wchodzą w interakcje
dzięki temu, Ŝe są zdolni do uzgodnienia symbolicznego sensu gestów słownych i gestów ciała
(mimika, tonacja głosu), to z pewnością czynią to w oparciu o procesy interpretowania,
oceniania, definiowania i planowania. Kreacyjna natura interakcji powoduje, iŜ mówiąc
słowami Tumera "Zamiast tworzyć jedynie mechanizm transmisji, dzięki któremu istniejące
wcześniej struktury psychologiczne, społeczne i kulturowe w sposób nieunikniony kształtują
zachowanie, symboliczna natura interakcji gwarantuje, Ŝe społeczne, kulturowe i
psychologiczne struktury będą się zmieniać poprzez zmiany w definicjach i zachowaniach
ludzi"
87
.
R. H. Tumer w swych rozwaŜaniach na temat procesu przyjmowania roli społecznej jest
nawet zdania, iŜ jest on zarazem procesem "tworzenia roli", poniewaŜ interakcja jest zawsze
procesem tymczasowym, związanym z nieustannym sprawdzaniem naszej wiedzy i wyobraŜeń
na temat roli naszego partnera. Stąd teŜ wspomniany autor podkreśla m. in., iŜ charakter roli (jej
definicja) będzie się zmieniać, o ile istnieją permanentne zmiany albo w zachowaniach tych,
których się sądzi, Ŝe odgrywają role, lub w kontekście, w jakim rola ta jest odgrywana
(tendencja do zgodności zachowania z rolą).
W swych twierdzeniach R. Tumer podkreśla, iŜ role społeczne wykazują tendencje do
uzupełniania się z innymi rolami (rola męŜa i Ŝony, pracodawcy i pracobiorcy), zaś same
jednostki dąŜą do działania w taki sposób, by łagodzić napięcie powstające w wyniku
sprzeczności w obrębie ról, konfliktu ról i nieadekwatności roli oraz aby zwiększać gratyfikacje
wynikających z wysokiego stopnia tej adekwatności. Będąc bardzo konsekwentnym w swych
twierdzeniach na temat roli społecznej Tumer określa osobę jako "(...) repertuar ról, jakie
odgrywa jednostka. Podczas gdy uznaje, Ŝe "ludzie są zwykle całkowicie kim innym", gdy
odgrywają odmienne role, a nawet posiadają poczucie tego "kim w danej chwili są", to w
rzeczywistości uŜywają oni ról takŜe jako środków do samoidentyfikacji i samopotwierdzenia
się. Pewne role są więc dla jednostek waŜniejsze i opierają się oddzieleniu lub odseparowaniu
od koncepcji samego siebie jaką posiada dana jednostka. Role wyzwalające silne emocje, które
ludzie zdają się grać niezaleŜnie od sytuacji, z których nie chcą zrezygnować, oraz które
dodatkowo wiąŜą się z określonymi postawami, pociągają za sobą wyraźne scalenie jaźni danej
jednostki z wolą.
Tak oto proces w miarę bezkonfliktowego pełnienia ról społecznych, rozróŜniania ich,
dzielenia w kategoriach waŜności i istotności przy jednoczesnym zachowaniu toŜsamości i
moŜliwości przeciwstawienia się sankcjom
4
społecznym, które mogłyby skłaniać jednostkę do zachowań wewnętrznie sprzecznych, czy
niekonsekwentnych, zaleŜy przede wszystkim od jaźni subiektywnej - koncepcji samego siebie.
Oczywistym jest zatem fakt, iŜ działania związane z budowaniem własnego personalnego image
(wizerunku) muszą opierać się na dobrej znajomości tych podstawowych mechanizmów, które
powodują zakłócenia w procesie komunikowania społecznego. Dotyczyło zarówno
mechanizmów natury społecznej, kulturowe jak i psychicznej.
4. Proces socjalizacji i jego podstawowe mechanizmy.
Pojęcie socjalizacji naleŜy do podstawowych pojęć socjologicznych. Wykorzystywane
bywa przede wszystkim do wyjaśniania procesu rozwoju osobowości człowieka i
wyodrębniania jej poszczególnych stadiów rozwojowych. W szerszym znaczeniu socjalizacja
rozumiana jest jako "(...) całokształt procesów wzajemnych oddziaływań jednostki i jej
ś
rodowiska społeczno - kulturowego, trwających przez całe jej Ŝycie i obejmujących zarówno
przyswajanie sobie wymogów tego środowiska i przystosowywania się do nich, jak teŜ i
przekształcanie go w rezultacie własnych działań. Szeroko rozumiane pojęcie socjalizacji
obejmuje m.in. proces akulturacji, czyli przekazywanie dziedzictwa kulturowego zbiorowości z
pokolenia na pokolenie, a takŜe procesy -wychowania" (...)"'. Przy czym procesy wychowania
mają wyraźnie intencjonalny charakter i związane są z kształtowaniem osobowości człowieka
ze względu na przyjęte w danej grupie czy szerszej zbiorowości ideały i wzory osobowe. W
węŜszym rozumieniu pojęcia socjalizacja odnoszone jest do wczesnego okresu rozwoju
jednostki, kiedy to dziecko wprowadzane jest w Ŝycie społeczne, zapoznaje się z jego normami i
regułami postępowania.
Niektórzy autorzy rozumiejąc socjalizację jako wszechstronne i zwarte wprowadzanie
jednostki w obiektywny świat społeczny lub jakiś jego obszar, podkreślając wyraźnie, iŜ
jednostka staje się członkiem społeczeństwa dopiero po osiągnięciu pewnego stopnia
socjalizacji. Stąd teŜ próba spojrzenia na proces socjalizacji głównie jako na proces ontogenezy
czyli rozwoju osobniczego. Proces ten składa się jak gdyby z dwóch etapów: socjalizacji
pierwotnej i socjalizacji wtórnej.
I.
Socjalizacja pierwotna to okres, który jednostka przechodzi w dzieciństwie i który
pozwala się jej stać istotą społeczną w pełnym tego słowa znaczeniu. Socjalizacja
wpływając na rozwój jednostki, kształtuje wszystkie podstawowe elementy jej
osobowości "(...) przystosowuje (...) do Ŝycia w zbiorowości, umoŜliwia im
porozumiewanie się i inteligentne działanie w jej ramach, uczy jak się trzeba
zachowywać, by osiągnąć cele Ŝyciowe.
Przede wszystkim zaś dzięki procesowi
4
socjalizacji jednostka:
a)
zdobywa umiejętności kontrolowania swych popędów i potrzeb a zarazem zaspakajania ich
w społecznie aprobowanej formie i w określonym czasie;
b)
zdobywa umiejętności (uczy się) w zakresie pełnienia róŜnorodnych ról społecznych (syna,
kolegi, przyjaciela, ucznia) a więc umiejętności wchodzenia w interakcje z innymi i w
złoŜony proces symbolicznego komunikowania się (głównie dzięki opanowaniu języka,
symboli danej kultury);
c)
kształtuje zarówno swoje sposoby odczuwania i wyraŜania swych emocji jak i sposoby
postrzegania, ujmowania otaczającej ją rzeczywistości społecznej i fizycznej;
d)
zdobywa umiejętności wykonywania określonych czynności i posługiwania się
podstawowymi dla danej kultury i cywilizacji przedmiotami i rzeczami;
e)
uwewnętrznia rozpowszechnianie w danej zbiorowości wartości, normy, aspiracje i cele
działania i traktuje je jako własne.
Dla jednostki zazwyczaj waŜniejsza jest socjalizacja pierwotna, której zasadnicza
struktura powielana jest w trakcie przebiegu socjalizacji, wtórej. Jak to wyraźnie podkreślają
Berger i Luckmann
91
osoby wprowadzające jednostkę w Ŝycie społeczne, tzw. "znaczący inni",
wprowadzają ją w sposób zapośredniczony; poprzez własne doświadczenia i ich miejsce w
strukturze społecznej. Ze względu jednak na fakt, iŜ socjalizacja pierwotna odbywa się w tzw.
grupach pierwotnych, które określone są(Ch.Cooley) "piastynkami natury ludzkiej" (rodzina,
grupa równieśnicza, sąsiedzka, zabawowa itp.), jest ona zarazem procesem dokonującym się w
atmosferze silnych związków emocjonalnych. Stąd teŜ, podkreśla się, iŜ bez takiego
emocjonalnego związku dziecka ze "znaczącymi innymi" proces stawania się istotą społeczną
byłby bardzo trudny lub wręcz niemoŜliwy. Przede wszystkim z tego względu, iŜ socjalizacja
pierwotna opiera się na takich mechanizmach jak: mechanizm uczenia się, związany z
systemem stosowania kar i nagród, mechanizm naśladownictwa, polegający na skłonności do
odtwarzania zachowania innych osób lub do wzorowania się na nich oraz mechanizm
identyfikacji (utoŜsamiania się), oznaczający zarówno pragnienie upodobnienia się do owych
innych, jak i postrzeganie podobieństwa i więzi między nimi. Dziecko utoŜsamia się z bliskimi
sobie osobami na wiele róŜnych sposobów. Przede wszystkim przejmuje system wartości,
normy, postawy, role społeczne znaczących innych, czyli intemalizuje je i czyni swymi
własnymi. Występowanie identyfikacji jest warunkiem koniecznym do wystąpienia
internalizacji, która przebiega najczęściej w sposób bezrefleksyjny, a zarazem warunkiem tego,
by dziecko stało się zdolne do identyfikacji samego siebie, do uzyskiwania toŜsamości. Normy i
wzory zachowań "(...) które zostały juŜ dostatecznie zintemalizowana, same stają się źródłem
wewnętrznych nagród (gdy jednostka ma poczucie właściwego, zgodnie z wzorem
postępowania) bądź teŜ źródłem wewnętrznych kar - poczucia winy, obniŜonej własnej wartości
itp. Dzięki procesowi uczenia się osobowość
4
człowieka odznacza się pewną stałością i moŜliwe jest wyjaśnienie i przewidywanie jego
aktualnych zachowań na podstawie jego przeszłych doświadczeń. Procesy uczenia się trwają
jednak przez całe Ŝycie człowieka i mogą w znacznym stopniu modyfikować przede wszystkim
jego zachowanie się"
92
W socjalizacji pierwotnej obserwować moŜemy stopniowe abstrahowanie w
ś
wiadomości dziecka od ról, norm i postaw konkretnych, innych osób i postrzeganie ról, norm i
postaw w ogóle. Normy czy zasady postępowania ulegają uogólnieniu, generalizacji. Jednostka
przechodzi od stanu identyfikacji z konkretnymi osobami do identyfikacji z ogółem innych
(koncepcja Ch.Meada tzw. uogólnionego innego), z całym społeczeństwem. Proces
internalizacji norm, postaw i zachowań zachodzi równolegle z procesem internalizacji języka,
który traktowany jest zarówno jako najistotniejsza treść jak i najwaŜniejsze narzędzie
socjalizacji
93
.
W socjalizacji pierwotnej, zwłaszcza tego jej fragmentu który dotyczy rodziny,
mechanizmy identyfikacji mają quasi-automatyczny charakter, poniewaŜ dziecko nie ma
moŜliwości wyboru znaczących innych, ustalających reguły i zasady postępowania. Stąd teŜ
ś
wiat rodziców internalizowany jest - jak to podkreślają cytowani autorzy P.Berger i
Th.Luck.mann -jako jedyny istniejący. Powoduje to, iŜ wartości i normy zintemalizowana we
wczesnym dzieciństwie są bardzo silnie zakorzenione nie tylko ze względu na ów silny ładunek
emocjonalny towarzyszący identyfikacjom ale równieŜ na fakt, iŜ to co moŜe być zbiorem
przypadkowych zdarzeń, wydaje się dziecku koniecznością, oczywistością, wyraźną realnością.
Oczywiście róŜnego rodzaju wątpliwości czy dylematy moralne pojawiają się później, w okresie
socjalizacji wtórnej.
Socjalizacja pierwotna kończy się z chwilą wykształcenia poczucia toŜsamości oraz
utrwalenia w świadomości jednostek pojęcia "uogólnionego innego", a więc z chwila, gdy
określone normy, wartości i wzory zachowania nabiorą dla tej jednostki walorów ogólności.
Oczywiście konkretne treści, które sąintemalizowane w socjalizacji pierwotnej są bardzo róŜne,
w zaleŜności od społeczeństwa, róŜnic kulturowych. Dotyczy to zarówno róŜnic w systemach
wartości jak i zespołów czynności czy umiejętności.
W kaŜdym jednak społeczeństwie w socjalizacji pierwotnej jednostka musi zinternalizować:
a)
JeŜyk, stanowiący treść i narzędzia socjalizacji,
b)
RóŜne schematy motywacyjne i interpretacyjne, Istotę mogą by ć uruchamiane takŜe w
odniesieniu do aktualnie występujących sytuacji, które będą miały miejsce w przyszłości
(np. antycypacja ról zawodowych, rozliczenia się przed Bogiem z naszych uczynków).
Warto w tym miejscu podkreślić, iŜ owe schematy motywacyjne i interpretacyjne są w
znacznym stopniu zróŜnicowane ze względu na płeć dziecka. Stąd teŜ odmienne programy
wychowawcze,
socjalizacyjne
dla
4
dziewcząt i chłopców,
c)
RóŜnego rodzaju umiejętności, potrzebne do Ŝycia w danej cywilizacji. W jednym
społeczeństwie młody człowiek musi opanować umiejętność posługiwania się kajakiem i
harpunem, w innym umiejętność prowadzenia samochodu na ruchliwej ulicy. Tym samym
człowiek staje istotą społeczną, a społeczeństwo "rodzi" się jak gdyby na nowo w społecznej
a nie biologicznej naturze człowieka.
II.
Socjalizacja wtórna to okres, w który wchodzi jednostka po socjalizacji pierwotnej. W
odróŜnieniu od tej ostatniej, socjalizacja wtórna nigdy nie jest całkowita i nigdy się nie
kończy.
Polega ona przede wszystkim na nabywaniu wiedzy związanej z rolami, które pośrednio
lub i bezpośrednio wyprowadzone są ze społecznego podziału pracy.
Tak jak socjalizacja pierwotna opiera się na mechanizmach uczenia się i
naśladownictwa, jednak dominującym mechanizmem jest mechanizm uczenia się. W toku
socjalizacji wtórnej, w której uczestniczą róŜne grupy społeczne i instytucje, jednostka musi
opanować przede wszystkim:
a)
słownictwo związane z pełnionymi zadaniami,
b)
"ukryte znaczenia" - symbolikę dotyczącą sposobu pełnienia owych ról społecznych,
c)
róŜne schematy motywacyjne i interpretacyjne, mające zastosowanie przy pełnieniu tych ról.
W socjalizacji wtórnej zazwyczaj nie wykorzystuje się mechanizmów identyfikacji z
innymi po to, by osiągnąć zakładane cele. Wy starczają tutaj minimalne identyfikacje, typowe
dla przebiegu procesów komunikacyjnych między jednostkami. Jednak w przypadku
wystąpienia takich identyfikacji skuteczność oddziaływania na dorosłąjednostkę wyraźnie
wzrasta. Jak stwierdzają P.Berger i Th.Luckmann "(...) trzeba kochać swoją matkę ale nie
koniecznie swojego nauczyciela'
194
. Socjalizacja wtórna nie tylko nie wiąŜe się z wysokim
stopniem identyfikacji ale równieŜ same jej treści nie mają cech konieczności. Stąd teŜ
internalizacja określonych norm i zachowań, postrzeganych przez jednostkę wyraźnie w
kontekście instytucjonalnym zachodzi zdecydowanie rzadziej i musi być wymuszana
technikami pedagogicznymi (np-nauka drugiego języka obcego). Dziecko w okresie socjalizacji
pierwotnej Ŝyje w świecie wyraźnie zdefiniowanym przez rodziców. Świat ten jest jedyny i
bardzo realny, "(...) zaś świat arytmetyki moŜna beztrosko opuścić".
95
Po
to
więc
"Aby
spowodować
dezintegrację
przemoŜnej
rzeczywistości
zintemalizowanej we wczesnym dzieciństwie trzeba wielu szoków Ŝyciowych, ale mniej aby
zburzyć
rzeczywistość
zintemalizowaną
5
później".
96
. Kryzysy przeŜywane po socjalizacji pierwotnej, zwłaszcza gdy była ona związana
dla jednostki z negatywnymi konotacjami, nie zawsze muszą prowadzić do odrzucenia
zintemalizowanych norm i wartości. Tym nie mniej subiektywna rzeczywistość
zaintemalizowanych treści jest ciągle zagroŜona.
Aby więc społeczeństwo mogło trwać, musi wytwarzać takie procedury podtrzymywania
rzeczywistości, aby między rzeczywistością obiektywną a subiektywną występowała względna
odpowiedniość. Konieczność ta powoduje zarazem, iŜ proces socjalizacji wtórnej nigdy się nie
kończy, jednostka zaś kierując się ogólnymi zasadami organizuje zarazem swe działania,
postawy i interakcje z innymi we własną, niepowtarzalną biografię.
Tym samym analiza procesu socjalizacji, rozumianego jako wpływ środowiska
społecznego na jednostkę jest zarazem analizą kształtowania się osobowości ludzkiej.
Ś
rodowisko społeczne czy mówiąc inaczej rzeczywistość społeczna jest niejednorodna i
złoŜona. Składa się ona z wielu poziomów, ma wielowymiarową strukturę zarówno w sensie
empirycznym jak i teoretycznym. Elementy składowe tych struktur w sposób niejednakowy
oddziaływują na jednostkę.
Strukturę świata społecznego w wymiarze teoretycznym przedstawia się zazwyczaj jako
układ wzajemnie powiązanych ze sobą mikro i makrostruktur.
Elementami składowymi makrostruktur społecznych sanie poszczególne jednostki (tak
jak w przypadku mikrostruktur) lecz grupy społeczne stanowiące struktury o mniejszej
złoŜoności lub węŜszym zakresie. Makrostmktury społeczne obejmuj ą zatem klasy i warstwy
społeczne, partie, instytucje polityczne i inne masowe organizacje, wielkie przedsiębiorstwa
gospodarcze, narody czy państwa. Z charakteru tych zbiorowości wynika, iŜ interakcje między
jednostkami w ramach makrostruktur społecznych przebiegają w sposób anonimowy i
bezosobowy, zaś więź między nimi częściej ma charakter przelotny i publiczny. Nie oznacza to,
iŜ w pewnych sytuacjach nie moŜe wystąpić bardzo silna identyfikacja jednostki z tymi duŜymi
zbiorowościamijak np. z Kościołem, narodem czy partią polityczną. JednakŜe wpływ tych
makrostruktur na jednostkę, na proces kształtowania się jej osobowości odbywa się przede
wszystkim za pośrednictwem grup pierwotnych i małych grup, w których przebiega
doświadczanie codziennej rzeczywistości.
MoŜna zatem powiedzieć, iŜ proces socjalizacji (uspołecznienia) jednostki naleŜy
rozpatrywać równieŜ w ujęciu strukturalnym, z perspektywy mikro- i makrostruktur
społecznych. Zawsze jednak największą rolę odgrywają mikrostruktury, w obrębie których
jednostka intemalizuje podstawowe wartości i normy Ŝycia społecznego. Te zagadnienia
zostaną zresztą szerzej rozwinięte w następnych rozdziałach.
W psychologii społecznej i socjologii formułowane są dwie podstawowe,
komplementarne względem siebie odpowiedzi na temat trwałości porządku społecznego
(pewnej stałości i powtarzalności zachowań
5
jednostkowych i grupowych).
Pierwsza z nich odwołuje się do podstawowych mechanizmów socjalizacyjnych, przy
pomocy których wpajanie normy i zasady postępowania zostają choćby częściowo
zintemalizowane (ten punkt widzenia został powyŜej przedstawiony).
Druga z nich odwołuje się głównie do mechanizmów kształtowania się osobowości
ludzkiej, zwłaszcza zaś do procesu formowania pozytywnego obrazu samego siebie i osiągania
akceptacji innych. Z procesem tym zaś nierozerwalnie związane jest dąŜenie jednostki do jak
najlepszego pełnienia ról związanych z zajmowanej określonej pozycji w grupie. Te dwie
perspektywy, wzajemnie się uzupełniające, staraliśmy się w niniejszym rozdziale przedstawić w
miarę szeroko i wyczerpująco.
Rozdział czwarty
Kultura i jej wpływ na Ŝycie społeczne.
l. Pojęcie kultury w socjologu i antropologii społecznej.
Pojęciem "kultura" posługujemy się zarówno w mowie potocznej jak i w ramach
myślenia naukowego. Nie wnikając szczegółowo w analizę rozwoju samego pojęcia stwierdzić
jednak naleŜy, iŜ od czasu kiedy zaczęto się nim posługiwać (a miało to miejsce jeszcze w
staroŜytności, kiedy mówiono: "cultura agri" - uprawa roli) chciano podkreślić róŜnicę między
tym co wiąŜe się z biologicznym wyposaŜeniem człowieka a tym, co wiąŜe się z
przetwarzaniem, wzbogacaniem treści i warunków ludzkiego Ŝycia. Stąd teŜ wedle pierwotnej
konwencji, terminem kultura od czasów Cycerona (który kulturą ducha nazywał filozofię) aŜ do
końca XVIII wieku (JAdelung mówił, Ŝe kultura to "uszlachetnienie lub wysubtelnienie
wszystkich duchowych sił człowieka") posługiwano się jako pojęciem wartościującym. Taki
sposób pojmowania kultury widoczny był wyraźnie zarówno w opisie odkrywanych
społeczeństw pierwotnych przez podróŜników, misjonarzy czy samych antropologów, których
kultura była miarą przykładaną do oceny sposobów Ŝycia społeczeństw "dzikusów" czy "ludzi
natury". Oczywiście kultura badacza była oceniana zdecydowanie wyŜej. JednakŜe od XVIII
wieku zaczęło się kształtować w społecznej i naukowej refleksji nad kulturą jej opisowe ujęcie,
bazujące na podstawowej tezie o istnieniu
5
róŜnorodności kultur. Coraz większy, społeczny zasięg tej tezy pozwolił w końcu zbliŜyć się
badaczom do podejmowania kultury jako szczególnego sposobu Ŝycia, jako narzędzia
przystosowania, uzupełniającego braki wyposaŜenia naturalnego człowieka w walce o byt.
Opisowe a nie wartościujące ujęcie kultury, które nabrało przy tym globalnej
(uniwersalnej) perspektywy (nie ma społeczeństwa bez kultury) dobrze oddaje klasyczna juŜ
dzisiaj definicja Taylora, etnologa, zawarta w ksiąŜce pt. "Primitive Culture" (1871). "Kultura
czyli cywilizacja jest to złoŜona całość, która obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, moralność,
prawa, obyczaje oraz inne zdolności i nawyki nabyte przez ludzi jako członków społeczeństwa
"
97
.
W XIX wieku oraz w I połowie XX wieku, wśród badaczy zajmujących się etnologią, która w
niektórych krajach nazywana jest antropologią społeczną (Wlk.Brytania) lub antropologią
kultury (USA), pojawiło się wiele równoległych szkół i orientacji teoretycznych a co za tym
idzie wiele odmiennych koncepcji kultury. A-L.Kroeber i C-Kluckhohn w pracy pt. "Culture A
Critical Review ofConcepts and Definitions (1944) zebrali 161 definicji kultury, które podzielili
na
definicje:
opisowo
-
wyliczające,
historyczne,
normatywne,
psychologiczne,
strukturalistyczne i genetyczne. Taka wielość definicji wynika oczywiście stąd, iŜ badacze
posługują się globalnym, antropologicznym ujęciem kultury, odnoszonym do ukształtowanego
w pewien sposób Ŝycia jednostek i zbiorowości. Przekorna opinia związana z wraŜeniami po
lekturze ksiąŜki Kroebera i Kluckhohna, wygłoszona przez Ph.Bagby'ego nie powinna więc
czytelnika zbytnio zdziwić. Bagby stwierdza więc, iŜ "Kultura -czytamy- są to wartości; są to
normy; jest to zachowanie wyuczone albo symbolizujące, albo nawykowe; jest to strumień idei
albo jest to organizm społeczny, albo mnóstwo innych rzeczy".
98
Szerokie ujęcie kultury, mimo
kłopotów jakie sprawia, stwarza zarazem moŜliwość zajęcia się tymi jej aspektami, które w
danym czasie najbardziej interesują badacza. Ponadto, mimo wielości ujęć, badacze kultury są
powszechnie zgodni co do podstawowego rdzenia znaczeniowego tego pojęcia, uŜywanego na
oznaczenie tych wszystkich wytworów celowej refleksji człowieka, z którymi wiozę on jakieś
znaczenie, tego wszystkiego, czemu człowiek nadsye^ens swoją aktywnością.
Przede wszystkim przyjmuje się powszechnie, iŜ kultura jest wyuczona. Wszelkie nasze
nawyki, postawy, motywacje do działania oraz konkretne zachowania w określonych sytuacjach
kształtują się pod wpływem doświadczenia wynoszonego przez nas w procesie społecznego
funkcjonowania większych lub mniejszych zbiorowości. Tak więc nasze doświadczenie nie ma
charakteru czysto osobniczego, ale jest przejęciem doświadczenia od innych ludzi i to często na
drodze symbolicznej (np. poprzez jeŜyk).
Kultura wywodzi się oczywiście nie tylko ze środowiskowych i historycznych
uwarunkowań ludzkiej egzystencji ale i w pewien specyficzny sposób równieŜ z biologicznych.
Kultura jest bowiem ściśle związana z ewolucyjnym rozwojem gatunku ludzkiego, który jako
jedyny rozwinął ten unikatowy sposób relacji z otoczeniem. Stąd teŜ powszechnie głoszona
teza, iŜ kultura wynika z gatunkowej istoty człowieka ale tylko w sensie filogenetycznym, a
więc z punktu widzenia antropogenezy,
rozumianej jako pojawianie się kolejnych faz
5
rozwoju gatunku ludzkiego. Jednak z punktu widzenia ontogenezy czyli rozwoju osobniczego,
traktowanego jako proces kształtowania się człowieka - istoty społecznej - dochodzenie
jednostki do kultury nie jest procesem w pełni naturalnym aczkolwiek opartym na naturalnych
mechanizmach biologicznych i psychologicznych. Występuje tutaj mniej lub bardziej
eksponowana w róŜnych koncepcjach sprzeczność między naturą a kulturą, ujmowaną
najczęściej w postaci sprzeczności między tym co uniwersalne (natura) a tym co róŜnorodne
(kultura), spontaniczne a tym co jest uregulowane przez normy, czy między tym co
bezwzględne a tym co względne a więc odnoszone do innych zjawisk wyjaśniających.
Sprzeczność między naturą a kulturą jest przy tym przez część badaczy (F.Znaniecki,
S.Czamowski) odrzucana ze względu na fakt, iŜ oparta jest na nieakceptowanym przez nich
załoŜeniu o niezmienności natury ludzkiej. Liczni badacze o humanistycznej orientacji,
odrzucający zasadność wyjaśniania Ŝycia społecznego w kategoriach natury ludzkiej często
wskazuje na fakt, iŜ silna internalizacja wzorów i norm kultury przez jednostkę sprawia, iŜ
odbiera ona postępowanie według nich jako całkowicie spontaniczne choć takimi z pewnością
nie są. W takich sytuacjach mówimy o ukrytych (utajonych) funkcjach wzorów kultury.
Występuje równieŜ powszechne przekonanie, iŜ kultura ma charakter ideacyjny, tzn. Ŝe jest
uświadamiana w postaci norm i wzorców^ie oznacza to, iŜ nie występują określone,
powtarzalne nawyki grupowe, które nie mają swoich odpowiedników w postaci
uświadamianych przez jednostki reguł i zasad postępowania.
W tym szerokim, antropologicznym ujęciu kultury przyjmuje się równieŜ, iŜ jest ona
wieloaspektowa, zintegrowana (zorganizowana) a zarazem dynamiczna, zmienna. W tej
perspektywie kultura postrzegana jest jako względnie otwarty system będący produktem
róŜnych form społecznego działania, zmierzający do integracji. Czynnikami kumulatywnymi
jest głównie rozwój narzędzi, techniki i języka zaś czynnikami akumulatywnymi sztuka, religia
itp.
Za istotny czynnik składający się na ów wspólny rdzeń znaczeniowy kultury uznaje się równieŜ
to, iŜ kultura stanowi podstawowy instrument przystosowania jednostki do Ŝycia w
społeczeństwie, narzędzie zaspakajania róŜnorodnych potrzeb ludzkich, równieŜ potrzeby
twórczej ękspresj^Zaakomitym. przykładem ukazującym modyfikujący wpływ kultury jest fakt,
iŜ w kaŜdej kulturze ludzie są głodni jednak to kiedy ten głód się pojawia oraz czym jest
zaspakajany zaleŜy przede wszystkim od tego z jaką kulturą mamy do czynienia. To co w
jednym kraju uchodzi np. za smakowite danie w innych uwaŜa się za coś obrzydliwego. W
Polsce i w wielu innych krajach flądrę uwaŜa się za smaczną rybę natomiast w Nowej Finlandii
i na Labradorze uŜywa się jej tylko do nawoŜenia gleby. Biali mieszkańcy Ameryki i Europy z
pewnością mieliby opory przed zjedzeniem mięsa skunksa, natomiast Indianie z plemienia
Alponquin uwaŜają je za przysmak.
Ten pobieŜny przegląd podstawowych czynników składających się na podstawę zjawisk
kulturalnych pozwala stwierdzić, iŜ dla pełnej analizy kultury wyróŜnić moŜna trzy podstawowe
istotne jej aspekty: aspekt normatywno-
aksjologiczny, aspekt norm, reguł i wartości
5
kultury, aspekt internalizacyjny kultury oraz aspekt przedmiotów i wytworów kultury.
Eksponując w analizie kultury aspekt normatywno-aksjologiczny badacze wychodzą z
załoŜenia, iŜ na drodze czysto analitycznej moŜemy oddzielić od ludzkich działań zespoły norm
i wartości, które regulują te działania. Zwłaszcza te normy i wartości, które przybierają postać
zobiektywizowanych form symbolicznego wyrazu.
Wartość rozumiana aksjologicznie oznacza cokolwiek, co jest lub moŜe być dla
człowieka cenne. W węŜszym rozumieniu, typowym dla podejść stosowanych w psychologii,
wartość rozumiana jest jako najwaŜniejsze lub najcenniejsze dla danej jednostki lub
zbiorowości przedmioty dąŜeń, idee, dziedziny aktywności lub źródła satysfakcji.
Tak rozumiane wartości pełnią w systemie motywacyjnym, w osobowości człowieka
kilka istotnych funkcji:
- funkcję integrującą motywacje i kierunki aktywności człowieka, przez co nadają sens Ŝyciu
i pozwalają uporządkować podejmowane działania w określonej perspektywie,
- funkcją socjalizującą, poprzez którąjednostka zostaje wprowadzona w Ŝycie określonej
zbiorowości. Funkcje tę w sposób wyraźny pełnią wartości etyczne, określone idee społeczne
oraz takie wartości "nadrzędne" jak rodzina. Bóg, , ojczyzna, ludzkość, wolność, honor itp,
- funkcję orientacyjną, gdzie określona wartość stanowi kryterium ocen i orientacji, '
porządkując ludzkie działania według takich pojęć jak korzyść, szczęście, prawda, ; piękno itp;
hierarchia ta moŜe być róŜna w róŜnych grupach społecznych oraz zmienna w czasie,
- funkcję metadecyzyjną lub inaczej rozstrzygającą, w ramach której wartości pomagają ,
podejmować decyzje w przypadku występowania konfliktu motywów lub racji, których
doświadcza w danej sytuacji jednostka,
- funkcję gratyfikacyjną czyli nagradzającą pełnią wartości będące źródłem najsilniejszych
satysfakcji (np. obiekty miłości); wartości te pozwalają zachowywać jednostce równowagę
psychiczną i kompensować jej dyssatysfakcje odnoszone w innych obszarach Ŝycia,
- funkcję dekoracyjną (werbalną) pełnią te wartości, za którymi jednostka się opowiada
(werbalizuje ich znaczenie w swoim Ŝyciu) a które faktycznie nie regulują postaw i zachowań
jednostkowych.
W takim ujęciu dana wartość pełnić moŜe równocześnie kilka wymienionych powyŜej
funkcji. Zarazem kaŜda z tych funkcji moŜe być realizowana przez kilka wartości jednocześnie.
Wartość i wypływające z nich normy zachowań są podstawowymi regulatorami ludzkich dąŜeń
i zachowań. Siła owego regulującego wpływu
5
wartości na Ŝycie społeczne zaleŜy od bardzo wielu czynników. NajwaŜniejszy z nich to bardzo
złoŜony proces socjalizacji, w którym niektóre wartości zostają przez jednostkę
zintemalizowana, tzn. tak przyswojone, iŜ dąŜenie do nich staje się czymś naturalnym,
"wbudowanym" w osobowość człowieka.
Stąd teŜ drugim, eksponowanym aspektem zjawisk kulturalnych jest mechanizm,
internalizacji wykształconych w danej zbiorowości (społeczeństwie) wartości i norm
społecznych. W ujęciu tym podkreśla się wielość sposobów prowadzących do przyswojenia
przez jednostkę wzorów, modeli normatywnych i wartości - doświadczenie, nawyki, procesy
ś
wiadomościowe itp. Uznając proces internalizacji za istotę kultury S.Ossowskijest np. zdania,
iŜ kultura to nic innego, jak zintemalizowana dyspozycja do reagowania w pewien
uporządkowany sposób wobec tzw.korelatów kultury, czyli rzeczy i utrwalonych w róŜny
sposób systemów znaków."
Trzeci, wymieniony tutaj istotny aspekt podstaw zjawisk kulturalnych odnosi się do
samych wytworów {przedmiotów kultury czyli artefaktów. Taką perspektywę badawczą
przyjmuje S.Czamowski, który określa kulturę jako "(...) całokształt zobiektywizowanych
elementów dorobku społecznego wspólnych szeregowi grup i z racji swej obiektywności
ustalonych i zdolnych rozszerzać się przestrzennie.
Upraszczając nieco dość złoŜoną dyskusję o charakterze metodologicznym stwierdzić
moŜemy, iŜ kultura to wytwór określonych działań ludzkich. Współczesne szerokie, "globalne"
rozumienie kultury, skłaniające do całościowej rekonstrukcji sposobu Ŝycia właściwego jakiejś
społeczności dobrze oddaje definicja A.Kłoskowskiej, która stwierdza, iŜ"(...) kultura jest to
względnie zintegrowana całość, obejmująca zachowania ludzi przebiegające według wspólnych
dla zbiorowości społecznej wzorów wykształconych i przyswojonych w toku interakcji oraz
zawierające wytwory takich zachowań".
JednakŜe w czysto socjologicznej perspektywie przedmiotem dociekań odnoszących się
do kultury jest badanie jej róŜnorodnych związków z przejawami Ŝycia grupowego ludzi. WiąŜe
się z tym jednak konieczność posługiwania się węŜszym rozumieniem kultury jako kultury
symbolicznej. Tendencja do wyróŜniania w szeroko, antropologicznie rozumianej kulturze
dwóch zasadniczych dziedzin - kultury i cywilizacji - pojawiła się juŜ w n połowie XIX wieku.
Nieco później, w pracach M.Webera czy R.MacIvera widać wyraźnie rozróŜnienie między tymi
treściami kultury, które mają wyraźnie instrumentalny charakter i związane są z realizacją
jakiegoś celu a treściami które mają charakter autoteliczny, są dla człowieka waŜne dla nich
samych i nie wymagają odniesień do zewnętrznych uzasadnień i celów. Pierwsze z nich
określone są mianem cywilizacji będącej wyrazem rozwijających się moŜliwości adaptacyjnych
człowieka do warunków zewnętrznych, głównie wynalazki i udoskonalenia techniczno-
technologiczne drugie zaś mianem kultury w węŜszym rozumieniu (sztuka, religia, wiedza itp.)
która pozbawiona jest na ogół praktycznej uŜyteczności.
5
Jak stwierdza A.Kloskowska ^Kultura symboliczna to te zachowania, wytwory i
zjawiska stanowiące przedmiot ludzkich reakcji, które mają charakter znaków.
Owa klasa znaków, składająca się na kulturę symboliczną (znaki dźwiękowe -język,
muzyka, plastyczne - malarstwo, grafika, przedmiotowe - np. krzyŜ w religii chrześcijańskiej,
motoryczne - ruchowe charakteryzujące się tym, iŜ wartość lub znaczenie nadawane jest jej
poprzez tych, którzy się nimi posługują. Tym samym waŜny jest nie tyle sam znak co
doświadczana poprzez niego sytuacja, zjawiska. MoŜna z tego wyprowadzić prosty wniosek, iŜ
kaŜdej czynności ludzkiej (np. sadzenie drzewa) moŜna nadać symboliczne znaczenie jeśli
wyraŜa ona tylko coś więcej poza sobą ( w tym przypadku przekazuje jakieś znaczenie lub
wyraŜa jakąś wartość poza samym bezpośrednim, obiektywnym faktem zasadzenia drzewa).
2. Kultura masowa - procesy homogenizacji kultury.
Termin kultura masowa wprowadzony został w 1944r. przez D.Mac Donalda
103
który,
podobnie jak i późniejsi autorzy analizował kulturę masowanie ze względu na samą formę lecz
treści tej kultury. Interesowały go specyficzne treści kultury, które dzięki pojawiającym się
technicznym środkom przekazu (prasa, radio, telewizja) znajdowały się w masowym obiegu.
Treści te zaś oceniał ( na ogół dość krytycznie) z punktu widzenia kryteriów moralnych,
intelektualnych i estetycznych. A-Kłosowska, zajmując się od wielu lat problematyką kultury
masowej pisze, iŜ kultura masowa obejmuje "(...) zjawiska intelektualnej, estetycznej i
ludyczno-rekreacyjnej (czyli zabawowe - rozrywkowej) działalności ludzkiej, związane w
szczególności z oddziaływaniem tzw. środków masowego komunikowania, a więc treści
rozpowszechniane za pomocą tych środków (...). Dzięki masowym środkom komunikowania
realizują się najpełniej dwa podstawowe kryteria charakteryzujące masową kulturę: kryterium
ilości oraz kryterium standaryzacji.
Kultura masowa odnosi się do współcześnie obserwowanych zjawisk przekazywania
duŜym masom odbiorów identycznych lub analogicznych treści, które są nadawane z
nielicznych źródeł przekazu (w Polsce do niedawna występował np. monopol państwowy na
przekaz telewizyjny). Owe identyczne bądź analogiczne treści kultury masowej, przygotowane
przez nadawcę docierają jednak do mniej lub bardziej zróŜnicowanych odbiorców zarówno pod
względem intelektualnym jak i zainteresować czy specyficznych gustów. Stąd teŜ nadawcy
chcąc osiągnąć taką treść i formę przekazu, która mogłaby ułatwić dotarcie (w sensie
percepcyjnym) do jak największej publiczności poszukiwać muszą "wspólnego mianownika".
Nadawcy posługujący się środkami masowej komunikacji traktowani są często jako
"sprzedawcy postaw społecznych", który za ów wspólny mianownik dla licznych,
heterogenicznych
zbiorowości
uznają
homogenizację
(ujednolicenie)
kultury
5
masowej.
W największym uproszczeniu powiedzieć moŜemy, iŜ owa homogenizacja w
odniesieniu do treści kultury polega na pomieszaniu elementów róŜnego poziomu (kultury
mniej i bardzie złoŜonej) i przekazywanie ich w jednolitej postaci, tak jak gdyby były one
równie cenne.
Generalnie moŜna mówić o trzech sposobach homogenizacji kultury symbolicznej jako
o:
- homogenizacji upraszczającej, polegającej na dokonaniu określonych przeróbek odnoszących
się do oryginalnych dzieł sztuki a polegających głównie na uproszczeniu, skrótach i
specyficznej adaptacji zgodnej z zasadą wspólnego mianownika. Przykładem mogą być tutaj
formy kieszonkowych wydań utworów klasyki światowej (digest, livres de poche) ich wydania
komiksowe, aranŜacje utworów muzyki powaŜnej dla muzycznych zespołów kawiarnianych itp.
Warto przy tym zaznaczyć, iŜ o ile homogenizacja kultury intelektualnej nie
wywołuje na ogół zastrzeŜeń (przykładem publicystyka naukowa) to homogenizacja kultury
estetycznej traktowana jest najczęściej jako wulgaryzacja.
- homogenizacji poprzez zestawienie (mechanicznej) polegającej na prezentowaniu przez mass
media dzieł wyŜszego rzędu obok dzieł zupełnie płytkich, bez udzielenia wskazówek co do ich
znaczenia w danej kulturze. Ta najbardziej typowa postać homogenizacji, prezentując obok
siebie dzieła ze sfery sacrum i profanum w istotny sposób wpływa na dezorientację odbiorców
określonych treści kultury masowej.
-
homogenizacji immanentnej polegającej na włączeniu do określonego wytworu kultury
symbolicznej (dzieła literackiego, utworu muzycznego itp.) elementów popularnych,
standardowych, będących często przedmiotem potocznych, zwyczajowych doświadczeń,
zdolnych tym samym zainteresować szerszego odbiorcę. W przypadku homogenizacji
immanentnej podstawowym elementem wyróŜniającym j ą od dwu poprzednich jest to, iŜ
homogenizacji dokonuje sam autor danego dzieła, wytworu kultury symbolicznej nie zaś
nadawcy tego dzieła. Niektórzy badacze są zdania, iŜ W.Szekspir, pisząc początkowo swe
wielkie dzieła literackie dla marynarzy z okrętu Drake'a celowo wprowadzał popularne
wątki (postać Spodka, treść dowcipów grabaczy, czy sposób przedstawienia namiętności
Otella).
Istnienie w kulturze współczesnej tak specyficznego obszaru jakim jest kultura masowa,
związana jest ze wspomnianymi procesami jej homogenizacji, nastawionymi na realizację
owego "wspólnego mianownika" zdolnego sprowadzić milionową publiczność do pewnych
typowych potrzeb i oczekiwań. Te potrzeby i
5
oczekiwania wiązane są najczęściej z występowaniem czasu wolnego, w którym poszukujemy
odpoczynku, relaksu i oderwania się od codzienności. W związku z tym producenci treści
kultury masowej odwołują się do względnie uniwersalnych zainteresowań odbiorcy. W
relultacie treści te stanowią najczęściej kompilację kilku podstawowych motywów i wątków:
humorystycznego, dramatycznego, seksualno-romansowego, sentymentalnego i personalnego.
3. Kultura masowa a propaganda.
Kultura masowa to jak powiedzieliśmy kultura wolnego czasu, w którym chcemy
odpocząć. Środki masowego przekazu wykorzystywane są jednak równieŜ po to, aby
kształtować określone, poŜądane przez nadawcę postawy i zachowania jednostek i grup
społecznych.
Współczesny odbiorca treści nadawanych przez środki masowego przekazu, często w sposób
przez siebie nieuświadomiony zaczyna przede wszystkim posługiwać się określonym językiem
do opisu otaczającej go rzeczywistości, dostarczanym mu właśnie przez mass media. Na
działania i postawy ludzi znaczny wpływ wywiera wiedza potoczna o rzeczywistości w której
Ŝ
yją. Wiedza ta konstytuowana jest na podstawie codziennych doświadczeń, ale jak gdyby na
kilku poziomach:
- na poziomie wizji deskryptywnej, czyli na poziomie zbioru przekonań na temat tego jaki
ś
wiat jest (przekonania te przybierają głównie postać czysto opisową),
-
na poziomie -wizji normatywnej, czyli na poziomie zbioru przekonań na temat tego, jaki
ś
wiat powinien być (przekonania te przybierają postać stwierdzeń wartościujących,
oceniających),
- na poziomie wizji propagandowej, czyli na poziomie zbioru zdań opisowych na temat
doświadczonej rzeczywistości, rozpowszechnianych przez środki masowego przekazu.
Tym co bezpośrednio wpływa na wybór strategii zachowań jednostkowych jest stopień
zgodności przekonań występujących na tych trzech poziomach. W przypadku braku takiej
zgodności z wizją propagowaną (czyli rozpowszechnioną przez środki masowego przekazu)
jednostka, jak to wykazały badania i tak posługuje się językiem dostarczanym jej przez mass
media a słuŜącym nie tylko jako środek do budowy obrazu otaczającej nas rzeczywistości ale
równieŜ jako środek który kreuje (tworzy), często w sposób intencjonalny, obrazy
rzeczywistości, której faktycznie nie ma. Nie wnikając w tym miejscu w dość złoŜone analizy
socjolingwistyczne
oraz
analizy
treści
107
5
rozpowszechniane przez środki masowego przekazu stwierdzić moŜemy, iŜ owa intencjonalna
kreatywność języka rozumiana jest jako "(...) zabiegi na obrazach rzeczywistości społecznej
podejmowane przede wszystkim w celu zmiany zachowań poszczególnych jednostek, grup
społecznych lub całych społeczeństw (...)
10<
, wykraczające często poza działania czysto
propagandowe.
Ze względu na fakt, iŜ celem kaŜdej propagandy a propagandy politycznej w
szczególności było i jest kształtowanie poŜądanych treści świadomości społecznej, musi się ona
posługiwać
całym
arsenałem,
niekiedy
bardzo
wyrafinowanym
pod
względem
psychologicznym, środków, metod i technik. Tym samym propaganda uprawiana przy pomocy
ś
rodków masowego przekazu staje się swoistą formą sterowania świadomością i zachowaniem
się jednostek i grup społecznych.
Efektywność oddziaływań propagandowych przy pomocy mass mediów zaleŜy
oczywiście od bardzo wielu czynników. Do najwaŜniejszych naleŜą: stopień zmonopolizowania
ś
rodków komunikacji masowej, stopień w jakim przekazywane treści nastawione są na
utrwalenie, kanalizowanie postaw juŜ istniejących a nie wykształcanie nowych, stopień w jakim
treści propagowane z wysokich pięter strukturalizacji społeczeństwa wzmacniane są na
poziomie oddziaływania małych grup na jednostkę.
Cały szereg analiz przeprowadzonych przez socjologów, zwłaszcza amerykańskich
pozwala jednak stwierdzić, iŜ poddawanie jednostki działaniu masowych środków komunikacji
w silniejszym stopniu umacnia postawę juŜ istniejącą, niŜ powoduje całkowitą zmianę
określonych postaw.
Zdaniem J.T.Klappera postawy juŜ istniejące mają tendencje do sarnowzmacniania, stąd
skłonność do wybiórczej akceptacji określonych treści propagandowych, zgodnych z juŜ
istniejącymi postawami związana jest nie tylko z selektywnością percepcji ale i selektywnością
zapamiętywania czy selektywnością ekspozycji - czyli z tendencją do ulegania, wybierania
takich treści przekazu propagandowego, który zgodny jest z juŜ istniejącymi postawami.
Stąd teŜ niekiedy, jak stwierdza R.Holly, najlepszą propagandą jest jej
niepodejmowanie, zwłaszcza wtedy gdy propagandzista nie jest w stanie przewidzieć w jakich
warunkach będą się przejawiać ukształtowane przezeń postawy oraz wtedy, gdy "(...) nie
dysponuje moŜliwościami modyfikowania tych warunków
110
. W przeciwnym razie moŜe
pojawić się uzasadniona obawa, iŜ działanie propagandowe nadawcy przypominać moŜe
opisywane przez R.Likerta działanie dyrektora, który dla wykonania okresowego planu rujnuje
swoje przedsiębiorstwo.
Widzimy więc, iŜ pojawienie się środków masowego przekazu otworzyło nowe
moŜliwości przekazywania treści kultury, zarówno tych, które mają dostarczyć jednostce
rozrywki jak i przekonać ją do manifestowania
6
określonych postaw i zachowań o charakterze politycznym, religijnym czy ekonomicznym.
Kultura masowa stanowiąc pewien specyficzny sposób komunikowania społecznego jest
jednak nie tylko związana z samym faktem pojawienia się technicznych środków masowego
przekazu, ale równieŜ a moŜe przede wszystkim -jak na to wskazują analizy dotyczące skutków
rozwoju cywilizacji przemysłowej w XIX wieku - z przekształceniami struktury społecznej.
Pojawienie się społeczności wielkomiejskich, przemysłowych, zmiana sposobu Ŝycia
wyraźniej niŜ w społecznościach lokalnych podzielonego na czas pracy, czas wolny to wszystko
czynniki prowadzące do zaniku moŜliwości podtrzymywania kultury tradycyjnej. Kultura ta, jak
wiadomo, opierała się głównie na przekazie ustnym i była ściśle związana z charakterem więzi
typowych dla małych społeczności lokalnych. Procesy urbanizacji i industrializacji związane
były zarazem z postępującym procesem społecznego podziału pracy i pojawianiem się coraz to
nowych ról zawodowych. Zarazem pojawił się zgodnie z zasadą komercjalizacji specyficzny
rodzaj towaru: produkowany na sprzedaŜ przez specjalistów-profesjonalistów przekaz
kulturowy. Tym samym to co określamy mianem kultury uległo wyraźnemu zróŜnicowaniu.
Sama zaś kultura symboliczna procesowi autonomizacji. Symboliczne komunikowanie ulega
równieŜ procesowi komercjalizacji za pomocą masowych środków. Wielu autorów, m.in.
amerykański socjolog R.W.Mills uŜywają na określenie współczesnych społeczeństw pojęcia
"masowe społeczeństwo". Wspomniany autor twierdzi np. iŜ współczesna Ameryka to
"społeczeństwo mas", w którym nieliczna elita władzy manipuluje w umiejętny sposób
zatomizowanymi i wewnętrznie zdezorganizowanymi masami za pomocą propagandy i
reklamy. Wydają się, iŜ tę konstatację moŜna by rozciągnąć na wiele innych społeczeństw.
Rozdział piąty
Zbiorowości społeczne.
Kiedy mówimy o zbiorowościach społecznych mamy przede wszystkim na myśli
potoczne rozumienie społeczeństwa, w którym między jego poszczególnymi członami zachodzą
róŜnego rodzaju związki i zaleŜności odpowiednio ustrukturalizowane. Przy całej
wieloznaczności pojęcia "społeczeństwo" zazwyczaj pod tym terminem rozumiemy więc ogół
ludzi, między którymi, bez względu na wielkość, występują określone więzi i zasady regulujące
członkostwo poszczególnych jednostek. Stąd teŜ, bardzo empirycznie podchodząc do róŜnych
propozycji definicyjnych, stwierdzić moŜemy, iŜ społeczeństwem nazwać moŜemy te wszystkie
formy Ŝycia zbiorowego współwystępujące,
krzyŜujące i uzupełniające się, które posiadają
6
określoną zasadę odrębności kulturowej i strukturalnej utrzymywaną w dłuŜszym lub krótszym
przedziale czasowym.
l. Podstawowe rodzaje zbiorowości społecznych.
Posługując się, dla uproszczenia wywodu, pojęciem zbiorowości jako synonimu pojęcia
społeczeństwo stwierdzić naleŜy, iŜ o zbiorowościach społecznych moŜemy mówić dopiero
wtedy, gdy w ramach określonych, dowolnych skupień ludzi, wytworzyła się i występuje
(choćby krótkotrwale) więź społeczna. Stąd teŜ wszelkie inne, nawet liczebne "zbiorowości",
które nie spełniają tego warunku (między jego członkami nie występują określone formy więzi
społecznych), określone są na gruncie socjologii mianem zbiorów społecznych. Zbiór społeczny
to zatem ogół ludzi posiadających jakąś cechę wspólną, która moŜe być wyróŜniona przez
obserwatora zewnętrznego. Zbiory tworzone w sensie statystycznym a mające istotne znaczenie
dla przebiegu Ŝycia społecznego określone s^mianem kategorii społecznych. Kategoriami
społecznymi są więc zbiory wyróŜniane ze względu na kryterium wieku, płci, wykształcenia,
kwalifikacji, dochodu itp. Oczywiście w obrębie niektórych tych kategorii wytwarzać się mogą
związki, zaleŜności, instytucje, które w efekcie prowadzą do przekształcenia określonych
kategorii lub ich części w zbiorowość społeczną.
Jakie zatem wyróŜić moŜemy rodzaje zbiorowości społecznych? Wykorzystując
częściowo znaną typologię J.Szczepańskiego moŜemy mówić o:
- parach i dwójkach, skupiających dwie osoby róŜnej lub tej samej pici, połączonych więzią
stosunków pokrewieństwa, przyjaźni, pomocy, stosunków seksualnych, wychowawczych,
zwierzchnictwa czy zaleŜności przelotnych (np. przewodnik i turysta w górach),
- kręgach społecznych złoŜonych z niewielkiej liczby osób, których członkowstwo w kręgu jest
bardzo płynne, niedookreślone i nie jest celem samym w sobie lecz powstaje na marginesie
innych celów (kręgi stycznościowe, koleŜeńskie, przyjacielskie),
- grupach społecznych, skupiających co najmiej trzy osoby, powiązanych systemem stosunków
uregulowanych przez instytucje, (formalne lub nieformalne) posiadających pewne wspólne
wartości i oddzielonych od innych zbiorowości wyraźną zasadą odrębności prowadzącą do
wytworzenia się wśród ich członków poczucia przynaleŜności do grupy (poczucie wspólności
wyraŜone słowem "my"),
- społecznościach lub wspólnotach (Community, Gemeinschaft) odnoszonych zazwyczaj do
zbiorowości lokalnych (terytorialnych), w
6
ramach których członkowie mogą zaspakajać swoje podstawowe potrzeby w sensie kulturowym
i ekonomicznym,
- zbiorawosciach opartych na podobieństwie zachowań (zbiegowisko, publiczność, audytorium,
dum), które niekiedy mogą być zbiorowościami niezwykle krótkotrwałymi lecz między ich
członkami wytwarzają się niezwykle silne związki emocjonalne, prowadzące do opisywanych
przez psychologię i socjologię zjawisk dezindywidualizacji i tzw. "zaraŜenia emocjonalnego";
polega ono na wytwarzaniu się identycznych lub podobnych stanów napięcia emocjonalnego
przechodzącego w identyczne zachowania,
- zbiorowościach opartych na -wspólnej kulturze (ród, klan, plemię, lud, naród), które mogą
być grupami w ścisłym tego słowa znaczeniu bądź teŜ zbiorowościami
swoistymi, zaś podstawę ich wyróŜnienia stanowi zazwyczaj wspólny język, czasem odrębna
gwara, generalnie jednak szerszy kompleks kulturowy.
2. Rola i znaczenie grup społecznych.
Spośród wymienionych tutaj rodzajów zbiorowości największym zainteresowaniem
badaczy cieszą się grupy społeczne.
W charakterystyce grupy społecznej wyróŜnia się zazwyczaj cztery podstawowe cechy,
stanowiące istotne wyróŜniki spośród innych zbiorowości. Po pierwsze grupa społeczna to
zbiorowość -względnie trwała, w odróŜnieniu np. od publiczności zebranej na koncercie,
przedstawieniu teatralnym czy od tłumu. Po drugie grupa jest zbiorowością zorganizowaną i
ustrukturalizawaną, w której poszczególne role są wyraźnie zdefiniowane. Po trzecie w
zbiorowości określanej mianem grupy zachodzą względnie trwałe stosunki i interakcje. Po
czwarte grupa społeczna składa się z wybranej i ograniczonej liczby członków. Fakt
członkostwa oraz subiektywne poczucie przynaleŜności uznaje się dość powszechnie za
podstawowe właściwości grupy społecznej, Inne, równieŜ istotne elementy grupy społecznej
stanowią w zasadzie naturalną konsekwencję tych dwóch ostatnich elementów (np. poczucie
odrębności, wspólne wartości, idee, symbole, ośrodek skupienia itp.)
Funkcjonowanie grupy jako zbiorowości regulowane jest zarówno przez instytucje
formalne jak i nieformalne; niektóre z grup opartych na nieformalnych instytucjach kontroli
społecznej bardziej dyscyplinują swych członków niŜ grupy funkcjonujące na gruncie instytucji
formalnych. Stąd teŜ grupa nieformalna jest grupą w ścisłym tego słowa znaczeniu. Wspólne
wartości grupy mają bardzo szerokie znaczenie.
6
Wartościami tymi są więc zarówno określone idee wyraŜające cele i ideały grupy, symbole
(hasło, odznaka, pieczęć, sztandar itp.), przedmioty materialne ( majątek, nieruchomości itp.)
oraz jakiś ośrodek skupienia, którym zazwyczaj jest określone terytorium, gmach czy lokal.
ś
ycie społeczne "utkane" jest wręcz z róŜnorodnych grup społecznych, jednak mimo tej
róŜnorodności to co je róŜni w sposób wyraźny od innych zbiorowości to nie tylko wyraźnie
poczucie odrębności występujące wśród ich członków ale równieŜ mniej lub bardziej ściśle
określona zasada członkostwa. Zmiana tych zasad zmienia zasady odrębności a tym samym
zmienia charakter grupy.
W stosunku do swych członków grupa określa: wzór fizyczny członka czyli jego wygląd
zewnętrzny, wzór moralny członka, czyli zespół cech moralnych jakie winien w swym
zachowaniu manifestować członek grupy ona/uncje członka, czyli zakres czynności, które
członek grupy winien wykonywać w celu utrzymania ciągłości, toŜsamości grupy oraz jej
rozwoju. Skład grupy oczywiście zmienia się w czasie, lecz mimo to grupa zachowuje swoją
toŜsamość i nadal trwa. O tej trwałości decyduje - przypomnijmy to jeszcze raz - niezmiennie
waŜna zasada odrębności. "Zasada odrębności jest zespołem idealnych określeń i warunków,
jakim powinien odpowiadać członek danej grupy, z jednej strony, a z drugiej - wyraŜa ona
kryteria przyjmowania i usuwania jednostek do grupy i z grupy.
Zasada członkostwa i odrębności ściśle wiąŜe się z treścią zadań określonych grup
społecznych. Zadania te, które grupa chce osiągnąć jako całość są zawsze ustalone
intencjonalnie, określone statutem lub inną formą porozumienia między jej członkami i
zaakceptowywane przez nich.
KaŜdy z członków grupy pełni w niej określone funkcje, które mogą róŜnić się od funkcji
innych członków; wynika to z faktu -wewnętrznej strukturalizacji grupy, polegającej na
ułoŜeniu i przyporządkowaniu sobie jej członków, instytucji i podgrup, składających się na
grupę oraz innych jej elementów o charakterze materialnym lub idealnym (symbole lub
wartości), wzorów zachowań, stosunków i pozycji społecznych zajmowanych przez członków.
Pozycja jaką zajmuje dany członek w grupie oraz prestiź (uznanie) związany z tą pozycją
ókseSl&jStstatns jednostki w grupie.
PrzynaleŜność jednostek do grup wynika z faktu członkostwa. MoŜna jednak mówić o
dwóch postaciach tej przynaleŜności: o przynaleŜności obiektywnej i subiektywnej. Student
naleŜy do grupy bo został do niej zapisany; w związku z tym powinien spełniać podstawowe
obowiązki wynikające z tego faktu. Nie oznacza to jednak, iŜ w kaŜdym przypadku musi
identyfikować, utoŜsamiać się z tą grupą.Taką sytuację określamy mianem przynaleŜności
formalnej, obiektywnej. Kiedy jednak ów student rozwinie subiektywne poczucie związku z tą
grupą, zacznie się z nią identyfikować, akceptować jej wartości, zasady działania,
solidaryzować się z nią- moŜemy mówić równieŜ o przynaleŜności subiektywnej. Nie zawsze
oczywiście subiektywna przynaleŜność do określonej grupy musi być budowana na gruncie
przynaleŜności obiektywnej. Niekiedy jednostka w sensie obiektywnym, formalnym naleŜąc do
danej grupy identyfikuje się z celami i
wartościami grupy do której nie naleŜy a z
6
róŜnych względów naleŜeć nie moŜe w ogóle czy teŜ w określonej sytuacji, przedziale
czasowym itp. KaŜdy z nas naleŜy do bardzo wielu grup społecznych, jednak najczęściej zjedna
identyfikujemy się najpełniej w sensie subiektywnym. Taką grupę, z którą jesteśmy ściśle
związani w sensie emocjonalnym określamy mianem grupy odniesienia.
Po to, aby grupa mogła trwać konieczne jest zdefiniowanie przez jej członków własnej
roli społecznej w tej grupie i choćby częściowa identyfikacja z celami i zasadami jej
funkcjonowania. Brak takiej samoidentyfikacji w odniesieniu do grupy wywołuje duŜe napięcie
wśród członków grupy, poczucie niepewności i nieprzystosowania a w konsekwencji opisywane
juŜ stany anomii czy alienacji społecznej.
Tak więc trwałość grupy zaleŜy w powaŜnej mierze od stopnia samoidentyfikacji
określającej:
umiejscowienia grupy w czasie i przestrzeni, wzajemne oczekiwania członków wobec grupy i
grupy wobec jej członków, podstawowe wartości, wzory (symbole) i normy grupowe oraz same
zasady przynaleŜności do grupy (kto, kiedy, w jaki sposób, na zasadzie jakich uprawnień i
obowiązków). Wszystko to pozwala osiągnąć pewien ład psychologiczny w relacji "ja" i
"inni".
3. Rodzaje grup społecznych.
Ze względu na to, iŜ w Ŝyciu społecznym występuje bardzo wiele róŜnorodnych grup
społecznych, występuje teŜ wiele róŜnych zasad ich klasyfikowania, koniecznego dla celów
analitycznych. My ograniczymy się tylko do krótkiej charakterystyki tych rodzajów grup, które
są najczęściej wymieniane.
MoŜemy zatem wyróŜnić przede wszystkim:
-
Grupy małe i grupy duŜe, które wydzielone są ze względu na kryterium strukturalne. Grupy
małe to zatem grupy posiadające prostą strukturę, wyraŜającą się w tym, iŜ składają się one
wyłącznie z niewielkiej liczby członków i nie posiadają Ŝadnych podgrup. Przykładem moŜe
być tutaj rodzina, grupa koleŜeńska itp. Grupy duŜe (wielkie) to grupy o strukturze złoŜonej,
z duŜą liczbą członków (którzy bardzo często nie kontaktują się w sposób bezpośredni), nie
wchodzące juŜ jako części składowe do jeszcze większych grup w ścisłym tego słowa
znaczeniu.Mogą jednak wchodzić np. do kompleksu państw, określonego typu cywilizacji
itp. Przykładem wielkich grup moŜe być
6
państwo, samodzielny kościół, partia polityczna, klasa społeczna.Często mówi się, iŜ w
małych grupach stosunki społeczne między jej członkami przebiegają na zasadzie "face-to-
face" (twarzą w twarz). Z całą pewnościąjest to istotne kryterium rozróŜniające, choć
przecieŜ nie moŜemy ściśle określić (w sensie liczebności grupy) gdzie kończy się mała a
zaczyna duŜa grupa społeczna.
-
Grupy pierwotne i grupy wtórne, które odróŜniamy ze względu na kryterium dotyczącego
typu więzi łączącej ich członków. W grupach pierwotnych występuje wyłącznie więź
budowana na stycznościach osobistych, prywatnych, bezpośrednich, na silnych związkach o
charakterze emocjonalnym (rodzina, grupa sąsiedzka, rówieśnicza). W grupach wtórnych
więź wynika głównie ze ściśle określonego celu przyjętego do realizacji, mającego
najczęściej postać szeroko rozumianego interesu (politycznego, ekonomicznego,
kulturalnego itp.) oraz ze styczności rzeczowych, często publicznych i pośrednich. Podany
tutaj przykład rodziny jako grupy małej moŜe być równieŜ wykorzystany jako przykład
grupy pierwotnej. Rodzina jako jedna z najistotniejszych grup społecznych jest najczęściej
nie tylko grupą małą ale i pierwotną. KaŜda grupa pierwotna moŜe przekształcić się w grupę
wtórną, jeśli zanikają w niej więzi emocjonalne a w ich miejsce wchodzą (lub tylko
pozostają) więzi związane z realizacją jakiegoś interesu. Proces ten moŜe dotyczyć równieŜ
rodziny, rozumianej jako grupy złoŜonej z osób połączonych stosunkiem małŜeńskim i
rodzicielskim.
W analizach psychologów i socjologów podział na grupy pierwotne i wtórne stanowi
istotny element porządkujący sposób analizy przebiegu Ŝycia społecznego. Badacze są
powszechnie zgodni co do tego, iŜ grupy pierwotne odgrywają podstawową rolę w procesie
socjalizacji jednostki. Sam termin "grupa pierwotna" wprowadzony został przez
amerykańskiego psychologa społecznego Ch. H. Cooleya w 1909r., który określał je równieŜ
mianem "piastunek natury ludzkiej". Pierwotność tych grup, stanowiących główne ośrodki
socjalizujące jednostkę polega na tym, iŜ w ich obrębie realizowane są wszystkie psychiczne,
emocjonalne potrzeby jednostki uczestniczącej w takiej grupie "całą osobą". Interakcje w takiej
grupie nie tylko mają charakter bezpośredni (twarzą w twarz) i osobisty ale są niezmiernie
intensywne. Sama zaś przynaleŜność do takiej grupy jest źródłem satysfakcji, która ułatwia cały
proces socjalizacji a więc przekazywania jednostce społecznych wartości, norm i wzorów
zachowań. Grupy pierwotne, ze względu na swój specyficzny charakter, zaspakajają takie
istotne potrzeby psychospołeczne jednostki jak potrzebę bezpieczeństwa (w sensie społecznym i
psychicznym), uznania, przynaleŜności i miłości, potrzebę intymności czy kompensacji
niepowodzeń i poraŜek Ŝyciowych, ponoszonych w innych grupach społecznych. Grupy
pierwotne, podtrzymując więź w większych zbiorowościach, charakteryzują się zarazem
względnie jednolitym charakterem oddziaływań na jednostkę. Ponadto, co ma istotne znaczenie,
grupy te rozrastają się od wewnątrz (rodzina) a nie poprzez dokooptowywanie członków. To
one właśnie "dostarczają" członków innym grupom społecznym.
-
Grupy formalne i grupy nieformalne, które wyróŜniamy na podstawie występowania w
grupach instytucji i kontroli społecznej
6
sformalizowanej lub tylko instytucji i kontroli nieformalnych. Grupy formalne oparte są na
sformalizowanej organizacji określonej prawem (statuty), regulujące dokładne działania
swych członków i ustalające formalne zasady odpowiedzialności. Stąd teŜ kaŜda grupa
wtórna jest zarazem grupą formalną. Grupy nieformalne są zazwyczaj małe (grupa
koleŜeńska, klika w grupie celowej a nawet mafia) i choć nie wytwarzają instytucji
sformalizowanych, mogą być oparte zarówno na stycznościach osobistych jak i rzeczowych.
Stąd teŜ mogą się one niekiedy bardzo szybko rozrastać. Grupy nieformalne naleŜą obok
grup pierwotnych do tego rodzaju zbiorowości, które stanowią istotną część Ŝycia
społecznego, poniewaŜ zaspakajane są w ich obrębie nie tylko podstawowe potrzeby i
dąŜenia jednostek ale równieŜ właśnie poprzez uczestnictwo w tych grupach jednostka uczy
się sposobów zachowań ; kształtuje swoje postawy, aspiracje Ŝyciowe a więc kształtuje
swoją osobowość.
-
Grupy celowe, określane teŜ mianem zrzeszeń, które wyróŜniamy ze względu na kryterium
celu określanego bardzo wąsko. W szerokim sensie wszystkie zbiorowości społeczne a
szczególnie grupy słuŜą jakiemuś celowi, w tym równieŜ rodzina. Grupami celowymi
nazywamy tylko takie grupy "(...) które zostały zorganizowane planowo dla realizacji
jednego tylko celu lub jednej grupy celów i w których istnieje tylko więź sformalizowana ze
względu na osiągnięcie tego celu..""
4
Stąd teŜ w grupach celowych (grupy sportowe,
organizacje wychowawcze, partie polityczne, kliki, towarzystwa akcyjne, przedsiębiorstwa
itp.), dominuje więź rzeczowa i stosunki oparte na stycznościach rzeczowych. Grupy celowe
charakteryzują się teŜ duŜą róŜnorodnością. Najczęściej w ich obrębie wyróŜnia się
zrzeszenie jako grupy celowe powstające dobrowolnie (np. towarzystwo akcyjne) i mogące
być rozwiązane decyzją ich członków oraz grupy celowe - przymusowe, w których
członkostwo wynika z mocy prawa i przymusu i które istnieją niezaleŜnie od woli ich
członków (np.armia).
KaŜda grupa celowa wśród wielu cech charakterystycznych, których tutaj
nie będziemy omawiać, posiada jedną niezmiernie istotną - rozbudowany system instytucji
sformalizowanych i urządzeń zapewniających współpracę ludziom, którzy nie stykają się z sobą
bezpośrednio i którzy są zainteresowani tylko tymi cechami innych członków, które
przyczyniają się do osiągania zakładanych przez grupę celów. Grupy celowe posiadać zatem
muszą specyficzny typ organizacji, mającej formalny charakter, określany mianem biurokracji.
Biurokracja to sposób zarządzania i kierowania ludźmi, słuŜący do osiągania celów określonych
grup społecznych, m.in. przedsiębiorstw. Sam termin "biurokracja" wprowadził M.Weber na
oznaczenie organizacji władzy administracyjnej, która jest efektywna, zracjonalizowana i
podporządkowana wyraźnie ustalonym regułom prawa. Wspomiany autor skontruował równieŜ
"idealny typ" biurokracji, który naleŜy traktować jako abstrakcyjny schemat organizacji
biurokratycznej. Koncepcja biurokracji w wersji tutaj wspomnianej, rozwijana przez wiele
innych autorów (m.in. M.Croziera, który skonstruował ciekawą koncepcję biurokratycznego
błędnego koła), róŜni się oczywiście od potocznego znaczenia terminu "biurokracja", mającego
wyłącznie pejoratywne (negatywne) znaczenie.
6
-
Grupy terytorialne, wyodrębnione na postawie stosunku do terytorium jak np. miasto czy
wieś.
-
Klasy społeczne, wyróŜniane na podstawie ich pozycji zajmowanej w społeczeństwie.
Problematyka klas społecznych omówiona zostanie w kontekście struktury społecznej.
Oczywiście moŜnaby przytoczyć tutaj wiele dalszych typologii. Te powyŜej omówione
wydają się jednak najbardziej przydatne do zrozumienia dość złoŜonej natury grup
społecznych, w charakterystyce których waŜna jest nie tylko klasyfikacja ale równieŜ pewne
załoŜenia tyczące statusu grup i to co będzie nas dalej interesować - norm grupowych.
4. Normy grupowe a problemy konformizmu.
4.1. Specyfika norm grupowych.
W grupach społecznych, zwłaszcza w grupach pierwotnych, którą współcześni
socjologowie i psychologowie zastępują takimi określeniami jak: mała grupa, grupa
nieformalna czy mikrostruktura przebiega podstawowy proces kształtowania człowieka jako
istoty społecznej. Dokładna analiza procesów zachodzących w tych grupach, kształtujących
stosunki wewnątrzgrupowe (róŜnicowanie ról, współzawodnictwo, konflikt z jednej strony z
drugiej zaś procesy przystosowania i współpracy) to domena psychologów społecznych.
Sformułowali oni, m.in. L.Moreno czy K.Lewin szereg interesujących metod i koncepcji
badawczych, wykorzystywanych równieŜ przez socjologów, w tym socjologów pracy. To co
zwraca uwagę w tych analizach, prowadzonych zarówno w perspektywie badań
socjometrycznychjak i badań dotyczących dynamiki grupowej, to proces interakcji między
członkami grupy, w rezultacie którego powstają normy grupowe.
W bardzo ogólnym ujęciu norma grupowa oznacza przepis, zasadę określającą w jaki
sposób powinien zachować się (lub teŜ nie) członek danej grupy, pełniący w niej określoną rolę
i pozycję społeczną, np. ojca, brata, lidera opinii grupowej, przełoŜonego itp. Normy grupowe w
załoŜeniu obowiązują wszystkich członków grupy, niezaleŜnie od pozycji zajmowanej w grupie.
W procesie funkcjonowania określonych grup załoŜenie to nie zawsze jest do końca
realizowane.
Normy grupowe mają bowiem pewien zakres obowiązujących zachowań a nie tylko jedno
określone zachowanie; np. norma punktualności przybierająca postać tzw. kwadransa
akademickiego czy norma dotycząca przyjścia
6
gości. Normy grupowe pełnią dwie podstawowe funkcje:
-
przyczyniają się do osiągania celów grupy,
-
zapewniają trwanie grupy w sytuacji naturalnej wymiany jej członków, czy mówiąc inaczej
pozwalają na zachowanie toŜsamości, samoidentyfikacji grupy. Realizacja poczucia
toŜsamości uwidacznia się szczególnie w odniesieniu do norm kulturowych, regulujących
sposób spoŜywania posiłków, witania się i Ŝegnania, ubierania czy innych jeszcze,
specyficznych sposobów zachowania się.
Normy grupowe mają oczywiście swoją genezę. Mówiąc ogólnie są dwa źródła norm:
zewnętrzne i wewnętrzne. Część norm jest przenoszona przez jej członków z grupy do grupy i
mogą być one równieŜ narzucone przez daną kulturę czy teŜ są one elementem większej
organizacji w skład której wchodzi dana grupa (np.normy występujące w plutonie wojskowym).
Normy mogą być równieŜ wynikiem procesów wewnątrzgrupawych, których powstanie
obserwowało wielu psychologów społecznych w licznie prowadzonych eksperymentach. Tym
podstawowym procesem w obrębie którego dochodzi do powstania takich norm jest proces
interakcji, wzajemnego oddziaływania członków danej grupy na siebie. Co ciekawe, raz
ustanowione i zaakceptowane normy wywierają wpływ na zachowanie się członka grupy nawet
wtedy, gdy opuści on juŜ grupę, w której brał udział w wytwarzaniu normy lub w której ją sobie
przyswoił"
5
. Wpływ ten polega nie tylko na "praktykowaniu" danej normy, zachowywaniu się
zgodnie z jej treścią ale równieŜ na kształtowaniu się jego postaw i innych, złoŜonych
mechanizmów wewnętrznych, wpływających na zachowania człowieka. Dostrzegana przez
członka grupy rozbieŜność między zachowaniami innych jej członków a swoim własnym lub
między akceptowanymi normami a własnym, niezgodnym z nimi zachowaniem, przyczynia się
do powstania u niego szeregu napięć psychicznych. Redukcja tych napięć moŜliwa jest jednak
głównie poprzez zmianę uprzedniego zachowania innych na zgodną z zachowaniem lub
akceptowanymi przez nich normami. Dochodzimy zatem w tym miejscu do zagadnienia
skutków oddziaływania norm grupowych na członków grupy czyli do zagadnień konformizmu.
4.2. Konformizm - podstawowe powody oraz czynniki określające jego skuteczność.
Pojęcie konfomizmu definiowane jest na wiele róŜnych sposobów. Na ogół jednak pod
tym terminem rozumie się dwa blisko ze sobą związane zjawiska. Pierwsze z nich oznacza
zgodność, zbieŜność istniejącą między członkami, grupami, dotyczącą norm, postaw i
zachowań. Taki stan prowadzi do podobieństwa zachowań i wygłaszanych opinii.
Spowodowany jest on przez normy, których oddziaływanie na członków grupy polega na tym,
Ŝe przestrzegając tych norm zachowują się tak
6
jak inni. W tym ujęciu więc konformizm to nic innego jak uniformizm.
Liczne eksperymenty dowiodły, iŜ obraz zachowań związanych z przestrzeganiem jakiejś
normy przybiera kształt krzywej w postaci litery "J".
F.HAllport przytacza na dowód tej tezy wyniki dwóch prostych ale interesujących badań. W
pierwszym z nich obserwatorzy umieszczeni na skrzyŜowaniu ulic obserwowali ilu kierowców
zatrzymuje się na widok czerwonego światła (na skrzyŜowaniu nie było policjanta). Znaczna
większość kierowców - 94,1% zatrzymała się, 2,9% znacznie zwalniało szybkość, 2%
nieznacznie zwalniało, a tylko 1% przejeŜdŜało skrzyŜowanie z taką szybkością, z jaką do niego
dojeŜdŜało.
W drugim badaniu obserwatorzy notowali liczbę osób spóźniających się na mszę.
Najwięcej osób, bo 46,9% przychodziło na mszę bez spóźnienia, 18,4% ze spóźnieniem do 4
minut, 6,1% ze spóźnieniem od 8 do 12 minut itd. Na przykładzie tego drugiego badania
mogliśmy jednocześnie obserwować realizację normy grupowej (punktualność na mszy), która
jest zdecydowanie bardziej elastyczna jeśli chodzi o zakres obowiązujących zachowań niŜ
norma nakazująca kierowcom zatrzymywanie się na czerwonym świetle. Na marginesie warto
wspomnieć, iŜ złamanie tej ostatniej normy sankcjonowane jest głównie poprzez przepisy
prawne. Wyniki zreferowanych tutaj badań skłoniły Allporta do stwierdzenia, iŜ w danej grupie
najmniej jest osób, które zachowuj ą się niezgodnie z jakąś jej określoną normą. Nieco więcej
jest takich osób, które w niewielkim stopniu wykraczaj ą poza zakres obowiązujących norm,
natomiast zdecydowana większość osób zachowuje się zgodnie z obowiązującą normą grupową;
stąd teŜ obraz zachowań związany z przestrzeganiem normy przybiera postać litery "J".
Nieco inne, aczkolwiek niesprzeczne ujmowanie konformizmu polega na definiowaniu
go jako poddawaniu się naciskom grupy. Chodzi tutaj o te wszystkie sytuacje, w których
członek danej grupy początkowo miał inne poglądy czy teŜ zachowywał się inaczej niŜ grupa,
później zaś, pod wpływem nacisków wywieranych przez grupę zmienił je w kierunku zgodnym
z oczekiwaniami grupy. W efekcie tak pojęty konformizm prowadzi do zgodności i zbieŜności
czyli do konformizmu w pierwszym rozumieniu. Większość eksperymentów prowadzona jest
jednak w ramach tej drugiej konwencji, kiedy to moŜemy obserwować proces konformizowania
jednostki przez grupę do której naleŜy. Zatem patrząc na konformizm jako na określony proces
powiedzieć moŜemy, iŜ konformizm to zmiana zachowania lub poglądów (opinii) danej osoby
spowodowana rzeczywistym lub wyobraŜonym naciskiem ze strony jakiejś osoby lub grupy
osób. Przykładem klasycznych juŜ serii eksperymentów, dotyczących tak zdefiniowanego
konformizmu, były eksperymenty przeprowadzone przez Solomona Ascha (pierwszy w 195 k).
Autor badań wprowadzał właściwą osobę badaną do grupy osób, które byty jego
współpracownikami i polecał im oceniać i porównywać długości odcinków. ZałoŜenie
eksperymentu było takie, iŜ osoba badana oceniała i porównywała narysowane odcinki jako
ostatnia lub przedostatnia w kolejności zaś współpracownicy eksperymentatora wygłaszali
opinie o tych odcinkach niezgodne z rzeczywistością. Warto jeszcze podkreślić, iŜ w
eksperymencie tym nie było przewidzianych
(jak to zazwyczaj w Ŝyciu społecznym bywa)
7
Ŝ
adnych wyraźnych nagród za zajęcie postawy konformistycznej ani Ŝadnych wyraźnych kar za
postawę nonkonformistyczną. Eksperymentator pokazywał wszystkim narysowany odcinek linii
prostej (odcinek X). Jednocześnie pokazywał w celu dokonania porównania trzy inne odcinki -
A, B i C. Długość tych odcinków przedstawiała się następująca (odcinek X był równy
odcinkowi B):
C
X B
A
E. Aronson tak komentuje przebieg tego eksperymentu, proponując czytelnikowi wczuć się
w sytuację osoby badanej, biorącej w nim udział "Zgłosiłeś się na ochotnika, by uczestniczyć w
eksperymencie badającym spostrzeganie. Wchodzisz do pokoju razem z czterema innymi
uczestnikami...Wasze zadanie polega na ocenieniu, który z tych trzech odcinków jest najbardziej
zbliŜony pod względem długości do odcinka X. Jesteś zaskoczony, gdyŜ zadanie to jest bardzo
łatwe. Nie masz Ŝadnych wątpliwości, Ŝe poprawną odpowiedzią jest B i gdy przyjdzie twoja kolej,
powiesz oczywiście, Ŝe chodzi tu o odcinek B. JednakŜe jako pierwszy odpowiadasz nie ty, lecz
inny uczestnik, który przygląda się z namysłem odcinkom i mówi "odcinek A". Otwierasz usta ze
zdumienia i patrzysz na niego kpiąco. "Jak on moŜe myśleć, Ŝe to A skoro kaŜdy głupiec
zauwaŜyłby, Ŝe to B?" - zadajesz sobie pytanie. "Musi być albo ślepy albo pomylony". Teraz
przychodzi kolej na drugiego uczestnika; on takŜe wybiera odcinek A. Zaczynasz się czuć jak
Alicja w Krainie Czarów. "Jak to moŜe być?" - pytasz sam siebie. "Czy obaj ci ludzie są albo ślepi,
albo pomyleni"? Po nich jednak odpowiada następna osoba i takŜe mówi: "Odcinek A".
Przypatrujesz się jeszcze raz tym odcinkom. "MoŜe to właśnie ja tracę rozum" - mamroczesz
bezgłośnie do siebie. Teraz czwarta osoba tak samo jak jej poprzednicy ocenia, Ŝe poprawnym
odcinkiem jest odcinek A. Zimny pot występuje ci na czoło. Wreszcie przychodzi twoja kolej. "To
jest oczywiście odcinek A" - stwierdzasz. Wiedziałem to od razu.
Mamy więc tutaj do czynienia z klasycznym przykładem ulegania naciskowi grupowemu.
Owe niepoprawne odpowiedzi współpracowników eksperymentatora podawane były w serii
dwunastu ocen. Ogółem mniej więcej trzy czwarte osób badanych przynajmniej raz dostosowało
się do opinii większości, odpowiadając niepoprawnie. Biorąc zaś pod uwagę wszystkie odpowiedzi
stwierdzono, Ŝe przeciętnie 35% ogółu odpowiedzi było zgodnych z niepoprawnymi
odpowiedziami współpracowników S.Ascha. Powstaje zatem podstawowe pytanie dotyczące tego,
dlaczego badane przez Ascha osoby dostosowały się w swych ocenach (opiniach) do zdania
większości? W grę mogą wchodzić dwie hipotezy o których mówił zresztą sam autor badań; albo
badani doszli do przekonania, pod wpływem jednomyślnej opinii grupy biorącej udział w
eksperymencie, Ŝe ich własne oceny były niezgodne z prawdą, albo teŜ, mówiąc potocznie
wykazali "odruch stadny", "poszli za tłumem", mimo Ŝe wewnętrznie byli nadal przekonani o
słuszności swoich pierwotnych ocen. Przede wszystkim po to, aby pozyskać sympatię większości
lub teŜ uniknąć nieprzychylności grupy w sytuacji nie zgadzania się z jej zdaniem.
Pojawiło się jednak następne pytanie. Jak moŜemy ustalić, czy nacisk grupy na jednostkę
rzeczywiście wpływa na percepcję, proces postrzegania (w tym przypadku odległości odcinków)?
NaleŜałoby (co zrobiono) powtórzyć eksperyment Ascha zmieniając w nim jedynie to, iŜ od
prawdziwych badanych a nie od podstawionych przez eksperymentatora, nie wymagamy, aby swe
oceny podawali w obecności innych. Potwierdzenie tezy, Ŝe pod . •wpływem grupy nastąpiła
zmiana przekonań osoby badanej miałoby miejsce wtedy, gdyby badani wybierali bez świadków
(pomocników eksperymentatora) te same odcinki co publicznie. W kilku badaniach sprawdzono tę
hipotezę. Wynik był zawsze taki sam. Zdecydowana większość badanych, oceniających długość
odcinków, liczbę uderzeń metronomu, estetyczną wartość dzieła sztuki nowoczesnej zgodnie z
opinią większości (miał więc miejsce proces ulegania) w bezpośrednim kontakcie z
eksperymentatorem powracała do swoich pierwotnych ocen. Tak więc nacisk skłaniający do
wygłaszania konformistycznych poglądów w niewielkim stopniu wpływa na osobiste oceny
wygłaszane w sytuacji poczucia braku kontroli ze strony grupy; oczywiście nie zawsze tak musi
być. Bardzo wiele zaleŜy bowiem zarówno od cech osobowościowych jednostki na którą
wywierany jest nacisk, od cech charakteryzujących daną grupę społeczną oraz od wzajemnych
relacji między grupą a jednostką.
Wyniki eksperymentów przeprowadzonych przez Kelleya i Volknarta wśród druŜyn
harcerskich i studentów wyznania rzymskokatolickiego dowiodły np. iŜ moŜna mówić o
•występowaniu dwóch rodzajów nacisków grupowych lub ich skutków. U członków wysoko
oceniających daną grupę normy grupowe są najczęściej internalizowane (uwewnętrzniane), zaś
członkowie nisko oceniający własną grupę, słabo z nią związani, realizują jej normy grupowe
raczej pod wpływem bezpośredniego nacisku wyraŜającego się stosowaniem szerokiej gamy
socjologicznie i psychologicznie pojmowanych kar i nagród. Wyniki innych eksperymentów
dowiodły równieŜ, Ŝe nacisk grupowy w kierunku zmiany postawy zwiększa się w przypadku
fizycznej obecności innych członków grupy. Nacisk ten występuje równieŜ tylko w czasie "
psychicznej obecności " grupy a więc uświadomienia sobie przez osobę istnienia grupy do której
naleŜy i w której obowiązuj ą takie a nie inne normy.
NaleŜałoby zatem bliŜej przyjrzeć się czynnikom występującym w sytuacji nacisku
grupowego, wpływającym na zwiększenie lub zmniejszenie się liczby postaw bądź zachowań
konformistycznych jednostki. Czynniki te moŜna ująć w trzy duŜe grupy:
a) cechy i skład grupy wywierającej nacisk,
b) cechy zadania lub sprawy, której dotyczy nacisk,
c) cechy osób na które wywierany jest nacisk.
Ad.a) Cechy i skład grupy wywierającej nacisk.
Wśród cech i składu grupy, wpływających na stopień konformizmu jednostek wymienić
naleŜy: stopień jednomyślności grupy, wielkość grupy wywierającej nacisk, stopień kompetencji
członków grupy w dziedzinie, w której następuje próba konformizowania jednostki, obecność w
grupie osób znaczących (autorytetów, przyjaciół) dla jednostki, podobieństwo członków grupy pod
jakimś względem do osoby na którą wywierają oni nacisk (są np. równieŜ studentami) oraz
spoistosč grupy, która zaleŜy przede wszystkim od tego na ile jest ona atrakcyjna dla swoich
członków. Bardzo waŜną cechą jest jednomyślność grupy wywierającej nacisk na jednostkę.
Istnieją badania na podstawie których moŜna oszacować spadek efektywności nacisku grupy na
jednostkę w przypadku róŜnych rozmiarów braku tej jednomyślności jak i w przypadku
dokonywania zmian opinii przez grupę. Dla nas waŜne jest stwierdzenie Ascha, wedle którego
wystarczy, by tylko jedna osoba z grupy wypowiadała opinie niezgodne z opiniami większości,
lecz zgodne z rzeczywistością, by stwierdzić, Ŝe osoba badana w znacznie mniejszym stopniu ulega
naciskowi grupy niŜ wtedy, gdy wszystkie osoby są jednomyślne.
Interesujące są równieŜ wyniki badań dotyczące wielkości grupy. Okazało się, Ŝe im
większa jest grupa wywierająca nacisk na jednostkę, tym większy jest, do pewnej wielkości grupy,
stopień konfornizmu rozumianego jako uleganie naciskowi grupy. ZaleŜność ta nie ma więc
charakteru zaleŜności prostoliniowej ale raczej krzywoliniowej. Stosunkowo duŜy wzrost
zachowań i postaw konformistycznych występuje wtedy, gdy wielkość grupy wzrasta z 2 do 3
członków. Oczywiście dalsze zwiększanie wielkości grupy powoduje wzrost ulegania jednostki
jednak nie w takim stopniu jak wtedy, gdy dwie osoby chcące przekonać kogoś, powołują się na
opinie jeszcze 3 osoby. Co ciekawe, przy 8 i 16 osobach wywierających nacisk liczba zachowań
konformistycznych maleje.
Ad. b) Cechy zadania lub sprawy której dotyczy nacisk grupowy.
Oczywistym wydaje się fakt, Ŝe siła nacisku wywieranego przez grupę na jednostkę zaleŜeć
będzie równieŜ od tego jaka jest treść zadania lub sprawy w których oczekuje się zmiany opinii i
zachowań. Liczne eksperymenty wykazały, Ŝe im mniej jasne jest to zadanie lub sprawa (równieŜ
mniejsze róŜnice miedzy porównywanymi odcinkami) tym nacisk na jednostką jest bardziej
skuteczny.
Obserwacje potoczne dostarczają kaŜdemu z nas równieŜ dowodów na to, iŜ w sytuacjach
niejasnych, w których nie wiemy jak mamy się zachować czy jakie głosić poglądy korzystamy z
pomocy innych ludzi. Gdy rzeczywistość jest niejasna to inni ludzie stają się dla nas głównym
ź
ródłem informacji co do właściwego sposobu działania. SłuŜą nam do określenia otaczającej
rzeczywistości (jak np. naleŜy zachować się w innej kulturze). Eksperymenty Schachtera,
polegające na wstrzykiwaniu jednej grupie badanych syntetycznej postaci adrenaliny, drugiej zaś
na podaniu nieszkodliwego place bo wykazały, iŜ ludzie dostosowują się do innych nawet przy
ocenie czegoś tak osobistego, jak treść własnych emocji. Warto jednak w tym miejscu podkreślić,
iŜ konformizm wynikający z obserwowania innych w celu uzyskania informacji o właściwym,
sposobie zachowania ma zazwyczaj powaŜniejsze, trwalsze następstwa w postawach i
zachowaniach jednostki niŜ konformizm wynikający z ulegania, z chęci uzyskania nagrody lub
uniknięcia kary.
Inną cechą zadania wpływającą na stopień uległości jednostki wobec grupy jest stopień jego
trudności. Im trudność większa, tym większa tendencja do poszukiwania wskazówek u innych
osób. Pospolitym przykładem moŜe być tutaj sytuacja trudnego kolokwium, w której studenci
mając trudności z jego napisaniem bardzo chętnie poszukuj ą pomocy innych kolegów i często
bezkrytycznie tę pomoc wykorzystują.
WaŜne jest równieŜ to, czego nacisk grupowy dotyczy: czy spraw o charakterze
informacyjnym czy teŜ spraw związanych z normami społecznymi. W tym ostatnim przypadku
efektywność nacisku grupowego jest o wiele mniejsza.
Ad. c) Cechy osób na które wywierany jest nacisk.
W sytuacji wywierania nacisku na jednostkę nie moŜemy abstrahować od tego, jaką jest ona
osobowością. Wiele naszych cech osobowościowych ułatwia wywieranie na nas konformizującego
wpływu, wiele teŜ utrudnia (w pierwszej kolejności wymienimy te które sprzyjają wzrostowi
efektywności oddziaływań grupy na jednostkę).
Są to:
-
płeć osoby poddawanej naciskowi i płeć osób wywierających nacisk; generalnie kobiety
wykazują wyŜszy stopień ulegania co moŜna tłumaczyć względami natury psychologiczno -
kulturowej,
-
pewien rodzaj inteligencji czy pewien sposób myślenia które moŜna nazwać twórczym; osoby o
takim sposobie myślenia (elastyczne poznawczo) wykazują zdecydowanie mniejszą podatność
na konformizujący wpływ grupy,
-
zdolność abstrakcyjnego myślenia, które jest negatywnie skorelowane z uleganiem naciskom
grupy,
-
wiara we własne siły, wysoka samoocena obniŜa efektywność konfomizujących wpływów,
niska samoocena - związana z poczuciem niŜszości i lęku - zwiększa wpływ grupy na
jednostkę,
-
przekonanie o własnych kompetencjach w dziedzinie, której nacisk grupy dotyczy wpływa
negatywnie na konformizujące zabiegi; naleŜy podkreślić, iŜ chodzi tutaj o przekonania a nie
stan faktyczny,
-
pozycja członka w grupie związana z jego akceptacją i rozmiarami okazywanego mu uznania;
najmniej konformistyczne są osoby najbardziej akceptowane przez grupę; członkowie w ogóle
nie akceptowani (odrzucani), najbardziej zaś osoby akceptowane w średnim stopniu i osoby
najsłabiej akceptowane (ale nie odrzucone).
Wymienione wyŜej cechy odnoszą się głównie do tych obszarów naszej osobowości, które
nie są związane z systemem nastawień i motywacji osobniczych. Wiele badań prowadzonych przez
psychologów społecznych dowodzi jednak, iŜ osoba mająca silnie rozwiniętą jakąś motywację
będzie skłonna do ulegania wtedy, gdy taka postawa ułatwi jej te rozwinięte motywacje e
realizować.
Do motywów tych zaliczamy:
a)
potrzebę afiliacji czyli przebywania, kontaktu z innymi ludźmi,
b)
potrzebę otrzymywania pomocy od innych ludzi,
c)
potrzebę udzielania pomocy innym ludziom, której realizacja moŜliwa jest przez dobre
kontakty z tymi ludźmi, a które moŜna nawiązać będąc wobec nich konformistą,
d)
potrzebę osiągnięć, która wymaga dla swej realizacji ulegania przez jednostkę wszędzie tam,
gdzie ta uległość zbliŜa nas do poŜądanej wartości; w tym przypadku konformistyczne
zachowanie jednostki ma wyraźnie instrumentalny charakter.
Istnieją równieŜ takie potrzeby czy motywy, które zbyt mocno rozwinięte utrudniają
pojawienie się zachowań i postaw konformistycznych. NaleŜą do nich: potrzeba dominacji nad
innymi ludźmi, zajmowania wyŜszej pozycji społecznej oraz potrzeba niezaleŜności.
Analiza wielu badań nad konformizmem prowadzi do wniosku, iŜ duŜym uproszczeniem
jest proste przeciwstawienie konformizmu nonkonformizmowi. S. Mika wyróŜnia np. cztery typy
zachowań będących reakcjami na naciski społeczne:
-
czysty (pełny) konformizm, czyli pełna zmiana postaw i zachowań, zgodna z treścią nacisku
grupowego,
-
czysta pełna niezaleŜność czyli brak jakichkolwiek zmian w kierunku zgodności z treścią
nacisków,
-
pełny (czysty) antykonformizm czyli pojawienie się maksymalnej zmiany, jednak w kierunku
przeciwnym niŜ treść wywieranego nacisku,
-
czysta (pełna) zmienność, kiedy członek zmienia swoje zachowanie i poglądy bez względu na
to, jaki jest kierunek wywieranego nacisku na strony grupy.
Podsumowując zatem nasze dotychczasowe rozwaŜania moŜemy powiedzieć, iŜ w Ŝyciu
społecznym mamy do czynienia z dwoma rodzajami konformizmu:
a)
konformizmem opartym na motywach jednostki: chęć uniknięcia kary i uzyskania nagrody oraz
na motywie związanym z potrzebą uzyskania ogólnie pojętej informacji,
b)
konformizmem opartym na względnej trwałości konformistycznego zachowania, wynikającej z
naszego przekonania (na podstawie zachowania i opinii innych) o błędności pierwotnych ocen
czy zachowań.
Przy tak istotnych róŜnicach związanych zarówno z samym procesem konformizowania jednostek
jak i efektami tego procesu warto na zakończenie posłuŜyć się wprowadzonym przez
E.Aronsona
122
rozróŜnieniem miedzy trzema rodzajami następstw wpływu społecznego, któremu
poddawana jest jednostka zarówno w procesie socjalizacji pierwotnej jak i wtórnej: uleganiem,
identyfikacją i internalizacją.
Ogólnie moŜna powiedzieć, iŜ uleganie dotyczy zachowania lub opinii osoby, która kieruje
się pragnieniem umknięcia kary lub uzyskania nagrody. Oczywistym jest więc, Ŝe uleganie jest
najmniej trwałym rodzajem następstw wpływu społecznego, który trwa tak długo, jak długo działa
obietnica nagrody bądź groźba kary. W uleganiu -waŜnym komponentem jest władza jaką w
stosunku do nas dysponuje osoba oddziaływująca, decydująca o rozdziale kar (m.in. zwolnienia z
pracy, upokarzania, stosowania przemocy fizycznej itp.) i nagród (m.in. chwalenia, okazywania
miłości, awansowania, dawania premii, podziwiania itp.)
Identyfikacja to następstwo wpływu społecznego, wywołane pragnieniem danej jednostki,
by by č podobną pod jakimś wzglądem (dotyczącym głównie głoszonych opinii i zachowań) do
osoby, od której oddziaływanie to pochodzi.^ tym przypadku równieŜ nie moŜemy stwierdzić, by
określone zachowanie czy głoszona opinia dawały jednostce zadowolenie. Jednostka akceptuje
określony wpływ poniewaŜ chce ona uzyskać lub utrzymać satysfakcjonujący ją związek, relację z
daną osobą lub grupą z którą się utoŜsamia. Tutaj juŜ jednostka zaczyna wierzyć (choć niezbyt
mocno) w opinie, poglądy i akceptować zachowania, które przejmuje i które realizuje. Ten rodzaj
następstwa wpływu społecznego Aronson nazywa "efektem wujka Karola". Warto podkreślić, iŜ w
procesie identyfikacji osoba z którą się utoŜsamiamy nie musi być obecna; potrzebne jest tylko
pragnienie bycia podobnym do tej osoby.
Efekty wpływu społecznego w postaci identyfikacji mogą być jednak zmienione, choćby
przez prosty fakt zmiany poglądów i zachowań osoby z którą się identyfikujemy, pojawienie się
osób lub grup z którymi zaczynamy identyfikować się silniej czy teŜ poprzez pragnienie danej
osoby aby mieć słuszność. Wynika to z tego, iŜ decydującym komponentem w identyfikacji jest
szeroko rozumiana atrakcyjność (nie tylko fizyczna) osoby, z którą identyfikuje się dana jednostka.
Internalizacja jakiejś wartości czy przekonania i wypływające stąd zachowania to
następstwo wpływu społecznego, wywołane jego akceptacją ze względu na samą treść tego
wpływu, pełniącego wobec jednostki funkcje gratyfikacyjne. Motywem zintemalizowana
określonego przekonania jest pragnienie aby mieć w jakiejś sprawie słuszność; stąd głoszone
normy i wartości akceptujemy i włączamy w nasz system wartości i traktujemy jako niezaleŜne od
swego źródła (wpływu społecznego). Z tego teŜ względu internalizacja stanowi najbardziej trwałe,
najgłębiej zakorzenione następstwo wpływu społecznego zaś waŜnym jej komponentem jest
wiarygodność osoby od której pochodzą określone treści wpływu społecznego. NaleŜy jednak
pamiętać, iŜ opisany tutaj proces internalizacji norm i wartości odnosi się głównie do okresu
socjalizacji wtórnej. W socjalizacji pierwotnej internalizacja, jak o tym pisaliśmy w rozdziale
drugim, przebiega na nieco innych zasadach; z duŜym udziałem pozarefleksyjnych uwarunkowań.
Warto równieŜ wspomnieć o tym, iŜ określone postawy czy zachowania, będące następstwem
wpływu społecznego uwarunkowane są zarówno przez uleganie, identyfikację jak i internalizację.
Wprowadzony i zaproponowany tutaj podział słuŜyć ma jedynie celom czysto analitycznym.
5. Style kierowania grupami.
Na zakończenie naszych rozwaŜań o doniosłości grup społecznych i sposobach regulowania
przez nie postaw i zachowań jednostek warto wspomnieć o stylach kierowania grupami np. w
zakładzie pracy. Gross wiedzy na ten temat, włączonej do nauk o zarządzaniu, pochodzi z wyników
badań i eksperymentów przeprowadzonych przez psychologów społecznych. Student zdobywający
wiedzę z zakresu zarządzania i marketingu winien równieŜ posiadać świadomość, iŜ efektywność
podejmowanych działań o charakterze ekonomicznym uwikłana jest w dość skomplikowany
system uwarunkowań psychologicznych. MoŜna w tym miejscu przywołać słynne stwierdzenie
twórcy "cudu gospodarczego" Niemiec po n wojnie światowej - L.Erhardta - który mawiał, iŜ
ekonomia to 70% psychologii.
Wracając jednak do problematyki grup i stylów kierowania naleŜy przede wszystkim
stwierdzić, iŜ badania na ten temat rozpoczęli R.Lippitt i R-K.White
123
inspirowani przez
K.Lewina. W tym celu stworzyli kluby chłopców zajmujących się wytwarzaniem masek i modeli.
Kluby te spełniały wszystkie warunki do uznania ich za grupy. Kierownikami klubów były
odpowiednio przygotowane osoby dorosłe, które posługiwały się trzema stylami kierowania:
autokratycznym, demokratycznym i liberalnym.
W stylu autokratycznym kierownik sam określał, jakie będą cele grupowe i jakie czynności
będzie wykonywała grupa w związku z ich realizacją. Członkowie grupy nie brali udziału w
podejmowaniu decyzji a kierownik nie wyjaśniał ani tego, jaka jest jego decyzja, ani teŜ tego, co
skłoniło go do jej podjęcia. Członkowie grupy znali tylko cząstkowe zadania i wykonując jakąś
czynność nie byli zorientowani czemu ona słuŜy. Nikt z członków grupy nie miał wpływu na to,
kto będzie wykonywał określoną czynność. Podstawową formą zwracania się kierownika do swych
"podwładnych" było wydawanie rozkazów i poleceń. Wszelkie oceny wydawane przez kierownika,
zarówno pozytywne jak i negatywne miały charakter arbitralny i nie były uzasadniane. Ponadto
kierownik stosujący ów autokratyczny styl nie brał udziału w wykonywaniu pracy, przy ocenie
której sięgał częściej do kar niŜ nagród.
Kierownik realizujący styl demokratyczny w sposób wyraźny zachęcał członków grupy do
podejmowania decyzji związanych z realizacją jej celów wraz z doborem środków do ich
wykonywania. W przypadku pojawiających się trudności w realizacji określonych działań
kierownik zamiast stosować negatywne oceny pracowników (Ŝe nie mogą sobie z czymś poradzić),
proponował alternatywne formy rozwiązania tych trudności zaś sama grupa decydowała o wyborze
jednej z nich. Grupa równieŜ decydowała o podziale czynności. Pochwały lub nagany za
wykonywane czynności kierownik starał się formułować w sposób obiektywny z przywołaniem
określonych uzasadnień o charakterze faktograficznym. Pracował razem z grupą lecz sam nie
wykonywał zbyt wielu czynności.
Przy realizacji stylu liberalnego kierownik pozostawiał członkom grupy zupełną swobodę w
zakresie podejmowania decyzji indywidualnych i grupowych. Jego rola ograniczała się do
niezbędnego minimum; przede wszystkim dostarczał grupie róŜnych materiałów potrzebnych do
wykonywania pracy w której zresztą sam nie uczestniczył. Przekaz informacji niezbędnych grupie
ma miejsce tylko wtedy, gdy grupa się z tym sama do kierownika zgłosi. Liberalny kierownik
unika równieŜ komentarzy na temat pracy grupy i ocen dotyczących poszczególnych pracowników
(chyba, Ŝe go o to poproszą). W opisywanym tutaj eksperymencie kaŜdy z kierowników grupy
posługiwał się wszystkimi trzema stylami kierowania choć kaŜdy z nich stosowali w innej grupie.
Stąd teŜ kaŜda grupa doświadczała wszystkich trzech stylów. Praca w poszczególnych grupach i
zjawiska w nich zachodzące były przedmiotem szczegółowych obserwacji. Prowadzono równieŜ
wywiady z członkami grup oraz oceniano ilość i jakość wykonywanej pracy.
Wyniki uzyskanych badań okazały się bardzo interesujące. W grupach kierowanych przy
uŜyciu stylu autokratycznego najwaŜniejsze wartości notowano w odniesieniu do ilości pracy.
Zdecydowanie gorzej było z jakością i motywacją pracy, którą przerywano gdy kierownik
opuszczał grupę. W odniesieniu do stosunków międzygrupowych na plan pierwszy wysuwały się
dwa rodzaje reakcji: agresja (zarówno wobec osób jak i przedmiotów), jak i apatia. Pracownicy byli
bardzo niezadowoleni z takiego stylu kierowania zaś w przypadku jego zmiany na inny
obserwować moŜna było wiele symptomów wytworzonych wcześniej stanów frustracyjnych.
Uplasowany na przeciwległym biegunie styl demokratyczny prowadził przede wszystkim
do osiągania wysokie/jakości a zwłaszcza oryginalności wytwarzanych produktów. Zdecydowanie
większy niŜ przy poprzednim stylu był poziom motywacji do pracy, czego dowodem moŜe być to,
iŜ po opuszczeniu grupy przez kierownika chłopcy nie przerywali pracy. NiŜsza jedynie była ilość
wykonywanych produktów. Istotnym jest równieŜ fakt, iŜ. stosunki wewnątrzgrupowe oparte byty
głównie na przyjaźni wyraŜającej się m.in. w Ŝyczliwym wyraŜaniu uwag o pracy, we wzajemnych
pochwałach i wspólnych zabawach. Częściej teŜ niŜ w grupach kierowanych autokratycznie
uŜywano zaimka "my" niŜ "ja" co świadczy o większej atrakcyjności i spoistości takiej grupy.
Stosunki pracowników z kierownikiem miały równieŜ przyjacielski charakter.
O efektach stosowania stylu liberalnego badacze mogli powiedzieć nieco mniej. Były one
jednak dość wyraziste. Przede wszystkim, chłopcy kierowani w sposób liberalny chcieli się raczej
bawić niŜ pracować, stąd wykonywali najmniejszą ilość produktów o najgorsze/jakości. W grupach
tych tworzyła się równieŜ nieformalna struktura grupy, w której - co ciekawe -jeden z członków
stawał się nieformalnym kierownikiem, kierującym w autokratyczny sposób, choć sami członkowie
mieli do tego stylu negatywny stosunek.
MoŜna więc powiedzieć, iŜ ten prosty eksperyment dowiódł (potwierdzony zresztą w wielu
innych badaniach), iŜ lepsze jest kierowanie demokratyczne. Kierowanie autokratyczne jest
bowiem efektywne jedynie pod względem produktywności. Badania podjęte nad stylami
kierowania w przemyśle zaowocowały róŜnymi próbami szerszej klasyfikacji samych stylów
kierowania jak i samych kierowników.
Okazało się, Ŝe część kierowników orientuje się bardziej na zadania stojące przed grupą, część zaś
na przebieg stosunków międzygrupowych. Pozwoliło to badaczom konstruować bardzo
interesujące i rozbudowane typologie stylów kierowania lepiej oddające róŜne, rzeczywiste
zachowania kierowników.
Zarazem jednak, w miarę postępów badawczych okazało się, iŜ nie wszyscy pracownicy i
nie we wszystkich sytuacjach preferują jednak styl demokratyczny. W warunkach silnego
zagroŜenia (konkurencją, trudną sytuacją finansową firmy itp.) pracownicy wykazują tendencję do
preferowania autokratycznego stylu kierowania.
Tak więc nie tylko sam proces kształtowania się norm grupowych jest procesem złoŜonym ale
równieŜ wszelkie próby nadania im przez grupę właściwego statusu, związanego zarówno z
realizacją zadań, celów grupy jak i z utrzymaniem określonych standardów jej toŜsamości. Uwaga
ta odnosi się oczywiście równieŜ do sytuacji, w której zastanawiamy się nad efektywnością
organizowania działań zbiorowych, które tutaj rozpatrywane były w perspektywie stylów
kierowania.
6. Naród - problemy toŜsamości narodowej.
Naród naleŜy do tych zbiorowości społecznych, które odgrywaj ą podstawową rolę w
kaŜdym społeczeństwie. W zasadzie moŜemy powiedzieć, iŜ zbiorowość ta jest podstawowym
spoiwem o charakterze kulturowym róŜnorodnych grup i zbiorowości. Myśl społeczna i
socjologiczna XIX wieku oraz pierwszej połowy XX wieku zdominowana była wręcz przez
problematykę narodu.
Od czasu Wiosny Ludów w Europie zapanowało przekonanie, iŜ ludzkość składa się głównie z
grup etnicznych, narodowości, narodów, mających nienaruszalne prawo do suwerenności i
wolności. Wielu autorów zajmujących się problematyką narodu zwraca uwagę na fakt, iŜ koncepcje
rozwoju społecznego w myśli społecznej budowane były w zasadzie dwutorowo. Z jednej strony
koncepcje rozwoju społecznego, w których odwoływano się do społeczności narodów, z drugiej zaś
opozycyjna koncepcja uniwersalistycznej wizji społeczeństwa stanowiącego trwałą wspólnotę
ludzi. Warto przypomnieć tutaj szerokie wizje zunifikowanych społeczeństw postindustrialnych
czy marksowski ideał społeczeństwa komunistycznego, w którym kategoria narodu nie była Ŝadną
zmienną wyjaśniającą zjawiska i procesy społeczne. Postępujące, zwłaszcza po II wojnie
ś
wiatowej, procesy globalizacji w wymiarze politycznym jak i gospodarczym, tworzenie róŜnego
rodzaju unii i zjednoczeń zdawało się dostarczać argumentów na rzecz tezy, iŜ problemy narodu i
nacjonalizmów są juŜ nieistotne. W ostatnich jednak kilku latach najpierw w krajach Europy
Zachodniej, Ameryki Północnej, Azji i Afryki a ostatnio równieŜ w krajach Europy Środkowej i
Wschodniej (znamienny przykład byłej Jugosławii) pojawiły się nie tylko próby poszukiwania
własnych "korzeni" przez indywidualne osoby ale wręcz eksplozja antagonizmów narodowych i
nacjonalizmów, nad którymi jak wiadomo, nie jest w stanie zapanować Ŝadna organizacja
międzynarodowa. Pod koniec dwudziestego wieku naród okazał się być wartością tak istotną w
Ŝ
yciu wielu ludzi, iŜ w sytuacji wystąpienia rzeczywistego lub wyimagowanego zagroŜenia jego
toŜsamości zdolni są do prowadzenia bratobójczych wojen.
6.1. Pojęcie i specyfika narodu.
Naród jest zbiorowością która, jak słusznie zauwaŜa J.Szczepański, stanowi zamknięcie
długiego łańcucha, w którym język, gwara, pojawienie się pisma oraz szerokie kompleksy
kulturowe odegrały podstawową rolę. Na ten długi łańcuch składają się zarówno najprostsze grupy
etniczne, wyodrębniane na podstawie stosunków pokrewieństwa czyli rody jak teŜ, w późniejszym
okresie klany, będące związkami rodowymi czy plemiona (złoŜone z rodów i klanów)
wyodrębniające się na podstawie własnego języka czy teŜ dialektu, pewnych wspólnych
obyczajów, religii, własnej kultury materialnej i innych elementów wyraŜających ich poczucie
odrębności. Przedostatnim ogniwem w łańcuchu zbiorowości poprzedzających wykształcenie się
narodu jest lud, który określić moŜemy, pomijając jego bardzo róŜnorodne znaczenie (w języku
potocznym czy doktrynach politycznych) jako "(... zbiorowości szersze niŜ plemię wyŜej
zorganizowane, posiadające wyŜszy stopień rozwoju kulturalnego, wyodrębniające się na
podstawie własnej kultury, przede wszystkim wyraźnych odrębności w kulturze materialnej (
budownictwo, stroje, narzędzia pracy, lecz takŜe obyczaje, pieśni, tańce, obrzędy i zdobnictwo)".
124
W charakterystyce ludu często eksponuje się takie istotne elementy ich kultury duchowej, często
określanej mianem folkloru, jak mity, legendy, przysłowia, tańce itp. Ludy choć zdecydowanie
bardziej złoŜone od plemion mogą rozwijać się bez posiadania własnego pisma czy teŜ takiej
sformalizowanej organizacji jak państwo. Niekiedy oprócz pojęcia lud, uŜywa się pojęcia
narodowość, które oznacza nie tylko przynaleŜność danej jednostki do narodu (lub obywatelstwo)
ale równieŜ najwyŜszy etap rozwoju ludu, który nie osiągnął jeszcze stopnia rozwoju w pełni
ukształtowanego narodu. Narodowość to taka zbiorowość oparta na wspólnej kulturze, która nie
ukształtowała się jeszcze w postaci zbiorowości politycznej określanej mianem państwa. Widzimy
więc, iŜ droga do ukształtowania się narodów była bardzo długa. Naród, stanowiąc zbiorowość
bardzo dynamiczną, w Europie w dojrzałej postaci ukształtował się dopiero w okresie kapitalizmu.
Zresztą w literaturze krajów anglosaskich przewaŜa pogląd, Ŝe naród to zbiorowość
obywateli państwa, a więc nie naród a państwo jest czynnikiem najwaŜniejszym. W niektórych
przypadkach naród pokrywa się z państwem, jak np. w USA, gdzie bardzo liczne grupy etniczne
naleŜą do narodu amerykańskiego na podstawie przynaleŜności obywatelskiej do państwa.
Nie wnikając jednak dalej w te dość złoŜone spory dotyczące rozróŜnień terminologicznych
stwierdzić moŜemy, iŜ większość autorów
125
zgadza się co do tego, iŜ naród jest wspólnotą w
znaczeniu tońniesowskim (Gemeinschaft).
Owa wspólnotowość narodu zaznacza się w wielu obszarach. Narodzę względu na swą
specyfiką, wyraŜającą się -w tym, iŜ jest wielką zbiorowością, -wykształconą w długim procesie
rozwoju kulturowego stanowi:
-
najszersze ramy dla wielu innych zbiorowości, w których element wspólnych norm i wartości
odgrywa istotną rolę,
-
bardzo trwałą postać zbiorowości, zdolną trwać nawet kilka tysięcy lat,
-
przykład zbiorowości wytwarzającej trwałe dziedzictwo kulturowe; to w obrębie narodu
powstały wielkie kultury,
-
przykład zbiorowości, która wytwarza bardzo silne poczucie identyfikacji jednostek z róŜnymi
zbiorowościami mieszczącymi się w jego ramach; stanowi najczęściej najwaŜniejszy czynnik
społecznej toŜsamości jednostki ("kto ty jesteś?..."),
-
przykład zbiorowości wytwarzającej silne poczucie solidarności między jej członkami oraz
antagonizm w stosunku do członków innych narodów.
Przykład ostatnich lat zdaje się w pełni dokumentować te dwie ostatnie cechy narodów.
Procesy zachodzące w tych zbiorowościach powodują, iŜ ich członkowie stają się twórcami i
realizatorami nie tylko bardzo ekspresyjnych ruchów społecznych ale równieŜ bardzo skrajnych
ideologii, wśród których na podkreślenie zasługuje nacjonalizm.
Termin nacjonalizm, wbrew potocznemu, najczęściej pejoratywnemu znaczeniu, uŜywa się do
opisu:
-
określonych postaw solidarności i identyfikacji z narodem, przywiązania do niego i gotowości
do najwyŜszych poświęceń w jego obronie; w tym przypadku nacjonalizm utoŜsamiany jest z
patriotyzmem,
-
system idei politycznych stawiających solidarność i słuŜbę interesom własnego narodu jako
najwaŜniejsze zadanie połączone zarazem z próbami podporządkowania sobie innych narodów,
-
ideologii skrajnych, w których egoizm narodowy jest podstawową, naczelną dyrektywą
działania politycznego, połączoną często z prześladowaniami mniejszości narodowych we
własnym kraju (np.ideologia faszyzmu).
126
W ideologiach nacjonalistycznych występuje przesadne podkreślenie wagi i doniosłości własnego
narodu w dziejach ludzkości, wyjątkowych jego cech związanych z koniecznością realizacji
określonych misji dziejowych oraz wysoki stopień nietorelancji wobec innych narodów.
6.2. Podstawowe typy definicji narodu.
Przedstawiona poniŜej typologia róŜnorodnych definicji narodu
127
dokonana została na
podstawie czynników, uznanych przez róŜnych autorów za dominujące w procesach
narodotwórczych. Autorzy ci jednak uwzględniali i inne czynniki, które ich zdaniem były jedynie
współokreślające bądź towarzyszące. Ogółem wyróŜnić moŜemy pięć typów definicji narodu.
a)
Naród jako wspólnota historyczna, będąca wynikiem wspólnego losu historycznego określonej
zbiorowości terytorialnej. Na ten wspólny los składają się zarówno więzi o charakterze
obiektywnym jak i subiektywnym. Do pierwszych naleŜy wspólne terytorium, wspólnie
podejmowane działania o charakterze ekonomicznym oraz wykształcające się z czasem
państwo. Na więzi o charakterze subiektywnym składa się przede wszystkim świat symboli i
ideii wyraŜonych w ojczystym języku oraz określone treści świadomości zbiorowej wyraŜające
się w wyraźnym odróŜnieniu "swoich" i "obcych".
b)
Naród jako -wspólnota terytorialno-ekonomiczna.
W tym typie definicji wyeksponowane są przede wszystkim takie czynniki obiektywne,
konstytuujące naród jak zamieszkiwanie wspólnego terytorium, ziemia ojczysta, zarówno w sensie
geograficznym jak i w znaczeniu źródła bytowania ludzi.
c)
Naród jako wspólnota polityczna.
W tym typie definicji autorzy na plan pierwszy w zespole czynników narodotwórczych wysuwają
dąŜenie członków zbiorowości do wykształcenia i posiadania wspólnej organizacji politycznej w
postaci państwa. Państwa, które promując określone dąŜenia integracyjne (np.w plemiennej formie
rozwoju społecznego) stoi jednocześnie na straŜy języka, religii, określonego typu wierzeń i
obyczajów m.in. poprzez wprowadzanie narodowego systemu oświaty i wychowania. Na początku
wieku R-Dmowski pisał, iŜ "Naród jest wytworem Ŝycia państwowego. Wszystkie istniejące
narody mają swoje własne państwo albo je kiedyś miały i bez państwa Ŝaden naród nie powstał...
Naród moŜe utracić państwo i nie przestaje być narodem, jeŜeli nie zerwał nici moralnego związku
z tradycją państwową(...)
d)
Naród jako wspólnota kulturowa.
Zgodnie z poglądami zwolenników tego typu definicji naród, jako specyficzna zbiorowość,
kształtowany jest przede wszystkim przez wartości kulturowe, historycznie ukształtowane, uznane i
pomnaŜane przez tę zbiorowość. Stąd teŜ toŜsamość narodową moŜna utrzymać a nawet wzmocnić
wtedy, gdy na miejsce utraty niepodległości państwowej (jako przykład podaje się dzieje Wielkiej
Emigracji polskiej w XIX stuleciu). S.Ossowski, który wprowadził do socjologii rozróŜnienie
między "ojczyzną prywatną" i "ojczyzną ideologiczną" pisał, iŜ "Naród nie musi być zbiorowością
zamieszkującą zwarcie jakieś określone terytorium - chociaŜ zakłada się, Ŝe taką zbiorowością być
powinien -musi natomiast posiadać wspólną dla wszystkich swych członków ojczyznę. Ojczyzna
stanowi bogaty zespól wartości odgrywający doniosłą rolę w kulturze narodowej, a pewna swoista
postawa względem ojczystego terytorium jest nieodzownym elementem tej kultury; nieodzownym
w tym sensie, Ŝe nie byłoby podstawy, aby kulturę pozbawioną tego elementu nazywać kulturą
narodową, a zbiorowości o takiej kulturze - narodem".
129
Ten typ wartości S.Ossowski nazwał
"ojczyzną ideologiczną", stwierdzając zarazem, iŜ "Ojczyzna istnieje tylko w rzeczywistości
subiektywnej grup społecznych, które są wyposaŜone w pewne elementy kulturowe...Cechy
ojczyzny są zawsze funkcją obrazów, które z jej imieniem łączą członkowie pewnej
zbiorowości".
130
Ojczyzna prywatna zaś to terytorium, na którym urodziliśmy się i wychowali. Jak
stwierdza zaś sam autor, stosunek do ojczyzny prywatnej poparty jest"(...) nakazem moralnym: jest
on nie tylko sprawą moich osobistych przywiązań, ale jest takŜe moim obowiązkiem, powinienem
kochać okolice stanowiące moją ojczyznę osobistą, bo one mi reprezentują ojczyznę w znaczeniu
ideologicznym, której są częścią (,..)
e)
Naród jako -wspólnota psychiczna. tej perspektywie definicyjnej najistotniejszym elementem
decydującym o uzyskaniu toŜsamości narodowej jest zbiorowa wola bycia narodem, zgoda na
wspólny, historyczny los, duma z osiągnięć i gotowość do ponoszenia największych ofiar w
sytuacji zagroŜenia bytu narodowego. W ujęciu tym eksponuje się rolę wzorów osobowych
(bohaterowie narodowi) kreujących bohaterskie postawy, wzmacniające świadomość
narodową, która decyduje o odrębności opisywanej tutaj zbiorowości.
MoŜna zatem, przy syntetycznym potraktowaniu typ wszystkich, przedstawionych tutaj ujęć narodu
powiedzieć, iŜ "(...)naród to trwała wspólnota ludzi ukształtowana historycznie w obrębie danego
terytorium, na gruncie określonych doświadczeń, tradycji i języka, posiadająca więzi ekonomiczne
i własne instytucje polityczne, charakteryzująca się swoistym systemem kulturowym oraz
poczuciem toŜsamości i odrębności wobec innych zbiorowości i grup etnicznych".
Przy analizie współczesnych narodów pojawia się wiele interesujących ale równieŜ złoŜonych
problemów dotyczących np. wzajemnych relacji między narodem a państwem, charakteru
narodowego (zarówno w ujęciu normatywnym jak i empirycznym) czy stereotypów narodowych.
Wykraczają one jednak poza normy niniejszego skryptu, mającego przecieŜ charakter
wprowadzający w problematykę socjologii i psychologii społecznej.
Rozdział szósty
Struktura społeczna i nierówności społeczne.
1. Podstawowe wymiary analizy struktury społecznej.
Pojęcie "struktura społeczna" stanowi istotną kategorię analityczną stosowaną zarówno w
rozwaŜaniach empirycznych jak i teoretycznych, odnoszonych do funkcjonowania społeczeństwa.
w rozwoju myśli społecznej zainteresowania badawcze strukturą społeczną trwające nieprzerwanie
od XIX wieku moŜna ująć w dwu podstawowych perspektywach. Jedna z nich odnosi się wyraźnie
do etymologicznego /łacińskiego/ znaczenia słowa "struktura", która traktowana jest przede
wszystkim jako "budowa". Ten wyraźnie przestrzenny, "architektoniczny" punkt widzenia
traktowany jest oczywiście dość metaforycznie. Tym nie mniej odnosi się on do takiego
postrzegania struktury społecznej, która jawi się jako określony, mniej lub bardziej wyraźnie
powiązany ze sobą układ elementów .
W drugiej perspektywie struktura społeczna traktowana jest dość "anatomiczne", jako
względnie organiczna całość, w które poszczególne elementy tej struktur interesują badaczy nie
tyle ze względu na siłę i treść związków i współzaleŜności zachodzących między nimi co ze
względu na funkcje pełnione na rzecz utrzymania społeczeństwa jako całości sui generis /swego
rodzaju/ .
Te dwie odmienne płaszczyzny analizy prowadzą oczywiście do nieco innego oglądu tego,
co się dzieje wewnątrz społeczeństwa, wzbogacając tym samym naszą wiedzę i stymulując
pojawienie się dalszych propozycji analizy . Mimo jednak zaznaczających się róŜnic w podejściach
analitycznych i interpretacyjnych badacze zgodni są co do tego, iŜ w sensie ogólnym termin
"struktura" oznacza /.../ rozmieszczenie elementów składowych oraz zespół relacji pomiędzy nimi,
charakterystyczne dla danego układu jako całości 133 . Struktura społeczna zaś rozumiana jest jako
układ zaleŜności, stosunków i dystansów społecznych między jednostkami i grupami społecznymi.
Ze względu na fakt, iŜ o strukturze społecznej mówimy bądź to w wymiarze empirycznym bądź
teoretycznym /abstrakcyjnym/ warto zaprezentować, choćby w duŜym skrócie podstawowe róŜnice
i podobieństwa zaznaczające się w tych dwóch wymiarach.
Wymiarze empirycznym wyróŜnia się cztery podstawowe struktury świata społecznego:
I - ludzie, ich zachowania, wzajemne relacje między nimi, werbalizowane postawy i opinie,
II- małe grupy społeczne, a więc takie grupy , w których interakcje między ich członkami
przebiegają na zasadzie "face to face 11 /twarzą w twarz/. są to przede wszystkim takie grupy , jak:
rodzina, grupy rówieśnicze, zabawowe, społeczności lokalne,
III - wielkie grupy społeczne, a więc takie grupy , w których interakcje między ich członkami
mają często charakter pośredni i dość często oparte są jedynie na występowaniu wspólnych
korelatów świadomościowych; naleŜą do nich przede wszystkim: klasy społeczne, warstwy
społeczne, partie polityczne, organizacje społeczne,
IV - wielkie systemy społeczne - społeczeństwo globalne.
Pierwszy z tych wymiarów zaliczany jest do zjawisk indywidualnych, natomiast pozostałe
trzy - do zjawisk społecznych. Między zjawiskami indywidualnymi i społecznymi zachodzi cały
szereg związków i zaleŜności wyjaśniany w ramach róŜnorodnych ujęć metodologiczno-
teoretycznych.
w wymiarze abstrakcyjnym /teoretycznym/ wyróŜnia się nieco inne poziomy struktury społecznej.
I - działania jednostek n - mikrostruktury społeczne /będące odpowiednikiem małych grup
społecznych/
III - makrostruktury społeczne /będące odpowiednikiem wielkich grup społecznych i wielkich
systemów społecznych/ .
W tym ujęciu te wszystkie trzy poziomy określane są mianem rzeczywistości społecznej.
Niektórzy badacze wyróŜniają niekiedy jeszcze jeden poziom struktury w ujęciu teoretycznym,
uplasowany między makro i mikrostrukturami społecznymi, który określają mianem mezostruktury
/struktury pośredniej/, . ten poziom struktury odnoszony jest zarazem najczęściej do społeczności
lokalnych czy grup pracy .
Tak więc moŜemy powiedzieć, Ŝe Ŝycie społeczne to kategoria czysto opisowa, konkretna,
empiryczna, odnosząca się do zjawisk powszechnie obserwowalnych. Struktura społeczna zaś to
kategoria wyjaśniająca, teoretyczna, porządkująca fakty społeczne a zarazem ujawniająca ich
ukryte głębsze treści i znaczenie społeczne. z tego teŜ powodu w analizach struktury społecznej
badacze odwołują się do takich pojęć, jak relacje, zaleŜności, stosunki, regularność, prawidłowość,
powtarzalność czy trwałość. Jednostka nie Ŝyje przecieŜ w próŜni społecznej ale w określonym
złoŜonym układzie mikro- i makrostruktur społecznych. Układ ten /struktura społeczna/ jest
wyraźnie heterogenny /zróŜnicowany/, uwikłany w bardzo wiele sprzeczności i dylematów , które
stają zarówno przed poszczególnymi jednostkami jak i grupami. Jedną z nich jest np. sprzeczność
między określonym zespołem norm i wartości, które się wcześniej zinternalizowało, a konkretnymi
interesami grupowymi, wymagającymi rezygnacji z ich realizacji. JednakŜe podstawowa cecha
wyróŜniająca te dwa poziomy struktur społecznej /wymiar mikro- i makro-/ polega na tym, iŜ
poziom mikrostrukturalny mieści się w zasadzie w sferze nie zinstytucjonalizowanej, zaś poziom
makrostrukturalny poza tę sferę wykracza.
Kiedy mówimy o strukturze społecznej moŜemy mieć na myśli aktualnie istniejący układ
zaleŜności i dystansów między jej konstytuującymi elementami, układ antycypowany,
przewidywany w przyszłości jak i układ idealny, będący wynikiem konfrontacji rzeczywistości
społecznej z normatywną, poŜądaną wizją takiego układu.
Stąd teŜ analiza dynamiki zmian strukturalnych dotyczy zazwyczaj :
-
procesów grupo twórczych, a więc tworzenia się nowych struktur, a co za tym idzie
zróŜnicowań czy nierówności,
-
procesów reprodukcji, czyli odtwarzania się istniejących układów strukturalnych, zróŜnicowań
czy nierówności,
-
procesów atrofii, czyli zanikania a niekiedy wręcz rozpadu określonych struktur, zróŜnicowań
czy teŜ nierówności.
Ze względu na fakt, iŜ obok pojęcia struktura społeczna uŜywamy takich pojęć jak zróŜnicowanie
społeczne i nierówność społeczna, potrzebne są tutaj pewne rozróŜnienia definicyjne. Struktura
społeczna rozumiana jako zorganizowany zespół społecznych zaleŜności, w które uwikłani są w
róŜny sposób członkowie społeczeństwa lub konkretnych grup zawiera w sobie zarówno aspekt
relacyjny jak i dystrybutywny /rozkład pewnych, społecznie poŜądanych a ograniczanych wartości
takich, jak: dobra materialne, przywileje, władza, wykształcenie/.
O zróŜnicowaniu społecznym mówimy w tym kontekście zazwyczaj wtedy, gdy interesuje nas
tylko ten dystrybutywny aspekt struktury społecznej. Niektóre rodzaje zróŜnicowań społecznych
uznawane są przez społeczeństwo za niesprawiedliwe. Wówczas określa się je mianem
"nierówności społecznych ". Oczywistym jest fakt, iŜ nierówności społeczne to nic innego jak
zróŜnicowania społeczne rozpatrywane nie w aspekcie czysto opisowym ale wartościującym,
normatywnym. Do tego zagadnienia wrócimy zresztą w dalszej części rozwaŜań. w analizach
struktury społecznej, rozpatrywanej zwłaszcza w perspektywie dynamicznej szczególną uwagę
zwraca się na makrostruktury , zwłaszcza zaś na strukturę klasową społeczeństwa.
2. Struktura społeczna w perspektywie klasowej.
Termin "klasa" wprowadził do nauki Adam Ferguson /1723 - 1816/. Z czasem stał on się
terminem powszechnie /nie tylko przez K. Marksa i F. Engelsa/ uŜywanym przez przedstawicieli
nauk społecznych, choć przy jednocześnie duŜych róŜnicach znaczeniowych. Sposoby ujmowania
struktury klasowej w socjologicznej refleksji nad funkcjonowaniem Ŝycia społecznego były i są
dość zmienne, moŜna jednak wskazać w nich pewne wspólne, przyjmowane zazwyczaj implicite /w
sposób milczący/ załoŜenia. ZałoŜenia te moŜemy sformułować w formie zdań twierdzących
następującej treści:
a)
struktura klasowa to określony system zbiorowości społecznej, między którymi zachodzą
róŜnorakie związki i zaleŜności, zarówno bezpośrednie jak i pośrednie,
b)
struktura społeczna, rozpatrywana z perspektywy struktur klasowej to struktura, w której
poszczególne pozycje, zarówno jednostkowe jak i grupowe związane są z przywilejami i
upośledzeniami /deprawacjami/ wyznaczonymi według kryteriów społecznych a nie
biologicznych,
c)
pojęcie struktury klasowej odnoszone jest zawsze do zbiorowości najwyŜszego rzędu /do
makrostruktur/ , stąd teŜ w kaŜdym społeczeństwie wyróŜnia się niewiele /kilka/ klas i to na
podstawie szczególnie istotnych, doniosłych kryteriów
d)
przynaleŜność poszczególnych jednostek do określonych klas społecznych jest względnie
trwała zaś wszelkie moŜliwe procesy awansu lub deklasacji traktowane są zazwyczaj jedynie
jako odchylenia od dominującej tendencji do petryfikacji struktur klasowych. Część załoŜeń
słuŜących do analizy struktur klasowej formułowana jest jednak wprost /explicite/. Do
najwaŜniejszych naleŜą załoŜenia, zgodnie z którymi:
a)
ludzie naleŜący do róŜnych klas są "wyŜej" lub "niŜej" względem siebie z punktu widzenia
jakiejś istotnej cechy połoŜenia społecznego /dochodu, wykształcenia, udziału we władzy,
prestiŜu (uznania) społecznego/ a więc zarazem z punktu widzenia określonych przywilejów
społecznych,
b)
podstawowe róŜnice między klasami polegają na tym, iŜ skupiają one na ogół ludzi o
odrębnych a niekiedy nawet przeciwstawnych interesach,
c)
ludzie naleŜący do róŜnych klas róŜnią się między sobą treściami świadomości a więc przede
wszystkim przekonaniami na temat swojej przynaleŜności grupowej /klasowej/ , swoich
interesów, mają tym samym wyraźną skłonność do odczuwania solidarności z innymi
członkami własnej grupy a zarazem poczucie antagonizmu w stosunku do innych grup
traktowanych jako obce,
d)
klasy stanowią przykład zbiorowości względnie izolowanych w stosunku do innych
zbiorowości; szczególnie zaznacza się to na gruncie kontaktów towarzyskich, choć odnosi się
to równieŜ do innych kontaktów społecznych.
Struktura społeczna widziana z perspektywy struktury . klasowej stanowi zatem określony
układ stratyfikacyjny, oparty na relacjach nadrzędności i podporządkowania. Relacje te zaś odnosić
się mogą zarówno do bogactwa, przywileju, władzy czy prestiŜu. Występujący w danym
społeczeństwie system rang powoduje, iŜ pewne duŜe grupy ludzi określone bądź to mianem klasy
bądź warstwy społecznej stają względem siebie wyŜej lub niŜej. Ogół róŜnie względem siebie
ułoŜonych warstw i klas społecznych stanowi zarazem system stratyfikacyjny danego
społeczeństwa. Trzeba jednocześnie pamiętać o tym, iŜ trzy podstawowe cechy połoŜenia
społecznego - przywilej, władza i prestiŜ nie zawsze są ze sobą zbieŜne, lecz występują obok siebie
w oddzielnych systemach stratyfikacyjnych. Tak np. bogactwo wynikające z przywileju często
prowadzi do szerokiego udziału we władzy politycznej ale nie w kaŜdym społeczeństwie z
jednakową tendencją i nie zawsze.
RozbieŜność podstawowych cech połoŜenia społecznego, a więc taka sytuacja, w której
poszczególne jednostki i grupy w róŜnym stopniu partycypują w tych podstawowych
wyznacznikach połoŜenia społecznego określana jest mianem dekompozycji cech połoŜenia
społecznego.
Za najwaŜniejszy rodzaj stratyfikacji we współczesnych społeczeństwach zachodnich, w
tym równieŜ w Polsce, uwaŜany jest układ klasowy. Za P .L. Bergerem moŜemy powiedzieć, iŜ
klasy to " /..../ taki typ stratyfikacji, w którym zasadnicza pozycja w społeczeństwie określana jest
głównie przez kryteria ekonomiczne. W takim społeczeństwie pozycja społeczna jaką ktoś osiąga
jest z zasady waŜniejsza od tej, z którą się narodził /chociaŜ większość ludzi uznaje, Ŝe ta ostatnia
ma wielki wpływ na tę pierwszą/ . Dla społeczeństwa klasowego charakterystyczny jest takŜe
wysoki stopień ruchliwości społecznej. Oznacza to, Ŝe pozycje społeczne nie są ustalone raz na
zawsze, Ŝe wielu ludzi zmienia swe pozycje w toku Ŝycia na lepsze lub gorsze i Ŝe w konsekwencji
Ŝ
adna pozycja nie wydaje się całkowicie pewna. w rezultacie symboliczne atrybuty pozycji mają
wielką wagę. To znaczy , przez uŜycie rozmaitych symboli /takich jak:
przedmioty materialne, style zachowania, upodobania i język, sposoby obcowania z ludźmi, a
nawet określone opinie/ człowiek demonstruje światu dokąd dotarł. Socjologowie nazywają to
symbolizmem statusu i w badaniach nad stratyfikacją jest to waŜny temat.
Generalnie wyróŜnić moŜna cztery podstawowe schematy ujmowania struktury klasowej:
I - schemat dychotomiczny 135 Dwudzielny/,. w którym dwie klasy ułoŜone są względem siebie
biegunowo, obdarzone są przeciwstawnymi cechami. W schemacie tym struktura klasowa
przybiera postać przeciwstawień: "rządzący - rządzeni", "bogaci - biedni", "ci co na górze - ci co na
dole" itp. Schemat ten obecny jest nie tylko w refleksjach teoretycznych ale równieŜ w potocznej
wizji struktur społecznej.
II - schemat gradacyjny Stratyfikacyjny - stopniowalny/. W schemacie tym społeczeństwo
przedstawione jest jako wieloczłonowy układ klas, z których kaŜda jest pod tym samym względem
niŜsza lub wyŜsza. Mówiąc inaczej, wszystkie wyróŜnione przez badaczy klasy posiadają tę samą
cechę, tylko w róŜnym stopniu. Przy czym klasy wyróŜnione są w tym schemacie ze względu na
istotne cechy połoŜenia społecznego: dochód, wykształcenie, pochodzenie społeczne Etniczne/, styl
Ŝ
ycia, władza, prestiŜ. WyróŜnić przy tym moŜemy dwa rodzaje schematu gradacyjnego:
- gradację prostą, w której posługujemy się jednym kr)1erium szeregowania klasowego w układzie
gradacyjnym /np. kryterium dochodu - gradację syntetyczną, w której ze względu na niemoŜliwość
jednoczesnego stosowania wielu kryteriów szeregowania Ze względu na ich nieporównywalność
odwołujemy się do kryterium, które moŜna uznać za kryterium zgeneralizowanie Zbiorcze/. To
swoiste "syntetyzowanie" róŜnych kryteriów przebiegać moŜe jedynie na poziomie świadomości
społecznej i jest nim prestiŜ społeczny jednostki Uznanie/. Wielki socjolog amerykański C.
W.Mills jest np. przekonany, iŜ prestiŜ społeczny to " cień bogactwa i władzy. W ramach tego
schematu, typowego dla analizy struktury społecznej stosowane są w róŜnych odmianach tzw .
teorie uwarstwienia społecznego.
Uwarstwienie społeczne, będące pewnym sposobem widzenia zróŜnicowania określane jest
najczęściej mianem stratyfikacji społecznej. Termin ten, zaczerpnięty z geologii, wprowadził w
początkach XX wieku amerykański socjolog E.A. Ross, aczkolwiek juŜ w staroŜytności
postrzegano społeczeństwo w kategoriach "niŜszości " i "wyŜszości " czy piramidy drabiny
społecznej.
Tym nie mniej nowoczesne koncepcje uwarstwienia, odwołujące się głównie do kryterium
subiektywnego prestiŜu społecznego wywodzą się od koncepcji sformułowanej przez XIX- -
wiecznego niemieckiego socjologa i ekonomistę - Maxa Webera /1864 - 1920/, prowadzącego
rozległe studia nad kapitalizmem nowoczesnym i jego charakterystyczną organizacją społeczną -
burŜuazją. M. Weber przyjął załoŜenie, iŜ strukturę społeczną moŜemy badać na trzech
płaszczyznach:
a) na płaszczyźnie ekonomicznej," wtedy badamy ekonomiczne źródła zróŜnicowania np. w
obrębie dochodu lub bogactwa,
b) na płaszczyźnie społecznej," wtedy zróŜnicowanie społeczne przybiera postać dystansów
społecznych, mierzonych rozmiarami prestiŜu, szacunku społecznego,
c) na płaszczyźnie politycznej," wtedy zróŜnicowanie społeczne przybiera postać nierównego
udziału we władzy, rozumianej nie tylko jako wszelkie zwierzchnictwo i kierowanie działaniami
ludzkimi ale równieŜ jako moŜliwość narzucenia przez działającą jednostkę swojej woli innym
jednostkom.
W związku z przyjęciem takich załoŜeń moŜna mówić o wielowymiarowym ujęciu
struktury społecznej, która u M. Webera dotyczy wymiaru:
a)
ekonomicznego, generującego klasy społeczne,
b)
kulturowego - generującego warstwy /stany/ społeczne,
c) politycznego - generującego partie jako zrzeszenia o charakterze celowym, nastawione na
zapewnienie swym członkom wpływów na istniejący aparat władzy.
Partie nie muszą oczywiście mieć charakteru "klasowego" lub "stanowego". Tak więc
według M. W Webera społeczeństwo moŜna dzielić na trzy róŜne sposoby, tzn. na klasy, stany
/warstwy/ i według uczestnictwa we władzy, a jednostka moŜe zajmować w tych układach całkiem
róŜne miejsce. "W przeciwieństwie do połoŜenia klasowego - pisze Weber uwarunkowanego często
ekonomicznie, połoŜenie stanowe określać będziemy jako wszelkie typowe składniki losów
ludzkich uwarunkowane przez określoną pozytywną lub negatywną ocenę godności społecznej136
" .Przy czym za wyraz godności uznaje się specyficzny styl Ŝycia, który kształtuje się w grupach
zawodowych, grupach charakteryzujących się przekonaniem o wspólnym pochodzeniu np.
arystokracja, mniejszości etniczne, czy poziom wykształcenia. Uwagi Webera o dąŜeniu "stanów"
do manifestowania swojej pozycji społecznej przez uprawianie specyficznego stylu Ŝycia, dającego
im prestiŜ, uwaŜane jest za
początek nowoczesnej teorii stratyfikacji społecznej. w teorii tej zróŜnicowanie społeczne ma, jak
to juŜ zaznaczyliśmy, postać dystansów społecznych i ekskluzywności społecznej. Weberowska
idea rozdzielania zjawisk ujmowanych dotąd w pojęciu klasy po raz pierwszy zastosowana została
w badaniach empirycznych amerykańskiego socjologa W. L. Warnera, którą z grupą
współpracowników przeprowadził pod koniec lat trzydziestych gruntowną analizę
Ŝ
ycia społecznego w małym miasteczku /17 tys. mieszkańców/ Newburry Port w Nowej Anglii /w
publikacjach występuje ono pod kryptonimem "Yankee City" / uwaŜanym za typowe dla
miasteczek amerykańskich. w wyniku badań wyróŜnił on 6 klas /warstw przestrzennych/.
a)
dwie warstwy wyŜsze - wyŜszą i niŜszą /upper - upper i lower - upper/
b)
dwie warstwy średnie - wyŜszą-i niŜszą /upper - middle i lower - middle/
c)
dwie warstwy niŜsze - wyŜszą i niŜszą / upper - lower i lower - lower/.
RóŜnorodność wyników badań w ramach paradygmatu stratyfikacyjnego moŜna jednak
sprowadzić do stwierdzenia, iŜ społeczeństwo klasowe dostarcza praw i przywilejów, obowiązków
i powinności, które są jednak nierówno podzielone na jego wyŜszych i niŜszych poziomach. w
potocznej zresztą świadomości występuje równieŜ przekonanie, iŜ istnieje klasa wyŜsza /mająca
zazwyczaj we władaniu środki produkcji, kapitał/ , klasa średnia /posiadająca odpowiednio
wysokie klasyfikacje zawodowe/ oraz klasa niŜsza /dysponująca jedynie fizyczną siłą roboczą/.
Ze względu na fakt, iŜ termin "lower class" jest przez wielu respondentów w badaniach
socjologicznych odczuwany jako degradujący /co powodowało, ze znaczący odsetek zaliczał się do
klasy średniej/ wprowadza się jeszcze jedną nazwę klasy , która nie ma gradacji working class
/klasa robotnicza/.
III - Schemat funkcjonalny, zgodnie z którym w strukturze społecznej występuje kilka klas
róŜniących się między sobą funkcjami społecznymi jakie pełnią w Ŝyciu społecznym. Jak pisał S.
Ossowski - klasy te, ze względu na odrębne funkcje mogą być sobie wzajemnie potrzebne, tak jak
potrzebne są róŜne zawody. Przykładem zastosowania takiego schematu moŜe być średniowieczny
podział na tych co się modlą /duchowieństwo/, na tych co bronią /rycerstwo/ i na tych co pracują
/lud/. w czasach nowoŜytnych schemat ten występuje w koncepcji A. Smitha - przedstawiciela
klasycznej teorii ekonomii, k1óry wyróŜnia klasę właścicieli ziemi, kapitału i siły roboczej.
IV - Schemat marksistowski, w którym moŜna WyróŜnić niektóre istotne elementy wszystkich
trzech wcześniej omawianych schematów oraz treści zupełnie nowe. Najistotniejsza róŜnica polega
na tym, iŜ w schemacie marksistowskim struktura społeczna traktowana jest jako pochodna
struktury ekonomicznej; samo zaś pojęcie klasy odnoszone jest do takich duŜych grup ludzi, które
wyróŜniane są przede wszystkim na podstawie ich stosunku do własności środków produkcji
/posiadają lub nie te środki/. Jako wtóre, uzupełniające kryteria uwzględnia się w tym schemacie:
miejsce w społecznej organizacji pracy /zwierzchnie wykonawcze/ oraz formę /płaca - zysk/ i
wielkość udziału w dochodzie narodowym. O warstwach społecznych marksiści mówili zaś
posługując się innymi, pozaekonomicznymi kryteriami. Tak np. warstwa inteligencji wyróŜniana
była na podstawie charakteru pracy.
RóŜnorodne teorie formułowane w ramach schematu marksowskiego posiadają jedną
istotną cechę. W znacznym stopniu obciąŜone są ideologiczną perspektywą, zorientowaną na
zmianę, przebudowę istniejącej struktury społecznej. Zaznacza się to szczególnie wtedy, gdy
marksiści posługują się uproszczoną, dychotomiczną wizją struktury społecznej, budowaną jedynie
na kryterium ekonomicznym. Wtedy to wskazują na występowanie we wszystkich
społeczeństwach, w których istnieje prywatna własność środków produkcji, dwu podstawowych,
biegunowych, będących w antagonizmie klas: posiadających i nie posiadających środki produkcji
na własność /właścicieli niewolników i niewolników, panów feudalnych i chłopów, kapitalistów i
robotników/. Antagonizm ten wynika jednak nie z negatywnych cech którejś z tych klas ale z
obiektywnie istniejących relacji. Wzrost przywilejów jednej klasy odbywać się musi kosztem
drugiej, poniewaŜ tak są one usytuowane względem siebie w strukturze społecznej.
3. Potoczna percepcja struktury społecznej
Struktura społeczna, tak jak ją do tej pory definiowaliśmy stanowi pewną całość, atrybut
społeczeństwa / grupy , określonej innej zbiorowości/. MoŜemy jednak spojrzeć na strukturę z
punktu widzenia jednostki, która w tę strukturę jest uwikłana. Nie patrzymy wtedy na jednostkę
poprzez zajmowaną przez nią pozycję społeczną w tej strukturze ale interesuje nas jak ona sama tę
strukturę postrzega.
Liczne badania prowadzone na ten temat w wielu krajach świata dostarczają bardzo
ciekawych informacji. Jedna z nich dotyczy faktu, iŜ nie wszyscy ludzie są przekonani o istnieniu
/bez względu na sposób zdefiniowania/ klas i warstw społecznych. NajwaŜniejsze jednak proporcje
osób świadomych istnienia klas i warstw społecznych obserwuje się wśród robotników 137.
Ponadto proporcje świadomych istnienia klas i warstw społecznych są zwykle wyŜsze w duŜych
ośrodkach miejskich niŜ w małych.
W potocznym odbiorze struktura społeczna przybiera zarówno wymiar dychotomiczny
/dwudzielny/ i jest wtedy związana z konfliktowym postrzeganiem społeczeństwa, jak i wymiar
stratyfikacyjny, skorelowany z akcentowaniem istnienia w społeczeństwie harmonii i zgody .
Dość często w postrzeganiu struktury społecznej występuje trójczłonowy schemat /wymienia się
trzy klasy lub warstwy/ uwarunkowany zarówno czynnikami poznawczymi, strukturalnymi jak i
ideologicznymi. Dychotomiczna wizja struktur społecznej, która najczęściej nasuwa się w
potocznym odbiorze' tworzy, według odczuć poszczególnych respondentów , zbyt nierealistyczny
obraz, stąd skłonność do uzupeh1iania go trzecim członem.
Wiele badań dowiodło ponadto, iŜ ludzie wykazują tendencję do umieszczania swej pozycji
w środku hierarchii społecznej, czego najprostszym sposobem jest wyróŜnienie klasy, z kt6rą
respondent się identyfikuje, dwóch innych - jednej poniŜej i drugiej powyŜej klasy uznanej za
własną /klasyczny przykład posługiwania się typologią klas: wyŜsza, średnia, niŜsza/. Część
badaczy jest równieŜ zdania, iŜ liczba postrzeganych klas społecznych peh1i funkcje
psychologiczne. Wizja struktury słuŜy ludziom do minimalizowania dystansów pozycji uznanej za
własną od wierzchołka hierarchii społecznej bądź teŜ maksymalizowania od jej punktu najniŜszego.
Badania w Grecji dowiodły jednak, iŜ ludzie nie zawsze mają skłonność do podwyŜszania własnej
pozycji społecznej zwłaszcza wtedy, gdy zajmowanie wysokiej pozycji społecznej wiąŜe się z
negatywną oceną moralną. Wspomniany w tym rozdziale W. L. Werner twierdzi, iŜ przedstawiciele
klas wyŜszych jaśniej widzą górą część hierarchii społecznej /poprzez co skłonni są widzieć szczyt
struktury społecznej jako bardziej "wysmukły" / zaś przedstawiciele klas niŜszych - dolną część tej
struktury.
Interesującymi wydają się wyniki dotyczące kryteriów, którymi posługują się respondenci
w wydzielaniu określonych klas i warstw społecznych. Dominują przede wszystkim kryteria
ekonomiczne: dochody, zarobki, wydatki, poziom i treść konsumpcji. W 20 badaniach czynniki
ekonomiczne aŜ 17 razy umieszczone były na pierwszym miejscu. 138 Poza kryteriami
ekonomicznymi wymieniano najczęściej.
władzę, prestiŜ, wykształcenie, zawód, charakter pracy , osobowość, przywileje, wspólne interesy,
obyczaje i wierzenia.
Przy czym znaczenie bogactwa i dochodów jest większe w przypadku określeń stosowanych do
opisu klasy wyŜszej, znaczenie prestiŜu i zawodu do opisu klasy niŜszej. Ponadto kryteria
stosowane do opisu klasy wyŜszej są częściej niŜ pozostałe uŜywane równieŜ do opisu struktur
społecznej jako całości. Generalnie kryteria stosowane do opisu klas zajmujących skrajne pozycje
są przenoszone na całe społeczeństwo częściej, niŜ kryteria uŜywane do opisu klasy średniej. Tylko
trzy kategorie: dochód, zawód i wykształcenie zachowują waŜność przy opisie wszystkich klas i
opisie społeczeństwa jako całości. Pozostałe waŜne kryteria przy globalnym opisie pojawiają się z
reguły wyłącznie przy opisie klasy wyŜszej.
Na ogół wybór kryteriów opisu struktury społecznej zaleŜy przede wszystkim od tego jaka
część struktur ma być przedmiotem opisu oraz kto tego opisu dokonuje, czyli mówiąc inaczej w
jakim miejscu tej struktury w sensie obiektywnym znajduje się respondent. Kryteria polityczno -
ideologiczne /burŜuazja, proletariat, wyzyskiwacze i wyzyskiwani/ częściej pojawiają się, wbrew
oczekiwaniom, w odpowiedziach osób o wysokiej pozycji społecznej.
Badacze sugerują, iŜ moŜe to być efektem wykształcenia, wiedzy na temat tego, jakie kryteria
stosowane są w dyskursie naukowym. Do zawodu najczęściej odwołują się ci, którzy wykonują
najprostszą, niewykwalif1kowaną pracę, zaś do dochodu - robotnicy półwykwalifikowani.
MoŜna przypuszczać, iŜ osoby zajmujące niskie pozycje społeczne ze zwiększonym
prawdopodobieństwem odwołują się do tych kryteriów, które najlepiej odróŜniają ich własną
pozycję od pozycji innych członków społeczeństwa.
Badanie subiektywnego wymiaru struktury społecznej ma bardzo istotne znaczenie nie tylko dla
celów czysto naukowych. Stany świadomości które powstają wokół istniejących zróŜnicowań
społecznych wyznaczają do pewnego stopnia stosunki społeczne. Rzeczywistość społeczna jest
bowiem równieŜ taka, jak ją widzą poszczególne jednostki, które zgodnie z tą wizją podejmują
określone działania czy teŜ manifestują takie a nie inne postawy i opinie.
4. Struktura a ruchliwość społeczna.
Ruchliwość społeczna uznawana jest powszechnie za charakterystyczny proces
społeczeństwa klasowego. Proces ten zmienia bowiem nie tylko strukturę klasowo - warstwową
całych społeczeństw ale równieŜ strukturę zawodową poszczególnych zbiorowości.
Ruchliwość społeczna nie moŜe być jednak rozumiana w czysto przestrzennych kategoriach, jako
synonim ruchliwości geograficznej, migracji. Polega ona bowiem na zmianie miejsca przez
jednostki lub grupy społeczne w przestrzeni społecznej. Przestrzenią taką jest określony układ klas,
warstw czy kategorii zawodowych. Jak zatem słusznie zauwaŜa J. Szczepański "Ruchliwość
społeczna polega na zmianie pozycji społecznej w tej samej zbiorowości lub teŜ na przeniesieniu
się do innej zbiorowości i zajęciu tam innej pozycji. Zmieniać pozycje mogą jednostki, grupy,
kategorie zawodowe, społeczności lokalne"139) . NaleŜy przy tym zaznaczyć, iŜ pozycja społeczna
jednostki lub grupy to nic innego jak określone miejsce w mikro- lub makrostrukturze, wyznaczone
przez wiele czynników , m.in. przez moŜność wykonywanej roli społecznej, prestiŜ, udział w
dochodach i forma tego udziału, udział we władzy, kultura, postawy , aspiracje Ŝyciowe, styl Ŝycia
itp.
Wracając jednak do zagadnienia ruchliwości społecznej wyróŜnić moŜna jej kilka
podstawowych typów.
a) Ruchliwość pionowa, czyli przechodzenie z pozycji. na pozycję społeczną w układzie
wertykalnym /pionowym/ z niŜszych pozycji na wyŜsze /awans/ lub teŜ z wyŜszych na niŜsze
/degradacja/. Ten typ ruchliwości odnosi się zarówno do zmiany pozycji w ramach hierarchii
słuŜbowej /zawodowej/, klasowej, warstwowej czy społeczności lokalnych. Zawsze teŜ moŜe mieć
wymiar jednostkowy /np. awans pracownika wykonawczego na stanowisko kierownicze/ jak i
grupowy /np. awans społeczności lokalnej ze względu na to, iŜ stała się ona centrum
administracyjnym - siedzibą gminy , powiatu itp./. w związku z postępem techniki i technologii
awansować mogą określone zawody inne zaś podlegać ruchliwości pionowej w dół /degradacji/ .
Podobna zasada dotyczy wcześniej podanych przykładów. w obrębie ruchliwości pionowej bardzo
często stosowana jest perspektywa pokoleniowa. śledząc rodzinne losy dziadków, ojców i synów w
perspektywie zmiany przez nich miejsca w strukturze społecznej /np.
dziadek jest drobnym sklepikarzem, ojciec właścicielem średniego przedsiębiorstwa zaś wnuk
wielkim potentatem finansowym/ moŜemy wtedy mówić o ruchliwości międzypokoleniowej.
b) Ruchliwość poziomą. czyli przechodzenie z jednej grupy /zawodowej, społeczności lokalnej/ do
drugiej ale bez zmiany pozycji społecznej czyli bez widocznego awansu bądź degradacji
/ruchliwość horyzontalna/. Ogólnie moŜna powiedzieć, iŜ ruchliwość pozioma dotyczy przede
wszystkim zmiany zawodów i stanowisk, z którymi nie wiąŜą się istotne zmiany ani w poziomie
prestiŜu ani teŜ w innych, waŜnych wyznacznikach pozycji społecznej /wielkość dochodu, udział
we władzy itp./.
c) Fluktuacja pracowników, czyli przenoszenie się pracowników z zakładu do zakładu ale bez
zmiany zawodu, charakteru pracy. Stąd teŜ podstawowe nurty dociekań nad ruchliwością społeczną
skupiają się wokół pytań dwojakiego rodzaju. Na jakich poziomach struktury społecznej lokują się
jednostki o określonym rodowodzie społecznym, a co za tym idzie, jakie są - w skali indywidualnej
przyczyny i konsekwencje tego rozkładu. Drugie pytanie zaś dotyczy powszechności ruchliwości
między rozmaitymi klasami i warstwami społecznymi oraz jej przyczyny i konsekwencje
systemowe.
Z punktu widzenia struktury społecznej ruchliwość społeczna jest przede wszystkim
procesem redystrybucji jednostek między poszczególne segmenty tej struktury.
Dopóki bowiem niektóre społecznie poŜądane dobra /np. umysłowy charakter pracy nie utracą
warstwo twórczego charakteru bądź dopóki uwaga społeczna nie zostanie skierowana na wartości
nie wymagające ograniczeń, dopóty pozycja zajmowana na określonym poziomie struktury
społecznej będzie wyznaczała swoisty zakres moŜliwości realizowania rozmaitych cel6w
Ŝ
yciowych.
Dość powszechnie za wykładnik ruchliwości społecznej uznaje się ruchliwość zawodową, którą
rozpatruje się przy tym z perspektywy zasadniczych mechanizmów selekcji społecznej do
poszczególnych zawodów /rodzina, szkoła, społeczność lokalna/.
5. Nierówności społeczne.
Nierówność społeczna z socjologicznego punktu widzenia jest nierównością struktury
społecznej. Polega ona głównie na nierównym podziale dochodów i prestiŜu społecznego.
Nierówność społeczna w wąskim rozumieniu stanowi tylko część nierówności. Dla celów
analitycznych wyróŜnia się zazwyczaj 3 rodzaje nierówności:
-
a) Nierówność polityczna, która pojawia się wtedy, gdy nie ma bezwzględnej równości ludzi
wobec prawa, tzn. pewnej ludzie lub grupy osób są ponad prawem oraz nie ma równości w
statusie obywatelskim. Dzieje się tak wtedy, gdy określone osoby lub grupy w pełni uczestniczą
w Ŝyciu publicznym, inni zaś niekoniecznie z własnej woli w tym Ŝyciu nie uczestniczą. O
nier6wności politycznej mówimy równieŜ wtedy, gdy w ogóle społeczeństwo obywatelskie nie
istnieje; tzn. wtedy tylko określona grupa ludzi sprawuje władzę absolutną, która nie jest
kontrolowana ani przez prawo, ani opinię publiczną, zaś decyzje tych osób lub grup są
zdecydowanie waŜniejsze od przepisów prawnych i naleŜy im się podporządkować 140
-
b) Nierówności ekonomiczne, które odnoszone są najczęściej do rozkładu dochodów w danym
społeczeństwie czy mówiąc inaczej do rozmiarów nierówności dochodowych. Nierówności te
mogą równieŜ odnosić się do bardziej ustrukturalizowanych całości np. do nierówności
branŜowych lub teŜ do dostępu do trudno osiągalnych dóbr i usług.
-
c) Nierówności społeczne, które dość często definiowane są jako nierówne moŜliwości
kształcenia /np. między młodzieŜą miejską i wiejską,141 nierówne szansę na lepsze pozycje
społeczne czy teŜ jako nierówne nagrody za podobny wkład jednostki na rzecz społeczeństwa.
To ostatnie rozróŜnienie nierówności odnosi się do funkcjonowania w społeczeństwie zasady
nier6wnej płacy za tę samą pracę lub równej płacy za róŜną pracę.
Pojęcie nierówności społecznej bardzo wyraźnie odnoszone jest do społecznych wyobraźni na
temat równości i sprawiedliwości. Stąd teŜ moŜemy przyjąć, iŜ " (...) nierówność społeczna to taki
sposób osiągani apozycji społecznych, który jest sprzeczny z potocznym poczuciem
sprawiedliwości lub ściślej który nie jest społecznie legitymizowany. 142 Pojęcie legityrnizacji
uŜywane równieŜ w politolog ii oznacza przyzwolenie, legityrnację społeczną, w tym przypadku
określonym rozmiarom i postaciom nierówności występujących w społeczeństwie. Nie jest bowiem
tak, iŜ kaŜda postać i kaŜdy rozmiar nierówności /politycznej, ekonomicznej czy społecznej jest nie
legitymizowany, a więc wywołuje zarazem poczucie deprawacji /upośledzenia/. Powszechnie
akceptowana zasada równości szans, czy równości startu Ŝyciowego, przy nierównych
dyspozycjach biologicznych, intelektualnych czy osobowościowych prowadzi do istotnych
przecieŜ nierówności. Ponadto w społecznych wyobraŜeniach na temat równości i sprawiedliwości
społecznej nie argumenty logiczne lecz nastawienia emocjonalne odgrywają istotną rolę; stąd duŜa
tutaj rola propagandy i stosowanych w niej technik perswazyjnych.
W historii ludzkości róŜne miary i ich konsekwencje uwaŜano zresztą za sprawiedliwe.
NaleŜały do nich zasady.
-
kaŜdemu według jego urodzenia, pozycji, - kaŜdemu według jego zasług, - kaŜdemu według
jego dzieł, - kaŜdemu według tego co przydaje prawo, - kaŜdemu to samo.
W ujęciu socjologicznym równość zaś wyraŜa się w formie:
-
równego traktowania czyli równość miary, - równych moŜliwości czyli równość szans, -
równych pozycji czyli równość sytuacji.
Równość miary jest powszechnie, w róŜnych systemach demokratycznych, uwaŜa za podstawowy
wskaźnik równości społecznej. Odnosi się ona zarówno do równości formalnej wobec prawa /brak
przywilejów/ jak i równości jako ekwiwalentności /zasada wynagrodzenia według ilości i jakości
pracy/. Zasada równych moŜliwości ma zdecydowanie szerszy zasięg podmiotowy i czasowy.
Chodzi tutaj przede wszystkim o dostępność wszelkich dróg rozwoju, zajmowanie pozycji
społecznych i róŜnorodnych korzyści z nimi związanych. w perspektywie środowiskowych
uwarunkowań, związanych z socjalizacją pierwotną i wtórną równość szans dotyczy potrzeby
rozwoju świadomości własnych uzdolnień czy krystalizacji zamiłowań i wydaje się być niezwykle
trudna do realizacji. Prawdziwa równość szans oznaczałaby brak jakichkolwiek przeszkód ze
strony struktur społecznych, gospodarki czy obowiązującego prawa w dostępie do
Komentarz [OBIDOWSKI1]:
wypróbowywania przez jednostkę róŜnych ścieŜek Ŝyciowych. Wtedy bowiem kryteria selekcji
musiałyby mieć tylko indywidualny wymiar.
Równość sytuacji czy teŜ pozycji to najbardziej skomplikowana a w systemach wartości
róŜnych społeczeństw najbardziej dyskusyjna forma równości. Pozycja, sytuacja czy uczestnictwo
dotyczą przecieŜ praktycznie wszystkich dziedzin Ŝycia społecznego; warw1ków pracy , bytu,
kultury , sprawowania władzy. Hierarchizacja Ŝycia społecznego jest zaś jego określoną i trwałą
formą, ponadto równość sytuacji przeczyłaby zasadzie równych moŜliwości, która zgodnie z
normalnym rozkładem uzdolnień nie oznacza jednakowej perspektywy dla wszystkich. Stąd teŜ
moŜna spotkać takie definicje /m.in. Z. Moreckiej/, w których za równość uznaje się taki stan
nierówności społecznych, które są społecznie akceptowane, obiektywnie uzasadnione /np. wkładem
pracy , talentu itp./ i niezbyt raŜące.
W kaŜdym systemie społecznym istnieją dwojakiego typu nierówności społeczne:
-
uniwersalne, wynikające z natury Ŝycia w zbiorowości, - swoiste, będące produktem
określonego systemu społecznego.
Zarówno uniwersalne jak i swoiste układy owych nierówności społecznych rozpatrywać moŜna w
dwóch odmiennych aspektach:
-
dystrybucyjnym /podziału/, jako nierówność rozkładu dóbr przypisywanych poszczególnym
pozycjom oraz nierówność dostępu do tych pozycji oraz, - relacyjnym, jako asymetryczność
podstawowych relacji określających strukturę społeczną oraz nierówne moŜliwości
przekształcania tych róŜnych relacji, w które uwikłane są poszczególne jednostki.
Układy nierówności społecznych są więc skutkiem działania takich czynników je
generujących jak: forma własności środków produkcji, system sprawowania władzy , stopień
skomplikowania społecznego podziału pracy, poziom nabytej wiedzy i kwalifikacji itp.
Nierówność społeczną, niezaleŜnie od jej charakteru rozpatrywać moŜemy w trzech
podstawowych perspektywach:
-
W perspektywie jednostkowej, gdzie przedmiotem analiz jest nierówność atrybutów i cech
przypisanych i osiągniętych, połoŜenia społecznego jednostki w relacji do innych jednostek,
grup społecznych czy teŜ szerszego kontaktu społecznego; interesuje nas wtedy miejsce
jednostki w układzie nierówności.
W perspektywie grupowej gdzie przedmiotem analiz jest porównywanie pozycji określonych grup
społecznych - klas, warstw, kategorii społeczno - zawodowych z pozycją innych grup społecznych
oraz poszukiwanie przyczyn występujących między nimi nierówności. w gruncie rzeczy jest to
badanie struktury społecznej w perspektywie normatywnej, związanej z oceną tej struktury w
kategoriach sprawiedliwości społecznej.
-
w perspektywie systemowej, dość rzadko stosowanej, w której badacza interesują nierówności
mające systemowe uwarunkowania i odnoszą się do duŜych odłamów społeczeństwa.
Przyznać jednak trzeba, iŜ socjologiczne analizy procesów ruchliwości społecznej są
jednym z najlepszych sprawdzianów tego, czy występuje i w jakim stopniu, w danym
społeczeństwie choćby równość szans, umoŜliwiająca jednostkom i grupom awans
wewnątrzpokoleniowy i międzypokoleniowy)., a więc zajmowanie takich pozycji społecznych, na
jakie pozwalają im własne talenty i praca, a nie zewnętrzne uwarunkowania społeczne.
Stanowi to ogromne wyzwanie przede wszystkim dla polityki społecznej, która poprzez
wykorzystanie odpowiedniego instrumentarium stworzy np. szansę powszechnej edukacji na
poziomie wyŜszym niŜ podstawowy. Same hasła o egalitaryzmie, głoszone przez kilkadziesiąt lat w
Polsce doby realnego socjalizmu nie wystarczyły', by struktura społeczna była mniej
spetryfikowana 143 niŜ w krajach kapitalistycznych. M. Jarosz swego czasu stawiała wręcz tezę,
dysponując bogatą dokumentacją, iŜ w społeczeństwie polskim okresu socjalizmu \'występowała
spontaniczna reprodukcja nierówności, głównie poprzez system oświaty Przy tym bezbłędnie
działał system międzypokoleniowego dziedziczenia "dobrych" pozycji zaś w odniesieniu do innych
pozycji występowała głównie zasada obejmowania przez dzieci pozycji hierarchicznie podobnych
do pozycji rodziców.
Rozdział siódmy.
Konflikt społeczny.
1. Pojęcie konfliktu społecznego.
Konflikty społeczne są równieŜ, tak jak omówione wcześniej procesy dezorganizacji
społecznej tym rodzajem procesów, które choć nie zawsze zagraŜają kontynuacji procesów
Ŝ
yciowych zbiorowości stanowią istotny problem społeczny. Termin konflikt funkcjonuje nie tylko
w języku potocznym, gdzie uŜywa się go na oznaczenie wielu codziennie doświadczonych przez
nas sytuacji ale równieŜ do wyjaśniania złoŜonych procesów zachodzących w mikro i mikroskali.
W literaturze socjologicznej terminowi temu odpowiadają trzy róŜne pojęcia:
-
konflikt jako strukturalna sprzeczność interesów grupowych /wojny, rewolucje, strajki, debaty
parlamentarne, / - konflikt jako specyficzny rodzaj. rodzaj wrogich interakcji /walka,
współzawodnictwo itp./ - konflikt jako rodzaj 'psychicznego napięcia między stronami
konfliktu /rodzaj wrogich, często deklarowanych postaw , które są manifestowane w
zachowaniach/ .
Stosując zatem szerokie rozumienie konfliktu stwierdzić moŜemy , iŜ jest on "kaŜdą
sytuację lub procesem społecznym, w której dwie lub więcej zbiorowości są powiązane przez co
najmniej jedną formę autogonistycznego stosunku psychologicznego lub co najmniej jedną formę
antagonistycznej interakcji" /Clinton Fink/. Przy czym naleŜy wyjaśnić, iŜ antagonizm oznacza
takie stany jak: "sprzeczne cele" , "wzajemnie wykluczające się interesy", czy "wrogość
emocjonalna". Pojawienie się w definicjach konfliktu określeń, które sugerują występowanie
duŜego ładunku emocjonalnego nie oznacza, iŜ naleŜy go rozpatrywać w perspektywie patologii
społecznej. Zdecydowana większość badaczy jest zdania, iŜ konflikt niesie za sobą nie tylko
negatywne, ale równieŜ pozytywne wartości. Warto w tym miejscu przytoczyć opinie dwóch
uznanych autorytetów naukowych. P. Sorokin stwierdza np., iŜ "konflikt, opozycja i walka były od
niepamiętnych czasów deklarowane jako fundamentalne prawo natury Ŝycia, ludzkiej egzystencji a
takŜe jako źródło wszelkich zmian i postępu". R.
Dahrendorf natomiast mówi, iŜ "To nie obecność lecz brak konfliktów jest czymś nienormalnym i
wywołującym zdziwienie. Powód do podejrzliwości mamy wtedy , gdy znajdujemy społeczeństwo
czy organizację, w których nie widać przejawów konf1iktów" .
Stąd teŜ konflikt obejmujący wszystkie wyŜej wskazane róŜne jego pojęcia, traktowany jest
nie tylko jako przedmiot badań socjologicznych ale równieŜ jako zmienna wyjaśniająca,
wchodząca w skład teorii rozwoju społecznego. w dziejach myśli społecznej" wyróŜnić bowiem
moŜemy dwa podstawowe modele przy uŜyciu których wyjaśnia się główne cechy rzeczywistości
społecznej: model integracyjny i model konfliktu. My jednak nie będziemy się zajmować
konf1iktem w kategoriach teoretycznego modelu, wyjaśniającego zjawiska i procesy społeczne lecz
tylko jako przedmiotem badań .
2. Podstawa źródła konfliktów społecznych.
W konfliktach społecznych nie zawsze jednak moŜna wskazać ich rzeczywiste przyczyny,
niekiedy mają one zupełnie irracjonalny charakter, który z czasem zostaje "obudowany
przesłankami o charakterze obiektywnym. NaleŜy bowiem zdawać sobie sprawę z tego, iŜ Ŝaden
konflikt nie jest spowodowany jedną przyczyną ale zespołem przy czym o róŜnym stopniu
waŜności. Zwłaszcza wtedy, gdy konflikt jest bardzo rozbudowany i uczestniczy w nim wiele osób,
nie wszystkim wtedy chodzi dokładnie o to samo.
Ogólnie moŜemy stwierdzić, iŜ konflikt społeczny, w tym przemysłowy ma dwa główne
ź
ródła:
a) źródła psychologiczne do których zaliczyć moŜemy.
- nabyte wcześniej doświadczenia, uprzedzające z góry do określonych osób, sytuacji, rozwiązań i
celów , -przewidywanie, nastawienie na coś z góry, związane z oczekiwaniami, wyobraŜeniami,
które w konfrontacji ze stanem faktycznym wywoływać mogą klasyczne stany "wrogich
nastawień", -patrzenie na rzeczywistość przez pryzmat własnych Ŝyczeń, -przypisywanie ludziom
szkodliwej intencji działania.
W wymiarze psychologicznym, konflikty spowodowane wyŜej wymienionymi czynnikami mają
najczęściej destruktywny charakter, prowadzą bowiem do stanów frustracyjnych, wyraŜających się
w agresji wobec innych ludzi, regresji /czyli powrocie do wręcz dziecinnych zachowań
połączonych ze zwiększoną podatnością na sugestię ze strony innych/, obsesji, polegającej na
kontynuacji nieskutecznych metod działania oraz rezygnacji, która w skrajnych przypadkach
przybiera postać aktów autodestrukcyjnych /samobójczych/.
b) źródła społeczne , tkwiące w mechanizmach funkcjonowania społeczeństwa, w ich
wewnętrznych sprzecznościach, do których zaliczyć moŜemy.
-
nierówności i dystanse społeczne między jednostkami i grupami społecznymi, które w
przypadku braku ich legitymizacji społecznej są najczęściej źródłem konfliktów społecznych o
duŜym zasięgu i natęŜeniu,
-
władza i panowanie, które mogą generować konflikty społeczne zarówno między tak ogólnie
określoną władzą a róŜnymi grupami społecznymi jak i konflikty wewnątrz struktur władzy /np.
między partiami politycznymi/ , które najczęściej nie dotyczą konfliktów celów co metod i
sposobów ich osiągania,
-
społeczne systemy wartości, w tym wartości natury etyczno-moralnej; w społeczeństwie, w
którym występują obok siebie róŜne systemy wartości pozostające w potencjalnej sprzeczności
prędzej czy później dojść moŜe do próby budowania określonego ładu aksjonormatywnego w
odniesieniu do jednego z tych systemów ,
-
wszelkiego rodzaju zmiany społeczne o charakterze demograficznym, kulturowym,
organizacyjnym, techniczno-technologicznym czy ekonomicznym /np. w Polsce przejście od
zasad gospodarki centralnie sterowanej do gospodarki opartej na mechanizmach rynkowych/ .
Wymienione grupy czynników oddziaływają na zbiorowość w dwojaki sposób. z jednej
strony wywołują róŜnego rodzaju napięcia społeczne, lęki, poczucie zagubienia, frustracji, które
utrudniają adaptacje jednostek, grup, organizacji do istniejących warunków Ŝycia społecznego. z
drugiej zaś strony czynniki te wywołują pojawienie się róŜnego rodzaju potrzeb, motywacji,
postaw, aspiracji i interesów a za ich pośrednictwem, określonych sił społecznych w postaci
róŜnorodnych, konkurujących lub zwalczających się grup i instytucji społecznych. Wymienione
wyŜej czynniki mają oczywiście globalny wymiar. Na poziomie określonej instytucji, np.
przedsiębiorstwa mamy do czynienia z ich uszczegółowieniem. w przedsiębiorstwie konflikty
mogą mieć charakter"
-
ekonomiczny, a więc dotyczyć warunków pracy, wynagrodzenia i premiowania,
-
polityczny, ze względu na przeniesienie walki politycznej na teren przedsiębiorstwa, związanej
z problemami ogólnospołecznymi,
organizacyjny, będący następstwem niedomagań o charakterze strukturalnym i funkcjonalnym,
związanych np. z realizacją wadliwych rozwiązań tkwiących w strukturze organizacyjnej lub teŜ w
zasadach funkcjonowania określonej komórki organizacyjnej,
-
kompetencyjny , wynikający z rozbieŜności ocen odnoszących się do własnych i cudzych
obowiązków i uprawnień ujętych zarówno personalnie jaki w perspektywie organizacyjnej,
-
konfliktu systemów wartości i celów, jakie mogą być realizowane poprzez zakład pracy;
konflikt ten jest bardzo prawdopodobny zwłaszcza wtedy, gdy obserwuje się, tak jak w Polsce,
proces wycofywania się przedsiębiorstw ze zbyt rozbudowanych funkcji socjalnych na co nie
zawsze zdolna jest przystać załoga bądź jej reprezentacja w postaci związków zawodowych,
-
ambicjonalnym /prestiŜowymi, u których podstaw tkwią bardzo róŜnorodne motywy, mające
najczęściej swe źródła w sferze psychologicznej; nie oznacza to, iŜ stwierdzając w danym
momencie, Ŝe konflikt jest bezprzedmiotowy, poniewaŜ ma charakter ambicjonalny był on
takim faktycznie w chwili pojawienia się.
Konflikt o charakterze ambicjonalnym ma najczęściej postać konfliktu interpersonalnego
/zachodzącego między dwiema osobami/. NaleŜy jednak na niego zwrócić bliŜszą uwagę ze
względu na fakt, iŜ przy umiarkowanym napięciu, które mu towarzyszy moŜe on mieć
konstruktywne /pozytywne/ konsekwencje; zwłaszcza wtedy, gdy dotyczy osób kierujących
określonymi zespołami pracowniczymi.
Konflikty te mogą:
-
powodować wzrost motywacji i energii uczestników konfliktu, - sprzyjać innowacyjności
jednostek, stymulować rozmaite punkty widzenia, wzmoŜoną potrzebę ulepszeń, - zmuszać do
głębszego zrozumienia własnego stanowiska w określonej sprawie, - powodować, iŜ kaŜda ze
stron moŜe osiągać silniejszą świadomość swojej toŜsamości,
-
być środkiem pomagającym w uporaniu się ze swymi własnymi konfliktami wewnętrznymi.
3. Typologie konfliktów.
W literaturze przedmiotu występuje bardzo wiele róŜnych typologii konfliktów, konstruowanych
głównie ze względu na główne cele badawcze. Dla naszych celów przytoczymy tylko niektóre z
nich, te, które wydają się być najbardziej istotne ze względów poznawczych. Generalnie przy
konstrukcji typologii konfliktów autorzy stosują bądź kryteria podmiotowe, w których uwzględnia
się podmioty między którymi istnieje konflikt, bądź kryteria przedmiotowe, w których uwzględnia
się treść lub formę konfliktu. Przy kładem typologii w której stosuje się kryteria podmiotowe jest
podział konfliktów na: interpersonalne i grupowe /P. Sorokin/, czy teŜ na konflikty zachodzące w
małych grupach /interpersonalne , między małymi grupami /mikrokonflikty/ i konflikty między
duŜymi grupami /mikrokonflikty - A. Oberschall/ 145 przy zastosowaniu kryterium
przedmiotowego z akcentem na treść konfliktów mówi się np. o konfliktach: ekonomicznych,
ideologicznych, kulturalnych, politycznych, religijnych itp. czy teŜ uwzględniając inną typologię /J.
Bemard/ o konfliktach: socjologicznych, psychologicznych i semantycznych czy teŜ o konfliktach:
ekspresyjnych, organizacyjno- adaptacyjnych i konfliktach interes6w. Pozostając nadal przy
kryterium przedmiotowym przy uwzględnieniu formy konfliktów m6wi się o konfliktach:
racjonalnych i irracjonalnych, antagonistycznych i nieantagonistycznych, jawnych i ukrytych,
zorganizowanych i niezorganizowanych, konstruktywnych i de konstruktywnych.
Istotnym wydaje się wyróŜnienie trzech podstawowych typów konfliktów społecznych:
konfliktów interesów, konfliktów adaptacyjnych i konfliktów postaw. Za H. Biały szewskim
stwierdzić moŜemy , iŜ "Konflikty interesów to konflikty powstałe na tle konkurencji o dobra
społeczne: materialne /środki do Ŝycia/ i pozamaterialne /władza, prestiŜ społeczny, wartości
kulturowe i ideologiczne/ . Konflikty adaptacyjne to konflikty powstałe na tle przystosowywania
się ludzi do siebie w procesie działania. dotyczą one trzech sfer: sfery motywacyjnej /niechęć do
zaakceptowania celów i wartości innej osoby lub grupy /, sfery organizacyjnej /złe warunki
współpracy / i sfery informacyjnej /niedostateczna lub błędna informacja/ . Konflikty postaw to
przede wszystkim konflikty powstałe na tle rozbieŜności w moralnych ocenach zjawisk i
zachowań. Wszystkie te konflikty mogą występować na płaszczyźnie interpersonalnej, bądź teŜ na
płaszczyźnie grupowej".
PowyŜsze typologie konfliktów, mimo swej róŜnorodności zawierały jedna cechę wspólną; były to
typologie jednowymiarowe, uwzględniały zawsze jedno kryterium róŜnicujące. W literaturze
przedmiotu występuje jednak równieŜ wiele typologii złoŜonych, słuŜących nie tylko do celów
analityczno-opisowych ale równieŜ analityczno-teoretycznych. w typologiach tych uwzględnia się
bowiem równieŜ korelacje między róŜnymi cechami konfliktów, a niekiedy podejmuje równieŜ
pr6by hierarchizacji konfliktów według takich kryteri6w jak ich złoŜoność lub waŜność.
Przykładem takiej typologii jest typologia przedstawiona przez R. Dahrendorfa. Przy konstrukcji
tej typologii autor z jednej strony uwzględnił zar6wno kryteria podmiotowe (wyróŜnił takie
podmioty konfliktogenne jak: role, grupy społeczne, ugrupowania, społeczeństwa i bloki państw) z
drugiej zaś stosunki zaleŜności między tymi podmiotami: stosunki równości, nadrzędności,
podrzędności części i całości. w polskiej literaturze socjologicznej próbę stworzenia złoŜonej,
wielokryterialnej typologii konfliktów społecznych podjął J. SztumSki148, który wyróŜnia
konflikty ze względu na podmiot i przedmiot, sposób przejawiania się, czas trwania, charakter
sprzeczności tkwiących u podstaw danego konflikt przyczyny konflikt.
4. Społeczne funkcje konfliktów.
Wspomnieliśmy juŜ o tym, Ŝe konflikty społeczne mogą być zarówno destruktywnym jak i
konstruktywnym elementem Ŝycia społecznego. Te pozytywne elementy ukazywaliśmy jednak z
perspektywy konflikt6w interpersonalnych. Konflikty o szerszym zasięgu równieŜ mogą mieć taki
charakter, choć przecieŜ w kaŜdym konflikcie, co jest oczywiste, tkwią i elementy destrukcji i
elementy nowe, o twórczym charakterze.
W wielu pracach podkreśla się, iŜ wyr6Ŝnikam konstruktywnych treści wynikających z
konfliktu moŜe być stwierdzenie, iŜ:
-
powstaje on jako efekt krytycznej oceny nieprawidłowości tkwiących w sytuacji społecznej ;
-
jest on podstawą krystalizacji interesów grupowych, formułowania racjonalnych programów
oraz ustalania określonych zasad walki;
-
doprowadza on do bardziej sprawiedliwego podziału dóbr i wyrównania szans dla róŜnych grup
uczestniczących w konflikcie;
-
uruchamia lub usprawnia mechanizmy kontroli społecznej, które wcześniej nie występowały
oraz rozładowuje pojawiające się sprzeczności i napięcia społeczne;
doprowadza do nowej równowagi sił w ramach określonego systemu społecznego. L. Coser pisze
jednak, iŜ "Konflikt w grupie społecznej /.../ moŜe przyczynić się do osiągnięcia jedności lub do
przywrócenia jedności i spoistości zagroŜonej przez wrogie i antagonistyczne uczucia miedzy jej
członkami. Jednak nie kaŜdy typ konfliktu będzie sprzyjał zachowaniu struktury grupy oraz nie we
wszystkich grupach konflikt moŜe spełniać funkcje pozytywne. To, czy konflikt będzie sprzyjał
wewnętrznemu przystosowaniu czy nie, zaleŜy od typu problemu, którego dotyczył spór , a takŜe
od typu struktury , wewnątrz kt6rej się on pojawił. /.../ Konflikt jest raczej dysfunkcjonalny dla
struktury społecznej nie tolerującej i nie instytucjonalizującej konfliktu albo robiącej to w sposób
niewystarczający . Gwałtowność konfliktu, która grozi wewnętrznym rozbiciem, narusza podstawy
ugody w systemie społecznym, wiąŜe się ze sztywnością struktury społecznej. Tym co zagraŜa
równowadze tej struktury, nie jest konflikt jako taki, lecz właśnie jej sztywność, która stwarza
warunki dla kumulacji wrogości wzdłuŜ jednej, głównej linii podziału .
Tak więc nie tyle same konflikty winny wywoływać niepok6j ale ich powtarzalność,
występowanie konflikt6w tego samego rodzaju oraz brak zadowalających sposob6w ich
rozwiązywania. Chodzi tutaj przede wszystkim o brak określonego forum, na kt6rym te konflikty
mogłyby w sposób "bezpieczny" się przejawiać, określonych reguł gry oraz instytucji
wyspecjalizowanych w rozstrzyganiu spor6w zbiorowych i prowadzeniu mediacji po to, aby nie
dochodziło do intensyfikacji konfliktów. Oczywistym jest bowiem fakt, iŜ brak czy niedostatek
takich instytucjonalnych moŜliwości rozwiązywania spor6w prędzej czy p6źniej prowadzi do
konfliktu, kt6ry w większym lub mniejszym stopniu bazuje na pobudzonych emocjach.
Przyczyniają się one nie tylko do intensyfikacji konfliktu ale r6wnieŜ do usztywniania postaw
wrogości, nienawiści i uciekania się do coraz bardziej wyrafinowanych form walki wyrządzaniu zła
stronie przeciwnej. Na ogół przy konfliktach które mają charakter interpersonalny wśr6d stron
konfliktu dominuje skłonność do samo oszukiwania się, pr6b kompensacji czy przemieszczania
zainteresowania na inne zagadnienia, kt6re mogą stać się przedmiotem sporu. w konfliktach
grupowych zaś reakcje uczestnik6w są na og6ł bardziej emocjonalne /zaczynają działać m.in.
mechanizmy psychologii tłumu/ oraz występuje wzajemne wzmacnianie niechęci.
Chodzi zatem o to, by z konfliktu, jeŜeli juŜ istnieje, wyłaniały się nowe wartości i struktury
eliminujące systemy wartości, grupy , zbiorowości, które stoją na przeszkodzie w dalszym rozwoju
określonego społeczeństwa. Stąd teŜ w analizie konfliktów tak waŜnym jest ich podział ze względu
na formy walki. Przy czym nie chodzi tutaj o tak złoŜone formy wałki, które stanowią przecieŜ
kwintesencję konfliktu w ogóle jak rewolucje, wojny, bunty czy zamachy , ale o bardziej
podstawowe formy .
5. Podstawowe formy walki
W kaŜdym konflikcie, który przecieŜ jest procesem, a więc posiada swoją specyficzną dynamikę,
opracowywane są przez obydwie jego strony mniej lub bardziej typowe metody opanowania
sytuacji konfliktowej i odniesienie peh1ego zwycięstwa. Zanim więc przedstawię owe
podstawowe, uniwersalne formy walki, które moŜna potraktować jako dość typowe zachowania nie
zawsze manifestowane w sytuacjach konfliktowych kilka słów ogólnego komentarza.
Uczestniczenie stron w konflikcie związane jest nierozerwalnie z tym, iŜ nie w kaŜdym jego
momencie obydwie strony stosują te same metody walki co nie pozostaje bez wpływu na wybór
formy. W sytuacji konfliktowej wyróŜnić zatem moŜemy trzy podstawowe metody: metodę
atakowania, metodę obrony i metodę przetargów. Ze względ1l na fakt, iŜ nie będziemy wnikać w
strategię i taktykę związaną z tymi metodami warto tylko wspomnieć o kilku zasadach, które są
powszechnie łamane. Tak np. w sytuacji atakowania przeciwnika nie naleŜy doprowadzać go do
ostateczności, do sytuacji, w której nie ma juŜ nic do stracenia.
Wtedy bowiem przeciwnik moŜe stać się bardzo niebezpiecznym, głównie na skutek swojej
determinacji, która bazuje na emocjach , a więc jest bardzo trudno przewidywalna. Gdy zaś
odnosimy juŜ niekwestionowane zwycięstwo nie naleŜy stwarzać sytuacji, która zmuszałaby
przeciwnika do "utraty twarzy", poniewaŜ zazwyczaj powoduje to Ŝądzę odwetu i powrót do
następnego konfliktu.
Jakie zatem są owe proste, podstawowe formy walki? NaleŜą do nich:
a) Bojkot. Polega on najczęściej na całkowitym lub częściowym zaniechaniu określonych
czynności o charakterze politycznym, ekonomicznym czy towarzyskim. Chodzi tutaj o takie
czynności, które w jakikolwiek sposób mogłyby słuŜyć interesom strony przeciwnej /strajki w
zakładach pracy, uchylanie się od współpracy politycznej, ekonomicznej, zawodowej,
przemilczanie osiągnięć przeciwnika/.
b) SabotaŜ. Polega on na świadomym, najczęściej ukrytym przed przeciwnikiem, działaniem
skierowanym bezpośrednio na szkodzenie jego intencjom. SabotaŜ ma bardzo wiele postaci w
zaleŜności od treści zaistniałego konfliktu. Polegać moŜe zarówno na wadliwym wykonywaniu
swoich obowiązków zawodowych /niszczenie urządzeń, obniŜanie jakości produktu, zwalnianie
tempa pracy/ jak i na dezinformowaniu przeciwnika, podrywaniu jego autorytetu, blokowaniu
wysiłków zmierzających do opracowywania bądź realizacji jego planów.
c) Szykana. Szykana są specyficzną formą walki poniewaŜ bazują przede wszystkim na
wykorzystaniu wyraźnie posiadanej przewagi, płynącej z asymetrii w strukturze władzy politycznej
i administracyjnej. Występując w konfliktach międzygrupowych wykorzystywane są do
pomniejszania znaczenia przeciwnika, ograniczania jego aspiracji głównie poprzez lekcewaŜenie
jego zasług, chęci działania, dobrej woli, zmniejszania szans na uzyskanie naleŜnych mu korzyści.
d) Agresja słowna. Polega ona przede wszystkim na rzucaniu obelg, rozpowiadaniu plotek,
pomówień, oskarŜeń, niepochlebnych ocen i opinii po to, by zdyskredytować
przeciwnika przed opinią publiczną. W tej formie walki ogromną rolę odgrywają środki masowego
przekazu~ zwłaszcza te~ które są w bezpośredniej dyspozycji stron konfliktu.
e) Agresja fizyczna. Ta forma walki jest najbardziej brutalna poniewaŜ przeciwnicy aby osiągnąć
cel będący przedmiotem konfliktu sięgają do przemocy fizycznej. Przemoc ta moŜe mieć
oczywiście róŜną postać: napady, bójki, zabójstwa, zamachy terrorystyczne walki zbrojne. Jej
celem jest zawsze jednak zmuszenie siłą przeciwnika do uległości wykazania mu swej przewagi
czy teŜ zagarnięcia jego dóbr
6. Rozwiązywanie konfliktów.
Metod i sposobów rozwiązywania konfliktów jest bardzo wiele; róŜnice te związane są
zarówno z przedmiotem zasięgiem natęŜeniem czy rodzajami sprzeczności, które stały się źródłem
konfliktu. Nie bez wpływu na wybór metod ma określony sposób podejścia do rozwiązywania
konfliktu polegający na tym iŜ raz traktuje się konflikt jako proces szczególny kiedy indziej zaś
jako zwykły problem do rozwiązania. Istotny wpływ na wybór metody ma równieŜ stwierdzenie w
której fazie rozwoju znajduje się dany konflikt. Przy zastosowaniu szerokiej definicji konfliktu
wyróŜnić bowiem moŜemy pięć podstawowych faz konfliktu składających się na jego dynamikę.
Szósta faza to sytuacja pokonfliktowa która moŜe być zarazem przejściem do fazy pierwszej
następnego konfliktu.
Nie wnikając w szczegółowa charakterystykę poszczególnych faz /nie kaŜdy konflikt musi
przechodzić przez wszystkie fazy/ stwierdzić moŜemy występowanie następujących faz /etapów
stadiów/ rozwoju konfliktu:
I Faza sprzeczności. Pojawiające się sprzeczności odnosić się mogą do takich stosunków
wewnątrz grupowych i międzygrupowych które związane są z realizacją określonych celów
interesów dąŜeń ideałów czy postaw .
II Faza napięcia społecznego. WyraŜa się ona najczęściej w zbiorowym niezadowoleniu,
poczuciu zagroŜenia~ frustracjach; powstaniu barier psychicznych między ludźmi oraz
przesunięciu zainteresowań ludzi z płaszczyzny współdziałania na płaszczyznę konfliktu. Fazę I i II
określa się niekiedy jako sytuację trudną.
III Faza racjonalizacji sprzeczności, czyli próba ich wyjaśnienia i uzasadnienia. W tej fazie
pojawiają się juŜ dość ostre podziały między poszczególnymi grupami społecznymi uwikłanymi w
konflikt uniemoŜliwiającymi ich współdziałanie. Pojawiają się uczucia niechęci uprzedzeń
wrogości i nienawiści adresowane do konkretnych osób i grup obarczanych odpowiedzialnością za
zaistniałą sytuację.
IV Faza walki. w tej fazie jedna ze stron podejmuje próbę rozwiązania powstałych sprzeczności.
nieporozumień i wrogości przez podjęcie walki, która moŜe przybrać bardzo róŜne formy , np.
zagroŜenie podjęcia strajku okupacyjnego w przedsiębiorstwie przemysłowym.
V Faza eliminacji konfliktu. Eliminacja konfliktu i przejście do tzw. normalizacji sytuacji
nastąpić moŜe na zasadzie bądź to pełnego zwycięstwa nad przeciwnikiem bądź teŜ na zasadzie
wyczerpania się wszystkich uczestników konfliktu walką co wiąŜe się z ich dąŜeniem do zawarcia
ugody. Eliminacja konfliktu nastąpić równieŜ moŜe na drodze negocjacji, wzajemnych
kompromis6w czy innych form jego rozwiązywania.
Jakie są zatem podstawowe formy rozwiązywania konflikt6w społecznych, niezaleŜnie od
stopnia ich złoŜoności?
w tradycyjnym podejściu do rozwiązywania konflikt6w, stosowanych równieŜ przy konfliktach
przemysłowych są cztery sposoby.
a) Kompromis. Ten sposób jest najczęściej stosowany przy rozwiązywaniu przez jednostki i grupy
występujących konfliktów. Opiera się on na załoŜeniu, iŜ obie strony dojdą do porozumienia jeŜeli
tylko kaŜda z nich zadowoli się osiągnięciem częściowego spełnienia swych Ŝądań. Sposób ten,
mimo swej powszechności, nie zawsze daje gwarancję tego, iŜ w najbliŜszym czasie konflikt
rozwiązany na drodze kompromisu nie odŜyje ze wzmoŜoną siłą.
Nie zawsze teŜ takie rozwiązanie konfliktu, zwłaszcza w strukturach organizacyjnych prowadzi np.
do suboptymalizacji wykorzystania istniejących zasobów.
b) ArbitraŜ osąd osoby trzeciej. w tym przypadku mamy najczęściej do czynienia z odwołaniem
się do prawodawstwa !przepisów prawnych/ i narzuceniem woli wspólnego zwierzchnika czy teŜ
sądu. Rozpatrywane są tutaj argumenty obydwu stron, zaś decyzję wydaje się w sposób właśnie
arbitralny czyli rozstrzygający i decydujący. Niektórzy autorzy zajmujący się analizą konfliktów
przemysłowych stwierdzają, iŜ przy takim sposobie rozwiązania konfliktu Ŝadna ze stron niczego
się nie uczy zaś sama decyzja podjęta względem zaistniałego konfliktu niewiele r6Ŝni się od
decyzji rodziców o tym, które z dwojga dzieci walczących o tę samą zabawkę ma rację.
c) Odwlekanie jest tradycyjną, dość subtelną metodą ale zazwyczaj mało skuteczną.
Strony konfliktu odwołują podjęcie konkretnych działań i oczekują, Ŝe jakieś zmiany w środowisku
zewnętrznym lub sam los pomogą rozwiązać konflikt. Metoda ta łączy się z pomijaniem
milczeniem ignorowaniem Ŝądań innych ludzi oraz z psychologicznym przekonaniem osób
stosujących tę metodę, iŜ brak decyzji wywoła mniejszy konflikt niŜ odrzucenie Ŝądań.
d) Pokojowe współistnienie jest metodą powszechnie stosowaną w stosunkach międzynarodowych,
choć moŜe być równie dobrze wykorzystane przy rozwiązywaniu innych konfliktów. Polega ona
przede wszystkim na tłumieniu wszelkich sprzeczności i nieporozumień z jednej strony, z drugiej
zaś na podkreślaniu konkretnych wspólnych obszarów działań czy teŜ celów. w przypadku
przedsiębiorstwa zastosowanie tej metody dość często łączy się cele określane mianem tzw.
"spokoju zakładowego".
Przy bardziej nowoczesnym podejściu do konfliktu, który traktowany jest przez jego obie
strony jako zadanie, problem do rozwiązania, stosuje się nieco inne metody . Metody te szczególnie
efektywnie mogą być zastosowane do rozwiązywania konfliktów organizacyjnych.
ze względu na fakt, iŜ nie będziemy tutaj wchodzić w zagadnienia socjologii gospodarowania,
ograniczymy się jedynie do wymienienia tych metod.
Metody te to:
-
interwencja /a nie osąd/ strony trzeciej /lub osoby/, która podejmuje się roli bezstronnego
mediatora, katalizatora wzajemnych niechęci stron konfliktu, rozwijająca w swych działaniach
strategie doradcze, prowadzące do rozwiązania konfliktu przez same zainteresowane strony.,
-
spotkania poświęcone rozwojowi organizacji w ramach której rozgrywa się konflikt społeczny.
-
wymiana wizerunków, polegająca na tym, iŜ kaŜda ze stron dowiaduje się jak jest postrzegana
przez drugą stronę; wymiana tych wizerunków przebiega wedle wieloetapowego scenariusza w
którym jest miejsce i na indywidualne oceny siebie i innych, na funkcjonowanie własnych
"emisariuszy" jak i na wspólne spotkania zwaśnionych stron.
MoŜna oczywiście posłuŜyć się równieŜ maksymą powtarzaną przez prezesa pewnej
zachodniej firmy, iŜ najlepszym sposobem na rozwiązanie konfliktu to tak długo stukać nawzajem
głowami obie strony aŜ się pogodzą. Konflikt społeczny jest jednak tak złoŜonym procesem, Ŝe
Ŝ
adne radykalne metody, proponowane nawet w formie metaforycznej, nie są w stanie doprowadzić
do zadawalających efektów.
Morawski
Spis tre
ś
ci
Strona tytułowa.......................................................................................1
Strona wydawnicza.................................................................................2
Spis treści................................................................................................3
Rozdział I
SOCJOLOGIA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA............................6
1. Wyodrębnienie się socjologii jako dyscypliny naukowej...................6
2. Podstawowe załoŜenia teorii socjologicznej.......................................7
Rozdział II
WIĘŹ SPOŁECZNA............................................................................11
1. Pojęcie więzi społecznej...................................................................11
2. Proces tworzenia się więzi społecznej..............................................15
3. Typy więzi społecznej.......................................................................29
4. Rozpad więzi społecznej – procesy dezorganizacji......................... 34
Rozdział III
OSOBOWOŚĆ SPOŁECZNA I PROCES JEJ KSZTAŁTOWANIA
1. Pojęcie osobowości...........................................................................41
2. Elementy składowe osobowości.......................................................44
3. Psychologiczne koncepcje człowieka...............................................68
3.1. Koncepcja behawiorystyczna....................................................68
3.2. Koncepcja psychodynamiczna..................................................70
3.3. Koncepcja poznawcza...............................................................77
3.4. Koncepcja humanistyczna.........................................................79
4. Rola społeczna — istotny czynnik strukturalizacji świata
społecznego......................................................................................82
5. Techniki kształtowania pozytywnych postaw interpersonalnych w procesie pełnienia ról
społecznych.................................................86
6. Proces socjalizacji i jego podstawowe mechanizmy........................ 93
7. Socjalizacja w perspektywie struktury społecznej............................99
Rozdział IV
KULTURA I JEJ WPŁYW NA śYCIE SPOŁECZNE
1. Pojęcie kultury w socjologii i antropologii społecznej...................104
2. Kultura masowa — procesy homogenizacji kultury.......................110
3. Kultura masowa a propaganda........................................................113
Rozdział V
ZBIOROWOŚCI SPOŁECZNE.........................................................118
1. Podstawowe rodzaje zbiorowości społecznych..............................118
2. Rola i znaczenie grup społecznych.................................................120
3. Rodzaje grup społecznych..............................................................122
4. Normy grupowe a problemy konformizmu....................................128
4.1. Systemy norm grupowych i ich specyfika..............................128
4.2. Konformizm — podstawowe powody oraz czynniki określające jego
skuteczność...................................................134
5. Style kierowania grupami...............................................................145
6. Naród — problemy toŜsamości narodowej.....................................151
6.1. Pojęcie i specyfika narodu.......................................................152
6.2. Podstawowe typy definicji narodu..........................................155
7. Socjologiczna analiza państwa........................................................157
7.1. Podstawowe załoŜenia.............................................................157
7.2. Podstawowe funkcje państwa..................................................161
7.3. Legitymizacja władzy państwowej.........................................163
Rozdział VI
STRUKTURA SPOŁECZNA I NIERÓWNOŚCI SPOŁECZNE
1. Podstawowe wymiary analizy struktury społecznej.......................165
2. Struktura społeczna w perspektywie klasowej................................168
3. Potoczna percepcja struktury społecznej........................................175
4. Struktura a ruchliwość społeczna....................................................177
5. Nierówności społeczne...................................................................179
6. Podstawowe tendencje w procesach ruchliwości, zróŜnicowania i nierówności społecznej w
Polsce.........................183
Rozdział VII
PROCESY SPOŁECZNE – WAśNIEJSZE RODZAJE
1. Pojęcie procesu społecznego...........................................................193
2. Adaptacja społeczna — podstawowe wymiary..............................194
2.1. Pojęcie adaptacji społecznej....................................................194
2.2. Główne koncepcje wyjaśniające przebieg procesu adaptacji
kulturowej...............................................................................197
3. Konflikt społeczny..........................................................................201
3.1. Pojęcie konfliktu społecznego.................................................201
3.2. Podstawowe źródła konfliktów społecznych..........................203
3.3. Typologie konfliktów..............................................................207
3.4. Społeczne funkcje konfliktów.................................................209
3.5. Podstawowe formy walki w konflikcie społecznym...............212
3.6. Rozwiązywanie konfliktów.....................................................214
3.7. Konflikty społeczne w perspektywie ruchów społecznych.....219
3.8. Percepcja konfliktów społecznych..........................................222
4. Transformacja jako przykład procesu rozwoju społecznego..........224
5. Społeczeństwo polskie okresu przemian w opisie socjologicznym
…………………………………………………232
Zakończenie........................................................................................238
Bibliografia.........................................................................................240
Summary.............................................................................................247