Technik_ortopeda_322[13].O1.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1. Budowa ciała człowieka

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Budowa kości i ich połączeń

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Budowa i czynność mięśni szkieletowych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Budowa i czynność kończyny górnej

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Budowa i czynność kończyny dolnej

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Budowa i czynność tułowia

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Budowa i czynność układu krąŜenia

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8. Budowa i czynność układu nerwowego

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Zarys budowy układu oddechowego, moczowego, trawiennego

endokrynologicznego i skóry

4.9.1. Materiał nauczania

4.9.2. Pytania sprawdzające

4.9.3. Ćwiczenia

4.9.4. Sprawdzian postępów

4.10 Podstawy patologii ogólnej

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

4.11. Patologia narządu ruchu

4.11.1. Materiał nauczania

4.11.2. Pytania sprawdzające

4.11.3. Ćwiczenia

4.11.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

Literatura

101

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o budowie, czynnościach

i zaburzeniach w funkcjonowaniu organizmu człowieka.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś posiadać, abyś bez
problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie opanujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie wiadomości i umiejętności określonych w programie jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

322[13].O1

Podstawy działalności zawodowej

322[13].O1.01

Stosowanie

przepisów

bezpieczeństwa

i higieny pracy

322[13].O1.02
Nawiązywanie

i utrzymywanie

kontaktów

społecznych

322[13].O1.03

Charakteryzow

anie budowy,

czynności oraz

zaburzeń

w funkcjonowa

niu organizmu

322[13].O1.04

Stosowanie

zasad ekonomiki

oraz przepisów

prawnych

w działalności

zawodowej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu biologii,

–

określać funkcje fizjologiczne róŜnych układów organizmu ludzkiego,

–

opisywać struktury anatomiczne odpowiedzialne za pełnienie tych funkcji,

–

rozpoznawać zagroŜenia dla zdrowia człowieka,

–

przedstawiać działania sprzyjające zachowaniu zdrowia,

–

określać zasady dziedziczenia,

–

współpracować w grupie.

–

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

–

obsługiwać komputer.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

posłuŜyć się podstawowymi pojęciami z zakresu anatomii, fizjologii, patofizjologii,

–

rozróŜnić poszczególne części ciała człowieka oraz określić ich połoŜenie,

–

scharakteryzować budowę tkanek,

–

scharakteryzować ogólną budowę kości i ich połączeń,

–

scharakteryzować budowę i czynność mięśni szkieletowych,

–

określić budowę, topografię i czynność kończyny dolnej,

–

określić budowę, topografię i czynność kończyny górnej,

–

określić budowę, topografię i czynność tułowia,

–

scharakteryzować budowę i czynność układu nerwowego,

–

wyjaśnić nadrzędną rolę układu nerwowego w sterowaniu ruchami,

–

scharakteryzować budowę i czynność układu krąŜenia,

–

opisać

budowę

funkcje

układu

oddechowego,

moczowego,

trawiennego,

endokrynologicznego i skóry,

–

wyjaśnić pojęcie zdrowia i choroby,

–

dokonać klasyfikacji chorób oraz wyjaśnić przebieg i objawy choroby,

–

określić czynniki chorobotwórcze,

–

wyjaśnić proces starzenia się ustroju,

–

wyjaśnić podstawowe procesy patologiczne,

–

scharakteryzować najczęstsze choroby poszczególnych układów i narządów,

–

scharakteryzować stany patologiczne prowadzące do zaburzeń funkcjonowania narządu
ruchu,

–

określić następstwa uszkodzeń rdzenia kręgowego,

–

ocenić skutki funkcjonalnych uszkodzeń układu kostno-stawowego, układu mięśniowego
i układu nerwowego,

–

określić związek funkcjonalnych uszkodzeń oraz zasad i metod leczenia
z zapotrzebowaniem na określone przedmioty ortopedyczne i sprzęt rehabilitacyjny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1.

Postać człowieka jako całość

4.1.1. Materiał nauczania

Człowiek jest ustrojem wielokomórkowym. W ciągu Ŝycia przechodzi wiele faz rozwoju.

Rozwój ten dzieli się na okres płodowy i pozapłodowy. Rozwój płodowy dotyczy wzrastania
i kształtowania się zarodka. Stopniowo zwiększa się liczba jego komórek i ich masa. Komórki
róŜnicują  się,  wyodrębniają  się  zespoły  przystosowane  do  wykonywania  poszczególnych
czynności  rozwijającego  się  zarodka.  W  przebiegu  tego  róŜnicowania  wyodrębniają  się
tkanki.  Tkanka  to  zespół  komórek  pełniących  wyspecjalizowane  funkcje  oraz  wytwarzana
przez nie istota międzykomórkowa. RozróŜnia się cztery rodzaje tkanek: nabłonkową, łączną,
mięśniową i nerwową.

Tkanka nabłonkowa, czyli nabłonki wchodzą w skład wielu narządów; pokrywają

zewnętrzna  powierzchnię  skóry  jako  naskórek,  wyścielają  jamy  ciała  jako  nabłonek
surowiczy,  wyścielają  naczynia  krwionośne  jako  śródbłonek,  ponadto  wyścielają  przewody
oraz  tworzą  narządy  zwane  gruczołami  zewnątrz  i  wewnątrzwydzielniczymi.  Tkanka
nabłonkowa spełnia następujące funkcje: ochronną, wydzielniczą, wchłaniającą, zmysłową.

Tkanka łączna obejmuje wiele tkanek róŜniących się budową i czynnością.

WyróŜniamy:  tkanki  łączne  właściwe  (zarodkową,  luźną,  zbitą),  tkanki  łączne  o  charakterze
swoistym  (barwnikową,  siateczkową,  tłuszczową),  tkanki  łączne  szkieletowe(chrzęstną,
kostną). Tkanki łączne pełnią trzy podstawowe funkcje: stanowią zrąb i ochronę mechaniczną
dla  innych  narządów,  transportują  substancje  odŜywcze  i  produkty  metabolizmu,  bronią
organizm  przed  obcymi  związkami  chemicznymi  takimi  jak  wirusy,  bakterie  i  inne  obce
komórki.

Tkanka mięśniowa jest czynnym elementem narządów ruchu: czynność jej polega na

kurczeniu  się  i  rozkurczaniu.  Zbudowana  jest  z  komórek  mięśniowych  zwanych  włóknami
mięśniowymi.  Tkanka  ta  występuje  w  ustroju  człowieka  w  trzech  postaciach:  tkanki
mięśniowej  gładkiej  (w  narządach  wewnętrznych),  tkanki  mięśniowej  poprzecznie
prąŜkowanej szkieletowej i tkanki mięśniowej poprzecznie prąŜkowanej sercowej.

Tkanka nerwowa zbudowana jest z komórek nerwowych zwanych neuronami. Neuron

składa  się  z  ciała  komórki  nerwowej  oraz  dwóch  rodzajów  wypustek  (aksonu  i  dendrytów).
Pęczki  aksonów  i  dendrytów  tworzą  włókno  nerwowe.  Glej,  czyli  neuroglej,  tworzy  zrąb
tkanki nerwowej ośrodkowego układu nerwowego i pośredniczy w jej odŜywianiu.
Kilka  tkanek  zajmujących  wspólne  terytorium  i  pełniących  skoordynowane  funkcje  nazywa
się narządem.

Narządy ciała zbudowane z róŜnego rodzaju tkanek, łączą się w jednostki wyŜszego

rzędu, w układy narządów. OdróŜniamy następujące układy narządów:

−

układ szkieletowy: kości, stawy i więzadła,

−

układ mięśniowy: mięśnie gładkie, poprzecznie prąŜkowane szkieletowe, miesień
sercowy,

−

układ trawienny: przewód pokarmowy - jama ustna, gardło, przełyk, Ŝołądek, jelito
cienkie, jelito grube, odbytnica, gruczoły trawienne - wątroba, trzustka,

−

układ oddechowy: płuca, drogi oddechowe - jama nosowa, krtań, tchawica, oskrzela,

−

układ moczowy: nerki, moczowody, pęcherz moczowy, cewka moczowa,

−

układ płciowy: narządy płciowe Ŝeńskie, narządy płciowe męskie,

−

układ wewnątrzwydzielniczy (dokrewny, hormonalny): gruczoły wydzielania wewnętrznego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

układ krąŜenia: serce, naczynia krwionośne,

−

układ chłonny: naczynia i węzły chłonne,

−

układ nerwowy: centralny układ nerwowy - mózgowie, rdzeń kręgowy, obwodowy układ
nerwowy – nerwy czaszkowe, nerwy rdzeniowe,

−

narządy zmysłów: oko, ucho, smak, węch, czucie,

−

powłoka wspólna (skóra).
Ciało dzieli się na następujące części: głowę, szyję, tułów i kończyny. Okolica ciała jest

to pojęcie dwuwymiarowe i oznacza wycinek powierzchni ciała np. okolica czołowa, przednia
szyi, podobojczykowa, podŜebrowa, kroczowa, naramienna, pośladkowa, przednia goleni.
Ciało człowieka jest zbudowane według figury dwubocznie symetrycznej, w której wyróŜnia
się trzy zasadnicze rodzaje płaszczyzn i osi.
Płaszczyzny stanowią:

−

płaszczyzny strzałkowe – dzielą ciało na część prawą i lewą (antymery), przebiegające
między przodem i tyłem, płaszczyznę biegnącą przez środek ciała nazywamy płaszczyzna
pośrodkową,

−

płaszczyzny czołowe – biegną równolegle do czoła, dzieląc ciało na część przednią
i tylną,

−

płaszczyzny poziome – przebiegają prostopadle do poprzednich płaszczyzn, dzieląc ciało
na część górną i dolną (metamery).

Osie są to:

−

osie strzałkowe lub przednio-tylne biegną w płaszczyznach strzałkowych,

−

osie poziome – lub poprzeczne biegną w płaszczyznach poziomych prostopadle do osi
poprzednio wymienionych,

−

osie podłuŜne – lub czaszkowo-ogonowe biegną prostopadle do płaszczyzny poziomej.

Na powierzchni ciała przeprowadza się równieŜ linie topograficzne ułatwiające rzutowanie
narządów.

Ponadto wyróŜnia się miana oznaczające kierunek połoŜenia części ciała: czaszkowy,

ogonowy, grzbietowy, górny, dolny, przedni, tylny, przyśrodkowy, boczny, środkowy, prawy,
lewy, strzałkowy, czołowy, bliŜszy, dalszy.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest tkanka?

Jakie tkanki występują w organizmie człowieka?

Jaką rolę w organizmie pełni tkanka nabłonkowa?

W których miejscach naszego ciała znajdują się nabłonki?

Jaką rolę w organizmie pełni tkanka łączna?

Jakie rozróŜniamy rodzaje tkanek łącznych?

W których miejscach naszego ciała znajdują się tkanki łączne?

Jakie rodzaje tkanki mięśniowej budują mięśnie człowieka?

Gdzie umiejscowiona jest tkanka mięśniowa gładka?

10.

Jakie układy narządów wyróŜniamy w organizmie człowieka?

11.

Jakie narządy wchodzą w skład poszczególnych układów?

12.

Jakie płaszczyzny, osie i linie moŜna przeprowadzić przez ciało człowieka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ miejsca w organizmie człowieka, w których występują poszczególne rodzaje

tkanki łącznej. Wpisz do tabeli rodzaje tkanki łącznej i narządy, w których ta tkanka
występuje.

Rodzaj tkanki łącznej

Narządy, w których występuje

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych i podanej literaturze informacje o budowie
i rodzajach tkanki łącznej,

wpisać do tabeli rodzaje tkanki łącznej,

przyporządkować kaŜdemu rodzajowi tkanki łącznej przynajmniej po jednym narządzie
i uzupełnić tabelę.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Wypisz wszystkie układy tworzące organizm człowieka. Do kaŜdego układu

przyporządkuj narządy tworzące ten układ.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych i podanej literaturze informacje o układach
narządów,

wypisać poszczególne układy tworzące organizm człowieka,

do poszczególnych układów przyporządkować narządy tworzące ten układ,

moŜesz to zrobić w tabeli lub za pomocą mapy myśli.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcie tkanki?

wymienić rodzaje tkanek występujące w organizmie człowieka?

określić rolę, jaką w organizmie pełni tkanka nabłonkowa?

podać, w których miejscach naszego ciała znajdują się nabłonki?

określić, jaką rolę w organizmie pełni tkanka łączna?

wymienić rodzaje tkanek łącznych?

określić miejscach ciała, w których znajdują się tkanki łączne?

wymienić rodzaje tkanki mięśniowej budującej mięśnie człowieka?

podać przykłady narządów, w których występuje tkanka mięśniowa
gładka?

10)

wymienić układy narządów występujących w organizmie człowieka?

11)

wymienić narządy wchodzące w skład poszczególnych układów?

12)

przedstawić płaszczyzny, osie i linie, które moŜna przeprowadzić
przez ciało człowieka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Budowa kości i ich połączeń

4.2.1. Materiał nauczania

W skład układu narządów ruchu wchodzą: układ kostny, układ stawowo-więzadłowy, układ
mięśniowy.
Układ kostny i stawowo-więzadłowy stanowi bierną część układu narządów ruchu a układ
mięśniowy jego częścią czynną.

Budowa ogólna kości

Kościec określa kształt i wielkość ciała. Jest on zrębem budowy całego ustroju. Wiele

kości słuŜy do ochrony narządów, np. czaszka ochrania mózgowie, kręgi - rdzeń kręgowy.
Inne kości dostosowane są do dźwigania masy ciała np. kości udowe. Poza tym kości
stanowią dźwignie.

Kość składa się z tkanki kostnej i ze szpiku zawartego wewnątrz kości. Tkanka kostna

jest  rodzajem  tkanki  łącznej.  W  skład  tkanki  kostnej  wchodzą:  komórki  –  osteoblasty,
osteocyty,  osteoblasty  oraz  istota  międzykomórkowa,  składająca  się  z  części  organicznej  –
osteoidu  i  części  nieorganicznej  –  soli  mineralnych.  WyróŜnia  się  dwa  rodzaje  dojrzałej
tkanki kostnej – kość gąbczastą i kość zbitą.

Zewnętrzna powierzchnia kości pokryta jest okostną, a wewnętrzna powierzchnia od

strony jamy szpikowej – śródkostną.

W okostnej znajduje się duŜo naczyń krwionośnych i nerwów oraz ich zakończeń,

dlatego okostna w stosunku do kości pełni funkcje odŜywcze.

Tkanka chrzęstna jest rodzajem tkanki łącznej. Jest sztywna i spręŜysta i zalicza się ją do

tkanek podporowych. OdróŜnia się: chrząstkę szklistą, chrząstkę spręŜystą i chrząstkę
włóknistą.

Kształt kości

Kształt kości zaleŜy od ich zastosowania w ustroju. Pod względem kształtu odróŜniamy:

−

kości  długie,  w  których  jeden  z  trzech  wymiarów  (długość)  przewyŜsza  znacznie  oba
pozostałe  (szerokość  i  grubość).  Do  tej  grupy  naleŜy  wiele  kości  kończyn,  np.  kość
ramienna,  promieniowa,  łokciowa  czy  udowa.  Kości  te  maja  część  środkową  zwaną
trzonem  oraz  dwa  zgrubiałe  końce:  koniec  bliŜszy,  czyli  górny  i  koniec  dalszy,  czyli
dolny. Trzon zawiera przestrzeń tzw. jamę szpikową, wypełniona szpikiem kostnym,

−

kości płaskie, np. kości sklepienia czaszki, łopatka, kość biodrowa mają dwa wymiary
zbliŜone (długość, szerokość), natomiast trzeci wymiar (grubość) jest znacznie mniejszy
od poprzednich,

−

kości krótkie występują przewaŜnie w tych okolicach kośćca, w których masywna i silna
budowa łączy się z ograniczoną ruchomością, np. w nadgarstku czy kościach stępu. Są
one równomiernie rozwinięte we wszystkich trzech kierunkach,

−

kości róŜnokształtne to te kości, które nie dają się zaliczyć do Ŝadnej z poprzednich grup.
Występują one jako bryły w róŜnych postaciach,

−

kości pneumatyczne jak kość sitowa, klinowa, szczęka, zawierają przestrzenie wysłane
błoną śluzową i wypełnione powietrzem.

Wyniosłości  zaleŜne  od  kształtu  oznaczamy  nazwą:  wyrostków,  kłykci,  krętarzy,  guzów,
guzków, kolców, grzebieni, kres lub linii chropowatych itp.
Zagłębienia nazywamy: dołami, bruzdami lub rowkami, otworami, kanałami.
Kościec  ludzki  składa  się  z  trzech  zasadniczych  części:  kośćca  osiowego,  z  kości  kończyn
i z kości czaszki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Połączenia kości

Wszystkie połączenia kości dzielimy na trzy zasadnicze grupy, na: połączenia włókniste,

połączenia chrzęstne, połączenia maziowe, czyli stawy

Połączenia włókniste dzielimy na więzozrosty, szwy i wklinowania. Cechą ich jest

łączenie części szkieletowych za pośrednictwem tkanki łącznej właściwej zbitej.

Szwy są to połączenia włókniste występujące między kośćmi czaszki. Biorąc pod uwagę
Wklinowania – tego rodzaju połączenia włókniste występują między zębami

a zębodołami.

Połączenia chrzęstne dzielimy na chrząstkozrosty i spojenia.

Ruchomość lub przesuwalność połączeń ścisłych jest nieznaczna lub równa zeru.

Połączenia maziowe czyli stawy

Stawy albo połączenia maziowe są najbardziej ruchomym połączeniem kości. We

wszystkich stawach moŜna odróŜnić następujące składniki stałe:

−

pokryte chrząstką powierzchnie stawowe kości łączących się w stawie;

−

torebkę stawową, która otacza cały staw;

−

jamę stawową.

Poza wymienionymi bywają jeszcze inne niestale występujące składniki, jak:

−

więzadła stawowe,

−

krąŜki stawowe i łąkotki stawowe,

−

obrąbki stawowe.
Stawy dzielimy według: liczby kości wchodzących w skład stawu, ukształtowania się

powierzchni stawowych i osi, dookoła których wykonujemy ruchy w stawie.
JeŜeli w skład stawu wchodzą dwie kości, nazywamy go stawem prostym np. staw ramienny,
jeŜeli staw tworzy większa ilość kości to jest on stawem złoŜonym, np. staw łokciowy.

Biorąc pod uwagę ukształtowanie powierzchni stawowych odróŜniamy następujące

stawy:

−

staw kulisty jest to taki staw, w którym jedna powierzchnia stawowa jest kulista a druga
wklęsła. Ruchy mogą się tu odbywać w stosunku do nieskończonej liczby osi; z osi tych
moŜemy  wyróŜnić  trzy  główne  –  w  trzech  kierunkach  przestrzeni.  W  stosunku  do  osi
ustawionej  poprzecznie  zachodzą  ruchy  zginania  (podnoszenia)  i  prostowania
(opuszczania),  w  stosunku  do  osi  strzałkowej  –  ruchy  przywodzenia  i  odwodzenia,
wreszcie  do  osi  podłuŜnej  odbywają  się  ruchy  obrotowe;  ruch  obrotowy  do  wewnątrz,
czyli nawracanie (pronacja), i ruch obrotowy na zewnątrz, czyli odwracanie (supinacja).
Połączenie tych ruchów daje ruchy obwodzenia.

−

staw  zawiasowy  jest  stawem  jednoosiowym,  Główka  stawowa  ma  kształt  bloczka.
Panewka  stawowa  stanowi  negatyw  główki.  Staw  pozwala  na  ruchy  w  jednej
płaszczyźnie,  ustawionej  pod  kątem  prostym  do  osi  stawu,  mianowicie  na  zgięcie
i prostowanie.

−

staw obrotowy, staw kłykciowy, staw płaski, staw siodełkowy.
W zaleŜności od liczby osi, w stosunku do których odbywają się ruchy w danym stawie,

rozróŜniamy stawy: jednoosiowe, dwuosiowe i wieloosiowe.
Ruchy, jakie moŜemy w stawach wykonywać, nazywają się następująco: zginanie,
prostowanie, odwodzenie, przywodzenie, nawracanie, odwracanie, skręcanie i obracanie.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co składa się na narząd ruchu? Jakie są jego części?

Jaka jest rola kości w organizmie człowieka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do jakiego rodzaju tkanki zalicza się kości?

Jakie składniki wchodzą w skład tkanki kostnej?

Jakie rodzaje tkanki kostnej występują w organizmie człowieka?

W których częściach kości występują poszczególne rodzaje tkanki kostnej?

W których miejscach kośćca znajduje się tkanka chrzęstna?

Jakie znasz rodzaje tkanki chrzestnej?

Jaki kształt mają kości występujące w organizmie człowieka?

10.

Jakie nazwy noszą wypukłości i zagłębienia znajdujące się na powierzchni kości?

11.

Co to jest okostna i jakie ma znaczenie?

12.

W jaki sposób kości są ze sobą połączone?

13.

Jakie elementy wchodzą w skład stawu?

14.

Jakie ruchy moŜemy wykonywać w stawach?

15.

Jak dzielą się stawy ze względu na ukształtowanie powierzchni stawowych?

4.1.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie rysunku określ kształt kości i opisz jej elementy. Określ, z jakiego rodzaju

tkanki kostnej zbudowane są poszczególne części tej kości.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające układ szkieletowy człowieka,
skorzystać z tablic i modelu kośćca znajdującego się w pracowni anatomicznej,

odszukać w materiałach dydaktycznych kryteria podziału kości pod względem kształtu,

rozpoznać kształt kości przedstawionej na rysunku,

opisać poszczególne części kości zaznaczone na rycinie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tablice, modele, atlasy przedstawiające układ szkieletowy człowieka,

−

poradnik dla ucznia,

−

rysunek kości,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Określ miejsca w układzie szkieletowym człowieka, w których występują poszczególne

rodzaje połączeń kości.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające połączenia kości lub
skorzystać z tablic i modelu kośćca znajdującego się w pracowni anatomicznej,

odszukać w materiałach dydaktycznych klasyfikację połączeń kości,

na rysunku przedstawiającym układ szkieletowy zaznaczyć poszczególne rodzaje
połączeń oraz jeden staw stawy prosty i jeden złoŜony,

wypisać przynajmniej dwie nazwy połączeń kości w obrębie czaszki, kończyn, szkieletu
osiowego.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tablice, modele, atlasy przedstawiające układ szkieletowy człowieka, rodzaje i budowę

−

połączeń kości,

−

rysunek układu szkieletowego,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Wyjaśnij ruchy wykonywane w stawie kulistym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych podział stawów,

zapoznać się z charakterystyka stawu kulistego,

wskazać miejsca w układzie szkieletowym w których występują stawy kuliste,

odszukać w atlasie lub podręczniku nazwy tych stawów,

określić ruchy, które mogą być wykonywane w stawie kulistym,

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlasy anatomiczne, tablice przedstawiające układ szkieletowy człowieka , model układu
szkieletowego,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić co składa się na narząd ruchu i jakie są jego części?

określić rolę kości w organizmie człowieka?

opisać budowę tkanki łącznej szkieletowej kostnej i chrzestnej?

przedstawić składniki budujące kość?

wskazać w których częściach kości występują poszczególne rodzaje
tkanki kostnej?

⁭

wskazać w których miejscach szkieletu znajduje się tkanka
chrzęstna?

rozróŜnić rodzaje tkanki chrzęstnej?

sklasyfikować kości ze względu na kształt?

nazwać wypukłości i zagłębienia znajdujące się na powierzchni
kości?

10)

wyjaśnić co to jest okostna i jakie ma znaczenie?

11)

określić rodzaje połączeń kości?

12)

wskazać miejsca występowania poszczególnych rodzajów połączeń?

13)

opisać elementy wchodzące w skład stawu?

14)

określić zakresy ruchów które moŜna wykonywać w poszczególnych
rodzajach połączeń .

15)

rozróŜnić stawy ze względu na ukształtowanie powierzchni
stawowych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Budowa i czynność mięśni szkieletowych

4.3.1. Materiał nauczania

Mięśnie są to narządy, które mają wybitną zdolność kurczenia się. OdróŜnia się trzy

rodzaje tkanki mięśniowej:

−

tkankę mięśniową poprzecznie prąŜkowaną szkieletową;

−

tkankę mięśniową poprzecznie prąŜkowaną sercową;

−

tkankę mięśniową gładką.
Tkanka mięśniowa poprzecznie prąŜkowana szkieletowa składa się z długich,

cylindrycznych komórek, nazywanych równieŜ włóknami.
Długość komórek moŜe dochodzić do kilkudziesięciu centymetrów, a ich średnica waha się
od 10 do 100 µm.

Komórka mięśniowa jest wielojądrowa i ma około 75 jąder na 1 mm długości. Otoczona

blaszka  podstawną.  Głównym  składnikiem  cytoplazmy  komórki  mięśniowej  są  miofibryle,
które  mają  właściwość  kurczenia  się.  Są  to  włókienka  tworzące  pęczki  o  regularnym,
równoległym ułoŜeniu, i składają się z białek aktyny, miozyny, które biorą udział w skurczu.
Między miofibrylami znajdują się mitochondria. Pojedyncze miofibryle, ich pęczki oraz całe
komórki  wykazują  poprzeczne  prąŜkowanie,  tj.  naprzemienne  występowanie  poprzecznych
ciemnych  i  jasnych  miofibryli.  Czynność  tkanki  mięśniowej  poprzecznie  prąŜkowanej  jest
zaleŜna od woli.

Budowa mikroskopowa i makroskopowa mięśni poprzecznie prąŜkowanych

szkieletowych

W mięśniu poprzecznie prąŜkowanym włókna mięśniowe są zgrupowane w niewielkie

tzw. pierwotne pęczki mięśniowe. Włókna wchodzące w skład takiego pęczka spaja niewielka
ilość luźnej tkanki łącznej tzw. śródmięsna. Poszczególne pierwotne pęczki mięśniowe wiąŜe
luźna tkanka łączna omięsna. Całość narządu otacza włóknista błona zwana namięsną.
Namięsna jest otoczona z zewnątrz łącznotkankową błoną zwana powięzią mięśnia.

Kształt
Mięśnie dzielimy na trzy zasadnicze grupy: mięśnie długie, szerokie (płaskie) i krótkie.

Mięśnie długie spotykamy głównie na kończynach. W mięśniach szerokich wymiary długości
i szerokości są znacznie większe niŜ grubości. Większość z nich bierze udział w wytwarzaniu
ś

cian wielkich jam ciała: klatki piersiowej, brzucha i miednicy. Mięśnie krótkie występują

w okolicach, gdzie ruchy są nieznaczne, lecz wymagają duŜej siły np. dookoła kręgosłupa.

Przyczepy mięśni
Mięśnie przytwierdzone są swymi końcami do powierzchni, które stanowią punkty

przyczepu  mięśni.  Nieliczne  przyczepiają  się  do  wewnętrznej  powierzchni  skóry,  są  to
mięśnie  skórne.  Znaczna  większość  mięśni  prąŜkowanych  przytwierdzona  jest  obu  swymi
końcami  do  dwóch  części  szkieletu,  które  mięsień  zbliŜa  do  siebie  w  czasie  skurczu.  KaŜdy
mięsień  ma,  co  najmniej  dwa  punkty  przyczepu,  z  których  jeden  nazywamy  przyczepem
początkowym mięśnia, drugi przyczepem końcowym.

Ścięgno
Mięsień przytwierdzony jest do miejsca przyczepu bezpośrednio albo za pomocą ścięgna.

cięgna są to twory zbudowane z tkanki łącznej włóknistej zbitej, o zabarwieniu

białawosrebrzystym przez co są bardzo odporne. SpręŜystość ich jest nieznaczna. Ścięgno jest
przedłuŜeniem mięśnia, łączy go z kośćcem i przenosi jego pracę na kościec. Kształt ścięgien
jest róŜny; są walcowate, spłaszczone, niektóre przyjmują postać rozcięgna.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Skład mięśnia
Mięsień składa się z masy mięśniowej zwanej brzuścem i łącznotkankowego ścięgna

znajdującego się na jednym lub obu końcach mięśnia. Część początkową  mięśnia nazywany
głową, część końcową ogonem. Mięsień rozpoczyna się nieraz dwiema lub kilkoma głowami,
z  których  kaŜda  moŜe  mieć  własne  ścięgno:  mówimy  wówczas  o  mięśniu  dwugłowym,
trójgłowym, czworogłowym.
Przejście części mięśniowej w ścięgno moŜe być rozmaite. Mięsień moŜe się na obu końcach
zwęŜać  przy  przejściu  w  ścięgno,  przybiera  wtedy  kształt  wrzeciona  –  mięsień
wrzecionowaty.  Niekiedy  kierunek  włókien  ścięgna  stanowi  prostolinijne  przedłuŜenie
włókien mięśniowych – mięsień płaski. Inny układ występuje w mięśniach, w których włókna
dochodzą skośnie do ścięgna mięsień półpierzasty, pierzasty. Inne to mięśnie dwubrzuścowe
lub przedzielone smugami ścięgnistymi.

Nazwa mięśni
Nazwy mięśni często zawierają określenia miejsca przyczepu (kruczo-ramienny) lub

wskazują połoŜenie topograficzne (ramienny, piszczelowy), albo kierunek przebiegu (prosty,
skośny). Nieraz nazwa uwzględnia czynność mięśnia (zginacz, odwodziciel) lub jego ogólną
postać (dwugłowy).

Naczynia i nerwy mięśni
Mięśnie poprzecznie prąŜkowane są silnie unaczynione. Do mięśnia wstępuje kilka

gałązek  tętniczych  i  kaŜdej  z  nich  towarzyszą  dwie  Ŝyły.  Unerwienie  mięśni  jest  równieŜ
bardzo  obfite.  Znajdujemy  w  nich  włókna,  pochodzące  z  układu  autonomicznego
towarzyszące naczyniom krwionośnym oraz liczne włókna ruchowe i  czuciowe, pochodzące
od nerwów czaszkowych lub rdzeniowych. Ruchowe włókno nerwowe unerwia 150 włókien
mięśniowych,  tworząc  wraz  z  nimi  jednostkę  czynnościową.  Włókna  czuciowe  kończą  się
wewnątrz tzw. wrzeciona mięśniowego.

Narządy pomocnicze mięśni to: powięzie, kaletki maziowe, pochewki ścięgien, bloczki

mięśni, trzeszczki.

Fizyczne i biologiczne właściwości mięśni
KaŜdy mięsień jest spręŜysty; daje się biernie rozciągać i szybko powraca do swej

długości spoczynkowej.

KaŜde włókno mięśniowe wykazuje pewien nieznaczny stan napięcia (tonus). Napięcie to

nie podlega naszej woli i znajduje się pod wpływem autonomicznego układu nerwowego.

Tkanka mięśniowa jest jedną z tkanek pobudliwych. MoŜe natychmiast reagować na

dochodzące do niej pobudzenia. Skurcz włókien mięśniowych moŜe odbywać się w róŜnych
warunkach. Jeśli kurczące się włókna nie mogą się skracać, wzrasta ich napięcie, a długość
pozostaje niezmieniona. Taki skurcz nazywa się izometrycznym. W skurczu izotonicznym
nieobciąŜone włókna mięśniowe skracają się swobodnie, nie wzrasta ich napięcie, ale długość
się skraca.

Czynność mięśnia polega na skurczu części mięśniowej, a podnietę do skurczu przewodzi

nerw ruchowy. ZaleŜnie od rodzaju czynności odróŜniamy mięśnie: zginające, prostujące,
przywodzące, odwodzące, zwieracze, rozwieracze, dźwigacze, i obniŜające.

Mięśnie o wspólnej czynności nazywamy synergistycznymi a spełniające czynność

przeciwną antagonistycznymi.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest tkanka mięśniowa?

Jakie są rodzaje tkanki mięśniowej?

Jaka jest budowa tkanki mięśniowej poprzecznie prąŜkowanej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do czego i jak przyczepiają się mięśnie?

Jakie mięśnie nazywamy synergistycznymi a jakie antagonistycznymi?

Co to jest tonus mięśnia?

Jakie rodzaje skurczu wykonuje mięsień?

Jak dzielą się mięśnie w zaleŜności od rodzaju czynności, którą wykonują?

Co jest urządzeniem pomocniczym mięśni?

4.3.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj podziału mięśni szkieletowych ze względu na kształt.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych klasyfikację mięśni ze względu na kształt,

dokonać podziału mięśni,

zapisać przy poszczególnych rodzajach mięśni krótka charakterystykę,

podać nazwę mięśni mających określony kształt,

wskazać na modelu muskulatury człowieka miejsca połoŜenia mięśni o określonych
kształtach.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlasy anatomiczne, tablice przedstawiające układ mięśniowy człowieka, model
muskulatury człowieka,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Określ, na czym polega praca statyczna i dynamiczna mięśni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat pracy mięśni i rodzajów
skurczów,

wykonać kilka ruchów zginania kończyny górnej w stawie łokciowym i napinania mięsni
bez zmiany połoŜenia kości,

zaobserwować jak pracują mięśnie,

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

atlasy anatomiczne, tablice przedstawiające układ mięśniowy człowieka, model
muskulatury człowieka,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcie tkanki mięśniowej?

rozróŜnić rodzaje tkanki mięśniowej?

przedstawić budowę tkanki mięśniowej poprzecznie prąŜkowanej?

określić do czego i jak przyczepiają się mięśnie?

wyjaśnić jakie mięśnie nazywamy synergistycznymi a jakie
antagonistycznymi?

wyjaśnić co to jest tonus mięśnia?

rozróŜnić rodzaje skurczów jakie wykonuje mięsień?

wymienić urządzenia pomocnicze mięśni?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.

Budowa i czynność kończyny górnej

4.4.1. Materiał nauczania

Szkielet kończyny górnej dzieli się na:

−

kości obręczy kończyny górnej,

−

kości części wolnej kończyny górnej,

Obręcz kończyny górnej składa się z obojczyka i łopatki.

Obojczyk jest mocną, w kształcie litery S wygiętą kością długą, połoŜoną bezpośrednio

pod  skórą.  Biegnie  od  górnego  końca  mostka  do  wyrostka  barkowego  łopatki.  WyróŜnia  się
na  nim  trzon  i  dwa  końce,  koniec  przyśrodkowy  zwany  mostkowym  i  boczny  zwany
barkowy.  Obojczyk  łączy  się  mostkiem  stawem  mostkowo-obojczykowym  i  z  wyrostkiem
barkowym łopatki stawem barkowo - obojczykowym.

Łopatka jest płaską, cienką, trójkątną kością, która przylega do ściany grzbietowej klatki

piersiowej.  Brzeg  przyśrodkowy  sięga  od  2  do  7  Ŝebra,  biegnąc  równolegle  do  płaszczyzny
pośrodkowej.  OdróŜniamy  na  niej  dwie  powierzchnie  (Ŝebrową  i  grzbietową),  trzy  brzegi
(przyśrodkowy,  boczny,  górny),  trzy  kąty  (górny,  boczny,  dolny).  Powierzchnia  grzbietowa
jest  wypukła;  silnie  wystający  grzebień  łopatki  dzieli  ją  na  dwa  zagłębienia:  dół
nadgrzebieniowy i dół podgrzebieniowy.

Kościec kończyny górnej wolnej

Kościec kończyny górnej wolnej składa się z kości ramiennej, kości przedramienia

i kości ręki.

Kość ramienna jest najdłuŜszą kością kończyny górnej. Jej koniec bliŜszy zakończony

jest  głową  kości  ramiennej,  słuŜąca  do  połączenia  z  łopatką  w  stawie  ramiennym.  Głowę
oddziela od reszty kości szyjka anatomiczna. Bocznie i do przodu od głowy kości znajdują się
dwa  guzki:  większy  i  mniejszy.  Odcinek  kości  poniŜej  głowy  i  guzków  nosi  nazwę  szyjki
chirurgicznej.
Kość ramienna u swego końca dolnego poszerza się poprzecznie. Część ta nosi nazwę kłykcia
kości ramiennej. Po obu stronach kłykcia znajduje się silnie wytupujący  guzek – nadkłykieć
przyśrodkowy  i  nadkłykieć  boczny.  Na  kłykciu  między  obu  nadkłykciami  znajduje  się
powierzchnia  stawowa,  dla  połączenia  z  kośćmi  przedramienia.  Powierzchnia  ta  składa  się
z dwóch  części  łokciowej  i  promieniowej.  Część  łokciowa  zbudowana  jest  w  kształcie
bloczka i słuŜy do połączenia z wcięciem bloczkowym kości łokciowej.  Część promieniowa
stanowi główkę; łączy się ona z dołkiem głowy kości promieniowej. Nad bloczkiem zarówno
od  strony  przedniej  jak  i  tylnej  znajduje  się  wgłębienie.  Wgłębienie  przednie  nazywamy
dołem dziobiastym, tylne dołem wyrostka łokciowego.
Trzon kości ramiennej w górnej części jest walcowaty, w dolnej trójgraniasty.

Kości przedramienia
Kościec przedramienia utworzony jest przez dwie kości: promieniową leŜącą po stronie

kciuka i łokciową połoŜona po stronie małego palca.
Obie  kości  biegną  albo  mniej  więcej  równolegle  do  siebie  i  wtedy  ręka  swą  powierzchnią
dłoniową jest skierowana do przodu (połoŜenie odwrócone ręki, odwracanie - supinatio), albo
kość promieniowa krzyŜuje skośnie kość łokciową od przodu, a wtedy ręka swą powierzchnią
dłoniową jest skierowana do tyłu (połoŜenie nawrócone ręki; nawracanie- pronatio).
W  połoŜeniu  pośrednim  w  przypadku  opuszczonej  kończyny  powierzchnia  dłoniowa  jest
zwrócona ku płaszczyźnie pośrodkowej.

Kość łokciowa jest nieco dłuŜsza od kości promieniowej. Trzon kości jest kształtu

trójgraniastego. Koniec bliŜszy kości łokciowej składa się z dwóch silnych wyrostków;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wyrostka  łokciowego  i  wyrostka  dziobiastego,  oraz  dwóch  wklęsłych  powierzchni
stawowych; wcięcia bloczkowego i wcięcia promieniowego dla połączenia tej kości z kością
ramienną  i  promieniową.  Wyrostek  łokciowy  stanowi  duŜą,  grubą,  zakrzywioną  wyniosłość
(potocznie zwaną łokciem).
Koniec  dalszy  jest  znacznie  mniejszy  i  węŜszy  od  końca  bliŜszego;  tworzy  on  dwie
wyniosłości.  Wyniosłość  przednia  stanowi  głowę  kości  łokciowej;  do  tyłu  i  nieco
przyśrodkowo od niej znajduje się wyniosłość druga tzw. wyrostek rylcowaty.
Głowa  kości  łokciowej  ma  dwie  powierzchnie  stawowe  jedna  z  nich  łączy  się  z  krąŜkiem
stawowym  oddzielającym  kość  łokciowa  od  kości  nadgarstka;  druga  tzw.  obwód  stawowy
głowy, słuŜy do stawowego połączenia z wcięciem łokciowym kości promieniowej.

Kość promieniowa jest kością długą. Koniec górny jest znacznie cieńszy od dolnego;

bierze  on  tylko  mały  udział  w  tworzeniu  stawu  łokciowego;  koniec  dolny  stanowi  główną
część stawu promieniowo – nadgarstkowego. Oba są ruchome w stosunku do kości łokciowej.
OdróŜniamy trzon kości i dwa końce. Trzon kości promieniowej ma kształt trójgraniasty.
Na końcu bliŜszym kości promieniowej odróŜniamy głowę, szyjkę i guzowatość. Głowa kości
promieniowej jest kształtu walcowatego. Dookoła głowy biegnie obwód stawowy. Głowa od
trzonu  oddzielona  jest  szyjką  kości  promieniowej  a  poniŜej  szyjki  po  stronie  łokciowej
znajduje  się  guzowatość  kości  promieniowej,  do  której  przyczepia  się  końcowe  ścięgno
mięśnia dwugłowego ramienia.
Koniec  dalszy  kości  promieniowej  jest  szeroki,  czworoboczny,  wybiega  od  strony  bocznej
w wyczuwalny  pod  skórą  wyrostek  rylcowaty,  po  stronie  przyśrodkowej  występuje  wcięcie
łokciowe  dla  połączenia  z  głowa  kości  łokciowej.  Posiada  powierzchnie  stawową
nadgarstkową,  dla  stawu  promieniowo  –  nadgarstkowego,  którą  cieniutka  listewka  dzieli  na
dwie części: boczną dla kości łódeczkowatej i przyśrodkową dla kości księŜycowatej

Kości ręki

Na ręce w skład, której wchodzi dwadzieścia siedem kości odróŜniamy: kości nadgarstka,

kości śródręcza, kości palców.
Kości nadgarstka

Nadgarstek składa się z ośmiu kości ułoŜonych w dwa szeregi po cztery kości: bliŜszy

i dalszy.
W skład szeregu bliŜszego, licząc od strony kości promieniowej do łokciowej wchodzą kości:
łódeczkowata, księŜycowata, trójgraniasta i grochowata.
Szereg  dalszy  nadgarstka  stanowią  kości:  czworoboczna  większa,  czworoboczna  mniejsza,
główkowata i haczykowata.

Kości śródręcza

Kości śródręcza w liczbie pięciu naleŜą do kości długich. Na kaŜdej z nich odróŜnia się

trzon, koniec bliŜszy i koniec dalszy.
Koniec bliŜszy łączy się stawowo z nadgarstkiem i sąsiednimi kośćmi śródręcza.
Koniec dalszy łączy się stawowo z podstawą paliczka pierwszego, czyli bliŜszego.
Przestrzenie międzykostne śródręcza wypełnione są mięśniami międzykostnymi.

Kości palców
Kości palców składają się z paliczków, cztery palce strony łokciowej mają po trzy

paliczki: bliŜszy, środkowy, dalszy; pierwszy palec- kciuk ma ich tylko dwa: bliŜszy i dalszy.
KaŜdy paliczek jest gościa długą.

Połączenia kończyny górnej

Ruchy kończyny górnej umoŜliwiają róŜnego rodzaju połączenia kości. Połączenia te

dzielimy na połączenia obręczy kończyny górnej i na połączenia kończyny górnej wolnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Połączenia obręczy kończyny górnej

Staw mostkowo – obojczykowy łączy obojczyk z łopatką. Powierzchnie stawowe

utworzone  są  przez  koniec  mostkowy  obojczyka  i  wcięcie  obojczykowe  mostka.  Torebka
stawowa jest luźna, ale bardzo gruba. Jest ona dookoła wzmacniana przez więzadła.
Ruchy w stawie są podobne do ruchów stawu kulistego. MoŜna w nim poruszać obojczykiem
ku  górze  i  w  mniejszym  stopniu  ku  dołowi.  Drugi  rodzaj  ruchów  polega  na  poruszaniu
obojczykiem  ku  przodowi  i  tyłowi.  Ponadto  w  tym  stawie  moŜemy  wykonywać  nieznaczne
ruchy skręcania obojczyka dookoła osi własnej.

Staw barkowo – obojczykowy łączy obojczyk z łopatką. Powierzchnie stawowe

połoŜone są na końcu barkowym obojczyka i na brzegu przyśrodkowym wyrostka barkowego
łopatki.
Torebka  stawowa  jest  luźna,  wzmocniona  więzadłami.  Staw  ten  pod  względem  ruchomości
odpowiada  stawowi  kulistemu;  zakres  ruchów  jest  w  nim  jednak  mniejszy.  Ruchy  w  stawie
barkowo  –  obojczykowym  powodują  unoszenie  i  obniŜanie  łopatki,  wysuwanie  łopatki  do
przodu i cofanie jej oraz ruchy obrotowe.

Połączenia kończyny górnej wolnej

Staw ramienny łączy kość ramienną z łopatką. Powierzchnie stawowe utworzone są

przez głowę kości ramiennej i panewkę stawową łopatki. Torebka stawowa tworzy luźny,
długi i obszerny worek obejmujący oba końce stawowe. Torebka stawowa wzmocniona jest
ś

cięgnami mięśni przyczepiających się do guzków kości ramiennej.

Staw  ramienny  jest  stawem  kulistym.  Jako  staw  wieloosiowy  posiada  nieskończona  liczbę
osi, dookoła których mogą odbywać się ruchy we wszystkich kierunkach.
Wielostronne  ruchy  w  stawie  ramiennym  moŜemy  sprowadzić  do  czterech  ruchów
zasadniczych:  1)  odwodzenia  i  przywodzenia,  2)  zginania  (unoszenia  ramienia  do  przodu)
i prostowania  (unoszenia  ku  tyłowi),  3)  obwodzenia  w  stawie  ramiennym,  4  )  ruchów
obrotowych  do  wewnątrz,  czyli  ruchów  nawracania  ramienia  i  ruchów  obrotowych  na
zewnątrz albo ruchów odwracania ramienia.

Staw łokciowy jest stawem złoŜonym. Składa się z trzech stawów anatomicznie

złączonych  ze  sobą  i  objętych  wspólną  torebką.  Dwa  z  nich  jeden  staw  zawiasowy  i  jeden
kulisty,  współpracują  wykonując  zgięcie  i  prostowanie  w  stawie  łokciowym;  są  to  stawy:
ramienno  –  łokciowy  i  ramienno  –  promieniowy.  Staw  trzeci,  obrotowy,  czynnościowo
niezaleŜny  od  poprzednich,  staw  promieniowo  –  łokciowy  bliŜszy,  wspólnie  ze  stawem
promieniowo  –  łokciowym  dalszym,  umoŜliwia  ruchy  nawracania  i  odwracania
przedramienia wraz z ręką.
Powierzchnie  stawowe  w  stawie  ramienno  –  łokciowym  znajdują  się  na  bloczku  kości
ramiennej  i  na  wcięciu  bloczkowym  kości  łokciowej.  W  stawie  ramienno  –  promieniowym
jedna  powierzchnia  znajduje  się  na  główce  kości  ramiennej,  druga  powierzchnia  leŜy  na
głowie kości promieniowej.
Torebka  stawu  łokciowego  jest  napięta  i  wzmocniona  więzadłami  z  obu  boków.  Staw
promieniowo  –  łokciowy  bliŜszy  jest  stawem  obrotowym,  główka  stawowa  jest  utworzona
przez  obwód  stawowy  głowy  kości  promieniowej,  panewka  zaś  przez  wcięcie  promieniowe
kości łokciowej i więzadło pierścieniowate.

Staw promieniowo – łokciowy dalszy. Panewkę w tym stawie tworzy wcięcie łokciowe

kości  promieniowej.  Obejmuje  ona  główkę  stawową,  która  tworzy  głowa  kości  łokciowej.
Torebka stawowa jest luźna lecz mocna.
Oba stawy promieniowo – łokciowe, bliŜszy i dalszy, są stawami czynnościowo sprzęŜonymi;
ruchy odbywają się w nich zawsze równocześnie. Są to stawy obrotowe.
W  stawie  łokciowym  odbywają  się  ruchy  zgięcia  i  prostowania  oraz  ruchy  obrotowe
(nawracania – pronatio i odwracania – supinatio) przedramienia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Stawy ręki

Ręka zawdzięcza swoją ruchomość wielu stawom, do których naleŜą: 1) staw

promieniowo  –  nadgarstkowy,  2)  staw  środnadgarstkowy,  3)  połączenia  stawowe  szeregu
bliŜszego  kości  nadgarstka,  4)  połączenia  stawowe  szeregu  dalszego  kości  nadgarstka,
5) stawy  między  szeregiem  dalszym  kości  nadgarstka  i  kośćmi  śródręcza,  6)  stawy  miedzy
kośćmi śródręcza, 7) stawy palców ręki.
Poza tym ręka zawdzięcza swoja silną budowę licznym więzadłom.
W  ruchach  ręki  odróŜniamy:  1)  ruchy  obrotowe,  2)  zginanie  dłoniowe  i  grzbietowe,
3) odwodzenie  łokciowe  i  promieniowe,  4)  ruchy  obwodzenia,  stanowiące  kombinacje
ruchów zgięci i odwodzenia.

Mięśnie kończyny górnej

Mięśnie obręczy kończyny górnej

Sześć mięśni okolicy barku łączy obręcz kończyny z kością ramienną. Są to mm.:

naramienny, nadgrzebieniowy, podgrzebieniowy, obły mniejszy i obły większy oraz
podłopatkowy. Wszystkie mięśnie okolicy barku są unerwione przez gałęzie części
grzbietowej splotu ramiennego.

−

m. naramienny

Mięsień naramienny jest największym i najbardziej powierzchownym
mięśniem okolicy barku. Ze względu na przyczepy początkowe odróŜniamy w nim trzy
części: obojczykową, barkową i grzebieniową.
Przyczepy początkowe: koniec barkowy obojczyka, wyrostek barkowy łopatki, dolny brzeg
grzebienia łopatki.
Przyczep końcowy: guzowatość naramienna kości ramiennej.
Czynność: część barkowa podnosi ramię w stawie ramiennym (odwodzi); część obojczykowa
mięśnia obraca ramię do wewnątrz i przywodzi do przodu; część grzebieniowa obraca ramię
na zewnątrz i przywodzi do tyłu.

−

m. nadgrzebieniowy

Mięsień ten połoŜony jest w dole nadgrzebieniowym łopatki.
Biegnie od tego dołu do końca bliŜszego kości ramiennej.
Przyczepy początkowy: dół nadgrzebieniowy
Przyczep końcowy: guzek większy kości ramiennej.
Czynność: wspólnie z mięśniem naramiennym odwodzi ramię, napina torebkę stawu
ramiennego, nieco obraca ramie na zewnątrz i nieznacznie je zgina.

−

m. podgrzebieniowy

Jest to mięsień spłaszczony, kształtu trójkątnego, wierzchołek leŜy na końcu bliŜszym kości
ramiennej.
Przyczepy początkowe: doł podgrzebieniowy.
Przyczep końcowy: guzek większy kości ramiennej
Czynność: obracanie ramienia na zewnątrz (odwracanie), pomoc w podnoszeniu ramienia
(odwodzi i zgina).

−

m. obły mniejszy

Jest to mały mięsień, biegnący wzdłuŜ brzegu dolnego m. podgrzebieniowego.
Przyczepy początkowe: powierzchnia grzbietowa brzegu bocznego łopatki.
Przyczepy końcowe: dolna powierzchnia guzka większego kości ramiennej.
Czynność: mięsień ten obraca kość ramienną na zewnątrz.

−

m. obły większy

Jest to mięsień spłaszczony, czworokątny, silny i gruby, rozpięty miedzy kątem dolnym
łopatki a górną częścią trzonu kości ramiennej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przyczepy początkowe: powierzchnia grzbietowa dolnego kata łopatki.
Przyczepy końcowe: grzebień guzka mniejszego kości ramiennej.
Czynność: opuszcza ramię podniesione i w ruchu tym jest silnym antagonistą
m. naramiennego. Przywodzi ramię do tyłu i obraca je do wewnątrz.

−

m. podłopatkowy

Jest to mięsień szeroki, płaski, gruby, kształtu trójkątnego, sięgający od dołu podłopatkowego
do końca bliŜszego kości ramiennej.
Przyczepy początkowe: powierzchnia Ŝebrowa łopatki.
Przyczep  końcowy:  guzek  mniejszy  kości  ramiennej,  a  często  grzebień  guzka  mniejszego
kości ramiennej.
Czynność: obraca ramię do wewnątrz, przywodzi ramię.

Mięśnie kończyny górnej wolnej

Mięśnie ramienia
Mięśnie ramienia w licznie czterech, dzielą się na dwie grupy: przednią, mięśni zginaczy
i tylną, prostowników. Do grupy przedniej naleŜą mm. kruczo – ramienny, dwugłowy
i ramienny. Grupę drugą stanowi jeden mięsień trójgłowy.

−

m. kruczo – ramienny

Najmniejszy mięsień tej okolicy. Jest połoŜony w górnej
i przyśrodkowej części ramienia.
Przyczepy początkowe: wyrostek kruczy łopatki.
Przyczepy końcowe; powierzchnia przednia przyśrodkowa kości ramiennej.
Czynność: podnosi (zgina) i przywodzi ramię. Obraca je nieco do wewnątrz lub na zewnątrz.

−

m. dwugłowy ramienia

Jest to mięsień wrzecionowaty, gruby, okrągławy, o dwóch głowach, które biegną od łopatki
do kości promieniowej.
Przyczepy  początkowe:  głowa  długa  na  guzku  nadpanewkowym  łopatki.  Głowa  krótka  na
wyrostku kruczym łopatki.
Przyczepy końcowe: guzkowatość kości promieniowej,
Czynność:  mięsień  dwugłowy  jest  mięśniem  dwustawowym,  jest  on  rozpięty  nad  stawem
ramiennym i łokciowym,. W stawie ramiennym wspólnie z innymi mięśniami podnosi ramie
do  przodu  (zgina).  Głowa  długa  odwodzi  ramię  i  obraca  je  do  wewnątrz.  Głowa  krótka
przywodzi ramię.

−

m. ramienny

Jest spłaszczony, połoŜony na dolnej części powierzchni przedniej kości ramiennej, przykryty
m. dwugłowym.
Przyczepy początkowe: powierzchnia przednia kości ramiennej i przegrody międzymięśniowe
ramienia.
Przyczep końcowy: guzowatość kości łokciowej.
Czynność: jest mięśniem jednostanowym, jest silnym zginaczem przedramienia (kości
łokciowej) w stawie łokciowym.

−

m. trójgłowy ramienia

Mięsień ten zajmuje całą powierzchnie tylna ramienia.
Rozpoczyna się trzema głowami.
Przyczepy  początkowe:  głowa  długa-  guzek  podpanewkowy  łopatki;  głowa  boczna  –
powierzchnia  tylna  kości  ramiennej;  głowa  przyśrodkowa  –  na  powierzchni  tylnej  kości
ramiennej.
Przyczepy  końcowe:  wspólne  ścięgno  na  powierzchni  tylnej  wyrostka  łokciowego  kości
łokciowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Czynność: wszystkie trzy głowy mogą pracować wspólnie lub teŜ głowa długa moŜe kurczyć
się  oddzielnie.  Obie  krótkie  głowy  są  jednostanowe,  długa  przebiega  nad  dwoma  stawami.
Głowa  długa  jest  najsilniejszym  prostownikiem  ramienia  w  stawie  ramiennym  i  bardzo
silnym przywodzicielem. Działanie całego mięśnia na staw łokciowy polega na prostowaniu

−

m. łokciowy

Jest to mięsień mały, trójkątny i gruby, połoŜony w tylnej okolicy łokcia.
Przyczep początkowy: nadkłykieć boczny kości ramiennej.
Przyczep końcowy: powierzchnia tylna trzonu kości łokciowej.
Czynność: m. łokciowy wzmaga działanie m. trójgłowego podczas prostowania stawu
łokciowego.

Mięsnie przedramienia

Mięśnie przedramienia dzielą się na trzy zasadnicze grupy: grupę przednią (dłoniowa),

tylną (grzbietowa) i boczną promieniową.
Grupa  przednia  (dłoniowa)  grupa  ta  składa  się  z  dwóch  ułoŜonych  na  sobie  warstw  mięśni:
powierzchownej  i  głębokiej.  NaleŜą  do  niej:  mm.  nawrotowy  obły,  zginacz  promieniowy
nadgarstka,  dłoniowy  długi,  zginacz  łokciowy  nadgarstka,  zginacz  powierzchowny  palców,
zginacz głęboki palców, zginacz długi kciuka, nawrotowy czworoboczny.
Grupa  boczna  mięśni  przedramienia  (promieniowa)  składa  się  z  czterech  mięśni.  NaleŜą  do
niej:  mm.  ramienno  –  promieniowy,  prostownik  promieniowy  długi  nadgarstka,  prostownik
promieniowy krótki nadgarstka, odwracacz.
Grupa  tylna  mięśni  przedramienia  składa  się  z  siedmiu  mięśni,  ułoŜonych  w  dwie  warstwy:
powierzchowna i głęboką.
Do  warstwy  powierzchownej  naleŜą:  mm.  prostownik  palców,  prostownik  palca  małego,
prostownik łokciowy nadgarstka,
Do  warstwy  głębokiej  naleŜą:  mm.  odwodziciel  długi  kciuka,  prostownik  długi  kciuka,
prostownik krótki kciuka, prostownik wskaziciela.

Mięśnie ręki

Mięśnie ręki leŜą na powierzchni dłoniowej, powierzchnia grzbietowa zawiera tylko

cięgna mięśni przedramienia. NaleŜą do nich:

−

mm. kłębu kciuka: mm. odwodziciel kciuka, zginacz krótki kciuka, m. przeciwstawiasz
kciuka, przywodziciel kciuka,

−

mm. kłębu palca małego: mm. odwodziciel palca małego, zginacz krótki palca małego,
przeviwstawiacz oalca małego, dłoniowy krótki,

−

mm środkowe dłoni: mm. glistowate, międzykostne.

Naczynia krwionośne kończyny górnej

−

tętnica pachowa zaopatruje ścianę klatki piersiowej, mięśnie barku, mięśnie ramienia,

−

tętnica  ramienna  jest  bezpośrednim  przedłuŜeniem  t.  pachowej,  biegnie  wzdłuŜ
ramienia.  Z  podziału  tętnicy  ramiennej  powstają  tętnice  przedramienia:  promieniowa
i łokciowa,

−

tętnica promieniowa biegnie na przedramieniu w przedłuŜeniu tętnicy ramiennej wzdłuŜ
kości promieniowej. Z przedramienia przechodzi na grzbiet ręki,

−

tętnica łokciowa jest gałęzią przyśrodkową rozdwojenia t. ramiennej. Biegnie wzdłuŜ
przedramienia,

−

tętnice ręki – do tętnic ręki zalicza się naczynia, które leŜą poniŜej linii stawowej
promieniowo – nadgarstkowej,

−

tętnice palców – 4 tętnice przebiegające na brzegach bocznych palców.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

śyły kończyny górnej

śyły kończyny górnej tworzą dwa układy, powierzchowny i głęboki.

śyły głębokie towarzyszą odpowiednim tętnicom ramienia, przedramienia i ręki, biegnąc po
obu bokach odpowiedniej tętnicy. OdróŜniamy następujące Ŝyły głebokie:

−

yły głębokie ręki: łuk Ŝylny dłoniowy głęboki, łuk Ŝylny dłoniowy powierzchowny, ŜŜ.

dłoniowe palców, ŜŜ. Dłoniowe śródręcza,

−

yły głębokie przedramienia i ramienia: ŜŜ. promieniowe, ŜŜ. łokciowe, ŜŜ. ramienne

−

yła pachowa,

−

yła podobojczykowa.

śyły powierzchowne (skórne). Są liczniejsze od Ŝył głębokich. OdróŜniamy następujące
Ŝ

yły powierzchowne:

−

yły powierzchowne palców: sieć dłoniowa palców, sieć grzbietowa palców,

−

yły powierzchowne ręki: ŜŜ. grzbietu ręki, ŜŜ. dłoni,

−

yły powierzchowne przedramienia i ramienia: Ŝ. odpromieniowa (v.cephalica),

. pośrodkowa łokcia, Ŝ. odłokciowa (v.basilica), Ŝ. pośrodkowa przedramienia.

Nerwy kończyny górnej

Splot ramienny jest grupą pięciu głównych nerwów przewodzących sygnały ruchu

i czucia do mięśni, stawów, skóry całej kończyny górnej

W utworzeniu splotu ramiennego

biorą  udział  gałęzie  przednie  czterech  dolnych  nerwów  rdzeniowych  szyjnych  (C5–C8)
i pierwszego  piersiowego  (Th  1).  Do  splotu  dochodzi  mała  gałązka  od  nerwu  rdzeniowego
szyjnego  C4,  jak  równieŜ  od  nerwu  Th2.  Gałęzie  przednie  nerwów  splotu  łączą  się  w  trzy
pnie splotu: górny, środkowy i dolny. KaŜdy z tych pni dzieli się na część tylną oraz przednią.
Części  te  zespalając  się  ze  sobą  tworzą  pęczki  wchodzące  w  skład  części  podobojczykowej
splotu.  Pod  względem  połoŜenia  splot  ramienny  dzieli  się  na  część  nadobojczykową
i podobojczykową.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie kości wchodzą w skład kończyny górnej?

Jak połączenia kości znajdujemy w kończynie górnej?

Jak dzielą się mięśnie kończyny górnej?

Jakie mięśnie wyróŜniamy w poszczególnych częściach kończyny górnej?

Na czym polega praca tych mięśni?

Jakie naczynia tętnicze doprowadzają krew do kończyny górnej?

Jakimi naczyniami krew odpływa z kończyny górnej?

Jakie nerwy zaopatrują kończynę górną

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ kości wchodzące w skład obręczy i kończyny górnej wolnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające układ szkieletowy człowieka,
skorzystać z tablic i modelu kośćca znajdującego się w pracowni anatomicznej,

odszukać w materiałach dydaktycznych podział kośćca kończyny górnej, wypisać kości
tworzące obręcz kończyny i kości kończyny wolnej,

na schemacie kośćca kończyny górnej opisać poszczególne kości.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

model układu szkieletowego,

−

tablice układu szkieletowego,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Określ połączenia kości występujące w obrębie kończyny górnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające układ szkieletowy człowieka,
skorzystać z tablic i modelu kośćca znajdującego się w pracowni anatomicznej,

odszukać w materiałach dydaktycznych materiał dotyczący stawów kończyny górnej,

wypisać połączenia obręczy kończyny wolnej,

na schemacie kośćca kończyny górnej opisać poszczególne stawy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, flamastry,

–

model układu szkieletowego,

–

tablice układy szkieletowego,

–

poradnik dla ucznia,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj połoŜenie mięśni w obrębie kończyny górnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące mięśni kończyny górnej,

dokonać analizy połoŜenia poszczególnych mięśni i ich przyczepów,

określić zakres ruchów danej grupy mięśniowej,

zapisać nazwy poszczególnych mięśni.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, flamastry,

–

atlasy anatomiczne, tablice muskulatury człowieka, model muskulatury człowieka,

–

poradnik dla ucznia,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

nazwać kości tworzące kończynę górną?

scharakteryzować budowę kości kończyny górnej?

nazwać mięśnie występujące w obrębie kończyny górnej?

wyjaśnić czynność mięśni kończyny górnej?

przedstawić ukrwienie kończyny górnej?

przedstawić unerwienie kończyny górnej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.

Budowa i czynność kończyny dolnej

4.5.1. Materiał nauczania

Kości kończyny dolnej

W budowie kończyny dolnej wyróŜnia się obręcz kończyny dolnej (obręcz miedniczną)

oraz kości części wolnej kończyny dolnej.

Obręcz miedniczna składa się z kości miednicznej prawej i lewej. Obie kości

miedniczne obejmują szkielet osiowy i wraz z kością krzyŜowa tworzą silny pierścień kostny,
zwany miednicą.
KaŜda kość miedniczna składa się z trzech części:
–

kości biodrowej skierowanej ku górze i do tyłu,

–

kości kulszowej skierowanej ku dołowi i do tyłu,

–

kości łonowej skierowanej ku dołowi i do przodu.

Kości te połączone kościozrostem u dorosłego tworzą jedną całość. Wszystkie te składniki
łączą się w środku kości miednicznej.
Obręcz kończyny dolnej połączona jest z resztą szkieletu stawem krzyŜowo-biodrowym oraz
z obręczą przeciwległej kończyny spojeniem łonowym.

Kości kończyny dolnej wolnej

Kość udowa jest najdłuŜszą i najsilniejszą kością szkieletu. PołoŜenie jej w pionowej

postawie  ciała  jest  nieco  skośne.  Kość  udowa  składa  się  z  trzonu,  nasady  bliŜszej  i  nasady
dalszej. Koniec bliŜszy kości udowej zaczyna się głową kości udowej. Głowę łączy z trzonem
szyjka kości udowej; jej długa oś tworzy z osią trzonu kąt wynoszący około 135°. W miejscu
połączenia  szyjki  z  trzonem  odchodzą  z  powierzchni  tylnej  dwa  guzy:  krętarz  większy
i krętarz mniejszy. Oba krętarze są połączone na tylnej powierzchni wystającym grzebieniem
międzykrętarzowym.
Koniec dalszy kości udowej jest wydatnie zgrubiały; ma dwa kłykcie, przyśrodkowy większy
i boczny mniejszy; słuŜą do połączenia z kością piszczelową. Oba kłykcie silnie występują ku
tyłowi  i  są  tutaj  przedzielone  dołem  międzykłykciowym.  Powierzchnie  stawowe  obu  kłykci,
zlewają  się  z  przodu,  tworząc  powierzchnię  rzepkową.  Powierzchnie  boczne  kłykci  są
chropowate,  na  kaŜdej  z  nich  występuje  silny  guzek,  zwany  nadkłykciem  przyśrodkowym
i bocznym.

Rzepka jest to kość włączona w ścięgno mięśnia czworogłowego uda i połoŜona do

przodu od dolnego końca kości udowej. Rzepka chroni staw kolanowy.

Kości goleni

Kościec goleni (podudzia) składa się z dwóch kości długich, kości piszczelowej i strzałki,

które swoimi bliŜszymi i dalszymi końcami łączą się.

Kość piszczelowa znajduje się po stronie przyśrodkowej goleni. U góry bierze udział

w wytwarzaniu stawu kolanowego. Składa się z trzonu i dwóch końców. Koniec bliŜszy kości
piszczelowej  jest  zgrubiały.  Na  jego  powierzchni  znajdują  się  dwie  wklęsłe  powierzchnie
stawowe  górne,  które  spoczywają  na  wydatnych  i  szerokich  kłykciach  przyśrodkowym
i bocznym.  Między  obu  powierzchniami  stawowymi  leŜy  wyniosłość  międzykłykciowa.  Na
zewnętrznym obwodzie  powierzchni stawowej  górnej kość stromo opada ku dołowi tworząc
brzeg  podpanewkowy  pod  nim  widoczna  jest  chropowata  wyniosłość,  guzowatość  piszczeli,
do której przyczepia się  więzadło rzepki. Kłykieć boczny ma z tyłu i z boku płaską, owalną
powierzchnię stawową strzałkową.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Koniec dalszy jest czworoboczny i ma pięć powierzchni. Powierzchnia boczna łączy się ze
strzałką. Powierzchnia przyśrodkowa przedłuŜa się ku dołowi, tworząc kostkę przyśrodkowa.
Na tej nasadzie znajduje się takŜe powierzchnia stawowa dolna.

Strzałka jest to cienka kość połoŜona wzdłuŜ bocznej strony kości piszczelowej, z którą

łączy się u góry i u dołu. OdróŜniamy na strzałce trzon, koniec bliŜszy i koniec dalszy.
Koniec  bliŜszy  tworzy  zgrubienie  zwane  głową  strzałki.  Ku  górze  głowa  przedłuŜa  się
w wierzchołek. Na stronie przyśrodkowej znajduje się powierzchnia stawowa dla połączenia
z kością  piszczelową.  Głowę  od  trzonu  oddziela  szyjka  strzałki.  Strzałka  nie  bierze  udziału
w budowie  stawu  kolanowego.  Koniec  dalszy,  czyli  kostka  boczna  poszerza  się  i  grubieje,
zakończony jest tępym  wierzchołkiem. Na stronie przyśrodkowej ma powierzchnię stawową
dla  kości  skokowej,  a  powyŜej  tej  powierzchni  przylega  do  wcięcia  strzałkowego  kości
piszczelowej.

Kości stopy

Stopa składa się z trzech większych odcinków: stępu, śródstopia i palców. Jako całość

stopa tworzy mocne i spręŜyste sklepienie, dostosowane do dźwigania masy ciała.

Kości stępu. W skład kości stępu wchodzi siedem kości. Szereg bliŜszy kości stepu

składa się z kości piętowej i kości skokowej, leŜących ponad sobą (jedna na drugiej). Szereg
dalszy  kości  stępu  składa  się  z  leŜących  obok  siebie  w  jednym  rzędzie  kości  sześciennej
i trzech  kości  klinowatych.  Siódma  kość  stepu,  kość  łódkowata,  wsuwa  się  między  kości
klinowate a kość skokową.
Kości  stępu  wraz  z  kośćmi  śródstopia  są  tak  ułoŜone,  Ŝe  tworzą  dwa  wypuklenia  ku
grzbietowi  stopy,  podłuŜne  i  poprzeczne.  Od  strony  podeszwy  wysklepione  rusztowanie  ma
trzy  punkty  oparcia:  guz  piętowy,  głowa  V  kości  śródstopia  i  dwie  trzeszczki  leŜące  po
podeszwowej  stronie  głowy  I  kości  śródstopia.  Zewnętrzny  łuk  stopy,  mniej  wypuklony,
biegnie  od  guza  piętowego  ponad  kością  sześcienną,  do  głowy  V  kości  śródstopia.
Wewnętrzny  łuk  uwypuklenia  stopy  jest  znaczny,  zaczyna  się  równieŜ  na  guzie  kości
piętowej i biegnie ponad kością skokową, kością łódkowatą, kością klinowatą przyśrodkową
do trzeszczek, leŜących ponad głową I kości śródstopia.
Z  powodu  ułoŜenia  kości  szeregu  bliŜszego  na  sobie  kości  szeregu  dalszego  tworzą  łuk
poprzeczny,  wypukłością  zwrócony  ku  grzbietowi  stopy.  Podobnie  łukowate  ustawienie
wykazują kości śródstopia.

Kości śródstopia. W skład kości śródstopia wchodzi pięć kości; są to kości długie

niewielkich rozmiarów. W kaŜdej z nich odróŜniamy podstawę, zwrócona do kości stępu,
trzon i głowę z powierzchnią stawową dla bliŜszego paliczka.

Kości palców stopy. W skład kości palców stopy wchodzą paliczki. Paluch posiada dwa

paliczki: bliŜszy i dalszy, pozostałe palce po trzy: paliczek bliŜszy, paliczek środkowy
i paliczek dalszy . KaŜdy paliczek posiada podstawę, trzon i głowę. Paliczki dalsze
zakończone są guzowatością stanowiącą oparcie dla paznokcia.

Trzeszczki. Trzeszczki są to małe okrągławe kostki włączone w ścianę torebki stawowej,

albo w odcinki końcowe ścięgna mięśnia.

Połączenia kończyny dolnej

Wśród połączeń kończyny dolnej odróŜniamy połączenia obręczy i połączenia kończyny

dolnej wolnej. Do połączeń obręczy naleŜą: kościozrosty kości miednicznej, spojenie łonowe.
Drugie stanowią: staw biodrowy, staw kolanowy, połączenia kości goleni, stawy stopy.

Staw biodrowy łączy kość miedniczną z kością udowa. Panewka stawowa utworzona

jest  przez  kość  miedniczną,  połoŜona  jest  na  bocznej  stronie  kości  i  skierowana  do  przodu
i bocznie.  Główka  stawowa,  utworzona  przez  głowę  kości  udowej,  ma  kształt  kulisty.  Staw
biodrowy  jest  stawem  kulistym,  panewkowym,  wieloosiowym.  Dookoła  osi  czołowej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

biegnącej  przez  środek  głowy  i  wierzchołek  krętarza  większego,  wykonujemy  ruchy
wahadłowe  ku  przodowi  i  tyłowi.  W  osi  strzałkowej  wykonujemy  ruchy  odwodzenia
i przywodzenia.  Dookoła  osi  pionowej  biegnącej  przez  środek  stawu  biodrowego,
kolanowego  i  skokowego  wykonujemy  ruchy  skręcania  (rotatio)  na  zewnątrz,  czyli
odwracania (supintio), skręcania do wewnątrz, czyli nawracania (pronatio).
Z  kombinacji  ruchów  dookoła  osi  czołowej  i  strzałkowej  powstają  ruchy  okręŜne,  czyli
obracanie.

Staw kolanowy jest największym stawem ustroju ludzkiego. Łączy on udo z golenią.

Połączenie  kości  w  stawie  kolanowym  odbywa  się  w  ten  sposób,  Ŝe  oba  wypukłe  kłykcie
kości  udowej,  które  stanowią  główkę  stawową,  poruszają  się  po  wklęsłych  powierzchniach
kłykci kości piszczelowej, stanowiących panewkę. Dla zabezpieczenia ruchów panewki mają
ruchome  uzupełnienia  w  postaci  dwóch  przesuwalnych,  półksięŜycowatych  pierścieni
włóknisto – chrzęstnych, tzw. łąkotek (boczna i przyśrodkowa). Torebka stawowa prawie na
całym obwodzie jest wzmocniona więzadłami.
Więzadła  leŜące  poza  torebką  chronią  kończynę  przed  nadmiernym  prostowaniem  goleni
w stawie kolanowym. NaleŜą do nich:
–

cięgno mięśnia czworogłowego uda – wzmacnia staw kolanowy od przodu,

–

więzadło poboczne strzałkowe – łączące nadkłykieć boczny kości udowej z głową
strzałki,

–

więzadło poboczne piszczelowe – łączące nadkłykieć przyśrodkowy kości udowej
z kością piszczelwą,

–

więzadło podkolanowe skośne – wzmacnia ścianę torebki stawowej od tyłu,

–

więzadło podkolanowe łukowate – wzmacnia staw kolanowy od tyłu,

–

wiezadło rzepki – stanowi część środkową wspólnego ścięgna mięśnia czworogłowego
uda, które biegnie od rzepki do piszczeli.

Więzadła wewnątrztorebkowe (krzyŜowe) łączą kość piszczelowa z kością udowa w stawie
kolanowym, zapobiegając przesunięciu się kolana do przodu lub do tyłu.
Do więzadeł krzyŜowych zaliczamy:
–

wiezadło krzyŜowe przednie,

–

więzadło krzyŜowe tylne,

–

więzadło poprzeczne kolana.

Staw  kolanowy  jest  odmianą  stawu  zawiasowego.  Ruchy  w  stawie  odbywają  się  dookoła
dwóch  osi  ustawionych  w  stosunku  do  siebie  pod  kątem  prostym.  Jeden  ruch  jest  ruchem
zgięcia  i  prostowania  dookoła  osi  poprzecznej;  ruch  drugi  to  ruch  obrotowy  dookoła  osi
podłuŜnej goleni.

Połączenia kości goleni

Kość piszczelowa i strzałkowa łączą się u góry stawem piszczelowo – strzałkowym,

u dołu więzozrostem piszczelowo – strzałkowym oraz błoną międzykostną.

Stawy stopy

Stawy stępu

–

staw  skokowo  –  goleniowy  (skokowy  górny)  stanowi  połączenie  miedzy  końcami
dalszymi  kości  piszczelowej  i  strzałki  a  bloczkiem  kości  skokowej;  wzmacnia  go
więzadło  przyśrodkowe,  więzadło  skokowo-strzałkowe  oraz  więzadło  piętowo-
-strzałkowe,

–

staw skokowo – piętowy (skokowy przedni), stanowi połączenie między kością skokową
a kością piętową; wzmacniają go więzadła skokowo-piętowe,

–

staw skokowo – piętowo – łódkowy (skokowy dolny), stanowi połączenie między kość
skokową, kością piętowa i łódkowatą,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

staw piętowo – sześcienny,

–

staw poprzeczny stępu czyli stawy skokowo – łódkowy i piętowo – sześcienny (zwany
takŜe stawem Choparta),

–

staw klinowo – łódkowy w stawie tym łączą się wszystkie trzy kości klinowate z kością
łódkowatą.

Stawy stępowo – śródstopne znajdują się między dalszymi powierzchniami trzech kości

klinowatych i kości sześciennej a podstawami pięciu kości śródstopia (zwane linią stawową
Lisfeanca).

Stawy międzyśródstopne tworzą zwrócone ku sobie powierzchnie podstaw kości

ródstopia I-IV.

Stawy palców

–

stawy śródstopno – paliczkowe, utworzone przez pięć kości śródstopia i bliŜsze paliczki,

–

stawy międzypaliczkowe stopy.

Sklepienie stopy

Sklepienie stopy składa się z pięciu podłuŜnych łuków kostnych zbiegających ku tyłowi

i z łuków  poprzecznych.  Z  łuków  podłuŜnych  trzy  przyśrodkowe  biegną  przez  trzy  kości
klinowate i kość łódkowatą do kości skokowej, gdy tymczasem dwa łuki boczne przechodzą
przez  kość  sześcienną  do  kości  piętowej.  PodłuŜne  sklepienie  stopy  wzmocnione  jest
rozcięgnem podeszwowym, mięśniami podeszwowymi stopy, więzadłami podeszwowymi.
Sklepienie stopy utworzone jest równieŜ przez łuki poprzeczne. Tylna podporę stopy stanowi
guz piętowy; za przednie punkty podparcia sklepienia uwaŜa się głowy I i V kości śródstopia.

Mięśnie kończyny dolnej

Dzielimy na mięśnie obręczy kończyny dolnej i mięśnie kończyny dolnej wolnej.

Mięśnie obręczy kończyny dolnej (m. miednicy) łączą kości miednicy z kością udową.
Mięśnie te dzielą się na trzy grupy: grupę przednią mięśni grzbietowych obręczy, grupę tylną
mięśni grzbietowych obręczy i grupę mięśni brzusznych obręczy. Mięśnie miedniczno-udowe
ustalają czynnie kość udową względem miednicy. Utrzymują pionową postawę ciała,
zapewniają równowagę ciała podczas stania na jednej nodze i naprzemiennie w czasie chodu,
obracają udo na zewnątrz i do wewnątrz. NaleŜą do nich:

1.

Grupa przednia mięśni grzbietowych obręczy kończyny dolnej:

–

m. biodrowo-lędźwiowy

Składa się z mięśnia lędźwiowego większego i mniejszego oraz mięśnia biodrowego.
Przyczepy początkowe: trzony kręgów Th 12 i L1-4, wyrostki Ŝebrowe wszystkich kręgów
lędźwiowych.
Przyczepy końcowe: krętarz mniejszy kości udowej.
Czynność: mięsień zgina staw biodrowy, przywodzi udo, obraca je na zewnątrz, zgina
bocznie kręgosłup lędźwiowy.

2.

Grupa tylna mięśni grzbietowych obręczy kończyny dolnej:

–

m. pośladkowy wielki

Przyczepy początkowe: powierzchnia pośladkowa kości biodrowej, kresa pośladkowa tylna,
brzeg boczny kości krzyŜowej i guzicznej.
Przyczepy końcowe: guzowatość pośladkowa kości udowej, pasmo biodrowo-piszczelowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Czynność: utrzymanie pionowej postawy ciała podczas stania i chodzenia, prostuje staw
biodrowy, prostuje kolano, utrzymuje równowagę górnej części ciała, przywodzi i obraca na
zewnątrz udo.
–

m. pośladkowy średni

PołoŜony pod mięśniem pośladkowym wielkim.
Przyczepy początkowe: powierzchnia pośladkowa talerza kości biodrowej.
Przyczepy końcowe: powierzchnia boczna krętarza większego kości udowej w pobliŜu jego
wierzchołka.
Czynność: wspólnie z mięśniem pośladkowym małym zgina i prostuje udo przy chodzeniu
i bieganiu, silnie odwodzi udo, pochyla miednicę w stronę boczną.
–

m. pośladkowy mały

PołoŜony pod mięśniem poprzednim.
Przyczepy początkowe: powierzchnia pośladkowa talerza kości biodrowej.
Przyczepy końcowe: powierzchnia przednia krętarza większego kości udowej.
Czynność: jak w przpadku mięśnia poprzedniego.

3.

Grupa mięśni brzusznych obręczy kończyny dolnej:

–

m. zasłaniacz wewnętrzny

Przyczepy początkowe: powierzchnia wewnętrzna błony zasłonowej, otoczenie otworu
zapłonionego.
Przyczepy końcowe: dół krętarzowy kości udowej.
Czynność: obrót uda na zewnątrz, słabo przywodzi i prostuje udo.
–

m. zasłaniacz zewnętrzny

Przyczepy początkowe: powierzchnia zewnętrzna błony zasłonowej, okolica otworu
zasłonowego.
Przyczepy końcowe: dół krętarzowy kości udowej.
Czynność: obraca udo na zewnątrz i nieznacznie prostuje,

Mięśnie kończyny dolnej wolnej

Mięśnie uda – mięśnie uda moŜna podzielić na trzy grupy: przednią, tylną

i przyśrodkową. Z mechanicznego punktu widzenia są to mięśnie działające na staw
biodrowy, staw kolanowy, albo na oba stawy równocześnie. Mięśnie uda pełnią podstawową
rolę w utrzymaniu postawy, w chodzie, przywodzeniu uda, prostowaniu i obracaniu stawu
biodrowego.

1.

Grupa przednia mięśni uda

Zawiera mięśnie zginające staw biodrowy. NaleŜą do niej:
–

m. krawiecki

Przyczepy początkowe: kolec biodrowy przedni górny.
Przyczepy końcowe: guzowatość piszczeli.
Czynność: miesień krawiecki jest mięśniem dwustanowym; zgina staw biodrowy i kolanowy.
–

m. czworogłowy uda

Jest  to  gruby  miesień  podzielony  na  cztery  głowy  (mm.  prosty  uda,  obszerny  boczny,
obszerny przyśrodkowy, obszerny pośredni) łączące się we wspólne ścięgno końcowe.
Przyczepy początkowe: m. prosty uda - kolec biodrowy przedni dolny; m. obszerny boczny –
powierzchnia  boczna  krętarza  większego;  m.  obszerny  przyśrodkowy  –  przyśrodkowa
powierzchni  trzony  kości  udowej;  m.  obszerny  pośredni  –  powierzchnia  przednia  i  boczna
trzonu kości udowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przyczepy końcowe: wspólne ścięgno końcowe na górnym i bocznym brzegu rzepki,
więzadło rzepki, guzowatość piszczeli.
Czynność: miesień czworogłowy jest silnym i jedynym prostownikiem kolana; m. prosty uda
zgina staw biodrowy, podnosi udo podczas chodzenia.
–

m. napręŜacz powięzi szerokiej

Przyczepy początkowe: kolec biodro.
Przyczepy końcowe: guzowatość kłykcia bocznego piszczeli.
Czynność mięsień ten działa na dwa stawy, w stawie biodrowym podnosi udo ku przodowi,
ponadto bierze udział w nawracaniu uda i odwodzeniu uda.

2.

Grupa przyśrodkowa mięśni uda

Grupa ta składa się z pięciu mięśni przywodzicieli uda. Grupa ta wypełnia przestrzeń, która
znajduje się między rozchodzącymi się ku górze kośćmi udowymi.
–

m. grzebieniowy (łonowy)

Przyczepy początkowe: grzebień kości łonowej.
Przyczepy końcowe: kresa grzebieniowa kości udowej, poniŜej krętarza mniejszego.
Czynność: przywodzenie uda, zgina udo i nieznacznie je obraca na zewnątrz, bierze udział
w zakładaniu nogi na nogę.
–

m. smukły

Jest połoŜony na przyśrodkowej stronie uda.
Przyczepy początkowe: gałąź dolna kości łonowej i gałąź kości kulszowej.
Przyczepy końcowe: poniŜej guzowatości kości piszczeli.
Czynność: działając na staw biodrowy przy wyprostowanym kolanie przywodzi udo, nieco je
prostuje i słabo obraca na zewnątrz; działając na staw kolanowy zgina kolano i słabo obraca je
do wewnątrz.
–

m. przywodziciel długi

Przyczepy początkowe: kość łonowa poniŜej guzka łonowego.
Przyczepy końcowe: kresa chropowata kości udowej.
Czynność: przywodzi udo, poza tym unosi udo i nieco je obraca na zewnątrz.
–

m. przywodziciel krótki

Przyczepy początkowe: powierzchnia przednia gałęzi dolnej kości łonowej.
Przyczepy końcowe: kresa chropowata.
Czynność: przywodzi udo, poza tym obraca udo na zewnątrz i zgina je.
–

m. przywodziciel wielki

Przyczepy początkowe: powierzchnia przednia gałęzi dolnej kości łonowej i gałęzi kości
kulszowej, strona boczna guza kulszowego.
Przyczepy końcowe: kresa chropowata kości udowej, guzek przywodziciela tuz powyŜej
nadkłkcia przyśrodkowego kości udowej.
Czynność: obraca udo do wewnątrz, prostuje staw biodrowy.

3.

Grupa tylna mięśni uda:

Grupę te stanowią trzy mięśnie:
–

m. dwugłowy uda

Przyczepy początkowe: guz kulszowy.
Przyczepy końcowe: głowa strzałki
Czynność: głowa długa prostuje udo, unosi miednicą, przywodzi i słabo obraca udo, silnie
zgina staw kolanowy i obraca podudzie na zewnątrz.
–

m. półbłoniasty

Przyczepy początkowe: guz kulszowy.
Przyczepy końcowe: kłykieć przyśrodkowy kości piszczelowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Czynność: zgina staw kolanowy i prostuje staw biodrowy.
–

m. półścięgnisty

Przyczepy początkowe: guz kulszowy.
Przyczepy końcowe: poniŜej guzowatości piszczeli.
Czynność: zgina staw kolanowy, prostuje i słabo przywodzi udo.

Mięśnie goleni
Mięśnie  goleni  słuŜą  do  poruszania  stopą,  tj.  do  jej  zginania  grzbietowego,  zginania
podeszwowego,  do  podnoszenia  brzegu  przyśrodkowego  stopy,  czyli  jej  odwracania  i  do
podnoszenia  brzegu  bocznego  stopy,  czyli  jej  nawracania..  ponadto  mm.  goleni  poruszają
palcami  stopy,  tj.  zginają  je  i  prostują.  Mięśnie  goleni  dzielą  się  na  trzy  grupy:  1)  grupę
przednią – mm. prostowniki stopy, 2) grupę tylną – zginaczy, 3) grupę boczną, w skład, której
wchodzą mm. strzałkowe.
1.

Grupa przednia mięśni goleni:

–

m. piszczelowy przedni

–

m. prostownik długi palców

–

m. prostownik długi paluch

Grupa boczna mięśni goleni:

–

m. strzałkowy długi

–

m. strzałkowy krótki

Grupa tylna mięśni goleni:

Warstwa powierzchowna
–

m. trójgłowy łydki – składa się z m. brzuchatego, m. płaszczkowatego, kończy się
ś

cięgnem piętowym Achillesa.

–

m. podeszwowy

Warstwa głeboka
–

m. podkolanowy

–

m. zginacz długi palców

–

m. piszczelowy tylny

–

m. zginacz długi palucha

Mięśnie stopy

Mięśnie stopy dzielimy na grzbietowe i podeszwowe. Mięśnie stopy oprócz znaczenia

dynamicznego,  polegającego  na  poruszaniu  palcami,  czyli  ich  zginaniu  podeszwowym,
prostowaniu  i  zginaniu  grzbietowym,  odwodzeniu  i  przywodzeniu,  przede  wszystkim
spełniają  zadanie  statyczne,  które  polega  na  utrzymaniu  charakterystycznego  dla  stopy
ludzkiej  uwypuklenia  podłuŜnego  i  poprzecznego  oraz  na  ściślejszym  związaniu  ze  soba
składników biernego aparatu ruchu wchodzącego w skład stopy.
Mięśnie grzbietu stopy:
–

prostownik krótki palców i prostownik krótki palucha.

Mięsnie podeszwy:
–

m. odwodziciel palucha,

–

m. zginacz krótki palucha,

–

przywodziciel palucha.

Mięśnie goleni i stopy przystosowały się do pracy statycznej podczas utrzymywania postawy
stojącej i do pracy dynamicznej w chodzie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tętnice kończyny dolnej i miednicy

Tętnica biodrowa wspólna
Unaczynia narządy miednicy, a oprócz tego jest głównym naczyniem zaopatrującym

kończynę dolną.
Początek na wysokości IV kręgu lędźwiowego, koniec w miejscu podziału na tętnicę
biodrową zewnętrzną i wewnętrzną. Miejsce to leŜy na wysokości stawu krzyŜowo –
biodrowego.

Tętnica biodrowa zewnętrzna
Jest głównym źródłem doprowadzającym krew do kończyny dolnej. W połowie długości

więzadła pachwinowego przybiera nazwę t. udowej.

Tętnica udowa
Jest przedłuŜeniem tętnicy biodrowej zewnętrznej. Jest tętnicą całej kończyny dolnej

wolnej. W dole podkolanowym przybiera nazwę tętnicy podkolanowej.

Tętnica podkolanowa – a. poplitea
Jest pniem tętniczym biegnącym w przedłuŜeniu t. udowej. LeŜy w dole podkolanowym,

przez który przebiega. U swego końca rozdwaja się na t. piszczelową przednią i tylną.

Tętnice goleni.
–

tętnica piszczelowa przednia,

–

tętnica piszczelowa tylna.

Tętnice stopy
–

t. grzbietowa stopy,

–

t. podeszwowa przyśrodkowa,

–

t. podeszwowa boczna,

–

łuk podeszwowy,

–

t. palców stopy.

śyły kończyny dolnej

W układzie Ŝył kończyny dolnej rozróŜnia się Ŝyły głębokie, które w ilości 2–3

towarzyszą tętnicom i powierzchowne (skórne), którym towarzyszą zwykle pnie chłonne oraz
gałęzie nerwowe.

śyły głębokie
–

yły głębokie stopy:

–

yły głębokie goleni,

–

yła podkolanowa powstaje ze zlania się Ŝył piszczelowych,

–

yła udowa wielki pień Ŝylny będący przedłuŜeniem Ŝyły podkolanowej,

–

yły głębokie okolicy pośladkowej (Ŝyły pośladkowe górne i dolne).

śyły powierzchowne

yły powierzchowne tworzą w tkance podskórnej sieć o róŜnym stopniu zagęszczenia,

towarzyszą pniom limfatycznym oraz gałęziom nerwowym.
–

yły powierzchowne stopy,

–

yła odpiszczelowa jest głównym pniem Ŝylnym powierzchownym kończyny dolnej,

–

yła odstrzałkowa biegnie na tylnej powierzchni goleni.

Nerwy kończyny dolnej

Kończynę dolną zaopatrują nerwy rdzeniowe: lędźwiowe, krzyŜowe i guziczny. Ich

gałęzie tylne oddają nieliczne nerwy skórne, dochodzące do skóry okolicy krzyŜowej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i pośladków.  Natomiast  gałęzie  przednie  tworzą  największy  splot  nerwowy  ciała  ludzkiego,
splot  lędźwiowo-krzyŜowy.  Utworzony  jest  przez  gałęzie  przednie  nerwów  lędźwiowych
(L1–L5), nerwów krzyŜowych (S1–S5) oraz nerwu guzicznego (Co1) lub nerwów guzicznych
(Co1–Co3).  Splot  ten  dzieli  się  na  część  górną  połoŜona  na  tylnej  ścianie  brzucha,  obok
części  lędźwiowej  kręgosłupa  i  nosi  nazwę  splotu  lędźwiowego  oraz  na  część  połoŜoną
w miednicy mniejszej, zwaną splotem krzyŜowym.
Splot lędźwiowy. NaleŜą do niego zarówno gałęzie zdąŜające do ścian brzucha, jaki i gałęzie
zdąŜające do kończyny dolnej.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie kości wchodzą w skład kończyny dolnej?

Jak połączenia kości znajdujemy w kończynie dolnej?

Jak dzielą się mięśnie kończyny dolnej?

Jakie mięśnie wyróŜniamy w poszczególnych częściach kończyny dolnej?

Na czym polega praca tych mięśni?

Jakie naczynia tętnicze doprowadzają krew do kończyny dolnej?

Jakimi naczyniami krew odpływa z kończyny dolnej?

Jakie nerwy zaopatrują kończynę dolna?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj schemat graficzny kości kończyny dolnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiając kości kończyny dolnej lub
skorzystać z tablic i modelu kośćca znajdującego się w pracowni anatomicznej,

odszukać w materiałach dydaktycznych podział kości kończyny dolnej,

w formie schematu na plakacie zapisać wszystkie kości tworzące kończynę dolną.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

tablice, modele, atlasy przedstawiające układ szkieletowy człowieka,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Określ połączenia kości w obrębie kończyny dolnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające układ szkieletowy człowieka,
skorzystać z tablic i modelu kośćca znajdującego się w pracowni anatomicznej,

odszukać w materiałach dydaktycznych materiał dotyczący stawów kończyny dolnej,

wypisać połączenia kończyny dolnej wolnej,

na schemacie kośćca kończyny dolnej opisać poszczególne kości.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, flamastry,

–

model układu szkieletowego,

–

tablice układy szkieletowego,

–

poradnik dla ucznia,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj połoŜenie mięśni w obrębie kończyny dolnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące mięśni kończyny dolnej,

dokonać analizy połoŜenia poszczególnych mięśni i ich przyczepów,

określić zakres ruchów danej grupy mięśniowej,

zapisać nazwy poszczególnych mięśni.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, flamastry,

–

atlasy anatomiczne, tablice muskulatury człowieka, model muskulatury człowieka,

–

poradnik dla ucznia,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.5.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

nazwać kości tworzące kończynę górną?

scharakteryzować budowę kości kończyny górnej?

nazwać mięśnie występujące w obrębie kończyny górnej?

wyjaśnić czynność mięśni kończyny górnej?

przedstawić ukrwienie kończyny górnej?

przedstawić unerwienie kończyny górnej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.

Budowa i czynność tułowia

4.6.1. Materiał nauczania

Szyja

Od głowy odgranicza szyję dolny brzeg trzonu Ŝuchwy. Od klatki piersiowej odgranicza

szyję wcięcie szyjne mostka i górne brzegi obojczyków. Z tyłu za granice przyjmuje się linię
łączącą  staw  barkowo-obojczykowy  z  wyrostkiem  kolczastym  VII  kręgu  szyjnego.  Okolicę
szyi  dzieli  się  na  część  przednią  (szyja)  i  tylną  (kark).  Umięśnienie  karku  jest  silniejsze  niŜ
szyi, poniewaŜ mięśnie tej okolicy stanowią część umięśnienia grzbietu.
Mięśnie  szyi  dzielą  się  na  trzy  grupy  mięśniowe:  powierzchowną,  środkową  i  głęboką.  Do
mięśni  grupy  powierzchownej  zaliczamy  mięsień  szeroki  szyi,  mostkowo-obojczykowo-
sutkowy.  Mięśnie  grupy  środkowej  pozostają  w  łączności  z  kością  gnykową:  mięśnie
nadgnykowe i podgnykowe. Grupę  głęboką stanowią mięśnie mające przyczepy początkowe
na  kręgosłupie.  Rozciągają  się  między  kręgosłupem  szyjnym  a  Ŝebrami  oraz  leŜą  do  przodu
od kręgosłupa i łączą z sobą róŜne odcinki kręgosłupa.

Tułów składa się z klatki piersiowej, brzucha i miednicy. W kaŜdej z wymienionych

części tułowia leŜy odpowiednia jama: jama klatki piersiowej, jama brzuszna, jama miednicy.

Kościec tułowia
Kościec osiowy
Do kośćca osiowego zaliczamy:
–

kręgosłup,

–

ebra,

–

mostek.

Kręgosłup składa się z 33–34 kręgów.

Tabela 1. Struktura kręgosłupa

Grupa kręgów

Odcinek kręgosłupa

Liczba kręgów

kręgi szyjne

kręgi piersiowe

Kręgi prawdziwe

kręgi lędźwiowe

kość krzyŜowa

Kręgi rzekome

kość guziczna

4–5

Wygięcia kręgosłupa
–

lordoza – do przodu, w części szyjnej i lędźwiowej,

–

kifoza – do tyłu, w części piersiowej i krzyŜowej.

śebra w liczbie 12 par są składnikiem kośćca osiowego, wchodzą w skład klatki piersiowej.
ś

ebra dzielimy na dwa rodzaje:

–

ebra prawdziwe – 7 par,

–

ebra rzekome – 5 par w tym:

3 pary to Ŝebra przytwierdzone (VIII, IX, X),
2 pary to Ŝebra wolne (XI, XII).

ebra przytwierdzone tworzą z kaŜdej strony tułowia łuk Ŝebrowy.

KaŜde Ŝebro składa się z kości Ŝebrowej i chrząstki Ŝebrowej. Długość Ŝeber wzrasta od I do
VII. Chrząstki Ŝebrowe łączą kość Ŝebrową z mostkiem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Mostek

Kość płaska. Składa się z trzech części górnej zwanej rękojeścią mostka, środkowej

zwanej trzonem mostka, dolnej zwanej wyrostkiem mieczykowatym.
Mostek ustawiony jest skośnie – jego koniec górny leŜy bliŜej kręgosłupa niŜ koniec dolny.
Wszystkie trzy części połączone są w całość za pośrednictwem chrząstki włóknistej.

Ściana tułowia

Mięśnie tułowia – w skład mięśni tułowia wchodzą: 1) mięśnie klatki piersiowej, 2) mięśnie
grzbietu, 3) mięśnie brzucha.

Mięśnie klatki piersiowej
Mięśnie klp dzielą się na trzy zespoły:
–

m. powierzchowne klp – zakończenia znajdują się na kościach obręczy kończyny górnej
i kości ramiennej,

–

m. głębokie klp – tworzą właściwe mięśnie klp, które powodują ruchy Ŝeber. Wraz
z przeponą tworzą zespół mięśni oddechowych,

–

przepona – tworzy przegrodę między jamą klp a jamą brzuszną.

Mięśnie powierzchowne klatki piersiowej:
–

m.  piersiowy  większy  –  przyczepia  się  do  obojczyka,  przedniej  powierzchni  mostka
i chrząstek Ŝebrowych od  I do VI. Kończy się ścięgnem na grzebieniu  guzka większego
kości ramiennej. Mięsień przywodzi i obraca ramię do wewnątrz, uniesione ramię silnie
obniŜa.  Po  unieruchomieniu  przyczepu  ramiennego  działa  jako  pomocniczy  mięsień
wdechowy,

–

m.  piersiowy  mniejszy  –  połoŜony  pod  m.  piersiowym  większym.  Jego  włókna
przebiegają  pionowo.  Przyczepy  na  przedniej  powierzchni  Ŝeber  od  II  do  V  i  wyrostku
kruczym  łopatki.  Mięsień  obniŜa  łopatkę,  przesuwa  obręcz  barkową  do  przodu,  po
unieruchomieniu przyczepu barkowego działa jako pomocniczy mięsień wdechowy,

–

m.  podobojczykowy  –  rozpoczyna  się  na  I  Ŝebrze,  kończy  się  na  dolnej  powierzchni
końca  barkowego  obojczyka.  Hamuje  ruchy  obojczyka  w  stawie  mostkowo-
obojczykowym,  umocowuje  obojczyk  w  tym  stawie  utrudnia  zwichnięcie  obojczyka
w tym stawie,

–

m.  zębaty  przedni  –  przykrywa  boczną  powierzchnię  klatki  piersiowej.  Zaczyna  się
dziesięcioma  płaskimi  brzuścami  na  powierzchni  10  górnych  Ŝeber.  Kończy  się  dolnym
kącie i przyśrodkowym  brzegu łopatki. Mięsień  przytwierdza łopatkę do  tułowia, bierze
udział  w  ustawieniu  łopatki,  przy  ustalonej  łopatce  jest  pomocniczym  mięśniem
wdechowym.

Mięśnie głębokie klatki piersiowej:
–

mm. dźwigacze Ŝeber – 12 małych mięśni biorących udział w skręcaniu i zginaniu
kręgosłupa, unoszeniu Ŝeber,

–

mm międzyŜebrowe zewnętrzne – po 11 z kaŜdej strony. Wypełniają przestrzenie
międzyŜebrowe, zbliŜają Ŝebra. PołoŜone od guzków Ŝeber aŜ do bocznych końców
chrząstek Ŝebrowych. Są mięśniami wdechowymi,

–

mm. międzyŜebrowe wewnętrzne – występują we wszystkich przestrzeniach
międzyŜebrowych. Biorą udział w obniŜaniu Ŝeber. SA czynne przy kaszlu i kichaniu. Są
mięśniami wydechowymi,

–

m. poprzeczny klatki piersiowej – znajduje się po wewnętrznej stronie mostka.
Przyczepia się do mostka i Ŝeber od II do VI. NaleŜy do mięśni wydechowych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

przepona  (diaphragma)  –  główny  mięsień  wdechowy.  W  czasie  skurcz  przepona
spłaszcza  się.  Powoduje  to  powiększenie  pionowego  wymiaru  klp  i  rytmiczne  zmiany
ciśnienia  klp  i  j.  brzusznej.  RóŜnica  ciśnień  umoŜliwia  oddychanie.  Z  przeponą
współpracują  mięśnie  międzyŜebrowe  zewnętrzne,  mm.  piersiowe  większy  i  mniejszy
oraz m. zębaty przedni.

Mięśnie grzbietu

Mięśnie grzbietu dzielą się na trzy warstwy: 1) powierzchowną, 2) pośrednią, 3) głęboką.

Mięśnie powierzchowne grzbietu.

Przyczepy tych mięśni znajdują się na kościach obręczy kończyny górnej i na kości

ramiennej oraz na wyrostkach kolczystych kręgów. Do tej grupy mięśni naleŜą:
–

m. czworoboczny – rozciąga się od kości potylicznej do okolicy lędźwiowej. Przyczepia
się  do  kości  potylicznej,  do  wyrostka  kolczystego  7  kręgu  szyjnego,  do  wyrostków
kolczystych  wszystkich  kręgów  piersiowych,  do  końca  barkowego  obojczyka,  do
wyrostka  barkowego  i  do  grzebienia  łopatki.  Skurcz  wszystkich  części  mięśnia  pociąga
obręcz  barkową  ku  tyłowi.  Samodzielny  skurcz  części  zstępującej  mięśnia  unosi  obręcz
barkową  ku  górze  i  przeciwdziała  opadaniu  barku  pod  wpływem  cięŜaru.  Samodzielny
skurcz części poprzecznej zbliŜa łopatkę do kręgosłupa. Skurcz części wstępującej obniŜa
bark,

–

m. najszerszy grzbietu – największy z powierzchownych m. grzbietu. Wszystkie części
mięśnia  biegną  ku  górze  i  bokowi  do  dołu  pachowego.  Rozpoczyna  się  na  wyrostkach
kolczystych  sześciu  dolnych  kręgów  piersiowych,  wyrostkach  kolczystych  kręgów
lędźwiowych, kości krzyŜowej, i grzebieniu biodrowym. Kończy się na grzebieniu guzka
mniejszego  kości  ramiennej.  Kształtuje  ruchy  w  obrębie  ramienia.  Wspomaga  czynność
wdechową i wydechową. Zwany teŜ „mięśniem kaszlu”,

–

mm.  równoległoboczny  mniejszy  i  większy  –  pokryte  m.  czworobocznym.  Tworzą
czworokątną  płytkę  rozpiętą  między  wyrostkami  kolczystymi  6  i  7  kręgu  szyjnego
i 4 pierwszych  piersiowych  a  brzegiem  przyśrodkowym  łopatki.  ZbliŜają  łopatkę  do
kręgosłupa,

–

m. dźwigacz łopatki – unosi łopatkę ku górze.

Mięśnie pośrednie grzbietu:
–

mm. zębate tylne górny i dolny: górny - unoszenie Ŝeber (m. wdechowy), dolny –
obniŜanie Ŝeber (m. wydechowy).

Mięśnie głębokie grzbietu: kształtują ruchy kręgosłupa.

Mięśnie brzucha

Mięśnie brzucha tworzą przednią i boczne ściany jamy brzusznej. Wypełniają lukę

kośćca między klatką piersiową a miednicą, zwaną rozstępem mostkowo- łonowym kośćca i
tworzą w stanie napięcia wytrzymałą na uraz powłokę, równającą się wytrzymałości kośćca.
Rola ochronna ustaje z chwilą zwiotczenia mięśni.
Mięśnie  brzuszne  brzucha  są  mięśniami  wydechowymi  i  pod  tym  względem  są
antagonistami  przepony.  Łącznie  z  przeponą  i  mm.  krocza  stwarzają  podczas  skurczu
tłocznię  brzucha  odgrywającą  waŜną  rolę  przy  czynnościach  fizjologicznych.  Skurcz
obustronny  mm.  brzucha  powoduje  zgięcie  kręgosłupa  ku  przodowi,  napięcie  tych  mięśni
hamuje  zginanie  kręgosłupa  ku  tyłowi.  Skurcz  jednostronny  mm.  brzucha  wywołuje  boczne
zgięcie  kręgosłupa.  Od  wyrostka  mieczykowatego  do  spojenia  łonowego  ciągnie  się  kresa
biała, oddzielająca mięsnie brzucha prawej i lewej strony.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do tej grupy mięśni naleŜą:
–

m.  prosty  brzucha  –  połoŜony  jest  symetrycznie  po  obu  stronach  kresy  białej.  Na
przebiegu  włókien  mięśniowych  znajduje  się  szereg  wstawek  łącznotkankowych,
zwanych  smugami  ścięgnistymi.  Jest  silnym  zginaczem  tułowia,  wzmacnia  powłoki
brzuszne, tworzy tłocznię brzuszna,

–

m. skośny zewnętrzny brzucha – płaski, największy m. powłok brzucha. Działając
jednostronnie obraca tułów w kierunku przeciwnym, zgina i pochyla go ku bokowi.
Obustronny skurcz mięśni wzmaga tłocznię brzuszną, zgina kręgosłup ku przodowi,

–

m. skośny wewnętrzny brzucha – leŜy pod m. skośnym zewnętrznym. Rozciąga się od
kresy białej do grzebienia biodrowego i powięzi piersiowo- lędźwiowej. Mięsień zgina,
pochyla i obraca tułów ku swojej stronie. Skurcz obustronny wzmaga tłocznię brzuszną,

–

m. poprzeczny brzucha – leŜący najgłębiej (pod m. skośnym wewnętrznym), przyczepia
się do powięzi piersiowo-grzbietowej i biegnie do kresy białej. Poprzeczny przebieg jego
włókien powoduje, Ŝe jego skurcz zwiększa tłocznię brzuszną.

Więzadło  pachwinowe  –  to  łącznotkankowy  powrózek  biegnący  od  kolca  przedniego
górnego  kości  biodrowej  do  guzka  łonowego.  Rozcięgna  mięśni  brzucha  wplatają  się  w  to
więzadło,  tworząc  ponad  nim  szczelinowatą  przestrzeń,  zwaną  kanałem  pachwinowym.
Kanał  pachwinowy  biegnie  równolegle  do  więzadła  pachwinowego.  Zaopatrzony  jest
w pierścień  pachwinowy  głęboki  i  powierzchowny.  Przez  kanał  pachwinowy  przechodzi
u męŜczyzn  powrózek  nasienny,  a  u  kobiet  –  więzadło  obłe  macicy.  WzdłuŜ  kanału  mogą
przedostawać się do moszny i pod skórę trzewia (jelita, sieć), tworząc przepukliny.

Naczynia tułowia

Aorta – tętnica główna
W jej przebiegu wyróŜnia się: część wstępująca,

łuk aorty i część zstępującą.

Część wstępująca
Od części tej odchodzą: tętnica wieńcowa prawa, tętnica wieńcowa lewa.
Łuk aorty
Od części tej odchodzą trzy pnie tętnicze, które zaopatrują głowę, szyję, kończyny górne.

Po stronie prawej: pień ramienno – głowowy.
Po stronie lewej: t. szyjna wspólna lewa, t. podobojczykowa lewa.

Pień ramienno – głowowy na wysokości stawu mostkowo – obojczykowego dzieli się

na: tętnicę szyjną wspólną prawą, tętnicę podobojczykową prawą.

Tętnica podobojczykowa
Do jej obszaru naczyniowego naleŜą: część szyjna rdzenia kręgowego, tyłomózgowie,

ródmózgowie, płaty potyliczne, ucho wewnętrzne, część trzew szyi, górna i przednia część

klp. Gałęzie tętnicy podobojczykowej to: t. kręgowa, t. podstawna, t. tylna mózgu.
Doszedłszy do I Ŝebra przechodzi w t. pachową.

Tętnica pachowa
Zaopatruje ścianę klp., mięśnie barku, mięśnie ramienia.

Gałęzie t. pachowej: t. piersiowa najwyŜsza, t. piersiowo – barkowa, t. piersiowa boczna,
t. podłopatkowa, t. okalająca ramię przednia i tylna.

Aorta piersiowa
Przebiega w śródpiersiu tylnym klatki piersiowej. Rozpoczyna się na wysokości III – IV

kręgu piersiowego i kończy na poziomie XII piersiowego. Po przejściu przez rozwór aortowy
przepony aorta piersiowa otrzymuje nazwę aorty brzusznej.
Gałęzie aorty piersiowej trzewne: gg. oskrzelowe, przełykowe, śródpiersiowe, osierdziowe.
Gałęzie aorty piersiowej ścienne: tt. przeponowe górne, tt. międzyŜebrowe tylne,
tt. podŜebrowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Część brzuszna aorty

Biegnie na powierzchni przedniej kręgów lędźwiowych. Sięga od rozworu aortowego

przepony do IV kręgu lędźwiowego. Na tej wysokości znajduje się rozdwojenie aortowe na
dwie tt. biodrowe. OdróŜnia się gałęzie ścienne i trzewne aorty brzusznej.

Parzyste gałęzie ścienne zaopatrujące kości, mięśnie i skórę ściany brzucha to:

tt. przeponowe dolne, tt. lędźwiowe.

Parzyste gałęzie trzewne odŜywiające głównie narządy układu moczowo – płciowego to:

t. nadnerczowa środkowa, t. nerkowa, t. jądrowa, t. jajnikowa.

Nieparzyste gałęzie trzewne odŜywiające narządy układu pokarmowego począwszy od

części brzusznej przełyku aŜ do odbytnicy to: pień trzewny (jest naczyniem krótkim i grubym
(15–20 mm), dzieli się na trzy gałęzie: t. Ŝołądkową lewą, t. wątrobową wspólną,
t. śledzionową tętnice te zaopatrują Ŝołądek, dwunastnicę, wątrobę, trzustkę i śledzionę),
t. krezkowa górna, t. krezkowa dolna.

Tętnica biodrowa wspólna unaczynia narządy miednicy, a oprócz tego jest głównym

naczyniem zaopatrującym kończynę dolną.
Początek na wysokości IV kręgu lędźwiowego, koniec w miejscu podziału na t. biodrową
zewnętrzną i wewnętrzną. Miejsce to leŜy na wysokości stawu krzyŜowo – biodrowego.

Tętnica biodrowa wewnętrzna – a. iliaca interna

Zaopatruje ściany i trzewia miednicy, części płciowe zewnętrzne, okolicę kroczową oraz
część tylno – przyśrodkową uda.

śyły klatki piersiowej i kręgosłupa

Do Ŝył klatki piersiowej zalicza się:
–

Ŝyłę  główną  górną.  śyła  ta  jest  wielkim  nieparzystym  pniem,  do  którego  spływa  krew
wszystkich  Ŝył  górnej  nadprzeponowej  połowy  ciała  (z  wyjątkiem  serca).  Obszar
drenowania  obejmuje  głowę,  szyję,  kończyny  górne  i  klatkę  piersiową.  PołoŜona  jest
w śródpiersiu przednim. Powstaje ze zlania się obu ŜŜ. ramienno-głowowych. Uchodzi do
przedsionka prawego,

–

Ŝyły ramienno-głowowe przyjmuje naczynia Ŝylne kończyny górnej oraz szyi i głowy.
Powstają z połączenia Ŝ. szyjnej wewnętrznej i Ŝ.

podobojczykowej. Posiada liczne

dopływy szyjne (Ŝ. tarczowa dolna, Ŝ. kręgowa, z. szyjna głęboka, Ŝ. szyjna zewnętrzna),
dopływy

klp

(ŜŜ.

piersiowe

wewnetrzne,

ŜŜ

osierdziowo-przeponowe,

międzyŜebrowa górna),

–

Ŝyły skórne przedniej ściany tułowia,

–

Ŝyły nieparzyste (Ŝ. nieparzysta, Ŝ. nieparzysta krótka),

–

Ŝyły kręgosłupa (sploty Ŝylne kręgosłupa zewnętrzne i wewnętrzne.

śyły brzucha i miednicy
–

śyła główna dolna spływa do niej z wszystkich Ŝył podprzeponowej połowy ciała.
Powstaje ze zlania się ŜŜ. biodrowych, przeponowych dolnych, wątrobowych,
lędźwiowych, nerkowych, nadnerczowej prawej, jądrowej prawej, jajnikowej prawej,

–

śyły biodrowe wspólne,

–

śyły biodrowe zewnętrzne,

–

śyły biodrowe wewnętrzne,

–

śyła wrotna wątroby powstaje z trzech dopływów początkowych: Ŝ. krezkowej górnej,
Ŝ

. krezkowej dolnej oraz z Ŝ. śledzionowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

śyły serca

Uchodzą do prawego przedsionka za pośrednictwem zatoki wieńcowej. Dopływy zatoki

wieńcowej: Ŝ. sercowa wielka, Ŝ. sercowa mała, Ŝ. sercowa średnia, Ŝ. tylna komory lewej,
Ŝ

. skośna przedsionka lewego.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Z jakich kości składa się klatka piersiowa?

Jak zbudowany jest kręgosłup?

Jakie fizjologiczne wygięcia wyróŜniamy w kręgosłupie?

Jak dzielą się Ŝebra?

Ile jest par poszczególnych Ŝeber?

Jak zbudowany jest mostek?

Na jakie grupy dzielą się mięsnie tułowia?

Jakie grupy mięśni wyróŜniamy na tułowiu?

Jakie mięśnie występują w obrębie klatki piersiowej?

10.

Jakie mięśnie występują w obrębie brzucha?

11.

Jakie mięśnie występują w obrębie grzbietu?

12.

Na czym polega czynność poszczególnych grup mięśniowych?

13.

Jakie duŜe naczynia krwionośne przebiegają w obrębie tułowia?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opisz konstrukcję klatki piersiowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiając kości klatki piersiowej lub
skorzystać z tablic i modelu kośćca znajdującego się w pracowni anatomicznej ,

odszukać w materiałach dydaktycznych treści dotyczące budowy klatki piersiowej,

wyodrębnić kości tworzące rusztowanie kostne klatki piersiowej,

w układzie tabelarycznym lub za pomocą mapy myśli zapisać nazwy kości i ich
elementy,

wyjaśnić pojęcie - łuk Ŝebrowy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

arkusze papieru,

−

tablice, modele, atlasy przedstawiające układ szkieletowy człowieka,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Opisz budowę kręgosłupa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiając kręgosłup lub skorzystać
z tablic i modelu kośćca znajdującego się w pracowni anatomicznej,

odszukać w materiałach dydaktycznych treści dotyczące budowy kręgosłupa,

na karcie do ćwiczeń zaznaczyć odcinki kręgosłupa i podać liczbę kręgów tworzących te
odcinki,

wyjaśnić co to jest kifozy i lordoza,

określić sposób łączenia się poszczególnych elementów kręgosłupa.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tablice, modele, atlasy przedstawiające układ szkieletowy człowieka,

−

karta do ćwiczeń – schemat kręgosłupa,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj połoŜenie mięśni w obrębie klatki piersiowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące mięśni klatki piersiowej,

dokonać analizy połoŜenia poszczególnych mięśni i ich przyczepów,

określić zakres ruchów danej grupy mięśniowej,

zapisać nazwy poszczególnych mięśni.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, flamastry,

–

atlasy anatomiczne, tablice muskulatury człowieka, model muskulatury człowieka,

–

poradnik dla ucznia,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.6.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

nazwać kości klatki piersiowej?

scharakteryzować budowę kręgosłupa?

rozróŜnić fizjologiczne krzywizny kręgosłupa?

określić budowę Ŝeber?

określić budowę mostka?

dokonać podziału mięśni tułowia?

scharakteryzować mięśnie klatki piersiowej?

scharakteryzować mięśnie brzucha?

scharakteryzować mięśnie grzbietu?

10.

określić czynność poszczególnych grup mięśniowych?

11.

rozróŜnić naczynia krwionośne zlokalizowane w obrębie tułowia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.

Układ krąŜenia

4.7.1. Materiał nauczania

Układ krąŜenia zbudowany jest z dwu zasadniczych elementów: serca i naczyń

krwionośnych  (tętnic,  Ŝył  i  naczyń  włosowatych).  Zadaniem  układu  krąŜenia  jest
transportowanie  krwi  -  zawierającej  niezbędne  dla  organizmu  składniki  odŜywcze  (głównie
glukozę,  aminokwasy  i  tłuszcze)  oraz  tlenu,  niezbędnego  do  spalania  niektórych  z  tych
związków. Krew transportuje teŜ hormony, uwalniane do niej przez układ dokrewny, a takŜe
komórki układu immunologicznego i przeciwciała.

Serce

Serce jest narządem ośrodkowym układu krąŜenia. PołoŜone jest w części środkowej

jamy  klatki  piersiowej.  Pełni  rolę  pompy  ssąco-tłoczącej.  Zbudowane  jest  z  mięśnia
poprzecznie  prąŜkowanego  sercowego.  Dookoła  objęte  jest  workiem  surowiczym  zwanym
osierdziem.  MoŜna  odróŜnić  podstawę  serca,  wierzchołek,  zwany  koniuszkiem  i  trzy
powierzchnie: mostkowo-Ŝebrową, przeponową i płucną. Podstawa skierowana jest ku górze,
ku tyłowi i w stronę prawa. Koniuszek ku dołowi, do przodu i w stronę lewą. Większa część
serca  leŜy  po  stronie  lewej,  a  tylko  1/3  po  stronie  prawej.  Serce  dzieli  się  na  dwie  połowy:
serce  prawe  i lewe.  Struktury  te  oddzielone  są  od  siebie  przegrodą  międzyprzedsionkową
i międzykomorową. KaŜda z połówek serca dzieli się na dwie części: przedsionek i komorę.
WyróŜniamy  prawą  komorę  i  prawy  przedsionek  oraz  lewą  komorę  i  lewy  przedsionek.
Przedsionki  przegrodzone  są  od  komór  zastawkami  przedsionkowo-komorowymi,  nie
pozwalającymi na cofanie się krwi. W prawym ujściu przedsionkowo – komorowym znajduje
się  zastawka  trójdzielna  w  lewym  zastawka  dwudzielna  (mitralna).  Zastawki  znajdują  się
takŜe pomiędzy komorami a wychodzącymi z nich tętnicami (aortalna i pnia płucnego).
Z  sercem  łączą  się  duŜe  naczynia  krwionośne.  Z  lewej  komory  wychodzi  aorta,  z  prawej
komory wychodzi pień płucny.
Krew z całego organizmu zbierają Ŝyły, z których największe uchodzą do serca: do prawego
przedsionka uchodzą Ŝyły główna górna i główna dolna oraz zatoka wieńcowa, natomiast do
lewego przedsionka cztery Ŝyły płucne.
Ś

ciana serca ma budowę trójwarstwową; składa się z warstwy wewnętrznej wsierdzia,

rodkowej głównie mięśniowej- śródsierdzia oraz z warstwy zewnętrznej nasierdzia.

W sródsierdziu znajdują się ponadto szkielet serca i układ bodźco-przewodzący serca.

Układ bodźco-przewodzący

Układ ten reguluje rytmiczne ruchy serca, prawidłowa kolejność skurczów przedsionków

i komór.  Składa  się  on  z  węzła  zatokowo-przedsionkowego,  węzła  przedsionkowo-
-komorowego  i  odchodzącego  od  niego  pęczka  Hissa  dzielącego  się  na  dwie  gałęzie,
kończące się włóknami Purkinjego w mięśniu komór.

Cykl pracy serca

Na rytmiczną pracę serca składają się trzy następujące po sobie fazy: skurcz, rozkurcz

i pauza.

Tętno to rytmiczne rozciąganie naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmianami

ciśnienia  krwi  w  następstwie  skurczów  i  rozkurczów  komór  serca.  Skurcz  komór  serca
powoduje  powstanie  tzw.  fali  tętna  w  tętnicach.  Częstością  tętna  nazywamy  ilość  uderzeń
serca  na  minutę.

Częstotliwość tętna u człowieka zaleŜy od wieku, wysiłku fizycznego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

stanów emocjonalnych. U dorosłych fizjologiczna ilość uderzeń na minutę wynosi ok. 60–80,
u dzieci 90–140/minutę. Poza częstotliwością tętno naleŜy określić napięcie tętna oraz
miarowość.

Ciśnienie krwi jest mierzone celem określenia jaka jest jego skurczowa i rozkurczowa

wartość. Wartość ciśnienia skurczowego zaleŜy od rzutu serca i elastyczności tętnic. Ciśnienie
rozkurczowe zaleŜne jest od oporu naczyń obwodowych. Zmierzone wartości ciśnienia krwi
zapisujemy w postaci: RR x/y mmHg, gdzie „x” to wartość ciśnienia skurczowego a „y” jest
wartością ciśnienia rozkurczowego. Zapis RR 120/80 mmHg oznacza, Ŝe pacjent ma ciśnienie
skurczowe równe 120 mmHg i rozkurczowe równe 80 mmHg.

Naczynia wieńcowe serca

WyróŜniamy dwie główne tętnice wieńcowe, które odchodzą od aorty wstępującej. Jest to

lewa i prawa tętnica wieńcowa. Tętnice wieńcowe zaopatrują wyłącznie ścianę serca.
Krew Ŝylna ze ścian serca odprowadzana jest do zatoki wieńcowej, która uchodzi do prawego
przedsionka. Naczynia Ŝylne serca to: Ŝyła serca wielka, Ŝyła serca średnia, Ŝyła serca mała.

Unerwienie serca

Serce jest bogato unerwione przez włókna układu autonomicznego (splot sercowy).

Wpływ układu nerwowego na czynność serca przejawia się w zmianie siły jego skurczów,
częstotliwości skurczów, przewodzenia stanu czynnego, i pobudliwości.

Ośrodki kontrolujące krąŜenie krwi

Kontrola krąŜenia krwi w organizmie realizowana jest za pośrednictwem ośrodków

w centralnym  układzie  nerwowy.  Neurony  ośrodka  sercowego  znajdują  się  w  róŜnych
strukturach układu nerwowego. Dzielą się na neurony (ośrodki) przyspieszające i zwalniające
akcje serca. Ośrodek przyspieszający znajduje się w części piersiowej rdzenia kręgowego na
poziomie  Th1-Th5.  Ośrodek  zwalniający  pracę  serca  zlokalizowany  jest  w  rdzeniu
przedłuŜonym.  Ośrodek  naczynioruchowy  składający  się  z  części  zwęŜającej  naczynia
i rozszerzającej naczynia krwionośne znajduje się w rdzeniu przedłuŜonym.

Naczynia krwionośne tworzą zamknięty system składający się z tętnic, naczyń

włosowatych i Ŝył. Naczynia łącząc się z sercem tworzą krwioobiegi duŜy i mały (płucny).
Podczas  kaŜdego  skurczu  komór  serca  komora  lewa  tłoczy  krew  utlenowaną  do  aorty  i  na
obwód  naszego  ciała.  Jednocześnie  komora  prawa  tłoczy  taką  samą  objętość  krwi
odtlenowanej  do  krąŜenia  małego  za  pośrednictwem  tętnicy  płucnej.  W  czasie  obiegu  przez
naczynia  krąŜenia  duŜego  krew  oddaje  tlen  tkankom  i  odbiera  od  nich  dwutlenek  węgla,
a następnie  wraca  do  prawego  przedsionka  za  pośrednictwem  Ŝył  krąŜenia  duŜego;  Ŝyły
głównej  górnej  i  dolnej.  W  tym  samym  czasie  taka  sama  objętość  krwi  przepływając
naczyniami  krąŜenia  małego  pobiera  tlen  w  pęcherzykach  płucnych  i  oddaje  dwutlenek
węgla. Krew utlenowana wraca Ŝyłami płucnymi do lewego przedsionka.

Krwioobieg duŜy

Rozpoczyna się w lewej komorze, skąd krew natleniona wpływa do aorty. Rozgałęzia się

ona  na  mniejsze  tętnice,  a  te  z  kolei  na  naczynia  włosowate,  które  dostarczają  krew  do
narządów ciała. Od aorty wstępującej odchodzą naczynia zaopatrujące w krew serce. Od łuku
aorty  odchodzą naczynia zaopatrujące w krew  głowę i kończyny  górne.  Od aorty piersiowej
tętnice  odchodzą  do  oskrzeli,  przełyku,  śródpiersia  i  ścian  klatki  piersiowej.  Od  aorty
brzusznej  odchodzą  tętnice  zaopatrujące  w  krew  Ŝołądek,  wątrobę,  śledzionę,  jelita,  narządy
rozrodcze.  Najdrobniejsze  tętnice  przechodzą  w  sieć  naczyń  włosowatych,  które  wnikają  do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

tkanek. Tam dochodzi oddanie tlenu i składników odŜywczych oraz pobrania dwutlenku
węgla. Następnie krew odpływa systemem Ŝył, kierując się do serca. Drobne Ŝyły zbierają się
w Ŝyły główne: górną i dolną, które uchodzą do prawego przedsionka. Do prawego
przedsionka uchodzą teŜ Ŝyły serca.

Krwioobieg mały

Rozpoczyna się w prawej komorze, do której napływa krew Ŝylna z prawego

przedsionka.  Skurcz  komory  tłoczy  krew  do  pnia  płucnego,  który  rozgałęzia  się  na  tętnice
płucne  prawą  i lewa.  W  płucach  dzielą  się  one  na  coraz  drobniejsze  tętnice,  przechodzące
w naczynia  włosowate,  które  oplatają  pęcherzyki  płucne.  Tam  zachodzi  wymiana  gazowa.
Natleniona  krew  wraca  czterema  Ŝyłami  płucnymi  do  lewego  przedsionka,  a  stąd  do  lewej
komory.

Śledziona

ledziona pełni funkcje zbiornika krwi, wytwarza część limfocytów, reguluje ilość

granulocytów krąŜących we krwi, współdziała w rozpadzie erytrocytów i płytek krwi, bierze
udział w biosyntezie przeciwciał, magazynuje czynnik VIII krzepnięcia krwi. PołoŜona jest
wewnątrzotrzewnowo w lewej okolicy podŜebrowej, przykryta przez lewy łuk Ŝebrowy.
W

ledzionie wyróŜnia się koniec tylny oraz koniec przedni, powierzchnię przeponową

i powierzchnię  trzewną  na  której  znajduje  się  wnęka  śledziony.  Obie  powierzchnie  łączą  się
brzegiem  górnym  i  dolnym.  Śledziona  otoczona  jest  dwiema  błonami:  błoną  surowiczą
i błoną włóknistą z która łączą się beleczki śledziony. Przestrzenie między beleczkami a błoną
włóknistą  wypełnia  tkanka  łączna  siateczkową  tworząca  miazgę  śledziony.  Śledziona
unaczyniona jest przez tętnicę śledzionową. Odprowadzanie krwi z odbywa się poprzez Ŝyłę
ś

ledzionową. Unerwienie śledziony jest autonomiczne.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie narządy wchodzą w skład układu krąŜenia?

Jaka rolę w organizmie człowieka pełni układ krąŜenia?

Jak połoŜone jest serce w klatce piersiowej?

Jak zbudowane są ściany serca?

Jakie naczynia łączą się z sercem?

Jakie zastawki znajdują się w sercu i gdzie są połoŜone?

Jaka jest rola zastawek serca?

Jak zbudowany jest układ bodźco-przewodzący i jaka jest jego rola?

Z jakich faz składa się cykl pracy serca?

10.

W jaki sposób krew dociera do mięśnia sercowego?

11.

Co to jest ciśnienie krwi i jaka jest prawidłowa jego wartość?

12.

Na czym polega zjawisko tętna i jaka jest prawidłowa jego wartość?

13.

Jakie ośrodki nerwowe kontrolują prace układu krąŜenia i gdzie są połoŜone?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj budowę serca.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiając serce, skorzystać z tablic
i modelu serca znajdującego się w pracowni anatomicznej, programu komputerowego
„Ciało człowieka”,

określić lokalizację serca,

opisać wygląd zewnętrzny serca i wskazać na schemacie lub modelu poszczególne części
serca,

określić a jakich elementów zbudowana jest ściana serca,

dokonać podziału serca na jamy i wskazać je na schemacie lub modelu serca,

nazwać zastawki serca, wskazać ich połoŜenie i określić ich rolę,

nazwać i wskazać na modelu naczynia krwionośne łączące się z poszczególnymi jamami
serca,

wskazać na modelu serca naczynia naleŜące do krąŜenia wieńcowego serca.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

atlasy anatomiczne,

−

tablice przedstawiające budowę serca,

−

model serca,

−

program komputerowy „Ciało człowieka”,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Przeanalizuj przebieg naczyń tętniczych krwioobiegu duŜego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające krwioobieg duŜy, skorzystać
z tablic znajdujących się w pracowni anatomicznej,

odszukać w Materiale nauczania informacje na temat krwioobiegu duŜego i naczyń
krwionośnych tworzących krwioobiegi,

prześledzić w oparciu o schemat krąŜenia duŜego drogę krwi z lewej komory do prawego
przedsionka,

wskazać poszczególne części aorty,

wypisać w formie „mapy myśli” poszczególne części aorty i naczyń tętniczych
odchodzących od tych części,

wskazać obszary ciała zaopatrywane przez gałęzie aorty wstępującej, łuku aorty, aorty
piersiowej i aorty brzusznej.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

arkusze papieru,

−

atlasy anatomiczne,

−

tablice przedstawiające budowę krwioobiegu duŜego,

−

schemat krwioobiegu duŜego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Wykonaj pomiar ciśnienia tętniczego krwi.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać materiałach dydaktycznych informacje na temat ciśnienia krwi,

wyjaśnić istotę ciśnienia tętniczego krwi,

zapoznać się z algorytmem wykonania pomiaru,

przygotować aparat do pomiaru ciśnienia,

wykonać pomiar ciśnienia u kolegi zgodnie z algorytmem wykonania,

zinterpretować otrzymany wynik.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

algorytm wykonania pomiaru ciśnienia tętniczego krwi,

−

aparat do mierzenia ciśnienia,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 4

Wykonaj pomiar tętna.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat tętna,

wyjaśnić istotę tętna,

zapoznać się z algorytmem wykonania pomiaru tętna,

wybrać tętnice na której moŜna zbadać tętno,

wykonać pomiar tętna u kolegi zgodnie z algorytmem wykonania,

zinterpretować otrzymany wynik.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

algorytm wykonania pomiaru tętna,

−

tablica przedstawiająca tętnice i miejsca w których moŜna zbadać tętno,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić narządy wchodzące w skład układu krąŜenia?

wyjaśnić rolę układu krąŜenia w organizmie człowieka?

określić połoŜenie serca w klatce piersiowej?

przedstawić budowę ściany serca?

określić jakie naczynia łączą się z sercem?

rozróŜnić zastawki serca i wskazać ich połoŜenie?

określić rolę zastawek serca?

wyjaśnić rolę układu bodźco-przewodzącego serca?

wyjaśnić istotę cyklu pracy serca?

10)

wyjaśnić sposób ukrwienia mięśnia sercowego?

11)

wyjaśnić zjawisko ciśnienia krwi i tętna?

12)

wskazać naczynia tętnicze na których moŜna zbadać tętno?

13)

zmierzyć tętno i ciśnienie krwi?

14)

określić wpływ układu nerwowego na prace układu krąŜenia?

15)

scharakteryzować krąŜenie duŜe?

16)

scharakteryzować krąŜenia małe?

17)

opisać budowę śledziony?

18)

wyjaśnić rolę śledziony?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.

Budowa i czynność układu nerwowego

4.8.1. Materiał nauczania

Układ nerwowy zapewnia organizmowi łączność ze światem zewnętrznym, odbiera

z niego  informacje  za  pośrednictwem  narządów  zmysłów,  zarządza  narządem  ruchowym,
a takŜe  integruje  czynności  poszczególnych  narządów  i  zapewnia  równowagę  wewnętrzną
organizmu.
Podstawowym  elementem  układu  nerwowego  jest  komórka  nerwowa  (neuron).  W  obrębie
komórki  nerwowej  wyróŜnia  się  ciało  komórki  nerwowej  i  dwa  rodzaje  wypustek:  aksony
i dendryty. Aksony przenoszą informacje z ciała komórki do innych komórek nerwowych lub
narządów  wykonawczych  (efektorów),  dendryty  natomiast  przekazują  pobudzenia  do  ciała
komórki nerwowej. Poszczególne komórki nerwowe łączą się ze sobą poprzez synapsy, które
pośredniczą  w  przekazywaniu  informacji.  Komórkom  nerwowym  towarzyszą  komórki
glejowe, które spełniają funkcje pomocnicze (odŜywcze, izolacyjne, podporowe) w stosunku
do neuronów.

Tabela 2. Podział układu nerwowego

Podział topograficzny

Podział czynnościowy

Układ nerwowy
ośrodkowy
(centralny)

–

Mózgowie

–

Rdzeń kręgowy

Układ nerwowy
somatyczny

–

piramidowy

–

pozapiramidowy

Układ nerwowy
obwodowy

–

12 par nerwów czaszkowych

–

31 par nerwów rdzeniowych

Układ nerwowy
autonomiczny

–

współczulny

–

przywspółczulny

Tabela 3. Podstawowe pojęcia dotyczące układu nerwowego.

Komórka nerwowa

neuron

Istota szara

skupienie ciał k. nerwowych w cun.

Istota biała

skupienie wypustek k. nerwowych w cun.

Jądro, pole, warstwa, ośrodek

ograniczone skupienie ciał komórek nerwowych w cun.

Droga nerwowa

wiązka wypustek k. nerwowych przebiegająca w cun.

Zwój

skupienie ciał komórek nerwowych poza cun.

Nerw

wiązka wypustek k. nerwowych przebiegająca poza cun.

Splot nerwowy

wiązka nerwów oraz występujące między nimi zespolenia.

Synapsa

miejsce styku dwóch neuronów.

Czynność odruchowa

odbieranie bodźców i adekwatne reagowanie na nie.

Łuk odruchowy

droga impulsu od receptora do efektora.

Mózgowie jest to część ośrodkowego układu nerwowego połoŜona wewnątrz jamy czaszki.
WyróŜnia się podział topograficzny i rozwojowy mózgowia.

Tabela 4. Podział mózgowia

Podział topograficzny

Podział rozwojowy

–

Mózg

–

Pień mózgu

–

MóŜdŜek

–

Kresomózgowie

–

Międzymózgowie

–

ródmózgowie

–

Tyłomózgowie

–

Rdzeniomózgowie

Kresomózgowie składa się z półkul mózgu, które zawierają istotę szara i białą oraz jąder

podstawy. W półkulach znajdują się komory boczne. Półkule są oddzielone przez szczelinę

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

podłuŜną  mózgu  i  sierp  mózgu.  Połączone  są  przez  ciało  modzelowate.  Na  półkuli
wyróŜniamy trzy powierzchnie: górno-boczną, przyśrodkowa i dolną. Ponadto występują trzy
bieguny:  czołowy,  skroniowy  i  potyliczny.  Półkule  zawierają  sześć  płatów:  czołowy,
ciemieniowy, skroniowy, potyliczny, wyspowy i limbiczny. Płaty podzielone są bruzdami na
zakręty.  W  korze  mózgu  moŜna  wyróŜnić  szereg  pół  o  odrębnej  budowie  (pola
cytoarchitektoniczne).

Funkcje kory mózgu związane są między innymi ze świadomym odczuwaniem,

planowaniem ruchów, procesami poznawczymi, pamięcią, emocjami i mową.
Istota białą półkul tworzą włókna nerwowe, które dzielimy na:
–

włókna nerwowe kojarzeniowe, zespalające poszczególne części mózgu w obrębie tej
samej półkuli,

–

włókna nerwowe spoidłowe, zespalające ze sobą struktury odrębnych półkul (ciało
modzelowate),

–

włókna nerwowe rzutowe, zespalające mózg ze strukturami połoŜonymi w pniu mózgu
i rdzeniu kręgowym.

Komory boczne półkul mózgowych. Komory boczne są to jamy półkuli mózgu, zawierają
płyn mózgowo-rdzeniowy i splot naczyniówkowy, łączą się z komorą trzecią.

Międzymózgowie zbudowane jest z: nadwzgórza, wzgórza, podwzgórze, niskowzgórza
i komory III.
–

wzgórze jest największym skupiskiem istoty szarej międzymózgowia. W obrębie
wzgórza moŜna rozróŜnić wiele jąder. Stanowi waŜny ośrodek przekaźnikowy w drogach
ze wszystkich rodzajów receptorów (z wyjątkiem węchu) do kory mózgu, który moduluje
informacje czuciowe oraz w duŜej mierze decyduje o ich dotarciu do świadomości.
Ponadto wpływa na funkcje ruchowe.

–

podwzgórze  jest  strukturą,  połoŜona  brzusznie  do  wzgórza.  Spełnia  wiele  zadań
związanych  z  homeostaza  organizmu.  Składa  się  z  jąder,  które  mają  połączenie  ze
wszystkimi obszarami ośrodkowego układu nerwowego. Podwzgórze integruje czynność
układu  autonomicznego  oraz  nadzoruje  układ  wydzielania  wewnętrznego.  Ponadto
ośrodki  podwzgórza  uczestniczą  w regulacji  rytmów  dobowych,  snu  i  czuwania,
wpływają na zachowania emocjonalne i sterują reakcjami obronnymi na stres.

Śródmózgowie jest to krótki i wąski odcinek pnia mózgu, leŜący we wcięciu namiotu

oraz  przykryty  od  tyłu  półkulami  mózgu  i  móŜdŜkiem.  Śródmózgowie  pośredniczy
w odruchach słuchowych i wzrokowych, zawiera jądra nerwów czaszkowych, które unerwiają
mięśnie zewnętrzne gałki ocznej, w górnej części zawiera ośrodek skojarzonego spojrzenia ku
górze,  zawiera  istotę  czarną,  mającą  połączenie  z  jądrami  kresomózgowia,  odgrywającą
waŜną  rolę  w  regulacji  czynności  dowolnej  mięśni,  zawiera  jądro  czerwienne,  które  daje
początek  drogom  zstępującym  do  rdzenia  kręgowego  oraz  wstępującym  do  wzgórza.  We
wnętrzu śródmózgowia przebiega wodociąg mózgu.

Most ma kształt nieregularnego sześcianu o silnie uwypuklonej powierzchni brzusznej

i bardziej  płaskiej  powierzchni  grzbietowej.  PołoŜony  jest  między  śródmózgowiem
a rdzeniem  przedłuŜonym.  Z  boku  most  przechodzi  w  konar  środkowy  móŜdŜku  (boczne
przedłuŜenie mostu). Na pograniczu mostu i tworów sąsiednich wychodzą z mózgowia nerwy
czaszkowe: trójdzielny, odwodzący, twarzowy, przedsionkowo – ślimakowy.
W  moście,  oprócz  przebiegających  licznych  dróg  łączących  ośrodki  leŜące  na  niŜszych
i wyŜszych  poziomach  układu  nerwowego,  znajdują  się  jądra  mostu,  których  główna  rola
polega na przekazywaniu do móŜdŜku informacji z kory mózgu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rdzeń przedłuŜony (rdzeniomózgowie) rozciąga się od skrzyŜowania piramid do

bruzdy dolnej mostu. Przez rdzeń przedłuŜony przebiegają wszystkie impulsy, idące z mózgu
do  rdzenia  kręgowego  i  odwrotnie.  Na  jego  powierzchni  brzusznej  przebiega  szczelina
pośrodkowa  przednia,  od  której  bocznie  leŜy  parzysta  piramida  zawierająca  drogi
piramidowe.  Większość  włókien  tej  drogi  przechodzi  na  druga  stronę,  tworząc  w  dolnym
odcinku  rdzenia  przedłuŜonego  skrzyŜowanie  piramid.  Bocznie  od  piramid  znajduje  się
oliwka.  Na  powierzchni  grzbietowej  zlokalizowanych  jest  kilka  bardzo  istotnych  ośrodków
nerwowych.  Jądra  smukłe  i  klinowate,  leŜące  w  przedłuŜeniu  sznurów  tylnych  rdzenia
kręgowego,  stanowi  ośrodek  przekaźnikowy  w  drodze  do  wzgórza.  Jądro  oliwki  przekazuje
informacje  do  móŜdŜku.  W  rdzeniu  przedłuŜonym  znajdują  się  tez  jądra  nerwów
czaszkowych.  W  tworze  siatkowatym  rdzenia  przedłuŜonego  zlokalizowane  są  ośrodki
autonomiczne.  Są  to:  ośrodek  naczynioruchowy,  oddechowy,  połykania,  wymiotny,  kaszlu
ssania, kichania.

MóŜdŜek jest połoŜony w dole tylnym czaszki. Jest umocowany do pnia mózgu przez

trzy konary móŜdŜku, przez które, przebiegają drogi doprowadzające i odprowadzające
informacje. Oddzielony jest od płatów potylicznych i skroniowych przez namiot móŜdŜku. Na
powierzchni zewnętrznej zawiera zakręty i szczeliny.

Do móŜdŜku dochodzą informacje czuciowe z rdzenia kręgowego i ruchowe z kory

mózgowej  oraz  dotyczące  równowagi  z  narządu  przedsionkowego  w  uchu  wewnętrznym.
Dzięki integracji sygnałów z tych źródeł móŜdŜek wpływa na planowanie ruchów, jak i na ich
wykonanie,  kontroluje  napięcie  mięśniowe,  reguluje  postawę  ciała  oraz  koordynuje  ruchy
głowy i gałek ocznych. Uczestniczy teŜ w procesach uczenia się ruchów. Odgrywa takŜe rolę
w  niektórych  procesach  poznawczych  i  związanych  z  mową.  Składa  się  z  robaka,  który
stanowi wąską część środkową, oraz dwóch półkul. Powierzchnia móŜdŜku jest pofałdowana
i podzielona  licznymi  szczelinami  i  bruzdami  na  płaty,  płaciki,  i  zakręty.  Istota  szara
zgromadzona  jest  na  powierzchni,  gdzie  tworzy  korę  móŜdŜku.  Pod  powierzchnią  kory
znajduje się istota biała a w niej zlokalizowane są jądra móŜdŜku.

Rdzeń kręgowy stanowi dolną część ośrodkowego układu nerwowego. PołoŜony jest

w kanale kręgowym, otoczony jest oponami. Zaczyna się poniŜej skrzyŜowania piramid, na
wysokości otworu wielkiego potylicznego, kończy się stoŜkowato tzw. stoŜkiem rdzeniowym
na wysokości drugiego kręgu lędźwiowego.
W rdzeniu kręgowym wyróŜnia się:
–

część szyjną,

–

część piersiową,

–

część lędźwiową,

–

część krzyŜową,

–

część guziczną.

W miejscach gdzie z rdzeniem łączą się nerwy kończyn występują wrzecionowate zgrubienia
tworzące:
–

zgrubienie szyjne (C3 – Th2),

–

zgrubienie lędźwiowo – krzyŜowe (Th10 – L1).

Na wysokości pierwszych kręgów lędźwiowych (L1 – L2) rdzeń kręgowy zwęŜa się tworząc
stoŜek rdzeniowy, którego przedłuŜeniem jest nić końcowa sięgająca do S2. Jej część
nie  zawierająca  juŜ  tkanki  nerwowej  opuszcza  kanał  kręgowy,  kończąc  się  na  powierzchni
tylnej kości guzicznej jako więzadło guziczne.
Z  rdzeniem  kręgowym  łączą  się  korzenie  brzuszne  i  grzbietowe  31–33  par  nerwów
rdzeniowych, tworząc segmenty rdzenia kręgowego. Są to segmenty:
–

szyjne – 8 par nerwów szyjnych,

–

piersiowe – 12 par nerwów piersiowych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

lędźwiowe – 5 par nerwów lędźwiowych,

–

krzyŜowe – 5 par nerwów krzyŜowych,

–

guziczne – 1- (3) par nerwów guzicznych.
Nerwy rdzeniowe opuszczają kanał kręgowy przez otwory międzykręgowe, przy czym

w części  szyjnej  otwory  te  znajdują  się  na  tym  samym  poziomie,  co  nerwy.  W  miarę
przesuwania się ku dołowi otwory międzykręgowe leŜą coraz niŜej w stosunku do nerwów, co
spowodowane jest nierównomiernym wzrostem rdzenia kręgowego i kręgosłupa.
W następstwie tego procesu najdłuŜsze korzenie  mają nerwy lędźwiowe i krzyŜowe.  Biegną
one równolegle do nici końcowej i razem z nią tworzą ogon koński.

Budowa zewnętrzna rdzenia kręgowego

Na powierzchni rdzenia znajduje się szereg podłuŜnych bruzd. Na powierzchni przedniej

(brzusznej) rdzenia kręgowego przebiega głęboka szczelina pośrodkowa przednia. Po obu jej
stronach nieco do tyłu przebiega bruzda boczna przednia zwana polem korzeniowym
przednim dla korzeni brzusznych nerwów rdzeniowych.

Na powierzchni tylnej (grzbietowej) w płaszczyźnie pośrodkowej przebiega bruzda

pośrodkowa grzbietowa (tylna). W odległości 2–3 mm od niej ku przodowi leŜy bruzda
boczna tylna stanowiąca pole korzeniowe dla korzeni grzbietowych nerwów rdzeniowych.
Wymienione bruzdy na powierzchni rdzenia kręgowego zaznaczają podział na sznury: sznur
przedni, sznur boczny, sznur tylny.
Sznury zbudowane są z istoty białej, tworzą drogi nerwowe.

Budowa wewnętrzna rdzenia kręgowego

Rdzeń kręgowy zbudowany jest z istoty szarej połoŜonej wewnętrznie i istoty białej

leŜącej zewnętrznie (obwodowo), przy czym ich wzajemny stosunek ilościowy jest róŜny na
róŜnych poziomach rdzenia.
Na przekroju poprzecznym istota szara wyglądem przypomina motyla lub literę H.
WyróŜnia się w niej: róg przedni (brzuszny), róg boczny, róg tylny (grzbietowy).
Róg  przedni  zwany  jest  równieŜ  ruchowym.  Zawiera  neurony  ruchowe.  Róg  tylny  zwany
równieŜ czuciowym, odbiera i przekształca impulsy czuciowe.
W środku istoty szarej występuje kanał środkowy, który jest pozostałością embrionalnej cewy
nerwowej,  ku  górze  przechodzi  w  kanał  środkowy  rdzenia  przedłuŜonego  a  ten  w  komorę
czwartą  mózgowia.  Twory  widoczne  na  przekrojach  poprzecznych  jako  rogi  są
w rzeczywistości długimi pionowymi listwami istoty szarej zwanymi słupami.

Istota szara rdzenia kręgowego podobnie jak mózgowie składa się z ciał komórek

nerwowych, włókien bezrdzennych, włókien rdzennych oraz z gleju i tkanki łącznej.

Zasadniczym składnikiem istoty białej są włókna nerwowe, które tworzą drogi nerwowe.

W rdzeniu moŜna wyróŜnić: drogi własne rdzenia kręgowego, drogi rdzeniowo – mózgowe,
drogi mózgowo – rdzeniowe.

Ośrodki rdzenia kręgowego

–

ośrodek ruchów przepony (III–IV segment szyjny);

–

ośrodki ruchowe kończyn górnych (V–VIII segment szyjny i I piersiowy);

–

ośrodki ruchów mięśni klatki piersiowej, grzbietu i brzucha (część piersiowa);

–

ośrodki ruchowe kończyn dolnych (zgrubienie lędźwiowe);

–

ośrodki autonomiczne:

–

odruchów źrenicy (VIII segment szyjny, I–II piersiowy),

–

odruchy mikcji, defekacji, ejakulacji, erekcji (segment krzyŜowy),

–

ośrodki naczynioruchowe i wydzielnicze dla gruczołów potowych skóry (segment
piersiowy i górny lędźwiowy).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Opony mózgowia i rdzenia kręgowego

Mózgowie i rdzeń kręgowy otoczone są trzema łącznotkankowymi błonami, które

nazywamy  oponami.  Opona  zewnętrzna  jest  mocna,  gruba  i  odporna  i  nosi  nazwę  opony
twardej.  Od  okostnej  oddziela  ją  jama  nadtwardówkowa.  Opona  środkowa,  czyli  opona
pajęcza lub pajęczynówka leŜy do wewnątrz od opony twardej, oddzielona od niej włosowatą
szczeliną  –  jamą  podtwardówkowa.  Od  opony  miękkiej  pajęczynówkę  dzieli  jama
podpajęczynówkowa.
Opona wewnętrzna, czyli opona miękka jako cienka błonka ściśle powleka mózgowie i rdzeń
kręgowy.
Opony  mózgowia  tworzą  zbiornik  zawierający  płyn  mózgowo-rdzeniowy.  Płyn  mózgowo-
rdzeniowy słuŜy jako ochrona dla ośrodkowego  układu nerwowego, pełni funkcje odŜywcze
i usuwa  produkty  metabolizmu  neuronalnego,  zapewnia  komórkom  nerwowym  stałe,
chemiczne środowisko.

Układ nerwowy obwodowy

Do obwodowego układu nerwowego zaliczamy nerwy czaszkowe, nerwy rdzeniowe,

układ autonomiczny współczulny i przywspółczulny.

Nerwy czaszkowe

Tabela 5. Nerwy czaszkowe

Miano nerwu

Kolejność

Czynność którą zawiaduje

Nerw węchowy

przewodzenie wraŜeń węchowych

Nerw wzrokowy

przewodzenie wraŜeń wzrokowych

Nerw okoruchowy

III

ruchy gałki ocznej, akomodacja, średnica źrenicy

Nerw bloczkowy

ruchy gałki ocznej

Nerw trójdzielny

ruchy Ŝuchwy, odbiór wraŜeń słuchowych, odbiór czucia ze skóry

Nerw odwodzący

ruchy gałki ocznej

Nerw twarzowy

VII

wyraz twarzy, odbiór wraŜeń słuchowych, wydzielanie łez i śliny

Nerw przedsionkowo-
ś

limakowy

VIII

słuch, równowaga

Nerw językowo-gardłowy

smak, wydzielanie śliny, połykanie

Nerw błędny

fonacja, połykanie, czynność narządów

Nerw dodatkowy

ruchy głowy i barku

Nerw podjęzykowy

XII

ruchy języka

Nerwy rdzeniowe

Nerwy łączące się z rdzeniem kręgowym nazywają się nerwami rdzeniowymi. Jest ich

zwykle 31 par.
Dzieli się je topograficznie, w zaleŜności od okolicy ciała, podobnie jak kręgi w kręgosłupie, na:
–

nerwy szyjne; 8 par (C1-C8),

–

nerwy piersiowe; 12 par (Th1-Th12),

–

nerwy lędźwiowe; 5 par (L1-L5),

–

nerwy krzyŜowe; 5 par (S1-S5),

–

nerwy guziczne; zwykle 1 para (Co1).

KaŜdy  nerw  rdzeniowy  zaopatruje  własny  wycinek  (segment  ciała),  w  zakresie  miotomu,
sklerotomu i dermatomu, np. nerwy pochodzące z C1-C4 unerwiają głowę, nerwy pochodzące
z  C3-C5  przeponę,  nerwy  z  C5-Th1  kończynę  górną,  nerwy  z  Th1-Th12  tułów,  a  nerwy
z L1-S2 kończynę dolną.
W  kaŜdym  nerwie  moŜna  wyróŜnić  następujące  składowe:  korzeń  przedni  (brzuszny  lub
ruchowy)  i  korzeń  tylny  (grzbietowy  lub  czuciowy)  nerwu  rdzeniowego  oraz  pozostający

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w łączności z tym ostatnim, zwój rdzeniowy, pień nerwu rdzeniowego oraz gałęzie, na które
ten pień się dzieli.
Gałęzie  przednie  nerwów  rdzeniowych  tworzą  sploty  nerwowe  powstałe  w  następstwie
licznych  zespoleń  pomiędzy  nimi.  WyróŜnia  się  następujące  sploty  i  gałęzie  nie  tworzące
splotów: splot szyjny, splot ramienny, nerwy piersiowe, splot lędźwiowo-krzyŜowy.

Układ nerwowy autonomiczny

Układ nerwowy autonomiczny jest częścią układu nerwowego wyodrębnioną ze względu

na odmienną budowę i czynność, składającą się z zespołu ośrodków nerwowych, z dróg
nerwowych odśrodkowych oraz nerwów i gałęzi.
Układ autonomiczny czuwa nad czynnością narządów, zapewniając organizmowi równowagę
wewnętrzną (homeostasis).
Układ autonomiczny charakteryzuje się:
–

nierównomiernym (niemetamerycznym) rozmieszczeniem ośrodków w mózgowiu
i w rdzeniu kręgowym,

–

występowaniem w przebiegu włókien nerwowych odśrodkowych zwojów nerwowych,
dzielących te włókna na włókna przed i zazwojowe,

–

odmienną budową nerwów wchodzących w jego skład (włókna szare Remaka),

–

powolnym przebiegiem impulsów nerwowych (około 0,5 m/s),

–

wydzielaniem w synapsach efektorycznych nie tylko acetylocholiny, lecz równieŜ
noradrenaliny,

–

efektorami, którymi są mięsnie gładkie, mięsień sercowy i gruczoły.

Część współczulna układu autonomicznego

Część współczulna zbudowana jest z części ośrodkowej, z pni współczulnych i z nerwów

współczulnych.
Część ośrodkowa stanowi skupienie istoty szarej w rdzeniu kręgowym, tworząc słupy
pośrednio-boczne prawy i lewy przebiegające w rogach bocznych rdzenia kręgowego, od C8
do L3, stąd uŜywana przez niektórych autorów nazwa: część piersiowo – lędźwiowa.
Tu znajdują się ciała komórek nerwowych dające początek przedzwojowym włóknom
współczulnym, opuszczającym rdzeń i kanał kręgowy wraz z korzeniami przednimi nerwów
rdzeniowych.
Włókna przedzwojowe kończą się w większości przypadków w zwojach pnia współczulnego.

Pnie współczulne prawy i lewy przebiegają po bocznej powierzchni trzonów kręgowych

od  podstawy  czaszki  do  kości  guzicznej,  gdzie  obydwa  pnie  łączą  się  ze  sobą  zwojem
nieparzystym. KaŜdy z pni współczulnych, składa się z szeregu zwojów pnia współczulnego.
W  zaleŜności  od  miejsca  połoŜenia  wyróŜnia  się  zwoje:  szyjne,  piersiowe,  lędźwiowe
i krzyŜowe pni współczulnych.
Od poszczególnych zwojów pni współczulnych odchodzą nerwy i gałęzie współczulne.
Część współczulna układu autonomicznego cechuje się tym, Ŝe wytwarza samodzielne nerwy,
mające  własne  miana  oraz,  Ŝe  włókna  przedzwojowe  są  krótsze  od  włókien  zazwojowych,
a w synapsach efektorycznych wytwarzana jest adrenalina.

Część przywspółczulna układu autonomicznego

Włókna nerwowe układu przywspółczulnego opuszczają ośrodkowy układ nerwowy

w obrębie czaszki i odcinka krzyŜowego rdzenia kręgowego.

Część mózgowiowa składa się z przywspółczulnych jąder niektórych nerwów

czaszkowych, przywspółczulnych włókien nerwowych wchodzących w skład tych nerwów
i przywspółczulnych zwojów połoŜonych w narządach lub jamach ciała.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Cztery nerwy czaszkowe zawierają włókna przywspółczulne: okoruchowy, twarzowy,
językowo-gardłowy, błędny.

Część rdzeniową reprezentuje jądro pośrednio – przyśrodkowe znajdujące się w słupach

(rogach) bocznych rdzenia kręgowego na wysokości S1 – S3, tu rozpoczynają się włókna
przedzwojowe wchodzące w skład nerwów rdzeniowych.
Włókna przywspółczulne cechują się tym, Ŝe w zasadzie nie tworzą samodzielnych nerwów,
ich włókna przedzwojowe są dłuŜsze od zazwojowych, a w synapsach efektorycznych
wydzielana jest acetylocholina.

Czynność układu autonomicznego jest bardzo złoŜona i wbrew pozorom stosunkowo

mało  poznana.  Wiadomo,  Ŝe  są  narządy  lub  części  narządów,  które  nie  mają  w  ogóle
unerwienia  autonomicznego,  jak  np.  kora  gruczołów  nadnerczowych  lub  gruczoły  potowe
apokrynowe.  Niektóre  narządy  zaopatrywane  są  tylko  przez  jedną  z  części  układu
autonomicznego.

Między obu częściami, współczulną i przywspółczulną, występuje antagonizm

czynnościowy bezpośredni lub pośredni.

Część współczulna układu autonomicznego kieruje procesami dysymilacyjnymi,

wywołuje  podwyŜszenie  poziomu  adrenaliny  we  krwi,  ma  wpływ  na  zachowanie  się
organizmu  w  sytuacjach  stresowych.  W  zakończeniach  efektorycznych  części  współczulnej
znajdują  się  włókna  adrenergiczne  powodujące  powstawanie  w  tkankach  takich  hormonów
jak  adrenalina  i  noradrenalina.  Działają  one  głownie  na  przemianę  węglowodanów,
zwiększają podstawową przemianę materii i ciepłotę ciała.

Część przywspółczulna układu autonomicznego kieruje procesami asymilacyjnymi, jej

pobudzenie  powoduje  spadek  podstawowej  przemiany  materii  i  zmniejszenie  ciepłoty  ciała.
W  zakończeniach  efektorycznych  części  przywspółczulnej  znajdują  się  włókna
cholinergiczne, powodujące powstawanie acetylocholiny.

Czynność układ piramidowego i pozapiramidowego.

Ośrodki kontrolujące ruchy dowolne i postawę ciała znajdują się w korze mózgowej,

jądrach kresomózgowia i móŜdŜku. W koordynacji czynności tych ośrodków z czynnością
rdzenia kręgowego pośredniczy równieŜ twór siatkowaty pnia mózgu.

Ośrodki układu piramidowego znajdują się w korze mózgowej. Są to ośrodki kierujące

wykonywaniem  ruchów  złoŜonych  przez  całe  grupy  mięśniowe.  Efektorami  są  mięśnie
poprzecznie  prąŜkowane.  Poszczególne  części  kory  mózgu  odpowiadają  poszczególnym
grupom  mięśniowym  (człowieczek  ruchowy).  Ośrodki  korowe  połączone  są  z  efektorami
drogami nerwowymi (droga korowo-jądrowa, droga korowo-rdzeniowa).
Zasadniczą  funkcją  układu  pozapiramidowego  jest  współdziałanie  w  wyzwalaniu  ruchów
dowolnych  i  regulowanie  napięcia  mięśni  poprzecznie  prąŜkowanych.  MoŜe  działać  tylko
przy ścisłej współpracy z układem piramidowym.

Naczynia ośrodkowego układu nerwowego

Krew dochodzi do mózgowia przez dwie parzyste tętnice: tętnicę kręgową i tętnicę

szyjną wewnętrzną. Krew z naczyń włosowatych mózgowia odpływa do drobnych naczyń
Ŝ

ylnych, które z kolei uchodzą do duŜych Ŝył leŜących w oponie miękkiej oraz w jamie

podpajęczynówkowej. śyły mózgu tworzą dwa układy: głęboki i powierzchowny.

Czynność ośrodkowego układu nerwowego człowieka związana jest z trzema procesami,

którymi  są:  odbieranie  bodźców  ze  środowiska  zewnętrznego  i  wewnętrznego  organizmu,
reagowanie na bodźce i ich zapamiętywanie.
Odbieranie  bodźców  i  adekwatne  reagowanie  na  nie,  nosi  nazwę  czynności  odruchowej.
Czynność  odruchowa  jest  podstawowym  przejawem  funkcji  ośrodkowego  układu
nerwowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odruch jest to odpowiedź efektora wywołana przez bodziec działający na receptor
i wyzwolona za pośrednictwem układu nerwowego. Droga, jaką przebywa impuls nerwowy
od receptora do efektora, nazywa się łukiem odruchowym. Składa się on z:
–

receptora – narządu odbierającego,

–

aferentnego, czyli dośrodkowego włókna nerwowego,

–

ośrodka nerwowego,

–

eferentnego, czyli odśrodkowego włókna nerwowego,

–

efektora – narządu wykonawczego.

W zaleŜności od liczby neuronów w ośrodkach nerwowych przewodzących impuls nerwowy
od receptora do efektora odruchy dzielą się na proste (rdzeniowe) i złoŜone.
Dzięki wrodzonym połączeniom nerwowym występują odruchy wrodzone (bezwarunkowe).
W Ŝyciu osobniczym powstają równieŜ nowe połączenia między róŜnymi ośrodkami. Dzięki
temu powstają nowe odruchy, które są odruchami nabytymi (warunkowymi).

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jak zbudowana jest komórka nerwowa?

Jak dzieli się układ nerwowy według podziału topograficznego i czynnościowego?

Z czego składa się układ nerwowy ośrodkowy?

Jakie części rozróŜniamy w mózgowiu?

Jaką budowę i znaczenie ma mózg?

Co wchodzi w skład pnia mózgu?

Jaką budowę i znaczenie mają poszczególne części pnia mózgu?

Jak zbudowany jest rdzeń przedłuŜony i jakie ośrodki są w nim zlokalizowane?

Jaką budowę i znaczenie ma móŜdŜek?

10.

Jaką budowę ma rdzeń kręgowy?

11.

Jakie ośrodku zlokalizowane są w rdzeniu kręgowym?

12.

Jakie błony pokrywają mózgowie i rdzeń kręgowy?

13.

Jaką rolę pełnią nerwy czaszkowe i rdzeniowe i jaki jest ich przebieg?

14.

Jak zbudowany jest i jakie jest znaczenie układu autonomiczny?

15.

Jak zbudowany jest i jakie jest znaczenie układu somatycznego?

16.

Co to jest odruch i jakie są rodzaje odruchów?

4.8.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj budowę i czynność mózgu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiając mózgowie, skorzystać z tablic
i modelu

mózgowia

znajdującego

się

pracowni

anatomicznej,

programu

komputerowego „Ciało człowieka”,

odnaleźć w materiałach dydaktycznym informacje na temat budowy i czynności mózgu,

oznaczyć na schemacie poszczególne płaty mózgu,

zaznaczyć na schemacie waŜniejsze korowe ośrodki podstawowych funkcji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

atlasy anatomiczne,

−

tablice przedstawiające budowę mózgowia,

−

model mózgowia,

−

schemat mózgowia,

−

program komputerowy „Ciało człowieka”,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Przeanalizuj budowę i czynność rdzenia kręgowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające rdzeń kręgowy, skorzystać
z tablic i modelu rdzenia kręgowego znajdującego się w pracowni anatomicznej,

odnaleźć w materiałach dydaktycznych informacje na temat budowy i czynności rdzenia
kręgowego,

oznaczyć na schemacie rdzenia kręgowego segmenty rdzenia i zapisać liczbę nerwów
rdzeniowych opuszczających kaŜdy segment,

zaznaczyć na schemacie rdzenia kręgowego lokalizację rdzeniowych ośrodków
ruchowych i autonomicznych,

zaznaczyć na schemacie przekroju poprzecznego rdzenia kręgowego, istotę szarą i istotę
białą, sznury i słupy rdzenia kręgowego oraz miejsca wyjścia korzenie brzusznych
i grzbietowych nerwów rdzeniowych.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

tablice i modele rdzenia kręgowego,

−

schemat budowy zewnętrznej rdzenia kręgowego,

−

schemat budowy wewnętrznej rdzenia kręgowego,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj czynność nerwów czaszkowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające nerwy czaszkowe, skorzystać
z tablic przedstawiających nerwy czaszkowe,

odnaleźć w materiałach dydaktycznych informacje na temat nerwów czaszkowych,

wypisać wszystkie nerwy czaszkowe,

przyporządkować poszczególnym nerwom czaszkowym narządy które są przez nie
unerwiane i czynności na które wpływają.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

tablice nerwów czaszkowych,

−

schemat nerwów czaszkowych,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.8.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić budowę komórki nerwowej?

dokonać podziału układu nerwowego ?

przedstawić skład układu nerwowego ośrodkowego?

rozróŜnić części mózgowia?

scharakteryzować budowę i czynność mózgu?

scharakteryzować budowę i znaczenie pnia mózgu?

scharakteryzować budowę i znaczenie rdzenia przedłuŜonego?

scharakteryzować budowę i znaczenie móŜdŜku?

scharakteryzować budowę i znaczenie rdzenia kręgowego?

10)

przedstawić budowę i znaczenie opon mózgowo-rdzeniowych?

11)

wyjaśnić rolę nerwów czaszkowych i rdzeniowych?

12)

określić części ciała zaopatrywane przez nerwy czaszkowe
i rdzeniowe?

13)

scharakteryzować układ autonomiczny?

14)

przedstawić budowę i znaczenie układu somatycznego?

15)

wyjaśnić istotę czynności odruchowej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.

Zarys

budowy

układu

oddechowego,

trawiennego,

moczowego, endokrynologicznego i skóry

4.9.1. Materiał nauczania

Układ oddechowy

Niezbędnym warunkiem Ŝycia komórki i przemian zachodzących w niej jest stały dopływ

tlenu  i  usuwanie  powstałego  jako  produkt  końcowy  dwutlenku  węgla.  Wymianę  gazową
między  Ŝywym  organizmem  a  otaczającym  środowiskiem  zapewnia  człowiekowi  układ
oddechowy.
Do  układu  oddechowego  naleŜą:  nos  zewnętrzny,  jama  nosowa  wraz  z  zatokami
przynosowymi,  krtań,  tchawica,  oskrzela  główne,  płuca  wraz  z  opłucną  i  jamami  opłucnej.
Oddychanie  dzieli  się  na  zewnętrzne  i  wewnętrzne,  czyli  komórkowe.  Oddychanie
zewnętrzne  polega  na  doprowadzeniu  tlenu  do  komórek  zgodnie  z  gradientem  ciśnienia
parcjalnego  tlenu.  Jednocześnie  zostaje  wydalony  dwutlenek  węgla,  powstający  w  wyniku
utleniania  komórkowego  związków  organicznych.  Na  oddychanie  zewnętrzne  składają  się:
wentylacja  płuc,  dyfuzja  gazów  pomiędzy  powietrzem  pęcherzykowym  a  krwią,  transport
gazów i dyfuzja gazów pomiędzy krwią a komórkami.
Regulacja  częstości  i  głębokości  oddychania  odbywa  się  za  pośrednictwem  ośrodka
oddechowego znajdującego się w rdzeniu przedłuŜonym.

Układ trawienny

Do układu trawiennego naleŜą: jama ustna, gardło, przełyk, Ŝołądek, jelito cienkie

(dwunastnica,  jelito  czcze,  jelito  kręte),  jelito  grube  (kątnica  z  wyrostkiem  robaczkowym,
okręŜnica  wstępująca,  okręŜnica  poprzeczna,  okręŜnica  zstępująca,  okręŜnica  esowata
i odbytnica) oraz wątroba i trzustka.
SpoŜywane  pokarmy  zostają  w  przewodzie  pokarmowym  poddane  obróbce  mechanicznej
i chemicznej,  tak,  aby  mogły  być  wchłonięte.  Zawierają  one  składniki  energetyczne
i budulcowe, jakimi są węglowodany, tłuszcze i białka, oraz witaminy, sole mineralne i wodę.
Trawienie w jamie ustnej polega na rozdrobnieniu pokarmu w czasie Ŝucia, wymieszaniu ze
ś

lina i poddaniu działaniu enzymu amylazy ślinowej, która zapoczątkowuje trawienie

węglowodanów.
ś

ołądek spełnia w organizmie człowieka funkcje polegające na: gromadzeniu

i przechowywaniu  spoŜytych  pokarmów  oraz  ich  trawieniu.  Pokarm  zostaje  dokładnie
rozdrobniony  i  zmieszany  z  sokiem  Ŝołądkowym,  który  zawiera  kwas  solny,  enzymy
trawienne (pepsyna), śluz, sole mineralne i wodę. Pepsyna rozkłada duŜe cząsteczki białka.
W  dwunastnicy,  w  której  odbywają  się  główne  procesy  trawienne,  treść  pokarmowa  jest
trawiona  do  składników  prostych,  które  w  jelicie  czczym  są  wchłaniane  do  krwi.  W  jelicie
grubym  zachodzą  cztery  zasadnicze  procesy:  zwrotne  wchłanianie  wody,  wchłanianie
elektrolitów, witamin i aminokwasów, formowanie kału, stałe mnoŜenie się drobnoustrojów.
Nie  strawione  i  nie  wchłonięte  składniki  pokarmowe,  złuszczone  komórki  nabłonka  jelita
i śluz wydalane są na zewnątrz.

Układ moczowy

Do narządów układu moczowego naleŜą: nerki, miedniczki nerkowe, moczowody,

pęcherz moczowy i cewka moczowa. Nerki są narządem parzystym połoŜonym w przestrzeni
zaotrzewnowej  na  tylnej  ścianie  jamy  brzusznej,  w  okolicy  lędźwiowej.  W  nerce  wyróŜnia
się:  powierzchnie  tylną,  powierzchnię  przednią,  biegun  górny,  biegun  dolny,  brzeg  boczny
i brzeg  przyśrodkowy.  Brzeg  przyśrodkowy  ma  zagłębienie  zwane  wnęką  nerki,  przez  którą

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przechodzi  moczowód,  naczynia  i  nerwy.  Powierzchnia  nerki  jest  pokryta  błoną
łącznotkankową, zwaną torebką włóknistą, którą otacza z zewnątrz torebka tłuszczowa. Nerka
jest  zbudowana  z  części  zewnętrznej  zwanej  korą  nerki  i  wewnętrznej  rdzenia  nerki.  Kora
tworzy  słupy  nerkowe.  Słupy  nerkowe  wnikają  pomiędzy  piramidy  nerkowe,  z  których
zbudowany jest rdzeń. Piramidy nerkowe swoimi podstawami skierowane są do powierzchni
nerki,  natomiast  ich  wierzchołki,  zwane  brodawkami  nerkowymi  zwrócone  są  w  kierunku
zatoki  nerkowej.  W  głębi  nerki  znajduje  się  zatoka  nerkowa  z  kielichami  mniejszymi
i większymi oraz miedniczka nerkową.
Jednostką  morfologiczno-czynnościową  nerki  jest  nefron.  Nefron  składa  się  z  ciałka
nerkowego  i  kanalików  nerkowych.  Ciałko  nerkowe  połoŜone  jest  w  korze  nerki,  składa  się
z kłębuszka i torebki kłębuszka.
Czynność  zewnątrzwydzielnicza  nerek  związana  jest  z  tworzeniem  się  moczu.  W  tworzeniu
moczu  udział  biorą  nefrony.  Powstawanie  moczu  wiąŜe  się  z  trzema  procesami
fizjologicznymi: filtracją, resorpcją i sekrecją.
Miedniczka  nerkowa  jest  łącznotkankowym  zbiornikiem  znajdującym  się  we  wnęce  nerki.
Tworzy się z kielichów nerkowych większych.

Moczowód jest przewodem długości około 33 cm, łączącym miedniczkę nerkową

z pęcherzem  moczowym.  WyróŜnia  się  w  nim  część  brzuszną  i  część  miedniczną.
W przebiegu moczowodu wyróŜnia się trzy zwęŜenia: górne, środkowe i dolne.
Pęcherz  moczowy  jest  nieparzystym  zbiornikiem  moczu  spływającego  porcjami
z moczowodu.  PołoŜony  jest  w  miednicy  mniejszej  za  spojeniem  łonowym.  MoŜna  w  nim
wyróŜnić:  szczyt  pęcherza,  trzon  pęcherz  i  dno  pęcherza.  Pojemność  pęcherz  moczowego
wynosi około 700 ml.

Cewka moczowa ma odmienną budowę u kobiet i u męŜczyzn. Cewka moczowa męska

odprowadza  mocz  i  nasienie.  Rozpoczyna  się  ujściem  wewnętrznym  cewki  moczowej
a kończy  na  Ŝołędzi  prącia  ujściem  zewnętrznym.  Dzieli  się  na  część  sterczową,  błoniastą
i gąbczastą. Cewka moczowa Ŝeńska jest krótka, uchodzi do przedsionka pochwy.
Mocz  wydostający  się  z  przewodów  brodawkowych  gromadzi  się  w  kielichach  nerkowych
i miedniczce nerkowej. Moczowodem przemieszcza się do pęcherza moczowego. Oddawanie
moczu  następuje  na  drodze  odruchowej  za  pośrednictwem  ośrodka  oddawania  moczu
zlokalizowanego  w  części  krzyŜowej  rdzenia  kręgowego.  Na  skutek  zwiększonego  ciśnienia
w  pęcherzu  moczowym  i  rozkurczu  zwieraczy  cewki  moczowej  mocz  zostaje  wydalony  na
zewnątrz.

Układ endokrynologiczny

Układ wydzielania wewnętrznego lub układ dokrewny jest systemem, który reguluje

czynności  róŜnych  tkanek  i  narządów  za  pośrednictwem  substancji  chemicznych
wydzielanych do krwi (hormonów) przez gruczoły wydzielania wewnętrznego.
Dział medycyny zajmujący się hormonalną regulacją procesów Ŝyciowych i jej zaburzeniami
nosi nazwę endokrynologii.
Gruczoły  wewnątrzwydzielnicze  nie  mają  przewodów  wyprowadzających,  a  ich  wydzielina
przedostaje się do krwi albo płynu tkankowego, a z nimi do komórek. Hormony oddziałują na
komórki  docelowe  (komórki,  których  czynność  zmieniana  jest  przez  hormony)  wiąŜąc  się
z ich  swoistymi  receptorami.  Związanie  hormonu  z  receptorem  wywołuje  kaskadę  reakcji
chemicznych, uczynniających lub unieczynniających geny i zmianę czynności komórki.
Gruczoły dokrewne występują jako:
–

oddzielne narządy zwarte, których funkcja polega na wydzielaniu wewnętrznym
(przysadka, szyszynka, tarczyca, nadnercza, przytarczyce),

–

zespoły

komórek

endokrynowych

gruczołach

zewnątrzwydzielniczych

(egzokrynowych) lub innych narządach (trzustka, jajniki, jądra),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

pojedyncze komórki endokrynowe, rozsiane w róŜnych narządach, np. w przewodzie
pokarmowym.

Tabela 5. Gruczoły wydzielania wewnętrznego

Gruczoł wydzielania

wewnętrznego

Hormony

Wpływ hormonów na organizm

Kortykoliberyna

Pobudzanie wydzielania
kortykotropiny (ACTH).

Tyreoliberyna

Pobudzanie wydzielania hormonu
tyreotropowego (TSH).

Somatostatyna

Hamowanie wydzielania hormonu
wzrostu (GH).

Somatoliberyna

Pobudzanie wydzielania hormonu
wzrostu (GH).

Wazopresyna (uwalniana tylnego
płata przysadki)

Wzrost wchłaniania zwrotnego
wody w kanalikach nerkowych.

Podwzgórze

Oxytocyna (uwalniana tylnego płata
przysadki)

Kurczenie się przewodów
mlecznych, wzmaga skurcze macicy
w czasie porodu.

Somatotropina (hormon wzrostu,
STH)

Pobudza wzrost i rozmnaŜanie się
komórek.

Adrenokortykotropina
(kortykotropina, ACTH)

Pobudza wydzielanie hormonów
kory nadnerczy.

Tyreotropina (TSH)

Pobudza wydzielanie hormonów
tarczycy.

Hormon luteinizujący (luteotropowy,
lutropina, LH)

U kobiet pobudza owulację,
wytwarzanie ciałka Ŝółtego oraz
produkowanie i uwalnianie
progesteronu. U męŜczyzny
stymuluje wydzielanie androgenów
(testosteronu) przez komórki
ś

ródmiąŜszowe jąder.

Folikulostymulina (folitropina, FSH)

W jajnikach powoduje dojrzewanie
pęcherzyków jajnikowych oraz
produkowanie i uwalnianie przez
nie estrogenów. W jądrach pobudza
spermatogenezę.

Przysadka mózgowa

−

przedni płat

Prolaktyna (PRL)

Pobudza wytwarzanie i wydzielanie
mleka przez gruczoł mleczny.

Melanotropina (hormon
melanotropowy, MSH)

Pobudza syntezę i odkładanie się
barwnika melaniny w komórkach
skóry.

Przysadka mózgowa:

−

tylny płat

Wazopresyna

Oksytocyna

Szyszynka

Melatonina i wazotocyna

Działają hamująco na rozwój
gonad. Regulują okołodobowe
i sezonowe rytmy biologiczne.

Tarczyca

Tyroksyna i trójodotyronina

Wpływają na metabolizm białek,
tłuszczów, węglowodanów, soli
mineralnych i wody w organizmie.

Gruczoły przytarczyczne

Parathormon

Wpływa na metabolizm wapnia
w organizmie.

Trzustka

Insulina

Glukagon

ObniŜa poziom glukozy we krwi.
PodwyŜsza zawartość glukozy we
krwi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nadnercza:

−

kora

Glikokortykoidy (kortyzon,
kortykosteron)

Mineralokortykoidy (aldosteron)
Androgeny (testosteron).

Działają na metabolizm
węglowodanów, białek i tłuszczów.
Zwiększają resorpcję zwrotną
w kanalikach nerek.
Działają na syntezę białek.

Nadnercza:

−

rdzeń

Adrenalina
Noradrenalina

Działa na komórki mięśni gładkich
w ścianach naczyń krwionośnych,
przewodzie pokarmowym
i oskrzelach.

Jajniki

Estrogeny

Progesteron

Wpływają na wykształcenie
drugorzędowych cech płciowych,
regulują cykl miesiączkowy.
Przygotowuje błonę śluzowa
macicy do przyjęcia zarodka,
przygotowuje gruczoły sutkowe do
wydzielania mleka.

Jądra

Androgeny - testosteron

Pobudza spermatogenezę, wpływa
na wykształcenie drugorzędowych
cech płciowych.

Skóra
Skóra jest narządem pokrywającym i osłaniającym ciało człowieka.
Głównymi funkcjami skóry są:
–

spełnia czynność percepcyjną ciepła, bólu, dotyku, odbieranie wraŜeń dotykowych
(narząd czucia),

–

regulowanie ciepłoty ciała - termoregulacja (w sposób bierny - wypromieniowywanie,
i w sposób czynny - wydalanie potu),

–

resorpcja,

–

wymiana gazowa,

–

ochrona tkanek i organów wewnętrznych przed czynnikami mechanicznymi, fizycznymi,
chemicznymi i biologicznymi (bakteryjnymi, grzybiczymi, wirusowymi itd.),
promieniowaniem świetlnym,

–

wydzielanie róŜnych substancji,

–

regulowanie gospodarki wodno-elektrolitowej,

–

zapewnia niezmienne warunki dla środowiska wewnętrznego organizmu (homeostazę),

–

przetwarzanie (metabolizowanie) cukrów, białek, tłuszczy i witamin,

–

uczestnictwo w immunostymulacji i w melanogenezie (czynność barwnikotwórcza),

–

ekspresyjną w wyraŜaniu stanów emocjonalnych.
Powierzchnia skóry u dorosłego człowieka nie przekracza dwóch metrów kwadratowych,

grubość  zaś  zaleŜnie  od  okolicy  ciała  wynosi  od  0,5  do  5  mm.  Najbardziej  zmienna  jest
grubość  naskórka,  który  pod  wpływem  powtarzających  się  i  długo  trwających  bodźców
mechanicznych  moŜe  grubieć  bardzo  znacznie  zwłaszcza  w  obrębie  dłoni  i  podeszew.
RównieŜ znacznym wahaniom ulega grubość podściółki tłuszczowej.
Zespolenie skóry z tkankami głębiej połoŜonymi jest mniej lub więcej ścisłe i decyduje o jej
przesuwalności w stosunku do podłoŜa niektórych okolicach, np. w obrębie dłoni i podeszew,
skóra  jest  ściśle  zespolona  z  powięzią  przez  mocno  rozwinięte  pęczki  łącznotkankowe
i bardzo nieznacznie przesuwalna. Odwrotnie, na grzbiecie rąk skóra jest w znacznym stopniu
przesuwalna i daje się ująć w wysoki fałd.

W stanie fizjologicznym skóra jest do pewnego stopnia rozciągnięta na powierzchni ciała. Ta
zdolność do rozciągania się jest miarą jej jędrności i napięcia. Napięcie skóry u dzieci jest
większe niŜ u osób starszych. Ta właściwość skóry jest uzaleŜniona od obfitości i zdolności
kurczenia się włókien spręŜystych, w mniejszy, stopniu od włókien kolagenowych.
Skóra składa się z trzech warstw: naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Naskórek jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, którego powierzchowne warstwy

ulegają rogowaceniu.

Skóra właściwa zbudowana jest z elastycznej, mocnej tkanki łącznej.

W skórze

właściwej moŜna wyróŜnić dwie warstwy: - warstwa brodawkowata - zewnętrzna strefa skóry
właściwej, warstwa siateczkowata - strefa wewnętrzna skóry właściwej.
W  skórze  właściwej  znajdują  się  naczynia  krwionośne  i  limfatyczne,  włókna  nerwowe,
receptory oraz twory nabłonkowe skóry: gruczoły potowe (ekrynowe i apokrynowe), gruczoły
łojowe, paznokcie i włosy.
Skóra  właściwa,  ku  powierzchni,  wykształca  brodawki,  które  tworzą  tak  zwane  listewki
skórne.
Krew  doprowadzona  zostaje  do  skóry  tętniczkami,  które  przechodzą  w  naczynia  włosowate,
a odprowadzona ze skóry - Ŝyłami.

Tkanka podskórna jest niejednolita w róŜnych częściach ciała i wyróŜnia się tkankę

podskórną z przewagą struktur włóknistych (tkanka podskórna zbita) lub luźnych struktur
(tkanka podskórna luźna - np. tkanka tłuszczowa).

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Z jakich narządów zbudowany jest układ oddechowy?

Gdzie zlokalizowane są narządy układu oddechowego?

Jak są zbudowane i jaka rolę pełnią poszczególne narządy układu oddechowego?

Jaką rolę pełni w organizmie człowieka układ trawienny?

Jakie narządy wchodzą w skład układu trawiennego?

Jak są zbudowane poszczególne narządy układu trawiennego?

Jakie narządy naleŜą do układu moczowego?

Jaką budowę mają nerki?

Co to jest nefron?

10.

Jak wytwarzany jest mocz?

11.

Co to jest moczowód i gdzie się znajduje?

12.

Jak zbudowany jest pęcherz moczowy i jaką funkcje pełni?

13.

Jaką budowę ma cewka moczowa męska i Ŝeńska?

14.

Które gruczoły i z jakiego powodu nazywamy gruczołami dokrewnymi?

15.

Jaki nazywają się poszczególne gruczoły wewnątrzwydzielnicze?

16.

Jakie hormony produkują i jaki jest ich wpływ na organizm?

17.

Jaka jest rola skóry?

18.

Jaką budowę ma skóra?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj budowę i czynność płuc.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające budowę płuc, skorzystać
z tablic znajdujących się w pracowni anatomicznej, modelu płuc, programu
komputerowego „Ciało człowieka”,

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat budowy i czynności płuc,

posłuŜyć się schematem płuc,

zaznaczyć na schemacie poszczególne części płuca,

wykonać kilka głębokich oddechów, zwrócić uwagę na ruchy klatki piersiowej,

wyjaśnić w oparciu o poczynione obserwacje na czym polega wentylacja płuc.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

arkusze papieru.

−

atlasy anatomiczne,

−

tablice przedstawiające budowę płuc,

−

model płuc,

−

schemat budowy płuca prawego i lewego,

−

programu komputerowy „Ciało człowieka”,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Przeanalizuj budowę Ŝołądka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające budowę Ŝołądka, skorzystać
z tablic i modelu Ŝołądka znajdujących się w pracowni anatomicznej,

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat budowy Ŝołądka,

na schemacie przedstawiającym Ŝołądek oznaczyć poszczególne jego części,

opisać lokalizację, funkcje, budowę ścian Ŝołądka.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

schemat budowy zewnętrznej Ŝołądka,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj budowę makroskopową nerek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiające budowę nerki, skorzystać
z tablic znajdujących się w pracowni anatomicznej, modelu nerki, programu
komputerowego „Ciało człowieka”,

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat budowy nerek,

posłuŜyć się schematem nerki,

zaznaczyć na schemacie nerki: korę nerki, rdzeń nerki, kielichy nerkowe i miedniczkę
nerkową,

wskazać na schemacie lub modelu nerki słupy nerkowe i piramidy nerkowe.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

atlasy anatomiczne,

−

tablice przedstawiające budowę nerek,

−

model nerki,

−

schemat budowy nerki,

−

programu komputerowy „Ciało człowieka”,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 4

Dokonaj analizy budowy i funkcji skóry.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w atlasie anatomicznym rysunki przedstawiając budowę skóry, skorzystać
z tablic znajdujących się w pracowni anatomicznej,

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat budowy i czynności skóry,

wypisać funkcje skóry,

wymienić i krótko opisać warstwy skóry,

wyjaśnić co to są twory nabłonkowe skóry i jak są zbudowane.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić rolę układu oddechowego w organizmie człowieka?

wymienić narządy z jakich zbudowany jest układ oddechowy?

przedstawić budowę i czynność poszczególnych narządów układu
oddechowego?

wyjaśnić rolę jaką pełni w organizmie człowieka układ trawienny?

nazwać narządy wchodzące w skład układu trawiennego?

wyjaśnić jak zbudowane są poszczególne narządy układu
trawiennego i jaka jest ich rola w trawieniu?

nazwać narządy naleŜące do układu moczowego?

przedstawić budowę makroskopowa nerki?

przedstawić budowę nefronu?

10)

wyjaśnić na czym polega proces wytwarzania moczu?

11)

wyjaśnić rolę skóry?

12)

scharakteryzować budowę skóry?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Podstawowe procesy patologiczne

4.10.1. Materiał nauczania

Patologia to nauka o chorobie; zajmuje się całością zjawisk czynnościowych

i morfologicznych, składających się na proces chorobowy. Dział patologii zajmujący się
przyczynami chorób, nosi nazwę etiologii. Określanie mechanizmu zaburzeń pojawiających
się w chorobie jest zadaniem patogenezy.

Choroba jest takim stanem organizmu, w którym człowiek czuje się źle, a tego złego

samopoczucia  nie  moŜna  powiązać  z  krótkotrwałym,  przejściowym  uwarunkowaniem
psychologicznym  lub  bytowym,  lecz  z  dolegliwościami  wywołanymi  przez  zmiany
strukturalne  lub  zmienioną  czynność  organizmu.  Przez  dolegliwości  rozumiemy  przy  tym
doznania,  które  są  przejawem  nieprawidłowych  zmian  struktury  organizmu  lub  zaburzeń
regulacji funkcji narządów.
Czynniki chorobotwórcze są następujące:
–

czynniki genetyczne (mutacje genowe, mutacje chromosomalne),

–

czynniki  fizyczne:  uraz  mechaniczny,  działanie  wysokiej  i  niskiej  temperatury,  prądu
elektrycznego,  hałasu  i  ultradźwięków,  promieniowania  jonizującego,  ciśnienia
atmosferycznego,

–

czynniki chemiczne (toksyny chemiczne w postaci gazów, pary, dymów, związków
chemicznych, środki owadobójcze, pestycydy),

–

czynniki zakaźne (drobnoustroje),

–

czynniki środowiskowe (woda, klimat),

–

starzenie się organizmu,

–

uraz psychiczny.

Klasyfikacja chorób

Przyczyny chorób są liczne i zróŜnicowane. Najogólniej moŜna je podzielić na: wrodzone

i nabyte.
Największą i najlepiej poznaną grupą chorób są choroby zakaźne. Inne grupy chorób to:
–

choroby genetyczne,

–

choroby wywołane urazem lub przeciąŜeniem,

–

choroby psychiczne,

–

choroby autoimmunologiczne,

–

choroby z niedoŜywienia, przekarmienia lub niedoborów pokarmowych,

–

choroby hormonalne,

–

choroby pasoŜytnicze parazytozy,

–

choroby o nieznanej przyczynie (etiologii),

–

choroby jatrogenne.

Choroby klasyfikuje się względu na:
–

etiologię: zakaźne, nie zakaźne,

–

podstawy anatomiczno-topograficzne: serca, nerek, płuc,

–

wiek i płeć: kobiece, podeszłego wieku, wieku dziecięcego,

–

zasięg zmian chorobowych: czynnościowe, zwyrodnieniowe,

–

mechanizmy czynnościowe: alergiczne, zwyrodnieniowe,

–

dyscypliny medyczne: chirurgiczne, internistyczne,

–

dziedziczne,

–

wrodzone.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przebieg choroby

Okres utajenia (dla chorób zakaźnych okres wylęgania). Trwa od zadziałania czynnika

chorobotwórczego do wystąpienia objawów.

Okres zwiastunów (prodromalny). Trwa od pojawienia się pierwszych objawów do

pełnego rozwoju objawów klinicznych. Okres ten moŜe kończyć się wyzdrowieniem,
poniewaŜ mechanizmy obronne ustroju mogą być bardzo silne i zahamować rozwój choroby.

Okres jawny. To okres, w którym występują podstawowe objawy choroby:

–

podmiotowe (odczuwane przez pacjenta),

–

przedmiotowe (widoczne).

Przebieg tego okresu zaleŜy od reakcji ustroju na bodziec patologiczny. Pod względem
nasilenia procesu chorobotwórczego choroby dzielimy na: ostre, podostrz i przewlekłe.

Okres zdrowienia. To okres, kiedy, podstawowe objawy choroby zaczynają się

wycofywać.

Wyzdrowienie. Pełne wyzdrowienie oznacza likwidację wszystkich zaburzeń

i przywrócenie pełnej funkcji ustroju.

Starzenie się organizmu człowieka
Ustrój  człowieka  przechodzi  trzy  stadia  rozwoju  osobniczego.  Są  to  okresy:  rozwoju
i wzrostu, dojrzałości i starzenia się.
Starzenie  się  określamy  jako  postępujące  z  czasem  obniŜanie  się  czynnościowej  sprawności
ustroju,  zmniejszające  jego  zdolność  przystosowania  do  warunków  środowiska  oraz
zwiększające prawdopodobieństwo śmierci.
Wiek  starości  to  stopniowo  nasilające  się  zmiany  wsteczne  prawie  wszystkich  narządów.
Dzieli się na trzy stopnie (WHO):

−

stopień I – wiek podeszły, od 60 – 75 r. Ŝ,

−

stopień II – właściwa starość, trwa do 90 r. Ŝ.,

−

stopień III – późna starość, długowieczność powyŜej 90 r. Ŝ.

Zmiany inwolucyjne w wieku geriatrycznym:

–

sposób poruszania się – ostroŜne i powolne ruchy, mniejsza zdolność ruchów
precyzyjnych, drobne kroczki bez odrywania stóp od ziemi, posuwanie się,

–

sylwetka – wzrost niŜszy o kilka centymetrów, przygarbiona sylwetka, okrągłe plecy,
opadnięte łopatki, głowa pochylona do przodu,

–

skóra – szorstka z łatwo łuszczącym się zrogowaciałym naskórkiem, sucha,
pomarszczona, wiotka, mało elastyczna, włosy cienkie, kruche,

–

układ krąŜenia – rozsiane zmiany miaŜdŜycowe, niedokrwienie narządów, podwyŜszone
ciśnienie tętnicze,

–

układ oddechowy – zwiotczała, mało spręŜysta tkanka płucna, zmniejszenie pojemności
Ŝ

yciowej płuc, zmiana barwy głosu,

–

układ pokarmowy – obniŜona sekrecja Ŝołądkowa, jelitowa i trzustkowa, spowolniona
perystaltyka jelit, skłonność do zaparć,

–

układ moczowy – mniejsza diureza dobowa, przerost gruczołu krokowego u męŜczyzn,
nietrzymanie moczu,

–

układ gruczołów dokrewnych i odpornościowy – wygaśnięcie czynności gonad, większa
podatność na zakaŜenia,

–

układ nerwowy – trudności w dostosowaniu się do warunków otoczenia, drŜenie rąk,
osłabienie pamięci i zdolności postrzegania, apatia, draŜliwość,

–

narząd wzroku i słuchu – utrata bliskiego widzenia, słabsze widzenie, zaćma, słabsze
słyszenie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

odrębności psychiczne – zmniejszona zdolność przystosowywania się do nowych
sytuacji, osłabiona pamięć, pobudliwość emocjonalna, ograniczenie kontaktów z ludźmi,
nieufność, podejrzliwość oraz ograniczenie społecznej aktywności.

Przez  śmierć  rozumiemy  przerwanie  Ŝycia  wszystkich  narządów  i  tkanek  (śmierć
biologiczna).
Śmierć  kliniczna  –  krótkotrwały  (5  min)  stan  zaniku  widocznych  oznak  Ŝycia  organizmu,
takich jak bicie serca, oddychanie czy krąŜenie krwi. Od stanu śmierci biologicznej róŜni się
nieprzerwanym  występowaniem  aktywności  mózgu,  moŜliwej  do  stwierdzenia  za  pomocą
badania elektroencefalograficznego (EEG). W niektórych sytuacjach u pacjenta znajdującego
się  w  stanie  śmierci  klinicznej  mogą  zostać  przywrócone  oznaki  Ŝycia  po  zastosowaniu
zabiegów  resuscytacyjnych.  W  przypadku  niepowodzenia  lub  zaniechania  resuscytacji  po
kilku minutach dochodzi do śmierci mózgu i wtedy mówimy o śmierci biologicznej.

Podstawowe procesy patologiczne

Zapalenie jest odpowiedzią Ŝyjących tkanek na uszkodzenie komórkowe, które

powoduje uruchomienie wrodzonych i nabytych mechanizmów odporności. Celem zapalenia
jest zlokalizowanie i wyeliminowanie czynnika wywołującego zapalenie, ograniczenie
uszkodzenia tkankowego i przywrócenie prawidłowego stanu. W zaleŜności od czasu trwania
i natęŜenia objawów zapalenia dzielą się na ostre i przewlekłe. Do przyczyn zapaleń zalicza się:
–

czynniki fizyczne (uraz, wysoka lub niska temperatura, światło ultrafioletowe,
promieniowanie),

–

substancje chemiczne draŜniące, Ŝrące,

–

zakaŜenia bakteryjne, wirusowe, grzybicze,

–

nadwraŜliwość immunologiczna,

–

martwica tkanek.

Objawy ostrego zapalenia to: zaczerwienienie, wzmoŜone ocieplenie, obrzmienie, ból,

upośledzenie czynności.
W  ognisku  zapalnym  dochodzi  do  zaburzeń  w  krąŜeniu,  zmian  wstecznych  i  zmian
rozplemowych.
W  ostrym  zapaleniu  dochodzi  do  rozszerzenia  naczyń  krwionośnych.  Prowadzi  to  do
zwiększenia  przepływu  krwi  w  uszkodzonym  obszarze.  Następuje  wzrost  przepuszczalności
naczyń.  Tworzy  się  wysięk  i  obrzęk  zapalny.  Struktury  komórkowe  ulęgają  zmianom
wstecznym. W przebiegu przewlekłych zapaleń pojawiają się zmiany rozplemowe polegające
głównie na rozroście komórek tkanki łącznej.

Typy zapaleń
–

zapalenie włóknikowe – dochodzi do odkładania się zwiększonej ilości włóknika na
powierzchni tkanek np. w ostrym zapaleniu opłucnej,

–

zapalenie ropne (powierzchowne i głębokie) – charakteryzuje się wytwarzaniem ropy,

–

zapalenie krwotoczne – przebiegające z uszkodzeniem i przerwaniem ciągłości naczyń,

–

zapalenie ziarniniakowe – występuje w zapaleniach przewlekłych.

Ogólnoustrojowe następstwa zapaleń

Zarówno ostre, jaki i przewlekłe zapalenia są odpowiedzialne za wiele następstw

ogólnoustrojowych, takich jak:
–

gorączka,

–

złe samopoczucie, nudności, utrata łaknienia,

–

utrata masy ciała (w zapaleniach przewlekłych),

–

powiększenie miejscowych i odległych węzłów chłonnych,

–

zwiększona szybkość opadania krwinek czerwonych i leukocytoza.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zmiany wsteczne

Komórki mogą ulegać niszczeniu odwracalnemu oraz nieodwracalnemu. Zmiany

wsteczne  są  zaburzeniami  w  budowie  komórek,  tkanek  i  narządów  prowadzacych  do
upośledzenia  ich  czynności.  Do  zmian  wstecznych  zaliczamy  wady  rozwojowe,  zaniki,
zwyrodnienia,  martwice.  Zanik  jest  to  zmniejszenie  się  objętości  poszczególnych  komórek
prowadzących  do  pomniejszenia  się  rozmiarów  całego  narządu.  Zwyrodnienie  jest  skutkiem
zaburzeń  przemiany  materii  i  polega  na  gromadzeniu  się  w  komórkach  substancji,  które
normalnie  w  nich  nie  występują  lub,  których  ilość  jest  znacznie  mniejsza.  Niszczenie
nieodwracalne  to  martwica.  Martwica  to  śmierć  komórek  lub  tkanek,  które  nadal  są  częścią
Ŝ

ywego organizmu. Do martwicy dochodzi na skutek uszkodzenia komórek, któremu

towarzyszy odpowiedź zapalna, a następnie utrata integralności błony komórkowej.
Histologicznie wyróŜnia się następujące typy martwicy: skrzepowa, rozpływna, serowata,
zgorzel.

Zmiany rozplemowe

Wśród zmian rozplemowych wyróŜniamy: odrost i naprawę tkanek, gojenie się ran,

rozrost i przerost.
–

Odrost polega na wyrównaniu ubytku tkanki przez takie same komórki, które uległy
zniszczeniu. JeŜeli tkanka nie ma moŜliwości odrostu jej uszkodzenie moŜe być
wyrównane przez zastąpienie ubytku tkanka łączną. Proces ten nazywamy naprawą.

–

Gojenie się ran. Najlepszą moŜliwością gojenia się rany jest rychłozrost. Brzegi rany są
zespajane przez złogi włóknika, który stopniowo jest zastępowany przez kolagen
i pokrywany regenerującym się naskórkiem.

Gojenie się przez ziarninowanie to gojenie się w procesie naprawy tkanek.

Rozrost i przerost
–

Nowotwór to nieprawidłowa masa tkankowa powstała w wyniku autonomicznego,
nieuporządkowanego wzrostu.

–

Dysplazja jest nieuporządkowanym rozrostem komórek powodującym zmiany ich
rozmiaru, kształtu i organizacji. MoŜe być odwracalna, ale moŜe teŜ poprzedzać
nowotwór (stan przedrakowy).

–

Metaplazja jest zmianą jednego typu zróŜnicowanej tkanki w inny, zwykle
w odpowiedzi na czynnik draŜniący. Jest procesem odwracalnym.
Nowotwory mogą być sklasyfikowane jako łagodne lub złośliwe zaleŜnie od ich wyglądu

i cech. Nowotwór łagodny jest ograniczonym guzem, który nie nacieka na okoliczne tkanki
ani nie daje przerzutów do innych narządów. Nowotwory złośliwe mogą naciekać i dawać
przerzuty do odległych narządów.

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czym zajmuje się patologia?

Co to jest choroba?

Jakie czynniki wywołują chorobę?

Jak moŜna sklasyfikować choroby?

Jakie okresy moŜna wyróŜnić w przebiegu choroby?

Jak starzeje się organizm ludzki?

Jak moŜna zdefiniować śmierć i jakie są jej rodzaje?

Co to jest zapalenie i jakie są jego objawy miejscowe i ogólnoustrojowe?

Jakie wyróŜnia się typy zapaleń?

10.

Co to są zmiany wsteczne?

11.

Co to są zmiany rozplemowe?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj przebieg choroby.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat przebiegu choroby,

wypisać etapy choroby,

scharakteryzować krótko istotę kaŜdego etapu choroby.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Przeanalizuj proces starzenia się organizmu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat starzenia się organizmu
człowieka,

dokonać podziału starości,

wypisać układy budujące organizm człowieka,

określić zmiany inwolucyjne zachodzące w poszczególnych układach wskutek starzenia
się organizmu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.10.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcie patologia?

zdefiniować pojecie choroby?

wymienić czynniki chorobotwórcze?

sklasyfikować choroby?

wyjaśnić jak przebiega choroba?

scharakteryzować starzenie się organizmu człowieka?

zdefiniować śmierć i przedstawić rodzaje śmierci?

wyjaśnić istotę i przebieg zapalenia?

wyjaśnić istotę zmian wstecznych?

10)

wyjaśnić istotę zmian rozplemowych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.11. Patologia narządów ruchu

4.11.1. Materiał nauczania

Wady rozwojowe stawów

Do najczęściej występujących wad wrodzonych stawów naleŜą dysplazja stawu

biodrowego i stopa końsko-szpotawa.
Dysplazja  jest  to  niepełne  wykształcenie  się  stawu  biodrowego  w  okresie  Ŝycia  płodowego.
Dysplazja  stawu  biodrowego  objawia  się  jego  niestabilnością;  duŜą  wartość  diagnostyczną
mają  dodatni  objawy  przeskakiwania  (objaw  Ortolaniego)  i  wywaŜania  (Barlowa);
w jednostronnej dysplazji stwierdza się skrócenie kończyny. Objawami o mniejszej wartości
diagnostycznej  są:  ograniczenie  odwodzenia  w  stawie,  zwiększona  rotacja  wewnętrzna
kończyny  w  uszkodzonym  stawie,  zmniejszona  ruchomość  kończyny,  tzw.  objaw
pompowania,  widoczna  asymetria  fałdów  tłuszczowych  u  noworodka:  udowych,
pachwinowych i pośladkowych.

Leczenie naleŜy wdroŜyć jak najwcześniej, w pierwszych dniach Ŝycia dziecka. Na

początku polega na utrzymaniu kończyn dolnych w pozycji płodowej, w zgięciu około 110°
i odwiedzeniu około 50°; najczęściej stosuje się w tym celu specjalne uprzęŜe, np. uprząŜ
Pawlika, poduszka Frejki, w Polsce popularna jest równieŜ szyna (rozwórka) Koszli. W razie
braku repozycji metodą z wyboru jest leczenie operacyjne, korygujące dysplastyczną
panewkę.

Dysplazja nie rozpoznana i nie leczona, postępuje prowadząc do nieodwracalnych zmian.

Z  chwilą,  gdy  dziecko  zaczyna  chodzić,  nieprawidłowo  wykształcona  panewka  nie  jest
w stanie  utrzymać  głowy  kości  udowej  co  doprowadza  do  jej  powolnego  wysuwania  się.
Głowa  w  ten  sposób  powoduje  dalsze  zniekształcanie  panewki  biodra,  bądź  w  najgorszym
wypadku  wychodzi  całkowicie  z  panewki,  co  określa  się  zwichnięciem  biodra.  Objawami,
które stwierdza się w rozpoznaniu późnym dysplazji są między innymi: skrócenie kończyny,
wypuklenie  krętarza  większego  oraz  nieprawidłowy  chód.  W  miarę  wzrostu  dochodzi  do
szybkiego  zuŜycia  się  nieprawidłowo  ukształtowanego  stawu  co  prowadzi  do  zwyrodnienia.
W  przypadku  niepodjęcia  leczenia  dochodzi  do  zmian  wtórnych:  opóźnienia  rozwoju  jądra
kostnienia i zmiany kierunku wzrostu głowy kości udowej, co prowadzi do powstania biodra
koślawego.  Przemieszczona  do  góry  głowa  kości  udowej  wytwarza  panewkę  wtórną.
W późniejszym czasie dochodzi do wytworzenia zmian zwyrodnieniowych.

Stopa końsko-szpotawa

Wrodzona stopa końsko-szpotawa moŜe występować jako wada jedno lub obustronna,

jako wada izolowana, lub w połączeniu z innymi wadami narządów ruchu.

Polega ono na

patologicznym  ustawieniu  stopy  z  powodu  przemieszczenia  kości  stępu  (podwichnięcie
okołoskokowe); towarzyszą temu zmiany w mięśniach, więzadłach i torebkach stawowych.
Wada jest widoczna zaraz po urodzeniu. Zniekształcenie polega na:
1.

ustawieniu stopy w zgięciu podeszwowym,

odwróceniu (szpotawość) powodującemu skręcenie podeszwy do wewnątrz,

przywiedzeniu przodostopia,

wydrąŜeniu sklepienia podłuŜnego stopy.

Przyczyny powstawania tego zniekształcenia nie są do końca ustalone.
Wrodzona stopa końsko-szpotawa dzieli się na kilka odmian klinicznych:
–

Postać  habitualna  (ułoŜeniowa).  Stopa  ma  normalną  wielkość  i  smukły  kształt.
W czasie  pierwszego  badania  moŜliwa  jest  pełna  korekcja  bierna.  Dalszy  rozwój  stopy
(po jej skorygowaniu metodami nieoperacyjnymi) jest normalny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

Postać idiopatyczna. Stopa jest nieco mniejsza, dość smukła. W czasie pierwszego
badania korekcja bierna deformacji jest niepełna. Część przypadków da się wyleczyć
zachowawcze, a u części dzieci konieczne jest równieŜ leczenie operacyjne.

–

Stopa  krótka,  szeroka,  sztywna.  Stopa  jest  krótka,  szeroka,  o  zatartych  obrysach.
W czasie  pierwszego  badania  obserwowana  jest  duŜa  szpotawość  i  ustawienie  końskie
stop.  Wada  w  znikomym  stopniu  poddaje  się  korekcji  i  zwykle  wymaga  leczenia
operacyjnego.

Leczenie:
Leczenie  zachowawcze  naleŜy  rozpocząć  zaraz  po  urodzeniu  tak,  aby  w  momencie  gdy
dziecko zaczyna chodzić stopa była prawidłowo ustawiona. Leczenie zachowawcze polega na
prowadzeniu odpowiednich ćwiczeń, stopniowym ręcznym kształtowaniu stóp dziecka. Efekt
uzyskany  ćwiczeniami  jest  stabilizowany  w  opatrunku  gipsowym  lub  syntetycznym.
opatrunki gipsowe stosuje się u dzieci od drugiego miesiąca Ŝycia, zaś u dzieci większych –
szyny  ortopedyczne  Saint  Germanie,  Denis-Browne`a  i  inne.  Dzieci  zaczynające  chodzić
noszą specjalne obuwie utrzymujące uzyskana korekcję.
Leczenie  jest  Ŝmudne  i  długotrwałe.  Leczenie  operacyjne  stosowane  jest  u  dzieci  których
stopy nie poddają się leczeniu zachowawczemu (stopy „twarde”).
Po  zabiegu  operacyjnym  wskazane  jest  kontynuowanie  leczenia  zachowawczego
i rehabilitacja. Najpierw  gips udowy 6 tygodni (w tym przez pierwsze 10-14 dni w końskim
ustawieniu  stopy),  potem  usunięcie  gwoździ  stabilizujących  i  gips  podudziowy  przez  6-9
tygodni,  następnie  buty  ortopedyczne  (później  wkładki  do  butów),  oraz  łuska  do  zakładania
na noc.
Mimo  prawidłowego  leczenia  u  części  dzieci  występują  nawroty  deformacji,  wymagające
odrębnego postępowania leczniczego.

Stopa płasko-koślawa
Stopy  maja  typowy  kształt  upodabniający  je  di  bieguna  kołyski,  zakres  ruchów  zaś
ograniczony.

Stopa piętowa
Wada  objawia  się  skrajnym  zgięciem  grzbietowym  stopy,  tak  Ŝe  grzbiet  stopy  moŜe  się
zetknąć z przednia powierzchnią goleni.

Stopa przywiedziona
Istota wady jest wyraźne zagięcie osi stóp i przodostopia ku przodowi i w stawach stępowo-
ś

ródstopnych Lisfranka.

Boczne skrzywienie kręgosłupa (skolioza)
Boczne  skrzywienie  kręgosłupa  dzieli  się  na  skrzywienie  idiopatyczne,  czyli  nieznanego
pochodzenia,  oraz  skrzywienie  wtórne  (kompensacyjne)  powstające  z  powodu  znanych
wrodzonych lub nabytych chorób i wad ciała.

Skrzywienia idiopatyczne dotyczą górnych kręgów piersiowych i dolnych kręgów szyjnych.
Wykrzywieniu  kręgosłup  do  boku,  tyłu  i  przodu  towarzyszy  jednocześnie  torsja  kręgów,
rotacja  kręgów  oraz  torsja  klatki  piersiowej,  co  powoduje  typowe  zniekształcenie  klatki
piersiowej (garb) z powodu wypchnięcia Ŝeber i przemieszczenia łopatek. Choroba postępuje
aŜ do momentu ukończenia wzrostu kręgosłupa.
Rotacja  kręgów  jest  to  skręcenie  wokół  osi  długiej  kręgosłupa,  największe  na  szczycie
skrzywienia,  bierze  udział  w  tworzeniu  garbu  Ŝebrowego  po  stronie  wypukłej,  a  wgłębienia
po stronie wklęsłej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Torsja  kręgów  polega  na  zniekształceniu  trzonów,  łuków  i  wyrostków  kręgowych
w następstwie pociągania ich przez mięsnie i więzadła oraz nacisku przez sąsiednie kręgi.
Torsja  klatki  piersiowej  polega  na  skręceniu  jej  w  stronę  wklęsłą  na  wysokości  szczytu
skrzywienia. Część ta ustawiona jest skośnie do płaszczyzny czołowej, natomiast część górna
i  dolna  wykazują  coraz  to  mniejsze  skręcenie.  DuŜej  torsji  i  skręceniu  klatki  piersiowej
towarzyszy  przemieszczenie  serca,  duŜych  naczyń  i  płuc,  co  moŜe  być  przyczyna
niewydolności krąŜenia, oddychania i innych powikłań.
Skrzywienie  wtórne  wywołują  wrodzone  wady  kręgosłupa  i  klatki  piersiowej  lub  choroby
nabyte. Do skrzywień wtórnych zalicza się teŜ tzw. skrzywienia kompensacyjne, powstające
np.  w  przypadku  nierównych  kończyn  dolnych,  w  przykurczach  duŜych  stawów,  oraz
odruchowe skrzywienie powstające pod wpływem bólu, np. bólu krzyŜa.

Objawy skoliozy

Do pierwszych objawów skoliozy naleŜą: wystawanie biodra, pogłębienie trójkąta talii,

wystawanie i uniesienie łopatki i barku.
Po nachyleniu moŜna zauwaŜyć boczne łukowate wygięcie linii wyrostków kolczastych.
Nasilenie skolioz określamy stopniami: I stopień - do 30°, II stopień od 31-60°, III stopień –
od 61-90°, IV stopień – powyŜej 90°.

Leczenie
Leczenie zachowawcze moŜe być skuteczne w skoliozach I°. Polega ono na:
–

eliminowaniu sytuacji i czynników prowadzących do osłabienia mięśni poprzez
ć

wiczenia kondycyjne i korekcyjne,

–

eliminowaniu sytuacji mogących nasilić skrzywienie poprzez zakaz dźwigania cięŜarów,
noszenie cięŜkiej odzieŜy, cięŜkich teczek,

–

eliminowaniu szkodliwego działania grawitacji poprzez unikanie pozycji siedzącej
i stojącej na korzyść pozycji leŜącej na brzuchu,

–

spaniu na wklęsłym boku, w celu korygowania skrzywienia pod wpływem siły cięŜkości,

–

stosowaniu wyciągów, np. za głowę pętlą Gilssona, za miednicę,

–

pływaniu stylem klasycznym i kraulem na grzbiecie,

–

stosowaniu okładów parafinowych i masaŜów jako przygotowanie do ćwiczeń
redresyjnych i rozluźniających kręgosłup,

–

wykonywaniu ćwiczeń oddechowych.

DuŜe znaczenie w leczeniu nasilających się skolioz II i III° mają gorsety ortopedyczne. Sa to
gorsety czynne i czynno-bierne, mające za zadanie zahamowanie progresji i przygotowanie
do leczenia operacyjnego.
Leczenie operacyjne stosowane jest w szybko pogarszających się skoliozach II stopnia oraz
w skoliozach III i IV stopnia, po kilkumiesięcznym leczeniu zachowawczym.

Zniekształcenia i dysfunkcje wzrostowe i nabyte

Jałowe martwice kości

Do martwicy kości czy chrząstki dochodzi na skutek upośledzenia dopływu krwi.

Przyczyny mogą być róŜnorodne: predyspozycje wrodzone, przeciąŜenia i mikrourazy,
zaburzenia hormonalne, zatory i inne.

Choroba Parthesa

Jest to jałowa martwica górnej nasady (głowy) kości udowej, tworzącej wraz z panewka

staw biodrowy. dochodzi do czasowego zmiękczenia głowy kości udowej i następowego jej
zniekształcenia pod wpływem działania masy ciała. Choroba występuje u dzieci między
5 a 10 rokiem Ŝycia i zazwyczaj dotyczy jednego stawu biodrowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Najczęściej  dziecko  skarŜy  się  na  bóle  w  pachwinie  promieniujące  do  uda,  ale  często
pierwszym objawem jest utykanie na skutek bezwiednego oszczędzania chorej kończyny.
Leczenie  polega  na  długotrwałym  odciąŜeniu  chorego  stawu  (1/2–1  roku)  za  pomocą
wyciągów,  opatrunków  gipsowych  i  aparatów  ortopedycznych.  W  duŜej  liczbie  przypadków
moŜliwe  jest  leczenie  operacyjne  które  znacznie  skraca  okres  leczenia  i  daje  większe
gwarancje wyleczenia.

Choroba Scheuermana

Istotą choroby jest zaburzenie procesu kostnienia trzonów kręgowych w odcinku

piersiowym kręgosłupa z powodu jałowej martwicy nasad tych trzonów. Choroba objawia się
niewielkiego stopnia pobolewaniem pleców i klatki piersiowej oraz narastającym
tyłowygięciem kręgosłupa piersiowego, dzięki czemu zyskała nazwę kifozy dorastających lub
zespołu okrągłych pleców. Występuje w wieku 12–14 lat. O rozpoznaniu choroby,
szczególnie w jej fazie początkowej, decyduje badanie radiologiczne.

Leczenie
Powodzenie leczenia uzaleŜnione jest od zahamowania procesu klinowacenia kręgów, a więc
od odciąŜenia przednich części zmienionych chorobowo trzonów kręgowych. OdciąŜenie tych
kręgów uzyskuje się przez:
–

ograniczenie pozycji siedzącej ciała z pochyleniem tułowia do przodu,

–

rozciąganie przykurczonych mięśni tułowia, np. mm. piersiowych,

–

wzmocnienie mięśnia prostownika grzbietu,

–

naukę prawidłowej postawy ciała.

Aby  leczenie  przyniosło  spodziewany  skutek,  konieczna  jest  zmiana  trybu  Ŝycia,  łącznie
z noszeniem  gorsetu  gipsowego  lub  ortopedycznego,  oraz  spędzanie  większej  części  dnia
w pozycji leŜącej, równieŜ na brzuchu z podparciem górnej części tułowia (rękojeść mostka).
Spanie  i  leŜenie  w  pozycji  na  plecach  jest  moŜliwe  jedynie  przy  korzystaniu  z  płaskiej
poduszki pod głową.

Choroby zwyrodnieniowe narządów ruchu

Zmiany zwyrodnieniowe stawów

Zmiany zwyrodnieniowe stawów są jedną z najbardziej powszechnych chorób

zwyrodnieniowych. Przyczyny zmian zwyrodnieniowych mogą być róŜnorodne:
–

uszkodzenie chrząstki i tkanki kostnej przez proces zapalny, uraz, przeciąŜenie stawu,
niesymetryczny nadmierny nacisk,

–

uszkodzenie  chrząstki  i  tkanki  kostnej  na  tle  wibracji,  ograniczenia  ruchów,  braku
kontroli  nerwowo-mięśniowej,  nieprawidłowych  ruchów  w  następstwie  uszkodzenia
więzadeł,  odkształceń  sąsiednich  stawów  lub  przeciwległej  kończyny,  nieprawidłowych
stosunków

biomechanicznych

stawu,

takich

jak

niezborność,

nadwichnięcia,

nieprawidłowe ustawienie obwodowej części kończyny, niefizjologiczne ruchy
poszczególnych składowych stawu,

–

odkształcenie  końców  stawowych  na  tle  patologicznej  podatności  kości  na  nacisk  np.
w następstwie  odwapnienia,  procesów  zapalnych,  zaburzeń  hormonalnych,  długotrwałego
unieruchomienia, poraŜeń, a takŜe zmian składu i metabolizmu tkanki kostnej.
Z  wiekiem  chrząstka  stawowa  staje  się  mniej  elastyczna,  gorzej  amortyzuje  wstrząsy

i nierówności, łatwiej ulega uszkodzeniu. Chrząstka szklista ma minimalne zdolności
regeneracyjne. Ubytki jej wypełnia tkanka bliznowata. Od strony podchrzęstnej warstwy kości
wrastają w chrząstkę naczynia, wokół których postępuje proces jej wapnienia i kostnienia.
W ten sposób koniec stawowy pozbawiony zostaje chrząstki. Zmiany zwyrodnieniowe staja się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przyczyna bólów, narastających przykurczów, odkształceń, ograniczenia ruchów, niemoŜności
chodzenia.

Leczenie powinno być przyczynowe lub uwzględniać przyczynę, jeśli jest znana, naleŜy

takŜe:  1)  dbać  o  naleŜną  masę  ciała,  2)  zmienić  rodzaj  lub  warunki  pracy,  gdy  wpływa
szkodliwie  3)  stosować  ćwiczenia  ruchowe,  po  złagodzeniu  dolegliwości  fizykoterapią,
4) stosować  ćwiczenia  izometryczne,  wzmacniające  napięcie  mięśni,  ukierunkowane  na
zwalczanie  przykurczów,  stabilizację  kręgosłupa  itp.  Leczenie  objawowe  preparatami
farmakologicznymi,  fizykoterapia,  połączone  z  usprawnianiem  leczniczym  łagodzi  bóle  nie
zatrzymując nasilania się zniekształceń.

Leczenie operacyjne jest wskazane, gdy końce stawowe są pozbawione chrząstki,

zniekształcone, niezborne, ruchy znacznie ograniczone i sprawiające ból nie ustępujący po
leczeniu zachowawczym.
Do często występujących chorób zwyrodnieniowych naleŜą zmiany:
–

zwyrodnieniowe  krąŜka  międzykręgowego  (dyskopatia)a  jej  następstwem  jest
niestabilność  kręgów,  która  rozpoczyna  tworzenie  się  zmian  zwyrodnieniowych  kręgów
i stawów międzykręgowych,

–

zwyrodnieniowe stawu ramiennego i tkanek okołostawowych,

–

zmiany zwyrodnieniowe stawu łokciowego,

–

zmiany zwyrodnieniowe nadgarstka i pochewek ścięgnistych,

–

zmiany zwyrodnieniowe stawu biodrowego,

–

zmiany zwyrodnieniowe stawu kolanowego.

Zniekształcenia i dysfunkcje narządów ruchu w chorobach układu nerwowo-
mięśniowego

Zanik czynności bądź dysfunkcja neuronów centralnych i obwodowych pociąga za sobą

oprócz  zaburzenia  czynności  odpowiednich  grup  mięśniowych  takŜe  dysfunkcje
i zniekształcenia  w  odległych  odcinkach  narządu  ruchu.  Uszkodzenie  neuronów  centralnych
powoduje  zaburzenia  napięcia  zamierzonej  i  odruchowej  czynności  układu  nerwowo-
-mięśniowego w postaci: spastyczności, wzmoŜenia odruchów patologicznych, gdy uszkodzone
są ośrodki i drogi piramidowe oraz zmian napięcia, ruchów mimowolnych, hipo i hiperkinezy,
gdy  uszkodzone  są  ośrodki  i  drogi  pozapiramidowe.  Zaburzenia  równowagi,  poczucia  pionu,
propriocepcji są wynikiem uszkodzenia móŜdŜku i ośrodków narządu równowagi.

Uszkodzenie nerwów obwodowych, z komórkami rogów przednich rdzenia i nerwów

czaszkowych, powodują poraŜenia lub niedowłady wiotkie i zaburzenia lub zniesienie czucia
powierzchownego i głębokiego.

PoraŜeniem nazywa się całkowitą niemoŜność wykonywania ruchu (kończyny)

w wyniku braku dopływu bodźców nerwowych do mięśni, natomiast niedowład oznacza
zmniejszenie siły mięśni z ograniczeniem zakresu ruchu.

PoraŜenia i niedowłady spastyczne

U dorosłych przyczyny niedowładów spastycznych są róŜne: choroby zwyrodnieniowe

i zapalne mózgu i rdzenia, uszkodzenia urazowe, ucisk przez krwiak, nowotwór i inne.
Obraz  niedowładów  spastycznych  zaleŜy  od  lokalizacji  oraz  od  rozległości  uszkodzenia
ośrodków i dróg nerwowych piramidowych.
WyróŜniamy niedowłady lub poraŜenia:
–

jednokończynowe,

–

połowicze, gdy zmiany dotyczą jednoimiennej kończyny górnej i dolnej,

–

dwukończynowe, gdy obejmuje obie kończyny dolne lub górne,

–

dczterokończynowe.

Stopnie niedowładów spastycznych:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

I°  -  wzmoŜone  odruchy  ścięgnowe,  skórne,  okostnowe,  odruch  Babińskiego,  bez
patologicznych ustawień i przykurczów; wzmoŜona reakcja mięśni w zapisach EMG,
II°  -  nieprawidłowe  ustawienie  w  czasie  ruchu  i  pobudzenia,  poruszanie  się  upośledzone,
nieduŜe zaburzenia koordynacji,
III°  -  przykurcze  stawów  i  mięśni,  dyskoordynacja  ruchów  przy  zachowaniu  ruchów
czynnych, sprawność ruchów jest wyraźnie upośledzona,
IV°  -  brak  czynnych,  zamierzonych  ruchów  kończyn  lub  grupy  mięśni,  wyraźne  przykurcze
nasilające się w czasie próby ruchu i w czasie stanów emocjonalnych.

Typowe ustawienia u spastyków

Kończyna górna: ramię ustawia się w lekkim odwiedzeniu skręceniu do wewnątrz, łokcie

w zgięciu, przedramię w nawróceniu, nadgarstek w zgięciu, kciuk w dłoni, palce w zgięciu.

Kończyna dolna: staw biodrowy ustawia się w zgięciu, przywiedzeniu i skręceniu do

wewnątrz, kolano w zgięciu, stopa w ustawieniu końskim z komponentem płasko-koślawym
lub szpotawym.

Sposób poruszania się chorych jest charakterystyczny: chód jest spowolniony, wykrok

opóźniony i odbywa się z oporem. Cała sylwetka jest napięta, pochylona do przodu, w czasie
chodu nachylająca się na boki, uda przywiedzione i skręcone do wewnątrz, kolana mogą się
krzyŜować.

PoraŜenia i niedowłady wiotkie

Uszkodzenie neuronów obwodowych powoduje w zaleŜności od liczby uszkodzonych

neuronów  niedowłady  lub  poraŜenia  wiotkie  i  zaburzenia  czucia  powierzchownego
i głębokiego.
Przyczyny niedowładów i poraŜeń: zapalne, urazowe (przecięcie, ucisk, zaburzenia krąŜenia),
toksyczne  (alkoholizm), zwyrodnieniowe,  jatrogenne.  Zlokalizowane  mogą  być  na  poziomie
komórek  rogów  przednich  rdzenia,  ruchowych  i  czuciowych  korzeni  nerwowych,  pni
i gałązek nerwów obwodowych, mięśni.
Główne  objawy  kliniczne  niedowładów  i  poraŜeń  wiotkich  to:  obniŜenie  napięcia
mięśniowego,  zniesienie  odruchów  w  zajętej  kończynie,  drŜenie  pęczkowe  mięśni,  zaniki
odnerwionych mięśni.

Miopatie

Jest to grupa chorób, w których proces patologiczny dotyczy tkanki mięśniowej. Do

pierwotnych chorób mięśni zaliczyć moŜna: dystrofie mięśniowe, zapalenie wielomięśniowe,
zaburzenia metabolizmu tkanki mięśniowej i miotonie. Do wtórnych chorób mięśni,
nazywanych równieŜ miopatiami objawowymi, zaliczamy miopatie w: miasteniach,
zapaleniach

zakaźnych

mięśni,

kolagenozach,

endokrynopatiach,

intoksykacjach

i nowotworach.

Dystrofia mięśniowa

Jest to przewlekła, dziedziczna choroba zwyrodnieniowa mięśni szkieletowych,

rozpoczyna się najczęściej w dzieciństwie i wieku młodzieńczym, cechuje się stopniowo
postępującym osłabieniem i zanikiem mięśni, najczęściej symetrycznym obustronnym
i najczęściej dotyczącym mięśni ksobnych.

Postacie
–

dystrofia typu Duchenne'a- najczęstsza z miopatii, nazywana teŜ rzekomoprzerostową.
Chorują tylko chłopcy, począwszy od pierwszych miesięcy lub lat Ŝycia. Objawy:
osłabienie mięśni rozpoczyna się od kończyny dolnej, początkowo występują trudności w

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

chodzeniu,  utrudnione  wstawanie,  wchodzenie  po  schodach.  Stopy  przyjmują
zniekształconą  pozycje  końską  i  dziecko  ma  tendencje  do  chodu  na  palcach  ze  względu
na  osłabienie  mięśni  piszczelowych  przednich  i  strzałkowych.  Zanikom  mięśni
towarzyszy  przerost  łydek.  W  wieku  3-5  lat  mięśnie  obręczy  górnej  zostają  równieŜ
objęte  schorzeniem.  Postępujące  zaniki  mięśni  prowadzą  do  powstania  przykurczów
w stawach,  co  przyczynia  się  do  deformacji  kośćca  w  tym  równieŜ  powstanie  skoliozy.
Choroba  ma  przebieg  wieloletni,  z  czasem  dochodzi  do  powstania  niedowładów,  co
uniemoŜliwia chodzenie.

Leczenie: rehabilitacja stanowi jedyny kierunek działań leczniczych.
–

dystrofia mięśniowa Beckera,

–

dystrofią

mięśniowa

twarzowo-łopatkowo-ramieniowa,objawia

się

najczęściej

osłabieniem i atrofią mięśni twarzy oraz kończyn górnych,

–

dystrofie mięśniowa kończynowo-obręczowa, do podstawowego obrazu klinicznego
moŜna zaliczyć hipertrofie mięśni, która dotyczy kończyn dolnych.

Miotonie

Miotoniami nazywa się choroby tkanki mięśniowej, w których wspólnym objawem jest

powolny  rozkurcz  mięśnia  po  skurczu  dowolnym  lub  po  skurczu  wywołanym  bezpośrednia
stymulacja  mięśnia.  Objaw  takiego  „przetrwania  skurczu  mięśniowego”  dotyczy  zwykle
zginaczy  tylko  pierwszego  ruchu,  co  oznacza,  Ŝe  przy  powtarzaniu  danej  czynności  juŜ  nie
występuje.

Miastenie

To grupa chorób, w których występuję zaburzenie transmisji nerwowo-mięśniowej, co

klinicznie objawia się, nuŜliwością mięśni.

Choroby reumatoidalne

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest przewlekłą, zapalną, immunologicznie

zaleŜną  układową  chorobą  tkanki  łącznej,  charakteryzującą  się  nieswoistym,  symetrycznym
zapaleniem  stawów,  występowaniem  zmian  pozastawowych  i  powikłań  układowych,
prowadzącą do niepełnosprawności, kalectwa i przedwczesnej śmierci.
Choroba  występuje  w  róŜnym  wieku,  częściej  u  kobiet  niŜ  u  męŜczyzn.  U  większości
pacjentów początek choroby charakteryzuje się zapaleniem stawów śródręczno-paliczkowych
i  międzypaliczkowych  bliŜszych  rąk  oraz  śródstopno-paliczkowych  stóp.  Skóra  rąk  staje  się
ś

cieńczała i nadmiernie potliwa, pojawiają się zaniki mięśni międzykostnych i glistowatych.

W miarę postępu choroby proces zapalny obejmuje coraz większą liczbę stawów w kierunku
od  obwodu  do  linii  środkowej  ciała.  RZS  moŜe  takŜe  rozpocząć  się  nietypowo  –  zmianami
zapalnymi  jednego  duŜego  stawu,  zapaleniem  pochewek  ścięgnistych  i  ścięgien  lub  ostrym
zapaleniem wielostawowym.
Kliniczne cechy zajęcia stawów:

−

ból,

−

obrzmienie,

−

ograniczenie ruchów,

−

sztywność,

−

róŜne cechy zapalenia (rumień, zapalenie błony maziowej).

Sztywność poranna jest wynikiem: biernego przekrwienia błony maziowej, zgrubienia

torebki stawowej, zwiększenia ilości płynu stawowego. W późniejszym okresie choroby
widoczne jest zatarcie zarysów spowodowane przerostem błony maziowej, dochodzi do
destrukcji kostnej oraz trwałych zniekształceń.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obraz zmian stawowych:

−

przykurcz zgięciowy w stawach nadgarstkowych; odchylenie łokciowe palców II-V
w stawach śródręczno-paliczkowych,

−

podwichnięcia dłoniowe w tych stawach,

−

zniekształcenia typu „łabędziej szyi” – przeprost w stawie międzypaliczkowym bliŜszym,
a zgięcie w stawie międzypaliczkowym dalszym,

−

zniekształcenie typu palce „butonierkowate”– zgięcie w stawie międzypaliczkowym
bliŜszym, przeprost w stawie międzypaliczkowym dalszym,

−

kciuk „butonierkowaty” – zwany takŜe „szewskim”, zgięcie w stawie śródręczno-
paliczkowym, przeprost w stawie międzypaliczkowym,

−

usztywnienie stawu promieniowo-nadgarstkowego,

−

przykurcz zgięciowy w stawie łokciowym,

−

w stawie barkowym przykurcz w przywiedzeniu i rotacji wewnętrznej,

−

zniekształcenia stóp (płaskostopie, koślawość palucha, palce młoteczkowate, modzele),

−

staw kolanowy: przykurcz, podwichnięcia tylno-boczne z rotacją zewnętrzną podudzia,
rzekoma koślawość kolan,

−

stawy biodrowe: zmiany zwyrodnieniowe, zgięcie, przywiedzenie uda,

−

zmiany w części szyjnej kręgosłupa: erozja zęba kręgu obrotowego, podwichnięcia
kręgów C1–C2.

Zmiany pozastawowe

−

zmiany skórne – głównie rąk i stóp, skóra chłodna, wilgotna, czasem zaczerwienienie lub
ciemnobrunatne przebarwienie,

−

zaniki mięśniowe – następstwo zapalenia śródmiąŜszowego, dotyczy głównie mięśni
dystalnych, ale takŜe czworogłowego uda,

−

guzki reumatoidalne, podskórne – najczęściej w okolicy wyprostnej stawów łokciowych
i przedramion, twarde, niebolesne, zrośnięte z podłoŜem, czasem wzdłuŜ ścięgna
Achillesa, na potylicy i w okolicy pośladków,

−

zapalenia ścięgien i pochewek ścięgnistych oraz kaletek maziowych,

−

torbiele kaletek maziowych łączą się z jamą stawu, najczęściej w dole podkolanowym,
tzw. cysta Backera oraz gangliony, zwłaszcza po stronie grzbietowej dłoni,

−

węzły chłonne – uogólnione powiększenie, głównie w okolicy łokcia i dołu pachowego,

−

uszkodzenia nerwów obwodowych – zespół kanału nadgarstka z uciskiem na nerw
pośrodkowy,

−

zmiany zapalne naczyń krwionośnych,

−

zmiany w narządach wewnętrznych: serce– zapalenie osierdzia, zapalenie mięśnia
sercowego i wsierdzia, zapalenie naczyń wieńcowych, zaburzenia przewodnictwa,

−

narząd wzroku – zapalenie twardówki i spojówek,

−

układ oddechowy – zapalenie opłucnej, śródmiąŜszowe włóknienie płuc, zespół Caplana,

−

układ moczowy – skrobiawica nerek.

Leczenie RZS

Leczenie RZS musi być kompleksowe i składa się z równie waŜnych elementów, jak:

−

farmakoterapia,

−

rehabilitacja,

−

leczenie zabiegowe,

−

zaopatrzenie ortopedyczne,

−

psychoterapia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zaopatrzenie  ortopedyczne  w  reumatoidalnym  zapaleniu  stawów  ma  na  celu  zapobieganie
deformacjom  narządu  ruchu  i  korekcję  juŜ  istniejących.  Ze  względu  na  zmiany  chorobowe
w obrębie  kończyn  górnych  zaopatrzenie  ortopedyczne  musi  być  dokładnie  dobrane
w zaleŜności od aktualnego stanu narządu ruchu.

Traumatologia narządów ruchu

Urazem nazywamy działanie czynnika zewnętrznego wywołującego w organizmie

zmiany  anatomiczne  i  czynnościowe.  Mogą  go  powodować  czynniki:  fizyczne,  chemiczne
i mieszane.
Uszkodzeniem  nazywamy  wynik  działania  urazu  na  organizm.  Uszkodzenia  mechaniczne
narządu ruchu moŜna podzielić na: zamknięte uszkodzenia tkanek miękkich (np. stłuczenia),
rany, złamania, skręcenia oraz zwichnięcia.
Zamknięte  uszkodzenia  tkanek  miękkich  są  to  obraŜenia,  do  których  zaliczamy  uszkodzenia
tkanki  podskórnej,  mięśni,  ścięgien,  kaletek  maziowych,  okostnej,  struktur  stawowych,
naczyń i nerwów.

Złamaniem nazywamy przerwanie ciągłości tkanki kostnej obejmujące cały jej przekrój.

Nadłamanie  lub  pękniecie  to  przerwanie  ciągłości  tkanki  kostnej  obejmujące  część  jej
przekroju.  Złamanie  moŜe  dotyczyć  jednej  lub  kilku  kości.  MoŜe  być  bez  przemieszczenia
i z przemieszczeniem kości. U osób starszych obserwuje się złamania wielofragmentowe. Ze
względu  na  obecność  kontaktu  złamanej  kości  z  otoczeniem  występują  złamania  otwarte
i zamknięte.  Odrębną  grupę  stanowią  złamania  patologiczne  powstające  w  zmienionej
chorobowo tkance kostnej.
Objawy złamania:

−

ogólne: przyspieszenie tętna, oddechu, spadek ciśnienia, utrata świadomości, wstrząs
urazowy, zator, niedowład),

−

odcinkowe: zblednięcie lub zaczerwienienie skóry,

−

miejscowe bezpośrednie: zniekształcenie, tarcie odłamów,

−

miejscowe pośrednie: ból samoistny, uciskowy i przy ruchach, ubytek funkcji,
patologiczne ułoŜenie, obrzęk, krwiak.

W leczeniu złamań najczęściej stosuje się klasyczną metodę polegająca na:

−

anatomicznym nastawieniu,

−

unieruchomieniu odłamów kostnych,

−

moŜliwie szybkim rozpoczęciu usprawniania celem uzyskania pełnej funkcji uszkodzonej
kończyny.

Zwichnięciem nazywamy uszkodzenie stawu z całkowitą oraz trwałą lub chwilową utratą

kontaktu przez jego powierzchnie. Podwichnięciem, nadwichnięciem określamy uszkodzenie
stawu  z  częściową  oraz  trwałą  lub  chwilową  utratą  łączności  przez  jego  powierzchnie.
Zwichnięciom  i  podwichnięciom  towarzyszą  uszkodzenia  torebki  stawowej,  więzadeł
i chrząstki  stawowej,  których  rozległość  zaleŜy  od  wielkości  i  rodzaju  urazu  oraz
przemieszczenia końców stawowych.
Objawy zwichnięcia:

−

ból: samoistny, uciskowy, przy ruchach biernych i czynnych,

−

obrzęk,

−

wzmoŜone ocieplenie skóry nad stawem,

−

zniekształcenie obrysów stawu,

−

krwiak w stawie,

−

zniesienie ruchów czynnych i biernych w stawie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

przymusowe ustawienie kończyny,

−

spręŜysty opór przy próbie pokonywania zwichnięcia.

Leczenie polega na jak najszybszym nastawieniu zwichnięcia przez lekarza metodą
nieoperacyjne (ręcznie) lub operacyjnie. Staw wymaga unieruchomienia zewnętrznego do
czasu wygojenia uszkodzeń torebki i więzadeł.

Skręcenie jest częstym obraŜeniem stawu powstającym wtedy, gdy ruch w nim

przekracza zakres fizjologiczny. Uszkodzeniu ulega torebka stawowa, więzadła i chrząstka
stawowa, a wewnątrz stawu wytwarza się krwiak.
Skręcenia dzieli się na:
I ° - naciągnięcie więzadeł i rozwłóknienie torebki,
II° - rozdarcie torebki stawowej,
III° - rozdarcie torebki stawowej i aparatu więzadłowego,
IV° - oderwanie więzadła z fragmentem kostnym.
Objawy skręcenia:

−

ból wokół szpary stawowej oraz okolicy przyczepów torebki stawowej i więzadeł,
nasilający się w czasie badania palpacyjnego oraz próby wykonywania ruchów w stawie,

−

ród- i okołostawowy krwiak,

−

obrzęk,

−

zniekształcenia obrysów stawu,

−

wzmoŜone ocieplenie skóry nad stawem,

−

przymusowe ustawienie kończyny w stawie,

Leczenie. Ostateczne zaopatrzenie zaleŜy od stopnia skręcenia. Przede wszystkim naleŜy
unieruchomić staw opaską elastyczną lub opatrunkiem gipsowym odpowiednio przez okres
2, 3, 4 i 4–6 tygodni. Początkowo konieczne jest ułoŜenie przeciwobrzękowe kończyny.

Urazy kręgosłupa

Urazy kręgosłupa naleŜą do najcięŜszych obraŜeń narządu ruchu, w wyniku których

często pozostaje trwałe kalectwo.
Podział uszkodzeń kręgosłupa moŜe być oparte na: mechanizmie urazu (kompresyjne,
zgięciowe, wyprostne, rotacyjne, oraz pośrednie i bezpośrednie), obrazie klinicznym (stabilne
i niestabilne) oraz morfologicznym.
Podział oparty na obrazie morfologicznym:

−

stłuczenia kręgosłupa,

−

skręcenia stawów międzykręgowych z uszkodzeniem aparatu więzadłowego,

−

zwichnięcia i podwichnięcia stawów międzykręgowych,

−

rozerwania krąŜków międzykręgowych,

−

złamania trzonów kręgowych,

−

złamania łuków i wyrostków stawowych kręgów,

−

złamania wyrostków poprzecznych i kolczastych kręgów.

Objawy wskazujące na uszkodzenie kręgosłupa:

−

ból samoistny kręgosłupa nasilający się przy kaszlu, próbie ruchu,

−

miejscowa bolesność uciskowa wyrostków kolczastych lub wyrostków poprzecznych,

−

obrzęk, wylew krwawy,

−

ograniczenie ruchomości czynnej i biernej uszkodzonego odcinka kręgosłupa,

−

dodatni objaw szczytowy,

−

przymusowe ustawienie głowy lub tułowia,

−

objawy neurologiczne: parastezje, niedowłady i poraŜenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Leczenie  uszkodzeń  kręgosłupa  uzaleŜnione  jest  od  rodzaju  i  od  poziomu  uszkodzenia.
Złamania bez przemieszczenia odłamów oraz złamania stabilne nie powikłane uszkodzeniem
struktur  nerwowych  leczy  się  zachowawczo  unieruchamiając  w  kołnierzach  szyjnych,
gorsecie gipsowym, gorsecie Jevetta.
Wskazaniami  do  leczenia  operacyjnego  są:  uszkodzenia  częściowe  lub  całkowite  rdzenia
kręgowego, obecność kości, fragmentów krąŜka międzykręgowego w kanale kręgowym, brak
moŜliwości  leczenia  metodami  zachowawczymi,  narastające  objawy,  uszkodzenia  rdzenia
kręgowego, złamania niestabilne.

Urazowe uszkodzenie rdzenia kręgowego

Znanych jest wiele klasyfikacji objawów klinicznych pojawiających się po uszkodzeniu

rdzenia kręgowego.
Aktualnie obowiązuje skala ustalona przez ASIA oraz IMSOP:
1°  -  całkowite  uszkodzenie  rdzenia;  brak  czynności  ruchowej  i  czuciowej  w  segmentach
S4-S5,
2°  -  niecałkowite  uszkodzenie  rdzenia;  brak  czynności  ruchowej  przy  zachowanym  czuciu
poniŜej poziomu uszkodzenia,
3°  -  niecałkowite  uszkodzenie  rdzenia,  zachowany  ruch  poniŜej  poziomu  uszkodzenia  a  siła
najwaŜniejszych mięśni osiąga poniŜej 3 w skali Lovetta,
4°  -  niecałkowite  uszkodzenie  rdzenia,  zachowany  ruch  poniŜej  poziomu  uszkodzenia  a  siła
najwaŜniejszych mięśni osiąga poniŜej 3 i więcej punktów w skali Lovetta,
5° - prawidłowa czynność ruchowa i czuciowa.

Zespoły kliniczne w uszkodzeniu rdzenia kręgowego
W uszkodzeniach rdzenia kręgowego moŜna wyróŜnić 11 zespołów klinicznych:

−

uszkodzenie ogona końskiego,

−

uszkodzenie stoŜka końcowego,

−

mieszane uszkodzenie stoŜka i ogona końskiego,

−

wstrząśnienie rdzenia kręgowego,

−

wstrząs rdzeniowy,

−

całkowite przerwanie rdzenia,

−

niecałkowite przerwanie rdzenia,

−

zespół Browna-Séquarda,

−

zespół centralny rdzenia kręgowego,

−

zespół przedni rdzenia kręgowego,

−

zespół tylny rdzenia kręgowego.

Amputacje kończyn

Amputacja oznacza utratę części ciała lub fragmentu części ciała. W wyniku amputacji

tworzy się sztucznie nowy organ - kikut, który ma odpowiadać nowoczesnej protezie, dlatego
teŜ  amputacja  nie  do  końca  jest  destrukcją,  a  uwaŜana  jest  za  pierwszy  etap  w  procesie
rekonstrukcji funkcjonalności pacjenta.
Ze  względu  na  czas  wykonania  zabiegu  amputacje  dzieli  się  na:  nagłe  i  zaplanowane  -
selektywne. Amputacje  nagłe są konieczne w przypadku cięŜkich urazów, zgorzeli i infekcji
zagraŜającej  Ŝyciu  chorego.  Amputacje  planowe,  selektywne  wykonuje  się  w  przypadkach,
gdy  odjęcie  kończyny  jest  nieuniknione,  ale  stan  chorego  i  kończyny  pozwala  na  wybór
najlepszego poziomu i techniki odjęcia.
Ze względu n wybór techniki amputacje dzieli się na: otwarte i zamknięte. Amputacja otwarta
jest  to  odjęcie  kończyny  z  pozostawieniem  nie  zamkniętej  rany  operacyjnej.  Amputacja
zamkniętą  jest  to  amputacja,  w  czasie  której  rana  operacyjna  zostaje  natychmiast  zszyta.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obecnie  z  reguły  wykonuje  się  amputacje  mioplastyczna,  tj.  z  ufiksowaniem  przeciętych
mięśni kikuta.
Od wielu lat czyniono usiłowania, aby wytworzyć w obrąbie kończyny górnej kikuty które by
zachowały  zdolność  wykonywania  wielu  czynności  chwytnych  bez  protezy  bądź  mogły
uruchomić  rękę  lub  hak  protezy  czynnej  dowolnym  skurczem  mięśni.  Przykładem  jest  kikut
Krukenberga  (podłuŜne  rozdzielenie  kikuta  przedramienia  i  uformowanie  kleszczy
składających się z dwóch „palców” – promieniowego i łokciowego.
Istotnym aspektem amputacji są warunki anatomiczne kikuta. WaŜna jest w tym względzie:

−

pozostająca struktura szkieletowa,

−

jakość tkanek „pokrywających” – skóra, mięśnie i tkanka podskórna,

−

zakres ruchów,

−

siła kończyny.

O  wyborze  poziomu  amputacji  decyduje  stan  ogólny  chorego  i  miejscowy  kończyny,
potencjał  gojenia  się  kikuta,  chodzenia  w  protezie  i  niezaleŜności  w  czynnościach  dnia
codziennego.
Wskazania  do  odjęcia  kończyny  dzieli  się  na  naczyniowe  i  pozanaczyniowe.  Do
naczyniowych  zalicza  się:  zgorzel  niedokrwienną,  silne,  stałe  bóle  kończyn  z  powodu
niedokrwienia,

rozległe

owrzodzenia

troficzne

gdy

zawodzą

sposoby

leczenia

zachowawczego  i  chirurgicznego.  Do  wskazań  pozanaczyniowych  naleŜą:  nowotwory
złośliwe, stany pourazowe, deformacje wrodzone.

Poziomy amputacji w obrębie kończyny dolnej.

Odjęcia w obrębie przodostopia aŜ do poziomu podstaw kości śródstopia pozostawiają kikut
bardzo  uŜyteczny,  zezwalający  na  pełne  opieranie  się  na  nim  i  nie  wymagający  specjalnego
zaprotezowania.  Wystarczy  zmodyfikowanie  normalnego  obuwia  lub  zaopatrzenie
ortopedyczne  w  postaci  wkładki  uzupełniającej  ubytek  i  wkładanej  do  normalnego  obuwia.
Im  dłuŜszy  kikut  przodostopia  tym  uŜyteczniejszy  dla  pacjenta,  ale  jeśli  paluch  i  palce  są
bolesne, sztywne, bez czucia, to nie naleŜy dąŜyć do ich zachowania.

Poziomy amputacji kończyny dolnej:

−

amputacja palców – upośledza chód w fazie odbicia, nie protezuje się, a wypełnia
wkładką do obuwia,

−

amputacja  Lisfrancka  to  odjęcie  między  stępem  a  śródstopiem,  jest  to  amputacja
przodostopia (obecnie dość rzadko wykonywana), pozostawia kikut wykazujący znaczną
tendencje  do  ustawienia  końsko-szpotawego.  Upośledzeniu  ulega  funkcja  podporowa
stopy.  Następuje  zmniejszenie  siły  stopy  i  moŜliwości  wykonania  supinacji  i  pronacji.
Kikut  wymaga  specjalnego  zaopatrzenia  ortopedycznego  (wkładka  do  obuwia),
konieczna rehabilitacja,

−

amputacja Choparta to odjęcie między kością skokową a kością łódkowatą, bocznie na
linii stawu piętowo – sześciennego, rzadka, kikut prawie zawsze ulega następowemu
zniekształceniu końsko-szpotawemu, dość trudny do zaprotezowanianie zniesione zostaje
odbicie, hamowanie jest ograniczone, konieczna rehabilitacja (utrzymanie zakresu ruchu
w stawie skokowym i siły prostowników stopy),

−

amputacja według Pirogowa to odjęcie całej stopy z pozostawieniem dolnej części kości
piętowej. Obecnie nie jest wykonywana ze względu na stawy rzekome oraz zrost
z przemieszczeniem, co upośledza wartość kikuta pod względem jego obciąŜenia na
końcu,

−

amputacja według Syme’a to odjęcie kończyny dolnej na wysokości stawu skokowego
górnego, otrzymuje się kikut oporowy, dobry funkcjonalnie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

odjęcie  kończyny  dolnej  w  obrębie  obwodowej  ½  goleni  (z  wyłączeniem  amputacji
Syme`a)  jest  przeciwwskazane  ze  względu  na  następowe  zaburzenia  odŜywcze  kikuta.
Dolna  połowa  goleni  jest  słabo  ukrwiona,  pozbawiona  dostatecznej  masy  mięśniowej
i dlatego dłuŜsze kikuty goleni mogą sprawiać kłopoty w zaprotezowania i usprawnianiu.
NaleŜy  amputować  moŜliwie  oszczędnie  w  1/3  bliŜszej  goleni.  Idealny  kikut  goleni  to
kikut  długości  16-19  cm.  Jest  to  kikut  mioplastyczny,  który  najlepiej  odpowiada
wymogom protezowania, pozwala na doskonalszą kinetyzację,

−

wyłuszczenie w stawie kolanowym obecnie dzięki poprawieniu technik operowania
pozwala na otrzymanie kikuta zdolnego do obciąŜeń osiowych,

−

amputacja  Gritti-Stokesa  polega  na  odjęciu  kończyny  tuŜ  nad  kłykciami  kości  udowej,
przyłoŜeniu  rzepki,  po  usunięciu  chrząstki  stawowej  do  końca  kości  udowej.  Koniec
kikuta  pokrywa  się  płatem  skóry  z  przedniej  powierzchni  kolana.  Czasami  rzepka  nie
przyrasta  lub  następuje  zrost  z  przemieszczeniami  co  zmniejsza  moŜliwość
bezpośredniego obciąŜenia kikuta na końcu,

−

amputacja Callandera polega na tym, Ŝe rzepkę usuwa się w całości, zachowując aparat
ś

cięgnowo-powięziowy. Po ścięciu powierzchni stawowych obydwu kłykci kości udowej

od dołu pokrywa się skrócona o kilka centymetrów kośc udową skóra z okolic rzepki.
Kikuty Callandera są trudniejsze w protezowaniu z powodu pogrubianych okolic stawu
kolanowego.

W przypadku amputacji uda wartość funkcjonalna jest tym większa, im dłuŜszy jest

kikut.
Za postępowanie z wyboru uwaŜa się odjęcie uda na wysokości 7–8 cm powyŜej szczeliny
stawu kolanowego. Im niŜszy poziom amputacji, tym lepsza równowaga w antagonistycznych
zespołach dynamicznych w tej części kończyny.

Wyłuszczenie w stawie biodrowym skutkuje cięŜkim kalectwem i wskazane jest tylko

wtedy,  gdy  choroba  nie  zezwala  na  oszczędniejsze  odjęcie.  W  miarę  moŜliwości  naleŜy
zachować głowę kości udowej i krętarz. Protezowanie wymaga stosowania kosza biodrowego
oraz sztucznego stawu biodrowego i kolanowego.
NiezaleŜnie  od  poziomu  amputacji  naleŜy  dokonać  analizy  funkcji  zachowanej  części
kończyny:

−

długości kikuta,

−

kształtu kikuta,

−

wygląd i ruchomość blizny, stan jej wygojenia,

−

stan skóry na kikucie,

−

czucie w zachowanej części kończyny,

−

zakres ruchów czynnych i biernych w zachowanych stawach,

−

siła zachowanych mięśni kończyny.

Jednym  z  moŜliwych  kryteriów  oceny  upośledzenia  po  amputacji  jest  miara  o  ile  więcej
energii  kosztuje  chodzenie  na  protezie.  Osoba  po  jednostronnej  amputacji  poniŜej  stawu
kolanowego zuŜywa o10-20% więcej energii, po amputacji obustronnej goleni około 20-40%,
wyłuszczenie  w  kolanie  ponad  50%,  amputacja  uda  70%,  a  wyłuszczenie  w  biodrze  ponad
100 %.
Czynnikami  które  decydują  o  optymalizacji  moŜliwości  motorycznych  osoby  po  amputacji
kończyny dolnej są:

−

dobry kikut: długość, technika operacyjna, kształt, zahartowanie, brak ograniczeń ruchu
w stawie powyŜej miejsca amputacji,

−

odpowiednia proteza,

−

prawidłowo zaprogramowane i prowadzone ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Postępowanie usprawniające pacjenta po amputacji kończyny dolnej powinno obejmować:

−

kształtowanie kikuta : odpowiednie bandaŜowanie,

−

zapobieganie przykurczom: odpowiednie ułoŜenie kikuta, niedopuszczające do
przykurczu zgięciowego w stawie kolanowym przy amputacji podudziowej i zgięciowo-
-odwiedzeniowego w stawie biodrowym przy amputacji udowej,

−

hartowanie kikuta: masaŜ, kąpiele i oklepywanie w celu uodpornienia skóry kikuta na
ucisk leja protezowego, zapobieganie otarciom i odparzeniom,

−

wzmacnianie siły mięśniowej kończyn zdrowych: ćwiczenia czynne i czynne z oporem,

−

zwiększanie zakresu ruchu we wszystkich zdrowych stawach: ćwiczenia wzmacniające
siłę

mięsni

prostowników

grzbietu,

mięśni

brzucha,

mięśni

pośladkowych

i czworogłowych uda,

−

nauka chodzenia: poruszanie się za pomocą kul łokciowych bez protezy i z protezą.

Poziomy amputacji w obrębie kończyny górnej.
Brak  kończyny  górnej,  nawet  częściowy,  stanowi  duŜą  strat,  poniewaŜ  trudno  zastąpić
precyzyjne  ruchy  ręki  i  jej  czucie  jakakolwiek  protezą.  Dlatego  ogromne  znaczenie  ma
wytworzenie dobrego kikuta pod względem długości, kształtu i czynności.

Ręka

Naczelną zasadą odjęć w obrębie palców jest jak najoszczędniejsza amputacja.

W szczególności dąŜyć naleŜy do zachowania kaŜdego odcinka kciuka i przynajmniej części
jednego z palców. W przypadku odjęć przez śródręcze naleŜy amputować równie oszczędnie
ze względu na moŜliwość wykorzystania ruchów kikuta w nadgarstku przy odpowiednim
zaprotezowaniu.

Staw promieniowo-nadgarstkowy

Kikut po odjęciu w stawie promieniowo- nadgarstkowym zachowuje pełny zakres

pronacji i supinacji; dzięki nieznacznemu pogrubieniu na końcu kikuta proteza ma mocne
zakotwiczenie.

Przedramię

Przedramię ma ruchy zgięcia i wyprostuj w łokciu oraz ruchy pronacji i supinacji. Ruch

zgięcia  zostaje  zachowany  po  odjęciu  na  kaŜdym  poziomie  przedramienia  aŜ  do  miejsca
przyczepów  mm  dwugłowego  i  ramiennego.  Natomiast  ruchy  rotacyjne  przedramienia  są
funkcja  długości  kikuta  i  zakres  ich  jest  tym  większy,  im  dłuŜszy  jest  kikut.  Dlatego
zachowanie maksymalnej długości kikuta ma duŜe znaczenie praktyczne.

Łokieć

Wyłuszczenie w łokciu zalecane jest tylko w tych przypadkach, w których względy

czynnościowe są pierwszoplanowe, a strona kosmetyczna mniej waŜna, oraz u dzieci ze
względu na zachowanie chrząstki wzrostowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ramię

NaleŜy oszczędzać kaŜdy odcinek ramienia z wyjątkiem 4-5 cm obwodowych. Olbrzymią

wartość  ma  choćby  pozostawienie  głowy  kości  ramiennej  co  stwarza  lepsze  warunki
zawieszenia i czynnej kontroli protezy, jak równieŜ zachowuje prawidłowy obrys barku.

Bark

Wyłuszczenie w stawie ramiennym pozostawia cięŜkie kalectwo, zachowuje jednak obrys

barku zbliŜony do normalnego.

Doznania i bóle fantomowe

Doznania fantomowe są to wszystkie niebolesne odczucia odnoszące się do amputowanej

kończyny np. zmęczenie, łaskotanie, swędzenie.
Bóle fantomowi są doznaniem bólowym odnoszącym się do brakującej kończyny.
Oba  te  zjawiska  odczuwa  około  85%  pacjentów  po  amputacji.  Czas  trwania  bólów
fantomowych  jest  indywidualny  dla  kaŜdego  pacjenta.  Mogą  się  one  utrzymywać  od  kilku
miesięcy  do  nawet  kilku  lat.  Etiologia  doznań  i  bólów  fantomowych  jest  nie  do  końca
wyjaśniona.  Zazwyczaj  wraŜenia  fantomowe  łagodzi  się  stosując:  zabiegi  fizykalne,
hartowanie  kikuta,  kinezyterapię,  leki  uspokajające,  czasem  takŜe  niewielkie  dawki  leków
przeciwdepresyjnych, relaksacje. Jedną z metod leczenia bólu fantomowego jest przezskórna
elektrostymulacja  (TENS).  Działanie  na  kikut  stymulatorem  moŜe  zmniejszyć  dolegliwości
bólowe. Jest to bardziej skuteczne we wczesnym okresie bólu fantomowego. Metody leczenia
bólu powinien dobrać lekarz.

Wady i choroby kikuta
Wady choroby kikuta powstają jako następstwo:

−

błędnej techniki odjęcia kończyny (niewłaściwy poziom, wadliwe przecięcie
i zaopatrzenie tkanek, zakaŜenie),

−

niewłaściwe postępowanie pooperacyjne,

−

zła higiena kikuta i protezy,

−

wadliwe zaprotezowanie.

Wady najczęściej dotyczą kształtu, ustawienia i ruchów kikuta, jakości blizny i powłok
zewnętrznych, krąŜenia oraz bolesności.

Zaopatrzenie ortopedyczne

Zaopatrzenie ortopedyczne stosuje się w profilaktyce oraz leczeniu chorób narządu ruchu.

Jest ono wykonywane w zakładach ortopedycznych często na specjalne zamówienie. Do
zaopatrzenia ortopedycznego zalicza się:

Aparaty ortopedyczne

Aparaty ortopedyczne dzielimy na unieruchamiające, stabilizujące, odciąŜające,

korekcyjne i specjalne.
Aparaty  unieruchamiające  spełniają  podobna  role  jak  opatrunki  gipsowe.  Zaliczamy  do  nich
tutory ze skóry i tworzyw sztucznych, aparaty szynowo-opaskowe na kończyny górne i dolne.
Aparaty stabilizujące stosowane są w czasie doliczania po zabiegach operacyjnych, leczeniu
zachowawczym  (np.  poraŜeń  wiotkich  i  spastycznych).  Najczęściej  wykorzystywane  są
aparaty szynowo-opaskowe z zablokowaniem zgięcia podeszwowego stopy , orteza szynowo-
-opaskowa na całą kończynę dolną z zamkiem zapadkowym na kolano, ortezy dynamiczne.
Aparaty odciąŜające powodują odciąŜenie masy ciała działającej na narząd ruchu. Najczęściej
stosowane są modyfikacje szyny Thomasa, np. w leczenie choroby Perthesa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aparaty korekcyjne korygują oś kończyny i zniekształcenia, przeciwdziałają przykurczom,
wspomagają przeszczepione lub osłabione mięśnie np. aparat korygujący opadanie stopy przy
poraŜeniu nerwu strzałkowego.
Aparaty specjalne stosowane sa do róŜnych celów: szyna Koszli w leczeniu dysplazja stawu
biodrowego, szyna St, Germain w leczeniu stopy końsko-szpotawej.

Gorsety ortopedyczne
Gorsety ortopedyczne w zaleŜności od funkcji moŜemy podzielić na:

−

unieruchamiające kręgosłup szyjny (Campa), szyjno-piersiowy (Floryda), piersiowy
(Jevetta), lędźwiowy (Hohmanna),

−

korekcyjne które stosowane są np., w leczeniu skolioz (Milwaukee, Boston),

−

do stabilizacji odcinka lędźwiowego kręgosłupa wykorzystywane są równieŜ sznurówki
i pasy ortopedyczne np. w przewlekłych dyskopatiach, zmianach zwyrodnieniowo-
- zniekształcających.

Protezy ortopedyczne

Celem stosowania protez ortopedycznych jest odtworzenie przynajmniej części utraconej

funkcji kończyny. Wartość protez zaleŜy od właściwości kikuta, dopasowania leja oraz
nadania kończynie właściwej osi statycznej.

Buty ortopedyczne

Buty ortopedyczne zalecane są osobom, które z róŜnych powodów nie mogą nosić obuwia

fabrycznego. Wykorzystywane jest ono do celów: profilaktycznych dla zapobiegania
zniekształceniom, korygujących – poprawiają zniekształcenie np. stopy lub stosowane
w doliczaniu po zabiegach operacyjnych, wyrównania skrócenia kończyny.

Wkładki ortopedyczne

Wkładki ortopedyczne są to płytki ze skóry lub tworzyw sztucznych umieszczone

w obuwiu chorego. Wykorzystuje się je do korekcji zniekształceń stóp, odciąŜenia bolesnej
okolicy, wyrównywania długości kończyny i uzupełniania ubytków anatomicznych
przodostopia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.11.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie wady rozwojowe mogą występować w obrębie stawów?

Co to jest dysplazja stawu biodrowego, jakie są jej objawy i na czym polega leczenie?

Jaka jest istota stopy końsko-szpotawej i na czym polega jej leczenie?

Jaka jest istota stopy płasko-koślawej i na czym polega jej leczenie?

Jaka jest istota stopy piętowej, przywiedzionej i na czym polega leczenie tych
zniekształceń?

Co to jest skolioza i jakie są jej objawy?

Na czym polega leczenie skolioz?

Co to są jałowe martwice kości i jakie schorzenia do nich zaliczamy?

Czym objawiają się choroba Perthesa i Scheuermanna i na czym polega ich leczenie?

10.

Jak objawia się choroba zwyrodnieniowa narządu ruchu?

11.

Jaka jest istota poraŜeń i niedowładów spastycznych i wiotkich?

12.

Co to są miopatie?

13.

Jakie choroby zalicza się do miopatii i jakie są ich objawy?

14.

Jaka jest istota miotonii i miastenii?

15.

Jak objawia się reumatoidalne zapalenie stawów?

16.

Jakie objawy wskazują na uraz kręgosłupa?

17.

Jak leczy się urazy kręgosłupa?

18.

Jakie urazy rdzenia kręgowego wyróŜnia się?

19.

Jakie objawy wskazują na uraz rdzenia kręgowego?

20.

Jakie znasz rodzaje amputacji?

21.

Które poziomy amputacji w obrębie kończyny górnej i dolnej są najkorzystniejsze do
zaprotezowania?

22.

Jakie znasz wady i choroby kikuta?

23.

Jakie są wskazania do zastosowania zaopatrzenia ortopedycznego?

4.11.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

50 letnia pacjentka cierpi na reumatoidalne zapalenie stawów, stwierdzono typowe

zmiany w stawach śródręczno-paliczkowych i międzypaliczkowych bliŜszych rąk oraz
ś

ródstopno-paliczkowych stóp. Określ, jakie jeszcze zmiany chorobowe zaszły w organizmie

i jakie są tego objawy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat zmian chorobowych
i objawów reumatoidalnego zapalenia stawów,

określić moŜliwe zmiany w obrębie całego organizmu,

ustalić, jakie objawy i dolegliwości z nimi związane mogą występować u chorej.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Młody człowiek doznał urazu kręgosłupa. W następstwie urazu doszło do wstrząśnienia

rdzenia kręgowego. Określ, jakie objawy neurologiczne pojawiają się w przypadku tego
powikłania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat urazów rdzenia kręgowego,

określić objawy neurologiczne, które pojawiają się po urazie kręgosłupa,

ustalić, jakie objawy i dolegliwości z nimi związane mogą występować u chorej.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Scharakteryzuj objawy wrodzonej dysplazji stawów biodrowych, rozpoznanej

u noworodka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat wrodzonej dysplazji stawu
biodrowego,

wypisać prawdopodobne przyczyny dysplazji stawu biodrowego,

ustalić, jakie objawy stwierdza się przy dysplazja,

wyjaśnić na czym polega leczenie dysplazja stawu biodrowego.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 4

Scharakteryzuj objawy skoliozy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat skolioz,

dokonać podziału skolioz,

ustalić, jakie objawy występują w skoliozach,

wyjaśnić na czym polega leczenie skolioz.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 5

Na skierowaniu na wykonanie zaopatrzenia ortopedycznego przeczytałeś, Ŝe u pacjenta

wykonano amputację w obrębie kończyny dolnej według Syme’a. Wyjaśnij, na czym polega
ten rodzaj amputacji.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat rodzajów amputacji,

na schemacie kończyny dolnej zaznacz poziom amputacji wg. Syme'a,

opisz zalety i wady kikuta,

określ rodzaj zaprotezowania kończyny.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

schemat kończyny kości kończyny dolnej,

−

poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.11.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować wady rozwojowe w obrębie stawów stóp
i biodrowego?

wyjaśnić istotę skoliozy i zasady leczenie skolioz?

scharakteryzować najczęstsze martwice kości?

scharakteryzować chorobę zwyrodnieniową narządu ruchu?

wyjaśnić istotę poraŜeń i niedowładów spastycznych i wiotkich?

scharakteryzować miopatie, miotonie i miastenie?

scharakteryzować reumatoidalne zapalenie stawów?

scharakteryzować urazy kręgosłupa i rdzenia kręgowego?

scharakteryzować amputacje kończyn?

10)

określić wskazania do zastosowania zaopatrzenia ortopedycznego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 30 zadań.

Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi. Tylko jedna jest
prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X.

W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi na któreś zadanie będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ
jego rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

10.

Na rozwiązanie testu masz 60 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Homeostazą nazywamy
a)

czynnik krzepnięcia krwi.

zaburzenia krzepnięcia krwi

pobieranie substancji odŜywczych.

równowaga wewnętrzna organizmu.

Tkanka, która wyściela jamy, naczynia to tkanka
a)

nabłonkowa.

łączną.

siateczkowata.

barwnikowa.

Tkanka łączna pełni rolę
a)

zmysłową.

wyścielającą.

ochronną.

wydzielniczą.

Tkanka mięśniowa gładka jest efektorem
a)

układu autonomicznego

układu pozapiramidowego.

układu somatycznego.

układu piramidowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Twardość kości zaleŜy od
a)

włókien kolagenowych.

osteoblastów.

białek niekolagenowych.

soli wapnia.

We włóknach mięśni poprzecznie prąŜkowanych znajdują się białka biorące udział
w skurczu, które nazywamy
a)

adrenaliną.

aktyną.

tyroksyną.

melaniną.

Obręcz kończyny górnej tworzą następujące kości
a)

ramienna i łopatka.

łopatka i mostek.

obojczyk i łopatka.

ramienna i obojczyk.

Nieparzysty wyrostek kręgu lędźwiowego nosi nazwę
a)

rylcowatego.

stawowego.

kolczastego.

poprzecznego.

Głównym mięśniem wdechowym jest mięsień
a)

przepony.

piersiowy większy.

prosty brzucha.

międzyŜebrowy.

10.

Od łuku aorty odchodzą naczynia
a)

pień ramienno-głowowy, t. podobojczykowa lewa, t. szyjna wspólna lewa.

t. szyjna wspólna lewa, t, podobojczykowa prawa.

pień ramienno-głowowy prawy i lewy, t. podobojczykowa lewa.

t. wieńcowe prawa i lewa.

11.

Zastawka dwudzielna połoŜona jest pomiędzy
a)

prawym przedsionkiem a prawą komorą.

lewym przedsionkiem a lewa komora.

prawą komora a pniem płucnym.

lewą komora a aortą.

12.

Węzeł przedsionkowo-komorowy jest elementem układu
a)

autonomicznego.

somatycznego.

przewodzącego.

piramidowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13.

Ciało komórki nerwowej wraz z wypustkami nazywamy
a)

receptorem.

neuronem.

dendrytem.

zwojem nerwowym.

14.

Płyn mózgowo-rdzeniowy znajduje się w przestrzeni
a)

nadtwardówkowej.

podtwardówkowej.

podpajeczynówkowej.

międzymózgowej.

15.

Efektory układu autonomicznego rozmieszczone są w
a)

mięśniach poprzecznie-prąŜkowanych.

mięśniach szkieletowych i mięśniach gładkich.

mięśniach animalnych.

mięśniach gładkich, naczyniach i gruczołach.

16.

Ośrodek oddechowy połoŜony jest w
a)

rdzeniu kręgowym.

rdzeniu przedłuŜonym.

podwzgórzu.

korze mózgowej.

17.

Wymiana gazowa zachodzącą w płucach polega na
a)

wydalaniu dwutlenku węgla i pobieraniu tlenu.

wydalaniu tlenu i pobieraniu dwutlenku węgla.

wydalaniu tlenu i azotu.

pobieraniu dwutlenku węgla i tlenu.

18.

Płuca otoczone są przez dwie błony łącznotkankowe, które nazywamy
a)

otrzewną.

omięsną.

opłucną.

osierdziem.

19.

Dwunastnica połoŜona jest w jamie brzusznej pomiędzy
a)

oładkiem a jelitem czczym.

jelitem czczym a jelitem krętym.

jelitem krętym a kątnicą.

kątnicą a okrętnicą.

20.

Ciałko nerkowe wraz z zespołem kanalików tworzy w nerce strukturę zwaną
a)

kielichem mniejszym.

piramidą nerkowa.

kłębuszkiem nerkowym.

nefronem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

21.

Kora nadnerczy wydziela hormony
a)

adrenalina, aldosteron.

noradrenalina hydrokortizon.

aldosteron, parathormon.

kortykosteron, aldosteron.

22.

Funkcję zmysłową pełni skóra poprzez
a)

mięsień przywłosowy.

gruczoły potowe.

ciałka czuciowe.

gruczoły ekrynowe.

23.

Do czynników biologicznych wywołujących chorobę zalicza się
a)

promieniowanie jonizujące.

niską temperaturę.

ciśnienie atmosferyczne.

drobnoustroje.

24.

Okres choroby w którym istnieją podstawowe objawy kliniczne to okres
a)

utajenia.

zwiastunów.

jawny.

zejściowy.

25.

Chorobą, która charakteryzuje się ogniskowym gromadzeniem się materiałów bogatych
w tłuszcz w ścianie tętnic jest
a)

nadciśnienie.

marskość.

miaŜdŜyca.

zakrzepica.

26.

Ustawienie stopy w zgięciu podeszwowym, odwrócenie oraz przywiedzenie, to obraz
stopy
a)

płaskiej.

płasko-koślawej.

końskiej.

końsko-szpotawej.

27.

Choroba Perthesa dotyczy kości stawu
a)

barkowego.

łokciowego.

biodrowego.

kolanowego.

28.

Amputacja Pirogowa to odjęcie
a)

całej stopy z pozostawieniem dolnej części kości piętowej.

palców na poziomie stawów śródstopno-palcowych.

tuŜ nad kłykciami kości udowej,

na wysokości stawu skokowego górnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

100

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Charakteryzowanie budowy, czynności oraz zaburzeń w funkcjonowaniu
organizmu

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

101

LITERATURA

Aleksandrowicz R.: Mały atlas anatomiczny. PZWL, Warszawa 2004

Dega W., Senger A.: Ortopedia i rehabilitacja. PZWL Warszawa 1996

Feneis H.: Ilustrowany słownik międzynarodowego mianownictwa anatomicznego.
PZWL, Warszawa 1986

Gołąb B., Traczyk W.: Anatomia i fizjologia człowieka. PZWL, Warszawa 1997

Kruś S.: Patologia. Podręcznik dla licencjackich studiów medycznych. PZWL, Warszawa
2004

Michajlik A., Ramotowski W.: Anatomia i fizjologia człowieka. PZWL, Warszawa 2004

Paprocka-Borowicz M., Zawadzki M.: Fizjoterapia w chorobach układu ruchu. Górnicki
Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2007

Pędich W. (red).: Choroby wewnętrzne. PZWL, Warszawa 1994

Sokołowska-Pituchowa J.: Anatomia człowieka. PZWL, Warszawa 2000.

Spodaryk K.: Patologia narządu ruchu. PZWL, Warszawa 2002

10.

Traczyk W.: Fizjologia człowieka w zarysie. PZWL, Warszawa 2004

11.

Wróblewski T., Miechowiecka N.: Patologia. Podręcznik dla średnich szkół medycznych.
PZWL, Warszawa 1993