plik

zakażenia 3/2006

sterylizacja i dezynfekcja

Dekontaminacja w placówkach medycz-

nych to wiele działań i procesów, których

celem i zadaniem jest redukcja kontamina-

cji do poziomu bezpiecznego dla człowie-

ka chorego. Wśród mikroorganizmów kon-

taminujących powierzchnie różnych przed-

miotów, szczególnie w szpitalach, obecne

są, i to w dużej liczbie, drobnoustroje cho-

robotwórcze dla człowieka, w tym również

o znacznej lekooporności. Patogenność

drobnoustrojów, ich liczba, a także charakter

kontaminacji (swobodna, agregaty komó-

rek, konglomeraty, kolonie śluzowe, biofil-

my itd.), stanowią znaczne utrudnienie szpi-

talnych procesów dekontaminacji.

W działaniach praktycznych redukcję drob-

noustrojów uzyskujemy dwoma sposobami,

tj. przez ich usuwanie lub inaktywację i zabicie.

Procesy, które w tych działaniach są wykorzy-

stywane, to np.: zmywanie, odsysanie, filtrowa-

nie lub odkażanie, dezynfekcja i sterylizacja.

Regulacje merytoryczno-prawne

Ustawa z 6 września 2001 roku o choro-

bach zakaźnych i zakażeniach (Dz. U. nr 126,

poz. 1384) w art. 10 stwierdza, że „kierow-

nicy zakładów opieki zdrowotnej są obowią-

zani do zapewnienia przestrzegania wyma-

gań higienicznych i zdrowotnych, obejmu-

jących w szczególności:

1) zapewnienie warunków skutecznej

sterylizacji oraz prowadzenie prawidłowych

procesów dezynfekcji”.

W punkcie XX/1 – Centralna steryliza-

tornia, załącznika nr 1 do rozporządzenia

z 22 czerwca 2005 r. w sprawie wyma-

gań, jakim powinny odpowiadać pod wzglę-

dem fachowym i sanitarnym pomieszcze-

nia i urządzenia zakładu opieki zdrowot-

nej (Dz. U. nr 116, poz. 985), czytamy, że

w szpitalu należy zapewnić stałe zaopatrze-

nie w materiały sterylne, a w punkcie XXII/1

Barbara Waszak

dr med.

Barbara Waszak
kierownik działu CS i DDD

Szpitala Uniwersyteckiego

im. A. Jurasza Uniwersytetu

Mikołaja Kopernika

w Bydgoszczy
Adres do korespondencji:

Szpital Uniwersytecki

im. dr J. Jurasza

ul. M. C. Skłodowskiej 9

85–094 Bydgoszcz

j.lange@szpitaluniwersytecki.

bydgoszcz.pl

DEKONTAMINACJA OBOWIĄZKOWA,
OKREŚLONA W AKTUALNIE
OBOWIĄZUJĄCYCH REGULACJACH
MERYTORYCZNO-PRAWNYCH

OBLIGATORY DECONTAMINATION SPECIFIED IN CURRENTLY
VALID, SUBSTANTIAL AND LEGAL REGULATIONS

Streszczenie
Dekontaminacja jako redukcja kontaminacji jest działaniem koniecznym i ograniczającym zakażenia tzw.

wewnętrzne  w  zakładach  opieki  zdrowotnej.  Stanowi  cenne  „narzędzie  higieniczne”,  uniemożliwia-
jące  transmisję  drobnoustrojów  i  eliminujące  rezerwuary  i  źródła  mikroorganizmów  patogennych.
Dekontaminacja jest obowiązkiem wynikającym z regulacji prawnych i normatywnych. Wszelkie „pro-
cedury  ważne”  w  postępowaniu  higieniczno-sanitarnym,  dotyczące  procesów  usuwania,  inaktywacji
i zabijania drobnoustrojów, wynikają nie tylko z aktualnej wiedzy, ale również z aktów prawnych i stan-
dardów normatywnych.

Summary
Decontamination, as reduction of contamination, means necessary activity, which reduce so called noso-

comial infections in health service institutions. It is valuable „hygienic tool” cutting ways of mic-
roorganism transmission and eliminating reservoir and sources of human pathogenic microorga-
nisms. Decontamination is not only substantial recommendation, but it is also obligation resulting
from normative and legal regulations. Validation (recognition of validity) of any procedures „impor-
tant” in sanitary and hygienic activity related with process of removing, inactivation and killing mic-
roorganism, should be based on up-to-date knowledge, as well as current legal acts and normative
standards.

Słowa kluczowe/Key words

obowiązek dekontaminacji określony w regulacjach normatywno-prawnych

➧

zakres i obszar działań

obligation of decontamination specified in normative and legal regulations

➧

range and activity area.

zakażenia 3/2006

sterylizacja i dezynfekcja

BSL Drobnoustroje

Ryzyko

Dekontaminacja w placówkach medycznych

indywidualne dla populacji

Nie wywołujące chorób

u ludzi zdrowych

i dorosłych

małe

•

zachowanie podstawowych zasad higieny: procesy mycia i sanityzacji

•

właściwa gospodarka odpadami

•

profilaktyka wobec wektorów drobnoustrojów, takich jak owady, gryzonie itp.

Wywołujące choroby

o umiarkowanym

zagrożeniu i poddające

się leczeniu

umiarkowane ograniczone jak wyżej oraz:

•

odkażanie materiału organicznego (krew, wydzieliny, płyny ustrojowe itp.)

•

odkażanie, dezynfekcja powierzchni roboczych i powierzchni tzw.

nośników skażeń

•

szczelność wobec insektów i gryzoni

Wywołujące poważne

schorzenia, nawet

śmiertelne, przenoszące

się drogą powietrzną

duże

małe

jak wyżej oraz:

•

ukierunkowany wentylacją ruch powietrza – dezynfekcja systemu

oczyszczania powietrza

•

dezynfekcja powietrza w: izolatorach, komorach laminarnych, komorach BSC itd.

•

dezynfekcja powierzchni skontaminowanych płynami i aerozolami

Wywołujące choroby

często powodujące

zejście śmiertelne. Brak

skutecznej profilaktyki

i leczenia

duże

jak wyżej oraz:

•

dezynfekcja i sterylizacja pomieszczeń i ich wyposażenia

•

dekontaminacja powietrza w pomieszczeniach oraz sterylizacja

i dezynfekcja powietrza usuwanego, ścieków, odpadów itd.

Lp. Drobnoustroje chorobotwórcze

Grupy zagrożenia mikrobiologicznego wyszczególnione w rozporządzeniu
grupa II

grupa III

grupa IV

Powietrze oczyszczane przez filtry, np. HEPA

niewymagane

dla powietrza wyprowa-

dzanego wymagane

dla powietrza wprowadzanego

i wyprowadzanego wymagane

Miejsce pracy przystosowane do dezynfekcji

przez fumigację

niewymagane

zalecane

wymagane

Określone procedury dezynfekcji

wymagane

Powierzchnie nieprzepuszczalne dla wody

i łatwo zmywalne

wymagane dla stołów

i podłogi

wymagane dla stołów, podłogi

i sufitów

Powierzchnie odporne na środki dezynfekcyjne zalecane

wymagane

▲

Tab. 2. Wymogi z zakresu dekontaminacji dla grup zagrożenia drobnoustrojami chorobotwórczymi (II–IV).

▲

Tab. 1.

Dekontaminacja

na poszczególnych

poziomach bezpie-

czeństwa biologicz-

nego (BSL 1–4).

– Centralna dezynfektornia – stacja przygoto-

wania łóżek – że „w szpitalu należy zapewnić

możliwość dezynfekcji sprzętów szpitalnych,

a w szczególności łóżek, aparatów oddecho-

wych, inkubatorów dla niemowląt, wózków,

szafek przyłóżkowych, materacy oraz innych

elementów wyposażenia szpitalnego, podda-

wanych okresowej dezynfekcji”.

W rozporządzeniu tym czytamy rów-

nież o dezynfekcji utensyliów (basenów,

kaczek) w urządzeniach myjniach-dezyn-

fektorach, zamontowanych w tzw. brudow-

nikach i w izolatkach oraz o myciu i dezyn-

fekcji sprzętu porządkowego, służącego

do utrzymywania czystości w tzw. składzi-

kach porządkowych. Wymagana jest też

dezynfekcja naczyń stołowych w kuchen-

kach oddziałowych, a sterylizacja naczyń

– w oddziałach dziecięcych, położniczych

i zakaźnych. Pomieszczenia (ściany, podło-

gi, okna, drzwi, kaloryfery) i ich wyposaże-

nie, np. meble, aparatura, również powinny

umożliwiać przeprowadzenie skutecznego

mycia i dezynfekcji. W rozporządzeniu są

też określone wymogi dla czystości mikro-

biologicznej powietrza. I tak:

►

w § 66.1.2 czytamy: „wszystkie pomiesz-

czenia zakładu opieki zdrowotnej powin-

ny mieć zapewnioną co najmniej 1,5-krotną

wymianę powietrza na godzinę. W pomiesz-

czeniach wymagających zwiększonej

wymiany (np. > 2 x/godz.) należy zainsta-

lować wentylację mechaniczną nawiewno-

-wywiewną”;

►

w § 70.2 stwierdza się, że „wentylacja

mechaniczna i klimatyzacja powinny pod-

legać okresowemu czyszczeniu, a instala-

cja klimatyzacji powinna ponadto podlegać

dezynfekcji”. Zalecenia tego rozporządze-

nia (dla szpitali) mają być zrealizowane do

końca 2010 roku.

Kolejna i bardzo ważna jest ustawa

z 20 kwietnia 2004 roku o wyrobach me-

dycznych (Dz. U. nr 93, poz. 896) wraz z póź-

niejszymi rozporządzeniami (Dz. U. z 2004 r.

nr 251; Dz. U. z 2004 r. nr 100; Dz. U. z 2004 r.

nr 179), która narzuca „obowiązek przepro-

wadzania sterylizacji zgodnie z instrukcjami

zakażenia 3/2006

sterylizacja i dezynfekcja

NAJWAżNIEJSZY JEST STANDARD KRAJOWY

Z MGR EWĄ GAUDZIńSKĄ, PREZESEM STOWARZYSZENIA KIEROWNIKóW
SZPITALNEJ STERYLIZACJI I DEZYNFEKCJI ROZMAWIA ELżBIETA MAMOS

wytwórcy”. W rozporządzeniu z 2 listo-

pada 2004 roku (Dz. U. z 25 XI 2004 r.

nr 251) w punkcie 8.4 stwierdza się ponadto,

że „wyroby dostarczane w stanie sterylnym

muszą być wyprodukowane i wysterylizo-

wane odpowiednią, zwalidowaną metodą.

Obowiązek walidacji procesu sterylizacji

wyrobów medycznych wynika też z ustawy

z 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne

(Dz. U. nr 126, poz. 1381) i jej rozwinięcia,

tj. rozporządzenia z 3 grudnia 2002 r. w spra-

wie wymagań Dobrej Praktyki Wytwarzania

(GMP) (Dz. U. nr 224, poz. 1882). Sterylizacja

jest obowiązkowa wobec wszystkich me-

dycznych wyrobów przeznaczonych do za-

biegów aseptycznych.

Na podstawie przytoczonych regulacji

prawnych procesy dekontaminacji (odkażanie,

dezynfekcja, sterylizacja itd.) są obowiązkiem

każdej placówki medycznej, choć wiadomo,

że nie w jednakowym stopniu. Redukcja drob-

noustrojów kontaminujących powierzchnie

powinna być odpowiednia do charakteru

i wielkości zagrożenia infekcyjnego, tj. ani

zbyt ograniczona, ani zbyt agresywna i szero-

ka, gdyż obie te skrajności prowadzą do zagro-

żenia higieniczno-epidemiologicznego. Świa-

towa Organizacja Zdrowia – WHO (Kryteria

ryzyka zakażeń – 1993 rok) i Centrum Kontroli

Chorób – CDC (Center for Disease Control)

z Atlanty zaliczają zagrożenia infekcyjne do

czterech grup odpowiadających czterem pozio-

mom bezpieczeństwa biologicznego BSL

(Biosafety levels 1–4). Zgodnie z tą klasyfika-

cją rygory higieniczno-epidemiologiczne są

określone, jak podano poniżej:

Uwaga! W roku 2005 powołano Euro-

pejskie Centrum Kontroli Chorób – ECDC,

które w swym działaniu uwzględnia w szcze-

gólności teren Europy.

Po raz drugi została Pani wybrana na przewodniczącą

Stowarzyszenia Kierowników Szpitalnej Sterylizacji

i Dezynfekcji. To już szósta kadencja w historii Stowarzysze

nia. Jakie cele stawia Pani przed sobą na najbliższe lata?

Najważniejszym celem Stowarzyszenia VI kadencji jest

określenie standardu krajowego w zakresie sterylizacji i dezyn-

fekcji. Na dzień dzisiejszy działalność szpitalnych sterylizator-

ni w naszym kraju opiera się o obowiązujące normy i rozpo-

rządzenia Ministerstwa Zdrowia. To stanowczo za mało.

Dlatego wzorem innych krajów, chociażby takich jak Francja,

Dania czy Stany Zjednoczone, chcemy opracować i wdrożyć

jednolity standard krajowy, określający pozycję sterylizacji

w polskim szpitalnictwie oraz zapewni jej prawidłowy rozwój

i funkcjonowanie. Standard powinien dokładnie precyzować,

jakiej wielkości ma być szpitalna sterylizatornia i kto powi-

nien nią kierować.

Jak Pani ocenia stan bezpieczeństwa higienicznego

w polskich szpitalach?

Są ogromne zmiany na lepsze. Przez ostatnie piętna-

ście lat nastąpiły widoczne zmiany w mentalności persone-

lu medycznego, powstają także nowe sterylizatornie. Są

one coraz lepiej wyposażone. Jeszcze nie wszystkie są

doskonałe, ale przybywa nam dobrych urządzeń – nikt już

w Polsce nie gotuje strzykawek, co było normą, kiedy ja

zaczynałam swoją pracę zawodową. Oczywiście, występu-

je jeszcze istotna bariera finansowa. Nie wszystkie szpitale

mają pieniądze na takie wyposażenie swoich sterylizatorni,

jak byśmy sobie życzyli, ale też nie mamy się czego wsty-

dzić. Widziałam wiele sterylizatorni w Niemczech, Szwecji,

Danii czy Finlandii i mogę z czystym sumieniem powie-

dzieć, że w wielu Polskich szpitalach jest podobnie. Mój

szpital, Centrum Onkologii w Bydgoszczy, jest w tej kwe-

stii na znakomitym europejskim poziomie. Dowodem na to

jest wdrożony od dwóch lat zintegrowany system jakości

ISO 2000.

Jakie działania należy podjąć, by maksymalnie zwięk

szyć nie tylko bezpieczeństwo pacjentów, ale także perso

nelu medycznego?

Działaniem najbardziej długofalowym jest zmiana mental-

ności ludzi i ich świadomości. Stowarzyszenie zajmuje się tym

od początku swojego istnienia, organizując szkolenia dla per-

sonelu. Są to kursy I stopnia. Odbyło się już 35 takich szkoleń.

Organizujemy także szkolenia wewnątrzszpitalne, dzięki któ-

rym personel medyczny zdobywa wiedzę dotyczącą bezpiecz-

nego wykorzystania sprzętu medycznego poddanego proceso-

wi sterylizacji.

O czym Pani marzy jako przewodnicząca Stowarzyszenia?

Mam wiele marzeń, ale jedno wydaje się być bardzo

realne do spełnienia. Nasze Stowarzyszenie od wielu lat

jest członkiem Europejskiej Federacji Stowarzyszeń Kie-

rowników Szpitalnej Sterylizacji i Dezynfekcji. Co roku

odbywają się kongresy, gromadzące członków z wszyst-

kich krajów Europy, na których jesteśmy również obecni.

Organizacja zjazdu jest bardzo nobilitująca, a nasze

Stowarzyszenie otrzymało propozycję zorganizowania

takiego spotkania w 2007 roku. Właściwie już przystąpiliś-

my do działania, zwłaszcza że chcielibyśmy podczas zjaz-

du zorganizować specjalną konferencję naukową dla kra-

jów byłego bloku wschodniego. Chcielibyśmy podzielić

się z nimi naszymi doświadczeniami i pokazać, jak wiele

udało nam się zrobić przez minione dziesięć lat.

zakażenia 3/2006

W ochronie zdrowia personelu medycznego od BSL

2 proponowane i zalecane są standardy OSHA (Occu-

pational Safety and Health Administration).

Krajowa regulacja prawna dotycząca ochrony zdro-

wia pracowników narażonych na drobnoustroje chorobo-

twórcze to rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 kwiet-

nia 2005 roku w sprawie szkodliwych czynników biolo-

gicznych (Dz. U. nr 81, poz. 716), będące jednocześnie

przeniesieniem Dyrektywy Unijnej 2000/54/WE.

W załączniku nr 2 do tego rozporządzenia, w pkt.

4 i 5 stwierdza się, że prace narażające pracowników na

działanie szkodliwych czynników biologicznych to:

►

prace w jednostkach ochrony zdrowia,

►

prace w laboratoriach klinicznych, weterynaryjnych

i diagnostycznych.

Załącznik nr 4 do rozporządzenia określa stopnie

i środki hermetyczności dla laboratoriów, pomieszczeń

izolacyjnych, dla ludzi itd. Wyszczególnia też cztery

grupy zagrożenia oraz opisuje wymagane rygory higie-

niczne dla drobnoustrojów grup II, III i IV, np.:

Procesy dekontaminacji

Procesy dekontaminacji służące uzyskiwaniu właści-

wej czystości mikrobiologicznej na określonych pozio-

mach bezpieczeństwa biologicznego (1–4) i w określo-

nych grupach zagrożenia mikrobiologicznego (I–IV) są

też coraz częściej opisywane w normach PN, EN, ISO

oraz w piśmiennictwie fachowym. Bezpieczeństwo bio-

logiczne jest też przedmiotem badań medycyny kata-

strof i bioterroryzmu (np. Jerzy Konieczny: Bezpie

czeństwo biologiczne, chemiczne, jądrowe i ochrona

radiologiczna, Warszawa 2005) oraz medycyny klinicz-

nej i laboratoryjnej (np. dr hab. med. Andrzej Zieliński,

dr med. Małgorzata Sadowska-Todys, redaktorzy wyda-

nia polskiego: Bezpieczeństwo biologiczne w pracow

niach mikrobiologicznych i biomedycznych, -medica

press, 2002).

Reasumując, należy stwierdzić, że:

►

dekontaminacja zarówno profilaktyczna, jak i inter-

wencyjna na poszczególnych poziomach bezpieczeństwa

biologicznego jest merytorycznie określona i wymagana

w regulacjach prawnych;

►

metody i techniki dekontaminacji ciągle się rozwijają,

tak aby sprostać zmieniającym się wyzwaniom i potrze-

bom (np. zalecenia dezynfekcji fumigacyjnej pomiesz-

czeń i systemów wentylacyjno-klimatyzacyjnych).

Nie należy jednak zapomnieć o działaniach ważniej-

szych od dekontaminacji, a mianowicie o zapobieganiu

kontaminacji środowiska medycznego drobnoustrojami

chorobotwórczymi. Działania ochronne w tym zakresie

to najnowsze kierunki eliminacji zagrożeń infekcyjnych

i zakażeń tzw. wewnątrzszpitalnych czy wewnątrzzakła-

dowych.

■