Bohater, maskotka, niewidzialne dziecko 

 

Kim naprawdę jestem? Jakie są moje mocne strony, a jakie słabe? To najczęstsze pytania, z 
jakimi DDA przychodzą na terapię. 

 

Marzenna Kucińska

 

 

 

W sierpniowym numerze „Charakterów” rozpoczęliśmy cykl artykułów poświęconych 
Dorosłym Dzieciom Alkoholików (DDA). Pisaliśmy wtedy, kim jest DDA. W tym 
numerze wyjaśniamy, jakie role muszą wypełniać dzieci w rodzinach alkoholików. Za 
miesiąc zajmiemy się emocjami i myśleniem Dorosłych Dzieci Alkoholików. Pełną listę 
tematów moŜecie znaleźć w sierpniowym numerze naszego magazynu. Cykl zakończymy 
w marcu. 
 

Czekamy na Wasze listy. Podzielcie się swoimi przeŜyciami i przemyśleniami. 

Najciekawsze listy opublikujemy. 
 
Rodzina to system, którego podstawowym celem jest rozwój wszystkich jego członków. Gdy 
prawidłowo funkcjonuje, poszczególni członkowie w sposób elastyczny wypełniają określone 
role słuŜące zaspokojeniu jej potrzeb. Ale ten sprawny mechanizm przestaje takim być, jeśli 
ktoś z dorosłych naduŜywa alkoholu. Wraz z nasileniem kryzysu rodzinnego staje się on 
coraz bardziej chaotyczny i niestabilny, między innymi dlatego, Ŝe jedno lub oboje rodzice 
przestają wypełniać swoje role. Aby rodzina przetrwała, konieczne jest znalezienie takiej 
struktury, której jednym z elementów są sztywno określone role. Wtedy zachowania 
członków rodziny stają się przewidywalne i bezpieczne. Im bardziej system rodzinny 
zdominowany jest przez nadmierne picie jednego z dorosłych, tym jego reguły są 
sztywniejsze i bardziej rygorystyczne. 
 
Wymienianie jedynie kilku ról to nadmierne uproszczenie. Opiszę je jednak, gdyŜ pozwalają 
zrozumieć, na czym polega istota oraz konsekwencje funkcjonowania w roli słuŜącej 
systemowi rodzinnemu, a nie jednostce. 
 
„Bohater rodzinny” to dziecko, które dostarcza rodzinie poczucia wartości, dumy i sukcesu. 
Zwykle bierze na siebie róŜne obowiązki i świetnie sobie z nimi radzi. PoniewaŜ znaczna ich 
część to sprawy dorosłych (np. gotowanie, sprzątanie, wychowywanie młodszego 
rodzeństwa), bohater staje się „małym dorosłym”: dzielny, opanowany, pełen poświęcenia i 
gotowości do rezygnacji z siebie dla innych. Dalsza rodzina, znajomi i sąsiedzi często z 
zazdrością patrzą na takie dziecko, chwalą je i podziwiają. Dzięki bohaterowi rodzina moŜe 
poczuć się dobrze, bo przecieŜ wychowała tak odpowiedzialnego i odnoszącego sukcesy 
młodego człowieka. 
 
Tylko czasem ktoś zauwaŜy, Ŝe bohater to bardzo skryte dziecko, wiecznie niezadowolone z 
siebie i z tego, co osiągnęło. „Bohater rodzinny” wciąŜ bywa napięty, poniewaŜ obawia się, 
Ŝ

e ktoś wreszcie odkryje, iŜ wcale nie jest takim, jak widać na zewnątrz. Towarzyszy mu przy 

tym poczucie bezwartościowości. Czuje się nieszczęśliwy, zaniedbany i osamotniony. Jego 
rola w rodzinie to być odpowiedzialnym dorosłym. Ale dziecko, które nie przeszło pełnego 
cyklu dorastania i dojrzewania, nie jest w stanie sprostać takiemu wyzwaniu. Dzieci jednak 
bardzo szybko uczą się poprzez modelowanie i naśladownictwo, co pozwala im przekonująco 
odgrywać daną rolę, choć wewnętrznie nie są do niej przygotowane. 

„Kozłem ofiarnym” teŜ zazwyczaj jest dziecko. Dzięki niemu rodzina moŜe odwrócić uwagę 
od swoich rzeczywistych problemów. Traktuje bowiem dziecko jako swoisty obiekt 
zastępczy, na którym moŜna się skoncentrować i wyładować negatywne uczucia. „Kozioł 
ofiarny” jest z pozoru przeciwieństwem „bohatera rodzinnego”. Dorośli postrzegają takie 
dziecko jako nieodpowiedzialne i trudne, przynoszące swoim zachowaniem kłopoty i 
problemy. Często kiepsko się uczy, wcześnie sięga po uŜywki, wpada w tzw. złe 
towarzystwo. Wobec rodziców jest zwykle bezczelne i aroganckie. W ten sposób wyraŜa 
bowiem negatywne emocje, jakie członkowie rodziny odreagowują na nim. 
 
„Kozioł ofiarny” moŜe być jednak zadziwiająco podobny do „bohatera rodzinnego”: tak jak 
on potrafi wziąć odpowiedzialność za to, co dzieje się w rodzinie. Ale bohater bierze na siebie 
odpowiedzialność za pozytywny wizerunek rodziny, zaś kozioł - za negatywny. Dzieci w obu 
rolach przeŜywają lęk, poczucie odrzucenia, osamotnienia i skrzywdzenia. U „kozła 
ofiarnego” czasem pojawia się równieŜ uczucie nienawiści do świata i ludzi, którzy nie dają 
mu Ŝadnej szansy na bycie dobrym, a takŜe uczucie zazdrości i niedoceniania. 
 
„Kozioł ofiarny” ma zapewnić dobre samopoczucie rodzinie, która moŜe zrzucić na niego 
odpowiedzialność za wszystko: to nie my jesteśmy źli, to on jest trudnym dzieckiem, 
łobuzem, wpadł w złe towarzystwo itd. Za kaŜdym razem, gdy trafiają do mnie pacjenci 
funkcjonujący kiedyś w tej roli w swoich rodzinach, zadziwia mnie, jak niewielki wpływ na 
takie zachowanie miał ich temperament czy osobowość. Co prawda zdarza się, Ŝe kozłami 
zostają dzieci, które temperamentalnie mają większą łatwość wyraŜania złości bądź buntu, ale 
nie jest to wcale regułą. 
 
Za poprawianie nastroju i humoru rodziny odpowiada „dziecko-maskotka”. Na jego widok 
pojawiają się uśmiechy na twarzach, domownicy rozluźniają się i uspokajają. Często staje się 
ono domowym antidotum na kryzysowe chwile: „Uspokój ojca, ciebie posłucha”. Rodzice 
lubią popisywać się maskotką przed innymi. Jednocześnie - bez względu na wiek - traktują ją 
jak osobę niedojrzałą, niewiele rozumiejącą z tego, co się wokół niej dzieje. 
 
Kiedy maskotka musi poradzić sobie z czyjąś złością czy wściekłością, wobec których 
bezsilni są dorośli domownicy - tak naprawdę jest przestraszona i napięta. Ma poczucie, Ŝe 
jeśli nie moŜe poprawić komuś nastroju, staje się niepotrzebna jak porzucona przytulanka. 
 
Dziecko „niewidzialne” (zwane takŜe dzieckiem we mgle lub dzieckiem zagubionym) 
zachowuje się tak, jakby go nie było. Godzinami potrafi zajmować się sobą. Nie sprawia 
kłopotów wychowawczych, zwykle niczego nie chce. W kontaktach społecznych jest 
wycofane, czasem uznawane za nieśmiałe. Robi wszystko, Ŝeby nie zwracać na siebie uwagi. 
Czasem udaje mu się to na tyle dobrze, Ŝe wychowuje się w swoistej izolacji społecznej, 
pomimo ludzi wokół. Takiemu dziecku brakuje podstawowych umiejętności 
interpersonalnych: nawiązywania kontaktu, wyraŜania swoich potrzeb czy współpracy z 
innymi. W szkole wyraźnie odbiega od swoich rówieśników poziomem umiejętności 
społecznych. 
„Niewidzialne” dziecko czuje się bezwartościowe, niegodne uwagi innych i osamotnione. Ale 
równocześnie jest zagniewane, iŜ nikt nie zwraca na nie uwagi. Jego zachowaniem kieruje 
poczucie, Ŝe najlepiej by się stało, gdyby go nie było. 
 
Kiedy w trakcie terapii pacjenci pracują nad identyfikacją własnych ról w ich rodzinach, 
często pytają, czy moŜliwe jest połączenie kilku ról. Odpowiedź brzmi: tak. John Bradshaw 
pisze, Ŝe jeśli jeden z rodziców nie wypełnia swojej roli z jakiegokolwiek powodu (jest 

pijany, nieobecny, chory itd.), zwykle któreś z dzieci wchodzi w jego rolę. Gdy rodzina 
potrzebuje sukcesu, dziecko będzie bohaterem. JeŜeli potrzeba kogoś, kto weźmie na siebie 
odpowiedzialność za dziejące się w niej zło - stanie się kozłem. W rodzinie wielodzietnej 
kaŜde z dzieci moŜe wypełniać inną rolę. Ale kiedy na przykład najstarsze odchodzi z domu, 
zwykle kolejne przejmuje jego rolę, porzucając dotychczasową. To pokazuje, jak waŜną 
potrzebę rodziny zaspokaja dana rola i jak silnie związana jest ona z systemem rodzinnym, a 
nie z cechami dziecka. 
 
Przyjmując określoną rolę, młody człowiek uczy się, jakie uczucia ma wyraŜać, a jakich nie. 
„Bohater rodzinny” ma prezentować swoją kompetencję i odpowiedzialność, „kozioł ofiarny” 
- złość, „dziecko-maskotka” powinno mieć zawsze dobry nastrój, a „niewidzialne” musi być 
samowystarczalne. Oznacza to, Ŝe dzieci muszą rozwijać cechy w jakiś sposób potrzebne 
rodzinie, zaś ukryć te, które są w niej niepoŜądane. I tak bohater moŜe skrywać wewnątrz 
strach i osamotnienie, kozioł - swoje mocne strony, maskotka - smutek, a niewidzialne - 
wściekłość. W ten sposób przyjęta przez dziecko rola staje się jego zewnętrznym „ja”, pod 
którym skrywa, jakie jest naprawdę. Zewnętrzne „ja” to forma obrony, sposób na przetrwanie 
w dysfunkcyjnym systemie rodzinnym, sposób na bycie kochanym, na przyciągnięcie uwagi, 
nadzieja na zaspokojenie podstawowych dziecięcych potrzeb. 
 
Inną konsekwencją poświęcenia własnego „ja” na rzecz stabilności rodziny bywa częste u 
DDA przeświadczenie: „Nie ja jestem waŜny - waŜniejsza jest grupa (rodzina, klasa, zespół w 
pracy itp.)”. Towarzyszy temu nawyk dbania o potrzeby innych, o grupę, z którą taki 
człowiek się identyfikuje. 
 
Kim naprawdę jestem? Jakie są moje mocne strony, a jakie słabe? To najczęstsze pytania, z 
jakimi DDA przychodzą na terapię. Zadają je z duŜym niepokojem. Obawiają się, Ŝe moŜe 
prawdą jest to, co słyszeli od bliskich w chwilach złości: Ŝe są bezwartościowi, niegodni 
zainteresowania i pokochania. W mojej praktyce klinicznej nie zdarzyło się, by prawda o 
osobie była tak okrutna, jak jej lęki i wewnętrzne przekonania. Aby jednak znaleźć 
odpowiedzi na powyŜsze pytania, trzeba uświadomić sobie, w jakiej roli byłem lub nadal 
jestem - i przestać w niej funkcjonować. 
 
Marzenna Kucińska 
 

Ze strony:  http://kiosk.onet.pl/charaktery/1124520,1475,3,artykul.html