plik

SZKOŁA POLICJI W KATOWICACH

Wydawnictwo

Szkoły Policji w Katowicach

2012

DZIECIOBÓJSTWO

Zarys historii stosowania kar

Opracowanie:

podinsp. Violetta Grudzień

ZAKŁAD SŁUŻBY KRYMINALNEJ

Dzieciobójstwo  jest  jednym  z  tych  czynów,  którego  ocena  na  przestrzeni  wieków
przeszła  wielką  metamorfozę  od  czynu  akceptowanego  jako  kontrola  liczebności
grupy  społecznej  czy  też  jej  zdrowia,  przez  czyn  zarezerwowany  dla  rodziców
dziecka,  a  następnie  poprzez  przestępstwo  szczególnie  haniebne,  popełnione
na niewinnej i bezbronnej osobie, aż do jednego z typów zabójstw lub zabójstwa typu
uprzywilejowanego,  gdy  jest  popełnione  w  czasie  porodu  i  pod  wpływem  jego
przebiegu.

Zgodnie z twierdzeniem Jarosława Utrat-Mileckiego

kara jest jednym

ze sposobów radzenia sobie z próbami negowania obowiązujących wzorów
i utrzymania de facto istniejącego wzoru kulturowego. Wobec powyższego należy się
przyjrzeć jak owa kara, za ten sam czyn, kształtowała się na przestrzeni wieków
i w jaki sposób była wykonywana.

J. Utrat-Milecki, Kara w nauce i kulturze, Warszawa 2009, s. 131.

Kara  kryminalna  to  działanie  społeczne,  które  w  imieniu  zarówno  osób  dotkniętych
przestępstwem, jak i całej zbiorowości zmierzają do przywrócenia zakłóconego ładu
społecznego,  przywrócenia  poczucia  bezpieczeństwa  oraz  zadośćuczynienia
pokrzywdzonym. Z jednej strony kara ma być sprawiedliwą, w rozumieniu organów
państwowych które ją stosują, odpłatą za czyn, a jednocześnie ma odstraszyć innych
od  łamania  norm.  Ma  także  podkreślać  hierarchię  ważności  tych  norm.  Wobec
powyższego śledząc stosowanie kar za dzieciobójstwo na przestrzeni wieków można
wyciągnąć  wnioski  na  temat  tego,  jakie  znaczenie  nadawano  temu  czynowi
i czy w każdej epoce godził on w interesy społeczności, w której żyła dzieciobójczyni.

Dzieciobójstwo w okresie pierwotnym było pewnego rodzaju aktem

konieczności z punktu widzenia grupy społecznej. W ten sposób zmniejszano ilość
uciążliwych dla tej grupy jednostek, poprzez eliminowanie osobników słabych
lub ułomnych, których wychowanie było nieakceptowanym obciążeniem dla grupy.

U starożytnych Greków, Rzymian, Spartan, plemion słowiańskich

i germańskich dokonywano dzieciobójstwa, gdy nadmierny przyrost rodziny utrudniał
wyżywienie i wychowanie dzieci, albo też dziecko obarczone było wadami
rozwojowymi. W Grecji, w tym m.in. w Sparcie, zanim dziecko otrzymało imię, kilku
starszych obywateli decydowało o jego życiu w sytuacji, gdy urodziło się ono słabe
lub chore. W przypadku stwierdzenia, że należy się go pozbyć z grupy, można było
wykonać decyzję starszyzny poprzez zrzucenie go ze stoku wysokiej góry

Także ius vitae ac necis (prawo życia i śmierci) rodziców w stosunku do dzieci

było  mocno  ugruntowane  i  akceptowane  społecznie,  przy  czym  decyzja  taka  była
podejmowana  z  zasady  jeszcze  przed  symbolicznym  przyjęciem  dziecka  do  rodziny
i wspólnoty plemiennej. Zaliczenie w skład członków wspólnoty wymagało jakiegoś
symbolicznego  gestu.  W  niektórych  starogermańskich  prawach  uznanie  dziecka
za członka wspólnoty następowało z chwilą nadania mu imienia, zazwyczaj po kilku
dniach  od  porodu,  a  w  czasach  najdawniejszych  takim  wymaganym  gestem  było
np. podniesienie dziecka przez ojca lub jego nakarmienie

. Za przykład niech posłuży

prawo Fryzów, które pozwalało matce dziecka bezkarnie zabić nowo narodzone

R. Tokarczyk, Prawa narodzin i śmierci, Kraków 2000, s. 352.

E. Borkowska-Bagieńska, B. Lesiński, Historia prawa sądowego, Poznań 1995, s. 66.

dziecko, ale tylko w okresie od porodu do pierwszego karmienia, czyli jeszcze przed
przyjęciem go do społeczności.

W Japonii powszechnie akceptowane było dzieciobójstwo noworodków

zdeformowanych, które zwane były mobikami. Sytuacja taka była utrzymywana
aż do czasu uzyskania przez Zachód wpływu na prawodawstwo japońskie

. Natomiast

zgodnie  z  Prawem  XII  tablic  w  starożytnym  Rzymie,  gdy  dziecko  urodziło  się
z wadami rozwojowymi, trzeba było uzyskać świadectwa pięciu obywateli rzymskich,
którzy  potwierdzali,  że  urodziło  się  ono  „potworkiem”,  po  czym  można  je  było
wyeliminować ze społeczeństwa. Z kolei zabicie dziecka powyżej trzeciego roku życia
nakładało na jego ojca obowiązek przestrzegania pewnych zasad   wskazuje to jednak
na powszechność  i  akceptowalność  zabijania  dzieci,  zwłaszcza  młodszych
niż trzyletnie.  Nawet  wielcy  filozofowie  Platon  i  Arystoteles  akceptowali  zabijanie
noworodków, przede wszystkim słabych i chorych.

Dzieciobójstwo mogło przybrać także charakter religijny, jak na przykład

w Kartaginie czy w Fenicji, gdzie prawo życia i śmierci przejęli kapłani, którzy
składali z dzieci ofiary bogom.

Jednakże z wolna już w starożytności zaczęto ograniczać prawo rodziców

do decydowania o życiu i śmierci ich dzieci. Początkowo odebrano to prawo matkom.
Od tej  pory  zabicie  przez  nie  noworodka  powodowało  poddanie  ich  represjom
w drodze  domowego  prawa  karania.  Natomiast  w  tym  samym  czasie,  ten  sam  czyn
popełniony  przez  ojca  dziecka  wchodził  w  ramy  władzy  zwanej  patria  potestas,
nie był  więc  traktowany  jako  przestępstwo.  Było  to  konsekwencją  tworzenia  się
patriarchalnego  społeczeństwa  i  stopniowej  utraty  pozycji  kobiety  w  rodzinie
i społeczeństwie. Następnie, z uwagi na umacniający się stopniowo monopol struktur
państwowych  na  karanie,  takie  prawo  zostało  odebrane  również  ojcom.  Zabicie
dziecka zaczęło być traktowane na równi z innymi zabójstwami

Według starych zwyczajów i praw germańskich dzieciobójstwo popełnione

przez matkę na dziecku nieślubnym nie było karane albo było zagrożone karą
niewielką. Już wówczas zwracano uwagę na sytuację matki, na okoliczność, że matka

A. Księżopolska-Breś, Odpowiedzialność karna za dzieciobójstwo w prawie polskim, Warszawa 2010, s. 12.

J. A. Bartoszewski, J. Halaunbrenner-Lisowska, Dzieciobójstwo – aspekty prawne, medyczne i społeczne,

Warszawa 1974, s. 6.

chciała ukryć swoją hańbę, więc znajdowała się w szczególnej sytuacji motywacyjnej

Dopiero pod wpływem prawa kanonicznego stare prawo niemieckie stanęło na gruncie
wymierzania bardzo surowych kar za dzieciobójstwo, a najczęstszym środkiem
karnym w tej dziedzinie była okrutna kara pogrzebania sprawczyni żywcem.

Wpływ chrześcijaństwa zmienił radykalnie poprzedni sposób oceny

dzieciobójstwa    jako  czynu  społecznie  akceptowanego,  powodowanego  dobrem
rodziny czy też wspólnoty plemiennej lub grupy społecznej albo też czynu wprawdzie
nieakceptowanego,  ale  dającego  się  usprawiedliwić  trudną  sytuacją  matki
i zagrożonego stosunkowo niewielką karą   do zwyczaju traktowania tego czynu jako
zabójstwa i to haniebnego, bo popełnionego na bezbronnej, niewinnej osobie.

W średniowieczu wpływ chrześcijaństwa wyraża się poprzez uznanie

dzieciobójstwa za zbrodnię szczególnie ciężką, co wiązało się z religijnymi poglądami
o istnieniu duszy ludzkiej już od chwili poczęcia

. Zabicie dziecka było wystąpieniem

nie tylko przeciw prawom ludzkim, ale przede wszystkim boskim, co uzasadniało
każdą ciężką karę zastosowaną wobec sprawczyni takiego czynu.

Konstantyn w IV w. n.e. wprowadził karę śmierci za to przestępstwo. Kara była

bardzo okrutna, gdyż było to zakopanie żywcem lub wbicie na pal. Stopniowo takie
rozwiązanie przyjmowały kodeksy karne innych państw europejskich. Jeden z królów
Wizygotów ustanowił jednakże karę alternatywną obok kary śmierci. Było nią
wyłupienie oczu sprawczyni dzieciobójstwa

Do około XII w. włącznie w prawie karnym wczesnego średniowiecza

dominowała  zasada  prywatnoprawna,  zgodnie  z  którą  szereg  czynów,  w  tym  także
te,  które  naruszały  dobra  jednostki  jak  życie  lub  zdrowie,  nie  miały  charakteru
publicznego, lecz odpłata za nie była realizowana w ramach zemsty rodowej. W miarę
upływu  lat  stopniowo  zaczynała  wzrastać  rola  zasady  publicznoprawnej  poprzez
zwiększenie  katalogu  przestępstw  ściganych  z  urzędu  oraz  poprzez  zwiększenie
elementu publicznego w stosowaniu kar

Z. Papierkowski, Dzieciobójstwo w świetle prawa karnego, Lublin 1947, s. 17.

M. Rudzka, Dzieciobójstwo w ustawodawstwie karnym, Archiwum Medycyny Sądowej, Psychiatrii Sądowej

i Kryminalistyki. Warszawa 1955, T.VII, s. 93-106.

A. Księżopolska-Breś, Odpowiedzialność karna za dzieciobójstwo w prawie polskim, Warszawa 2010, s. 12.

E. Borkowska-Bagieńska, B. Lesiński, Historia prawa sądowego, Poznań 1995, s. 95-96.

W średniowieczu dzieciobójczynie karano równie ciężko, a czasem nawet

ciężej  niż  pospolitych  morderców,  jako  za  popełnienie  na  istocie  bezsilnej  czynu
niechrześcijańskiego  i  nieludzkiego    wobec  powyższego  surowa  kara  miała  być
między innymi pokutą za ciężki grzech.

Egzekucje w średniowieczu miały charakter bardzo teatralny, okrutny

i rytualny.  Miały  być  odpłatą  za  czyn,  ale  jednocześnie  miały  odstraszać  innych  od
popełniania  przestępstw,  więc  pełniły  też  funkcję  prewencji  ogólnej.  Równocześnie
były  krwawymi  spektaklami,  budzącymi  niezwykłe  zainteresowanie  pospólstwa.
Do jednej  z  roli  kata  należało  stworzenie  odpowiedniego,  zapadającego  w  pamięć
widowiska.  Do  tej  widowiskowości  przyczyniał  się  też  Kościół,  którego
przedstawiciel  w  odpowiedniej  oprawie,  uroczyście  przemawiał  do  skazanych,
napominał zarówno winowajców, jak i widzów oraz nakłaniał do wyrażenia skruchy
i zaakceptowania wyroku jako pokuty za pogwałcenie praw boskich.

Ponieważ utopienie było uznawane za śmierć hańbiącą, matkę która zabiła

swojego noworodka, topiono w worku razem z psem i małpą, a w razie braku małpy
wraz z kotem, kogutem i wężem

. Jeśli w danej miejscowości trudno było o wodę,

w której  można  było  utopić  zbrodniarkę,  wtedy  prawo  dopuszczało  pogrzebanie
winnej żywcem lub stracenie przez ścięcie głowy. Ta ostatnia kara tylko pozornie była
najbardziej „humanitarna”, gdyż często przed ścięciem głowy obcinano również ręce.
W  razie  okoliczności  obciążających,  do  których  zaliczano  między  innymi  urodzenie
dziecka  nieślubnego,  nieochrzczenie  dziecka  przed  zabójstwem  lub  gdy  w  danej
miejscowości  taka  zbrodnia  zbyt  często  się  powtarzała,  należało  celem  odstraszenia
innych, rozszarpać skazaną gorącymi kleszczami.

Constitutio Criminalis Carolina

kodeks karny Karola V z 1532 r., poświęcił

temu przestępstwu aż kilka artykułów przewidujących surowe kary. W art. 131
postanawiał, że kobieta, która zabiła „umyślnie i złośliwie swoje dziecko” miała być
pogrzebana żywcem i przebita palem”

. Równie ciężkie kary stosowano w wypadku

stwierdzenia „porodu tajemnego” i urodzenia martwego płodu. Kodeks ten zalecał

W. Dżułyński, Dzieciobójstwo w świetle postępowania sądowo-karnego w XVIII stuleciu, „Polski Tygodnik

Lekarski”, Warszawa 1948, t. 3, nr 6, 8, 9, 10.

Z. Papierkowski, Dzieciobójstwo (…).

ponadto stosowanie tortur w celu uzyskania zeznań

. Istotną jednakże nowością,

również i w sprawach o dzieciobójstwo, było wprowadzenie do przewodu sądowego
lekarzy  jako  biegłych.  W  sprawach  wątpliwych  lub  szczególnie  skomplikowanych
zalecano  nawet  odwoływanie  się  do  wydziałów  lekarskich  uniwersytetów.  Zmianie
uległ także pogląd na zabójstwo nieślubnego dziecka, dotychczas karane szczególnie
okrutnie.  Carolina  każe  za  to  przestępstwo  „tylko”  utopieniem,  uwzględniając
szczególnie trudną sytuację matki, która obawiała się zhańbienia.

Stare prawo francuskie w Etablissements de Saint Louis przewidywało z kolei

karę spalenia kobiety, która dopuściła się dzieciobójstwa po raz drugi, a Coutumesde

Namur

karał dzieciobójczynie śmiercią w formie opisanej też w Carolinie, zwanej

culeus

. Kara ta, jak podaje Z. Papierkowski, polegała na umieszczeniu skazanej

w worku skórzanym (czasem lnianym) wraz z psem, małpą, kogutem i wężem

Na Śląsku do takiego worka wkładano psa, kota, jaszczurkę, żmiję, koguta lub kurę.
„Zwierzęta miały symbolizować brzydotę uczynku oraz dodatkowo ranić ciało winnej
osoby”

. Wąż zgodnie z symboliką biblijną symbolizował szatana, kogut – hardość

czynu, pies – zaślepienie w czynie, małpa – nieludzkość czynu:

„Małpa zasię jako się przypodoba sprawom ludzkim i podobieństwa człowieka
sprawami swymi okazuje, a człowiekiem nie jest, także też ten zabijacz zda się
być człowiekiem, ale wedle uczynku nie jest”

Taki stan rzeczy dotrwał aż do XVII w., a culeus był stosowany w niektórych krajach,
np. w Saksonii i Prusach, jeszcze przez szereg lat tego i następnego wieku,
bo aż do roku 1740.

Ratio legis

tych surowych przepisów prawnych stanowiła w tym czasie

okoliczność,  że  nowonarodzone  dziecko  jako  istota  słaba  potrzebuje  szczególnej
opieki  ze  strony  społeczeństwa.  Jeżeli  więc  matka  zabiła  takie  dziecko,  naruszała
najprymitywniejsze  i  najświętsze  więzi  łączące  ludzi  ze  sobą,  tym  samym
dopuszczając  się  tego  szczególnie  ciężkiego  przestępstwa,  powinna  ponieść
odpowiednio ciężką i surową karę.

J. A. Bartoszewski,

J. Halaunbrenner-Lisowska, Dzieciobójstwo (…).

Z. Papierkowski, Dzieciobójstwo (…).

Sz. Wrzesiński, Kat w dawnej Polsce, na Śląsku i Pomorzu, Wydawnictwo Replika, 2010, s. 155.

J. Kracik, M. Rożek, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie, Kraków 2010, s. 47.

W Polsce dzieciobójstwo, przestępstwo w tym czasie nagminne, traktowano

równie surowo. Grzywo-Dąbrowski

przytacza wzmiankę o tym, że w 1555 r.:

„Dziewczyna służebna zakopana była pod szubienicą i przebita palem za to,
że własne dziecko zabiła i do klozetu wrzuciła.”

Kara  ta,  alternatywna  wobec  utopienia,  była  określona  w  surowym  prawie
magdeburskim,  stosowanym  w  wielu  miastach  polskich  lokowanych  na  prawie
niemieckim:

„Według obyczaju ma żywo być zakopana, a palem przebita. Wszakoż
przestrzegając tego, żeby druga za srogością takowego skazania na desperacją
nie przyszła, może być utopiona”

Nagminne zabójstwa dzieci nowo urodzonych tłumaczono chęcią ukrycia grzechu,
obawą przed odrzuceniem, czy też potępieniem społecznym, albo też chęcią pozbycia
się komplikacji w życiu zawodowym, czyli w prostytucji.

Opisy spraw karnych Krakowa były wpisywane do ksiąg zwanych Libri

maleficorum ac damnatorum.

Zgodnie z tymi opisami noworodki duszono, topiono

w ubikacjach, czy też w gnojówkach, łamano im kręgosłupy. W 1557 r.
do wymienionych ksiąg trafiła sprawa Katarzyny, skazanej na karę utopienia w Wiśle:

„A gdy beł czas porodzenia, sła na ogród, tam że miała dzieciątko, a skoro je
porodziła, wnet mu usta zatkała i udusiła je, i zagrzebała je w zagonie,
aż trzeciego dnia znaleziono, a uczyniła to, bojąc się, aby to tego (…) ojciec
nie dowiedział”

Innym razem, w 1610 r. Helena z Radziemic podżegała przyjaciółkę Zofię do zabicia
noworodka, za co obie zostały skazane na następującą karę:

„Według prawa bożego o zagubienie dusze niewinnej kołem przebijać,
kleszczami targać”, która następnie została zmieniona na ścięcie mieczem”

W średniowiecznym Krakowie, gdzie do XVI w. dzieciobójczynie topiono,
a od XVII w. karano ścięciem, w postępowaniu dowodowym brano pod uwagę stan

W. Grzywo-Dąbrowski, Podręcznik medycyny sądowej, Warszawa 1948.

J. Kracik, M. Rożek, Hultaje (…), s. 47.

J. Kracik, M. Rożek, Hultaje (…), s. 138.

Tamże, s. 138

matki, który określano po oględzinach przeprowadzanych przez doświadczone
kobiety:

„Aczkolwiek gdzie się tego czasu, którego dziecię zabite naleziono, na którą
pokaże, iż mleko jej z piersi idzie, jest to dowód dosyć znaczny a pewny tego
złego uczynku, za którym i na mękę wydana być może. (…) a przed tym
zwłaszcza, żeby w kurestwie nie była podejrzana, nie ma być zarazem
męczona, ale babom a starym białym głowom ma być ku oglądaniu dana, żeby
one dostateczniej obaczyły, jeśliże z tej albo innej przyczyny to pochodzi”

Ponadto powoływano biegłych ustalających przyczyny poronień, przedwczesnych
porodów lub martwego urodzenia dziecka.

Stosowane także w Krakowie prawo magdeburskie, mimo swojej surowości,

która przejawiało się bardzo częstym stosowaniem kar śmierci po często nierzetelnym
postępowaniu dowodowym, przewidywało również odstąpienia od tak surowej kary.
Nie  podlegały  jej  m.in.  kobiety  w  ciąży,  szaleńcy  „którzy  nie  wiedzą,  co  czynią,
albowiem  na  swym  szaleństwie  dosyć  karania  mają”,  osoby,  które  popełniły
przestępstwo  w  chwili  przebudzenia:  „który  się  porywa  ze  snu,  podobny  szalonemu
albo wielce pijanemu”, a także sprawcy poniżej czternastego roku życia. Całkowicie
natomiast  uwalniano  od  kary  sprawców  śmierci  noworodków  „na  kształt  jakiej
bestyjej”, czyli z widocznymi wadami rozwojowymi, tzw. potworkowatością.

W Małopolsce w latach 1554-1646 można odnaleźć ponad 20 przypadków

zabójstwa dziecka przez niezamężne kobiety, za co na śmierć skazano siedem kobiet
z Krakowa, z których trzy utopiono w Wiśle

Jak wspomniano wyżej, w Krakowie karano na podstawie prawa

magdeburskiego  określonego  pierwotnie  w  Zwierciadle  saskim,  wydanym  w  Polsce
po raz pierwszy w Statutach Łaskiego w 1506 r. Prawo to następnie ewoluowało drogą
orzecznictwa  sądowego  większych  miast.  Prawo  karne  opierało  się  ponadto
na kodeksie  Constitutio  Criminalis  Carolina  z  1532  r.,  (wspomniana  wcześniej

Carolina

), przetłumaczonym na język polski i opatrzonym komentarzem przez

Bartłomieja Groickiego w XVI w. Dziełami Groickiego, czyli rozprawą Artykuły

B. Groicki, Artykuły prawa magdeburskiego, Warszawa 1954, s. 113, 157.

J. Kracik, M. Rożek, Hultaje (…), s. 48.

Sz. Wrzesiński, Kat w dawnej Polsce (…), s. 156.

prawa majdeburskiego, które zową Speculum Saxonum

oraz rozprawą Porządek sądów

i spraw miejskich prawa magdeburskiego

posługiwano się w praktyce sądowej

do końca XVIII w.

Bartłomiej Groicki w swym dziele Postępek sądów około karania na gardle

opisał jak należy karać dzieciobójczynie:

„Białogłowa jeśliby która płód swój, który już żywy był a członki na nim było
rozeznać, zabiła (…) może być utopiona. Ale gdyby takowy okrutny uczynek
w  której  ziemi  albo  w  mieście  przydarzał  się  [będzie]  często,  dla  większego
strachu  i  przykładu  drugim  złym  białogłowom  mają  być  według  wyżej
opisanego obyczaju kary [stosowane] albo takowa białogłowa, pierwej niźliby
ją utopiono, ma być  w  ogniu  rozpalonymi kleszczami targana, według nauki
a

rady ludzi w prawie biegłych.”

Widać, że kara miała być zaostrzona w przypadku nasilenia występowania tego typu
czynów, w celu odstraszenia potencjalnych sprawczyń. Bartłomiej Groicki
przewidywał też karę śmierci przez zakopanie żywcem, a następnie przebicie palem.

Akty kryminalne

z lat 1544-1599 z miasta Poznania opisują osiem przypadków

dzieciobójstwa  i  jeden  przypadek  przerwania  ciąży.  W  siedmiu  z  tych  przypadków
wykonano taką właśnie karę śmierci   przez zakopanie żywcem i wbicie  w skazane
kołka.  Karę  tę  wykonano  również  w  Kazimierzu  w  1595  r.  na  Małgorzacie
Olszowskiej z Łęgów „którą żywo zakopano i kołkiem przebito”.

Marcin Kamler w swojej pracy Złoczyńcy Przestępczość w Koronie w drugiej

połowie XVI i w pierwszej połowie XVII wieku (w świetle ksiąg sądowych miejskich)
podaje, że kara zakopania żywcem i przebicia palem była stosowana nie tylko
wyłącznie wobec dzieciobójczyń, ale niekiedy także wobec ich pomocnic

Opisana kara była uznawana za szczególnie okrutną i hańbiącą, wobec

powyższego rodziny często starały się zmienić taki wyrok na inną formę kary śmierci.
W 1707 r. w księdze wójtowskiej Kalwarii Zebrzydowskiej opisano następujący

J. Kracik, M. Rożek, Hultaje (…), s. 44.

Sz. Wrzesiński, Kat w dawnej Polsce (…), s. 160.

Tamże, s. 161

M. Kamler, Złoczyńcy. Przestępczość w Koronie w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII wieku

(w świetle ksiąg sądowych miejskich),

Warszawa 2010, s. 421.

przypadek zamiany kary zakopania żywcem na karę ścięcia, która to kara była
niewątpliwie szybsza, a więc i stosunkowo łagodniejsza od pierwotnie orzeczonej:

„Według  inkwizycji  uczynionej  w  domu  wójtowskim  przy  urzędzie  całym
i pospólstwie  według  znalezienia  dziecięcia  zaduszonego,  które  znaleziono
w potoku  dnia  28  lipca.  A  że  się  pokazało  na  białogłowę,  która  służyła
u wdowy organiścinej w przeszłym roku, 1706,  z inszego państwa, do  czego
sama się przyznała dobrowolnie i na którym to miejscu uczyniła, tedy i prawa,
ponieważ  zapomniawszy  przykazania  Boskiego,  bez  bojaźni  Boskiej,  śmiała
dziecię  urodziwszy,  ono  udusić  i  zagubić,  tedy  według  sprawiedliwości
opisanej ma być żywo zakopana i kołkiem przebita, dekretem prawo nakazuje.
Ja,  będąc  natenczas  na  administracji  w  dobrach  Jaśnie  Oświeconego  Księcia
Jegomości  Pana  Mego  i  Dobrodzieja,  ten  dekret  stwierdzam  i  podpisuję  –
F. Lentosz.  A że instancje  zaszły  od  osób  godnych,  tak  duchowych,  jak
i szlacheckich,  miłosierdzia  żądając  od  prawa,  o  lekszą  śmierć,  tedy  prawo
czyniło dla ich ichmościów i pozwala, ażeby ściętą śmiercią była.”

Na  ziemiach  Małopolski  raczej  topiono  lub  ścinano  sprawczynie,  niż  zakopywano
żywcem.  Na  przełomie  XVI  i  XVII  w.  tylko  jedną  dzieciobójczynię  w  Krakowie
zakopano  żywcem  i  wbito  w  nią  pal,  natomiast  znacznie  rzadziej  sprawczynie
dzieciobójstw mogły liczyć na zmianę kary na Dolnym Śląsku. W 1559 roku zakopano
żywcem,  a  następnie  przebito  palem  dzieciobójczynię  z  Oleśnicy,  natomiast
we Wrocławiu  w  latach  1456-1526  taką  karę  wykonano  co  najmniej  trzykrotnie.
Jak podaje  Szymon  Wrzesiński  w  Lubaniu  w  1403  r.  obok  szubienicy  pogrzebano
żywcem  oraz  przebito  palem  Annę  Bonsch  za  utopienie  w  studni  swego  nowo
urodzonego  dziecka.  Taki  sam  wyrok  wydano  za  dzieciobójstwo  w  tym  mieście
w 1559  r.,  a  w  1603  r.  na  Marii  Krause  za  zabicie  swojego  dziecka  nożyczkami.
W 1733  r.  370  osób  obserwowało  egzekucję  pogrzebania  żywcem  dzieciobójczyni
w Lubaniu.  W  taki  sam  sposób  zgładzono  dzieciobójczynię  w  Gryfowie  Śląskim
w 1571 r., a w 1567 r. w Lwówku Śląskim za uduszenie noworodka.

Przez lata karano również za zatajenie porodu, mimo że dziecko żyło. Statut

Litewski

karał w takiej sytuacji wieżą na okres 1 roku i 6 miesięcy oraz wyznaczano

Sz. Wrzesiński, Kat w dawnej Polsce (…), s. 161.

Tamże, s. 161-162.

w takiej sytuacji pokutę kościelną. We Wrocławiu w 1572 r. dzieciobójczynię, która
urodziła dziecko ze związku kazirodczego ze swym ojcem, ścięto, a następnie jej ciało
spalono. Natomiast w 1590 r. dzieciobójczynię Barbarę Schulze skazano na zaszycie
w lnianym worku ze sporym kamieniem i zrzucenie z mostu do rzeki Bóbr. Podobną
karę wykonano w 1619 r. za zabicie nieślubnego dziecka na córce miejskiego farbiarza

Urszuli Glaser, a w 1623 r. na córce mistrza sukiennego. Z kolei w Warszawie

w 1773 r. kobieta, chcąc zataić poród, odbyła go w ustępie, jednakże dziecko
pozostało przy życiu. Mimo to, została skazana na 50 plag i wygnanie z miasta.
Nie odnotowano, co stało się z dzieckiem.

W Polsce lekarze w charakterze biegłych pojawili się w XVII w., z tym

że niejednokrotnie biegli lekarze wypowiadali się nie w sprawie stanu kobiety
w okresie porodu, ale orzekając czy zniesie ona tortury zalecane jej przez sąd – opisy
tych tortur i wymuszanych w ten sposób zeznań przytacza na podstawie oryginalnych
akt sądowych Dżułyński

. Ponadto sądy zasięgały rad „statecznych niewiast”.

W tej samej pracy Dżułyński pisze, że odbycie przez niezamężną kobietę

tajemnego porodu zakończonego śmiercią noworodka było karane więzieniem od lat
10 do kary śmierci, chyba że matka zdołała udowodnić, że dziecko zmarło śmiercią
naturalną.

W zależności od regionu kary śmierci za dzieciobójstwo w Polsce były

odmienne. W Wielkopolsce najczęściej zakopywano żywcem, na Śląsku zazwyczaj
topiono skazane w rzece, natomiast w Małopolsce ścinano. W 1776 r. sejm zniósł
w Polsce tortury i wyroki śmierci za dzieciobójstwo. Natomiast w okresie rozbiorów
stosowano generalnie kodyfikacje państw zaborczych.

Jeszcze w roku 1765 król pruski Fryderyk Wielki wydał edykt, na mocy

którego  każda  dzieciobójczyni  podlegała  karze  śmierci  przez  ścięcie  mieczem,
niezależnie od tego, czy spowodowała śmierć swego dziecka przez zadanie obrażeń,
czy  przez  zaniedbanie  udzielenia  potrzebnej  noworodkowi  pomocy    i  to  nawet
wówczas,  gdy  śmierć  przez  zaniedbanie  nastąpiła  z  przyczyny  niezawinionej  przez
matkę, niezależnie od tego czy noworodek urodził się silny albo osłabiony lub wręcz

Tamże, s. 155.

W. Dżułyński, Dzieciobójstwo (…).

umierający.  W  myśl  tego  edyktu  kara  taka  miała  być  również  wymierzona  kobiecie
za czyn  podjęty  wprawdzie  nie  w  zamiarze  zabicia  dziecka,  ale  który  jednak
skutkował jego zgonem. Tłumaczenie oskarżonej, że stało się to przypadkowo, że był
to nieszczęśliwy  wypadek  nie  było  uwzględniane.  Kara  śmierci  była  na  mocy  tych
przepisów  wymierzana  także  wówczas,  gdy kobieta  rodziła  w  nieodpowiednich
warunkach i w związku z tymi warunkami nastąpiła śmierć dziecka, chyba że kobieta
ta  udowodniła,  że  wzywała  pomocy  oraz  uczyniła  wszystko,  by  dziecko  uratować.
Zatajenie  porodu  przez  kobietę  niezamężną,  mimo  że  dziecko  żyło,  było  wówczas
w Prusach karane sześcioletnim więzieniem.

W Austrii w tym czasie kodeks Ferdynanda i Leopolda także przewidywał karę

śmierci za zabicie dziecka przez matkę, a ułaskawienie na karę dożywotniego
więzienia mogło być stosowane tylko wówczas, gdy przestępstwo to popełniła
niepełnoletnia dziewczyna za namową swojej matki.

Dopiero w XVIII w. pod wpływem krytyki surowości kary, ale i jej

bezcelowości,  nastąpił  zasadniczy  zwrot  w  kierunku  łagodniejszego  karania
dzieciobójczyń i zniesienia kary śmierci za ten czyn. Pojawiły się w tym czasie liczne
publikacje  prawnicze,  polityczne,  literackie,  które  podnosiły  ten  problem,
np. Monteskiusz  zwrócił  uwagę,  że  cele  kary  można  osiągnąć  również
przy stosowaniu mniej surowych kar.

Dążono do złagodzenia wymiaru sprawiedliwości. Zdarzały się już w tym

czasie  ułaskawienia  sprawczyń  dokonane  przez  króla  lub  przez  senat.  Także
sędziowie,  chociaż  bardzo  sporadycznie,  zaczęli  wymierzać  kary  łagodniejszego
rodzaju.  W  ślad  za  postępowymi  poglądami  głoszonymi  m.in.  przez  Beccarię,
Matthaeusa,  Leysera,  Feuerbacha  i  Grollmanna  podążać  zaczęło  ustawodawstwo
karne. Ewolucja ta była jednakże bardzo powolna.

W 1766 roku Heimburg publicznie popierał istniejące już wśród ogółu

zapatrywanie, że tylko w razie zabicia noworodka zdolnego do życia powinno się
stosować wysoki wymiar kary, natomiast w sytuacji, gdy matka zabije swe niezdolne
do życia dziecko, ratując w ten sposób swoją cześć, wyrządza takim czynem mniejszą
szkodę, a tym samym powinna podlegać łagodniejszej karze.

Tamże.

Pestalozzi domagał się stanowczo zniesienia kary śmierci za dzieciobójstwo,

uzasadniając swój postulat tym, że groźba bardzo surowej kary nie zapobiega takim
zbrodniom. A nie zapobiega, bo opinia publiczna wymaga od kobiety niezamężnej
pozostawanie w stanie bezdzietnym, więc położenie wielu kobiet w opisanej wyżej
sytuacji jest bez wyjścia, dlatego też, jak twierdził, należy czynić starania w kierunku
lepszego wychowania społeczeństwa.

Także i Grollmann zwracał uwagę na konieczność złagodzenia kar

za dzieciobójstwo, ale pod warunkiem że istotnie chodzi o ratowanie czci kobiety
(poród był tajemny, a prowadzenie się matki dotychczas nienaganne) i jeżeli
zabójstwo dotyczyło noworodka nieślubnego, a zarazem zdolnego do życia.

Feuerbach, oprócz dotychczas podnoszonego motywu hańby niezamężnej

kobiety, wysunął jako argument „stan psychicznego załamania się położnicy w czasie
nie wyrobionej jeszcze miłości do dziecka”

. Tu widać po raz pierwszy zalążek

współczesnych koncepcji uwzględniania stanu psychicznego matki znajdującej się
w szczególnym stanie psychicznym w okresie porodu i pod wpływem jego przebiegu.

Jak pisze Dżułyński w swej pracy Dzieciobójstwo w świetle postępowania

sądowo-karnego w XVIII stuleciu

na złagodzenie polityki karania dzieciobójczyń

wpłynęła dodatkowo taka okoliczność, że  sprawczyni niejednokrotnie wolała  śmierć
od hańby. W Danii w XVIII w. za taki czyn publicznie wieszano, czemu towarzyszył
odpowiedni ceremoniał z księdzem, który przemawiał do skazanej. Niejedna kobieta
w takiej sytuacji nie okazywała skruchy ani lęku, lecz szła „swobodnie” na stracenie.
„Uroczystości”  takie  wcale  nie  miały  mocy  prewencji  ogólnej  i  nie  odstraszały
w wystarczającym  stopniu.  Zaobserwowano  wręcz  znaczny  wzrost  dzieciobójstw,
co było  tak  bardzo  związane  z  odrzuceniem  przez  społeczeństwo  matki  nieślubnego
dziecka,  że  nawet  publicznie  wykonywana  kara  śmierci  nie  odstraszała  od  zabicia
nowonarodzonego dziecka.

Pod koniec XVIII w. zagadnienie dzieciobójstwa przestało być przedmiotem

żywego zainteresowania ogółu. W dalszym ciągu ukazywały się publikacje prawnicze
i medyczne zmierzające do zmiany postanowień ustaw, a równocześnie łagodniał
stopniowo wymiar kary w poszczególnych krajach, więc dyskusja rozwinięta

Tamże.

w Europie odniosła pożądany skutek. I tak w razie śmierci noworodka z urzędu brano
pod uwagę czy był on zdolny do życia poza organizmem matki, a fakt ten ustalali
lekarze. Za granicę zdolności względnie niezdolności do życia określano wówczas
30 tygodni życia płodowego.

W 1802 roku Kleinschrod zwrócił po raz pierwszy uwagę na różnicę jaka

zachodzi przy zabójstwie dziecka przez matkę w okresie porodu a w czasie
późniejszym i na związane z aktem porodu obniżenie odpowiedzialności rodzącej.
W związku z tym domagał się odpowiednio łagodniejszej kary dla oskarżonej nawet
wtedy, gdy zamiar zabicia dziecka powstał jeszcze przez porodem

Na przełomie XVIII i XIX wieku stopniowo zaczęto łagodzić politykę karną

w tym zakresie, jednakże o ile nie stosowano już tortur w celu wymuszenia zeznań,
to pozostawiono karę śmierci. Jeszcze w Kodeksie Napoleona zalecało się stosowanie
kary śmierci dla kobiety zabijającej swe dziecko. Dopiero w 1902 r. we Francji
zniesiono karę śmierci za dzieciobójstwo.

W Austrii w owym okresie różnicowano rodzaj kary w zależności od statusu

kobiety. Dzieciobójczynie niezamężne karano karą więzienia w granicach
od dziesięciu do dwudziestu lat, ale już wobec kobiet zamężnych nadal stosowano
karę śmierci.

W prawie toskańskim z 1786 r. uznawano wprawdzie dzieciobójstwo

za zabójstwo z premedytacją, ale karano je nie karą śmierci a dożywotnimi robotami
przymusowymi

. Również kodeks karny Franciszka II z 1803 r. nie przewidywał kary

śmierci za ten czyn.

Kodeks karny bawarski z 1813 r. był pierwszą europejską kodyfikacją, która

przyjęła,  że  dzieciobójstwo  winno  stanowić  typ  uprzywilejowany  zabójstwa.  Także
w projekcie kodeksu bawarskiego z 1824 r. po raz pierwszy znalazło się znamię „pod
wpływem  porodu”,  co  wskazuje  na  przyjęcie  koncepcji  łagodniejszego  karania
z uwagi na stan psychiczny matki, wywołany wpływem porodu. I tak kodeksy karne
brunszwicki, badeński, hamburski mówiły o zmniejszeniu poczytalności sprawczyni,
spowodowanym wpływem porodu.

Tamże.

A. Księżopolska-Breś, Odpowiedzialność (…), s. 12.

Jednocześnie drugi nurt podkreślał konieczność łagodniejszego karania kobiety,

która zabija swoje dziecko z obawy przed hańbą i ostracyzmem społecznym.
Odzwierciedlało to pojęcie causa honoris, czyli „stan wyższej konieczności
co do czci”

Szereg kodeksów, m.in. holenderski, hiszpański i portugalski uznawały

dzieciobójstwo za czyn, który matka mogła popełnić w celu ukrycia swej hańby.

W połowie XIX wieku w kodeksach karnych wielu państw dzieciobójstwo

zostało  wyodrębnione  jako  przestępstwo  swoiste  –  delictum  sui  generis  –  oparte
na odrębnej konstytucji prawnej. Wtedy też do kodeksów wprowadzono znane obecnie
pojęcie  przestępstwa  typu  uprzywilejowanego  –  delictum  privilegatum  –  wyraźnie
zmniejszając sankcje za tego typu czyny.

Podstawą tak rozumianej doktryny karnej były dwa różne kierunki uzasadnienia

teoretycznego. Pierwszy z nich wychodził z założenia obrony czci i honoru kobiety.
Drugi zaś przyjmował, że dzieciobójstwo należy traktować jako przestępstwo
uprzywilejowane ze względu na szczególny stan psychiczny kobiety rodzącej.

Niektóre kodyfikacje przewidywały sztywne ramy czasowe popełnienia

przestępstwa dzieciobójstwa. Jak podaje  A.  Księżopolska-Breś kodeks karny  turecki
określał ten czas stwierdzeniem: „zabójstwo  dziecka przed wpisaniem jego do ksiąg
stanu  cywilnego”,  norweski:  „w  czasie  porodu  i  24  godziny  po  nim”,  portugalski:
„w czasie  porodu  i  8  dni  po  nim”,  włoski:  „do  czasu  zapisania  do  ksiąg  stanu
cywilnego, nie dłużej nić w ciągu 5 dni od urodzenia”, hiszpański: „w czasie porodu
i do 3 dni po nim”

Kara śmierci została zastąpiona głównie przez kary więzienia. Ciężkie kary

więzienia przewidywał m.in. portugalski kodeks karny, w którym była mowa
o zakładzie karnym do ośmiu lat i następującym po nim dwudziestoletnim wygnaniu
wraz z dwuletnim więzieniem orzekanym zamiast wygnania. Z kolei francuski kodeks
karny z 1810 r. przewidywał obok kary więzienia także przymusowe roboty
dożywotnie lub orzekane na określony czas.

Współcześnie traktowanie dzieciobójstwa jako uprzywilejowanego typu

przestępstwa spotykamy w wielu kodyfikacjach państw. Obecnie przeważa pogląd,
że impuls do takiego traktowania opisywanego czynu dał Beccaria, który opowiadał

Tamże.

Tamże, s. 14-15.

się za zniesieniem kary śmierci i dążył do wprowadzenia w dziedzinie prawa karnego
jak najłagodniejszych form reakcji, co na tle wtedy stosowanych bardzo surowych kar
za wiele przestępstw było pewnym novum.

Na ziemiach polskich w czasie rozbiorów obowiązywały następujące regulacje

dotyczące dzieciobójstwa:

zgodnie z kodeksem karnym rosyjskim z 1903 r. sprawczynie karano karą

więzienia w wymiarze od roku do lat sześciu;

zgodnie z kodeksem karnym austriackim kara była zróżnicowana. Za zabicie

dziecka nieślubnego groziła kara pozbawienia wolności od pięciu
do dwudziestu lat, za zabójstwo dziecka ślubnego karano karą więzienia od lat
pięciu do dożywocia. Kobieta, która zabiła dziecko umyślnie nie udzielając mu
pomocy mogła być skazana na karę pozbawienia wolności od lat pięciu
do dziesięciu;

zgodnie z niemieckim kodeksem karnym z 1871 r. sprawczyni mogła być

skazana na karę ciężkiego więzienia w wymiarze od trzech do piętnastu lat,
a przy uwzględnieniu okoliczności łagodzących, których jednakże kodeks ten
nie wymieniał, na karę więzienia od dwóch do 15 lat.

Łagodniejsze traktowanie czynów kobiet niezamężnych nasuwa wniosek,
że w przypadku takiego rozwiązania przeważała doktryna obrony czci niewieściej,
a nie szczególnego stanu psychicznego rodzącej.

Dopiero w polskim kodeksie karnym z 1932 r. rozszerzono pojęcie

dzieciobójstwa jako przestępstwa typu uprzywilejowanego na każdą kobietę zabijającą
swe dziecko w okresie porodu i pod wpływem jego przebiegu, niezależnie od jej stanu
cywilnego i skazywano sprawczynię na karę pozbawienia wolności stosunkowo
łagodną w porównaniu z karą za podstawowy typ zabójstwa. Ujęcia tego nie zmieniły
kolejne kodyfikacje karne. Obecnie brzmienie art. 149 k.k., statuujące dzieciobójstwo
jako uprzywilejowany typ zabójstwa, nawiązuje do uregulowań kodeksów karnych
z 1932 r. i z 1969 r.:

„Matka, która zabija dziecko w okresie porodu pod wpływem jego przebiegu,
podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.

„Okres  porodu”  jest  pojęciem  mocno  ocennym,  wywołującym  wiele  kontrowersji
wśród  autorów,  zwłaszcza  co  do  końcowej  granicy  porodu.  Niektórzy  ten  okres
zamykają  w  kilka  godzin  po  zakończeniu  akcji  porodowej

, a inni rozciągają go

na całą dobę

Obecnie i doktryna i orzecznictwo pojęciem „okres porodu” obejmują nie tylko

sam poród, ale i czas który następuje bezpośrednio po akcji porodowej, jeśli w tym
czasie trwał jeszcze wpływ tego zdarzenia na psychikę matki i pozostawał w związku
z popełnionym dzieciobójstwem

. Widać więc, że należy się posługiwać zarówno

kryterium medycznym, jak i kryterium psychologicznym.

Według kryterium psychologicznego „okres porodu” jest przedłużany do jednej

doby, chociaż zdarzają się stanowiska przyjmujące, że mógł on trwać nawet
do 11 dni

Wpływ porodu jest kolejnym znamieniem, który wymaga stwierdzenia, że akt

ten odcisnął takie piętno na psychice sprawczyni, że wprawdzie nie spowodował
niepoczytalności, czy też poczytalności ograniczonej w znacznym stopniu, ale pchnął
do zabicia urodzonego przez siebie dziecka.

Z doświadczenia sądowo-lekarskiego wynika, że dzieciobójczynie najczęściej

zabijają swe noworodki bezpośrednio po ich urodzeniu się, ale zdarzają się również
przypadki zabicia dzieci pośród porodu, zanim się one całkiem urodziły.

A. Księżopolska-Breś wskazuje, że z przeprowadzonych przez nią badań akt

postępowań przygotowawczych i sądowych z terenu całego kraju, obejmujących lata
2002-2006, wyłania się następujący portret dzieciobójczyń są to na ogół kobiety
dwudziestokilkuletnie, dotychczas niekarane, bezdzietne, niezamężne, pochodzące
ze wsi i tam mieszkające, z wykształceniem głównie podstawowym lub zawodowym

Obecnie toczy się również dyskusja, czy istotnie wpływ przebiegu porodu

na psychikę kobiety rodzącej jest aż tak znaczący, że należy zabicie noworodka
traktować jako zabójstwo typu uprzywilejowanego, czy też przestępstwo to nadal jest
popełniane głównie ze względów społecznych, zwłaszcza iż kobiety te najczęściej

B. Popielski, Medycyna i prawo. Warszawa 1968.

S. Manczarski, Medycyna sądowa w zarysie, Warszawa 1954.

M. Siewierski, J. Bafia i in., Kodeks karny. Komentarz. Warszawa 1971, s. 93.

M. Budyn-Kulik i in., Kodeks karny. Komentarz praktyczny, Oficyna 2007.

A. Księżopolska-Breś, Odpowiedzialność (…), s. 242.

znajdują się w trudnej sytuacji życiowej, ukrywają ciążę przed bliskimi,
nie przygotowują się na przyjęcie dziecka i w momencie rozpoczęcia akcji porodowej
szukają odosobnienia, a nie pomocy. Plony takich rozważań widoczne są
w kodyfikacjach wielu państw.

Współczesne europejskie kodyfikacje na różne sposoby traktują przestępstwo

dzieciobójstwa. A. Księżopolska-Breś wyodrębniła po badaniach porównawczych
kilka ich modeli

Model I – charakteryzuje się brakiem w kodyfikacji karnej odrębnego przepisu

normującego przestępstwo dzieciobójstwa. W takiej sytuacji, w przypadku
zaistnienia  dzieciobójstwa  należy  odnieść  się  do  opisu  zabójstwa,
czy  to typu  kwalifikowanego,  czy  uprzywilejowanego  (np.  francuski
kodeks  karny  przewiduje  zabójstwo  naturalnego  potomka  jako  typ
kwalifikowany  zabójstwa,  zagrożony  karą  dożywotniego  pozbawienia
wolności,  także  m.in.  niemiecki,  turecki  oraz  węgierski  kodeks  karny
nie traktują  przestępstwa  dzieciobójstwa  jako  wyodrębnionej  kategorii
czynu,  czyli  sui  generis,  ale  w  przypadku  popełnienia  takiego  czynu,
do ich kwalifikacji mają zastosowanie przepisy dotyczące zabójstwa.

Model II – dotyczy tych kodyfikacji, gdzie jest wprost mowa o dzieciobójstwie,

ale ustawodawca  w  całości  odwołuje  się  do  sytuacji  społecznej  matki
rodzącej  (tak  stanowi  włoski  kodeks  karny  w  art.  578  § 1,  w  którym
penalizuje się umyślne zabójstwo dziecka dokonane przez matkę dziecka
zarówno natychmiast po  porodzie, jak i w jego trakcie, gdy wpływ na ten
czyn  ma  fakt  moralnego  i  materialnego  porzucenia  związanego
z porodem.  Ustawowy  wymiar  kary  za  czyn  popełniony  w opisanych
warunkach to kara pozbawienia wolności od czterech do dwunastu lat).

Model III – w tych kodyfikacjach pomijane jest oddziaływanie na matkę czynników

okołoporodowych, czy też pozaporodowych, a przepis odnosi się
wyłącznie do czasu działania matki (art. 116 kodeksu karnego Republiki
Estonii z 2001 r. przewiduje łagodniejszą karę – do pięciu lat pozbawienia
wolności dla matki, która podczas porodu lub zaraz po nim zabija swoje

Tamże, s. 28-50.

nowo  narodzone  dziecko;  kodeks  karny  Norwegii  z  1902  r.  w  § 234
przewiduje  typ  uprzywilejowany,  stwierdzając  iż  matka,  która  popełni
zbrodnię  zabójstwa  dziecka  podczas  rodzenia  lub  w  ciągu  24  godzin
po porodzie,  będzie  podlegała  karze  od  roku  do  ośmiu  lat  pozbawienia
wolności).

Model IV – reprezentowany najczęściej w uregulowaniach prawnych państw.

W   przepisie  dotyczącym  dzieciobójstwa  wśród  znamion  strony
przedmiotowej jest  zarówno czas  działania  matki, jak i stan jej  psychiki
(np. w art. 116 szwajcarskiego kodeksu karnego z 1942 r. dzieciobójstwo
jest  typem  uprzywilejowanym  zabójstwa  –  polega  ono  na  umyślnym
zabiciu  przez  matkę  swojego  dziecka  w  okresie  porodu,  albo  w  czasie
gdy matka jest jeszcze pod wpływem jego przebiegu. Za taki czyn grozi
kara  ciężkiego  więzienia  do  lat  trzech  lub  kara  więzienia  na  czas
nie krótszy niż sześć miesięcy; w kodeksie karnym Szwecji z 1962 r. typ
uprzywilejowany,  czyli  dzieciobójstwo  zostało  określone  jako  umyślne
zabicie  dziecka  podczas  rodzenia  lub  w  czasie,  gdy  kobieta  w  związku
z porodem  doznała  zaburzenia  umysłowego  bądź  poważnego  cierpienia,
za co grozi kara pozbawienia wolności do lat sześciu).

Model V – wyróżnia strona przedmiotowa, którą ogólnie za A. Księżopolską-Breś

można  przedstawić  następująco:  „Matka,  która  zabija  swe  nowo
narodzone  dziecko,  będąc  w  stanie  wyczerpania  wywołanego  rodzeniem
(…)”.  Dla  zachowania  sprawczyni  w  tym  modelu  nie  przewidziano
żadnych  ram  czasowych  (w  Wielkiej  Brytanii  od  1938  r.  został  wydany
akt o dzieciobójstwie, na podstawie którego za dzieciobójstwo uznaje się
umyślne zabicie dziecka poniżej dwunastego miesiąca życia przez kobietę,
której  równowaga  psychiczna  została  zachwiana  przez  poród  lub
pod wpływem  laktacji.  Dzieciobójstwo  jest  tu  karane  jak  zabójstwo
dziecka. Podobna regulacja jest zawarta w art. 245 kodeksu karnego Malty
z  1854  r.  –  sankcją  za  taki  czyn  jest  kara  pozbawienia  wolności
do dwudziestu lat).

Mimo  stuleci  rozważań  o  istocie  dzieciobójstwa,  sposobach  definiowania,  karania,
zapobiegania  temu  zjawisku,  nadal  w  wielu  częściach  świata  traktuje  się
dzieciobójstwo jako efektywny, chociaż budzący grozę w wielu z nas, sposób kontroli
liczby rodzących się dzieci w obrębie płci (np. Chiny, Indie, gdzie głównie noworodki
płci żeńskiej padają przedmiotem dzieciobójstwa lub eskimoskie plemię Nasilik, które
za  pomocą  dzieciobójstwa  kontroluje  proporcję  narodzin  dziewczynek  i  chłopców),
czy  też  sposób  na  kontrolę  populacji,  gdy  zasoby  są  zbyt  ubogie,  by  pozwalać
na swobodny  rozwój  demograficzny  grupy  (np.  tubylcy  niektórych  wysp  Polinezji)
lub stanu zdrowia społeczności (grupy zamieszkujące pustynię Kalahari zabijają nowo
narodzone dziecko, jeśli jego starsze rodzeństwo nie nauczyło się jeszcze chodzić)

Dyskusja o istocie problemu i o tym, czy jest to faktycznie wyłącznie kwestia

psychiki  rodzącej  i  wpływu  przebiegu  porodu  na  jej  procesy  psychiczne,
czy też dzieciobójstwo  jest  skutkiem  złej  sytuacji  społecznej  i  materialnej  matki,
a także groźby odrzucenia jej przez rodzinę, partnera czy grupę społeczną, okazuje się
nadal aktualna  i żywa, jak wskazują chociażby  różne podejścia do tego zagadnienia
w kodyfikacjach karnych.

Działania wyżej opisanych społeczności ludów Polinezji, plemienia Nasilik

i innych  uświadamiają  nam  za  to  dobitnie,  w  jak  niespójnym  świecie  żyjemy
i jak  pozłotka  cywilizacji,  takiej  jaką  ją  w  naszej  rzeczywistości  rozumiemy,
jest nierówno  rozłożona  i  jak  bardzo  człowiek,  a  w  tym  wypadku  kobieta  rodząca,
jest poddana niezwykle silnej presji grupy,  w której żyje. Kobieta taka poddana jest
prawom  tej  grupy,  czy to  akceptującej  lub  wręcz  zezwalającej  na  zabicie  nowo
narodzonego  dziecka,  czy  też  potępiającej  taki  czyn  i  karzącej  za  niego  szczególnie
okrutnie jak w przeszłości, albo funkcjonująca w grupie wyrażającej pogląd, że wpływ
i  przebieg  porodu  może  mieć  przemożny  wpływ  na  matkę,  prowadzący  nawet
do zabójstwa.

R. Tokarczyk: Prawa (…), s. 352.

Bibliografia:

1. Bafia J., Siewierski M., i in.: Kodeks karny. Komentarz. Warszawa 1971.
2. Bartoszewski J. A., Halaunbrenner-Lisowska J.: Dzieciobójstwo – aspekty

prawne, medyczne i społeczne

, Warszawa 1974.

3.  Borkowska-Bagieńska E., Lesiński B.: Historia prawa sądowego, Poznań 1995.
4.  Budyn-Kulik M. i in.: Kodeks karny. Komentarz praktyczny. Oficyna, 2007.
5.  Dżułyński  W.:  Dzieciobójstwo  w  świetle  postępowania  sądowo-karnego

w XVIII stuleciu

. „Polski Tygodnik Lekarski” 1948, t. 3, nr 6, 8, 9, 10.

6.  Groicki B.: Artykuły prawa majdeburskiego, Warszawa 1954.
7.  Grzywo-Dąbrowski W.: Podręcznik medycyny sądowej. Warszawa 1948.
8.  Kamler  M.:  Złoczyńcy.  Przestępczość  w  Koronie  w  drugiej  połowie  XVI

i w pierwszej połowie XVII wieku (w świetle ksiąg sądowych miejskich)

Warszawa 2010.

9. Kracik J., Rożek M.: Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie,

Kraków 2010.

10. Księżopolska-Breś A.: Odpowiedzialność karna za dzieciobójstwo w prawie

polskim

, Warszawa 2010.

11. Manczarski S.: Medycyna sądowa w zarysie. Warszawa 1954.
12. Papierkowski Z.: Dzieciobójstwo w świetle prawa karnego. Lublin 1947.
13. Popielski B.: Medycyna i prawo. Warszawa 1968.
14. Rudzka M.: Dzieciobójstwo w ustawodawstwie karnym. Archiwum Medycyny

Sądowej, Psychiatrii Sądowej i Kryminalistyki. Warszawa 1955, T.VII.

15. Tokarczyk R.: Prawa narodzin i śmierci, Kraków 2000.
16. Utrat-Milecki J.: Kara w nauce i kulturze, Warszawa 2009.
17. Wrzesiński Sz.: Kat w dawnej Polsce, na Śląsku i Pomorzu, Wydawnictwo

Replika, 2010.