DZIEJE śYDÓW W POLSCE - II RZECZPOSPOLITA ( 1918 - 1939 )
- śydzi w Polsce
- Średniowiecze (do 1500 r.)
- NowoŜytność
(do rozbiorów 1795 r.)
- zabór pruski (do 1918 r.)
- zabór rosyjski (do 1918 r.)
- zabór austriacki (do 1918 r.)
- II Rzeczpospolita
(1918-1939)
- Holokaust (1939-1945)
- Dzieje najnowsze (po 1945)
W 1918 roku, w chaosie związanym z tworzeniem państwa polskiego, grupy polskich
kupców i studentów piętnowały śydów jako rzekomych zwolenników Niemców,
socjaldemokratów lub bolszewików. W wielu miejscach dochodziło do antyŜydowskich
rozruchów. Szczególnie w Galicji doszło do gwałtownych zajść chłopskich. Galicyjscy
chłopi wystąpili przeciwko właścicielom ziemskim, Ŝądając radykalnej reformy rolnej.
PoniewaŜ majątkami ziemskimi najczęściej zarządzali śydzi, tak więc to oni padli ofiarą
pogromów.
Pomimo tych zajść antysemickich, wielu śydów walczyło po stronie Polaków. W
szeregach Legionów Polskich komendanta Józefa Piłsudzkiego (1867-1935) ponad 4%
stanowili Ŝołnierze Ŝydowscy. Podczas walk zginęło co najmniej 80 śydów, a 190
otrzymało KrzyŜ i Medal Niepodległości.
Po zakończeniu I wojny światowej, na rzecz zagwarantowania śydom w Polsce
równych praw, zaangaŜowały się Wielka Brytania, Francja i Stany Zjednoczone.
Wówczas polski narodowy demokrata Roman Dmowski (1864-1939) publicznie wystąpił
za ograniczeniem praw śydów w Polsce. JednakŜe, 28 czerwca 1919 roku polscy
dyplomaci podpisali traktat, obejmujący między innymi ochronę mniejszości
Ŝydowskiej.
11
listopada
1918
roku
Rzeczpospolita
Polska
odzyskała
niepodległość.
Tymczasowym Naczelnikiem Państwa został Józef Piłsudski (1867-1935).
Z odzyskaniem przez Polskę niepodległości wielu śydów wiązało nadzieje na
rozwiązanie problemów ludności Ŝydowskiej. JuŜ 12 listopada 1918 roku delegacje
Ŝydowskich stronnictw politycznych spotkały się na rozmowach z Józefem Piłsudskim
(1867-1935). W rozmowach nie wzięli udziału jedynie przedstawiciele socjalistycznego
Bundu.
W nowo odrodzonym państwie polskim, śydzi zaczęli organizować się w partie
polityczne. Po lewej stronie toczył się spór pomiędzy Polską Partią Socjalistyczną (PPS)
a Ŝydowskim socjalistycznym Bundem (Algemajner jidiszer Arbeterbund).
Pogotowie Bojowe PPS uczestniczyło w rozbrajaniu Niemców. Następnie partia
współtworzyła pierwsze rządy Rzeczypospolitej oraz Rady Delegatów Robotniczych
(uznawała je za pomocniczy organ samorządowy).
Od 1918 roku Powszechny śydowski Związek Robotniczy (Bund) działał w Polsce
jako partia samodzielna. Bund uznawał hasło emigracji do Palestyny za utopijne,
walczył
o
rozwiązanie
kwestii
Ŝydowskiej
przez
socjalistyczną
przebudowę
społeczeństwa i zapewnienie śydom autonomii kulturalno-narodowej. Bund dąŜył do
sojuszu wszystkich lewicowych partii. Domagał się uznania języka jidysz za język
urzędowy i przyznania prawa do samorządu.
śydowska Partia Ludowa (Jidysze Fołks-Partaj in Pojlen) utworzona w 1917 roku,
postulowała przyznanie śydom autonomii kulturowo-narodowej. Domagała się uznania
jidysz za język narodowy i urzędowy w Polsce. Oprócz tego domagała się
zagwarantowania procentowego obsadzania urzędów państwowych i Ŝydowskiej
autonomicznej
reprezentacji.
Zajmowała
opozycyjne
stanowisko
do
partii
syjonistycznych.
Najsilniejszą siłą polityczną byli syjoniści, rozproszeni jednak pomiędzy liczne
ugrupowania - od socjalistycznego Poalej Syjon do religijnego Mizrachi.
Na lewym skrzydle syjonistów znajdowała się śydowska Socjalno-Demokratyczna
Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu (Jidysze Socjalistisz-Demokratisze Arbajter Partaj
Poale Syjon), w skrócie Poale Syjon. Od 1918 roku działała na obszarze całego państwa
polskiego. Głównym celem programowym partii było utworzenie w Palestynie
niepodległego państwa Ŝydowskiego na zasadach socjalistycznych. W bieŜącej
działalności postulowała autonomię kulturalno-narodową śydów w Polsce i poprawę
warunków płacy i bytu Ŝydowskich pracowników najemnych.
W 1918 roku religijna (ortodoksyjna) syjonistyczna partia Histadrut ha-Mizrachi
(Centrum Duchowe, w skrócie: Mizrachi) przybrała swój ostateczny kształt
organizacyjny. Partia posiadała trzy siedziby: Warszawa dla byłego Królestwa
Polskiego, Lwów dla wschodniej Galicji i Kraków dla zachodniej Galicji. Program opierał
się na zamiarze utworzenia Ŝydowskiej siedziby narodowej w Palestynie. Natomiast w
Polsce domagano się zapewnienia śydom autonomii kulturowo-narodowej. W latach
1918-1931 prezesem Mizrachi w Polsce był Joszua Heszel Farbstein (1870-1948).
Innymi waŜnymi działaczami byli: działacze: S. Brot, S.Z. Federbusz, Sz. Feldman, I.
Nissenbaum.
Syjonistów jednoczył cel pracy na rzecz nowego państwa Ŝydowskiego w Palestynie,
oraz poprawy warunków Ŝyciowych w samej Polsce. Dzieliły ich jednak poglądy na
temat sposobu zrealizowania celu. Grupa syjonistów Icchaka Grunbauma (1879-1970)
pragnęła zbudować silną pozycję śydów w Polsce, i prowadziła bezkompromisową
politykę. Natomiast wokół Leona Reicha (1879-1929) i Abrahama Ozjasza Thona
(1870-1936) skupili się tak zwani "galicjanie". Wykazywali oni znaczną elastyczność i
Page 1 of 8
Zydzi w Polsce/II Rzeczpospolita (1918-1939)
2008-04-19
http://www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/dzieje_rzeczypospolita.html
Rabin Israel Meir Hacohen
(źródło: NFJ)
Rabin Meir Shapiro
(źródło: NFJ)
wychodzili naprzeciw polskiemu rządowi i polskim partiom politycznym przy realizacji
swoich celów. Nie chcieli oni prowokować antyŜydowskich reakcji w polskim
społeczeństwie. Podobne stanowisko reprezentowało Zjednoczenie Izraela (Agudat
Israel), będące zjednoczeniem partii ortodoksyjno-religijnych. Zachowywali oni
neutralność i popierali polski rząd. Od 1918 roku Agudat Israel zmieniła swoją oficjalną
nazwę w Polsce na Pokój Wiernym Izraelitom (wcześniej od 1916 roku funkcjonowała
nazwa Związek Prawowiernych).
W 1918 roku we Lwowie powstał Ŝydowski dziennik "Chwila", który reprezentował
poglądy syjonistów. Jego współzałoŜycielem i redaktorem był Ŝydowski prawnik Henryk
Rosmarin (1882-1955).
W latach 1918-1923 Zygmunt Arct (1871-1935) utworzył w Polsce sieć filii
księgarskich. Od 1916 roku kierował on rodzinną firmą wydawniczą Arctów. Był on
współtwórcą Towarzystwa Księgarń Kolporterskich "Ruch" (1919 r.).
W owym czasie największym uczonym talmudystą w Polsce był rabin Israel Meir
Hacohen (1838-1933). Utworzył własną jesziwę. Napisał ponad 30 opracowań na temat
etyki i prawa.
Na przełomie 1918 i 1919 roku w Wielkopolsce wybuchło polskie powstanie
narodowowyzwoleńcze przeciwko Niemcom. W stanie początkowego chaosu i braku
organizacji państwa, często dochodziło do prześladowań i zamachów antyŜydowskich, w
których prym wiedli Ŝołnierze z Wielkopolski.
26 stycznia 1919 roku odbyły się wybory do Sejmu II RP. Pośród Ŝydowskich posłów
znaleźli się: rabin Abraham Ozjasz Thon (1870-1936), rabin Abraham Cwi Perlmutter
(1843-1930) i adwokat Maksymilian Apolinary Hartglas (1883-1953).
Rabin Thon był członkiem Komitetu Wykonawczego Światowej Organizacji
Syjonistycznej i współtwórcą ruchu syjonistycznego w Galicji. Od 1897 roku był
rabinem w Krakowie i jednocześnie prezesem Organizacji Syjonistycznej Małopolski
Zachodniej i Śląska.
Rabin Perlmutter (Abram Hirsz) był od 1902 roku przewodniczącym rabinatu
warszawskiego. Był wybitnym talmudystą. W 1918 roku był członkiem Rady Stanu
Królestwa Polskiego. Był współzałoŜycielem Agudat Israel i z jej ramienia kandydował
do Sejmu II RP.
Hartglas był adwokatem i publicystą. Był członkiem Centralnego Komitetu
Organizacji Syjonistycznej w Polsce.
W 1919 roku Reich Leon (1897-1929) załoŜył w Warszawie syjonistyczny "Nowy
Dziennik", który był dodatkiem do lwowskiej "Chwili".
Od 1919 roku światowa organizacja ortodoksyjnych śydów Agudat Israel działała w
Polsce pod swoją właściwą nazwą: Agudat Israel. Była jedną z najsilniejszych partii
Ŝydowskich w II Rzeczypospolitej Polskiej. Głównymi działaczami byli: cadyk Abraham
Mordechaj Alter (1866-1948), rabin Aron Lewin (1879-1941), rabin Meir Shapiro
(1887-1934), Z. Frydman, Ch. Grodzieński, J.M. Lewin, E. Kirszbaum, L. Mincberg, J.
Trockenheim.
Cadyk Abraham Alter był głową dynastii cadyków z Góry Kalwarii. Nadał on formalną
organizację Agudat Israel w Polsce i zapewnił centralne miejsce wśród polskich
chasydów. Agudat Israel zajmowała nieprzejednane stanowisko w sprawach religijnych.
Celem jej były: obrona zasad judaizmu, zakładanie szkół religijnych, obrona praw
obywatelskich i szeroko rozumiana działalność społeczno-filantropijna.
W 1919 roku dekret wydany przez Naczelnika Państwa usankcjonował religijny
charakter gmin Ŝydowskich. Stwarzał takŜe moŜliwość podejmowania działalności w
innych dziedzinach Ŝycia oraz dopuszczał pobieranie podatku gminnego.
W owym czasie szczególnie skomplikowana była sytuacja śydów na ziemiach
wschodnich, gdzie zostali wciągnięci w konflikty polsko-rosyjskie i polsko-ukraińskie.
Często oskarŜano śydów o sympatie proukraińskie i probolszewickie, co w
konsekwencji doprowadziło do licznych wystąpień antyŜydowskich. Najgłośniejszym był
pogrom lwowski (listopad 1918 r. - 150 zabitych i około 7 tysięcy poszkodowanych),
dokonany przez polskich Ŝołnierzy generała Józefa Hallera (1873-1960), tzw.
hallerczycy. Innym głośny pogrom miał miejsce w Pińsku.
W 1920 roku opublikowano w Polsce antyŜydowskie "Protokoły Mędrców Syjonu",
które miały udowodnić Polakom istnienie Ŝydowskiego planu przejęcia panowania nad
światem. Antysemicka propaganda Narodowej Demokracji bardzo szybko przeobraziła
się w akty przemocy, zabójstw, egzekucji i pogromów Ŝydowskich. Miało to duŜy wpływ
na zachowanie się polskich Ŝołnierzy na froncie bolszewickim, gdzie dochodziło do
pogromów, najczęściej organizowanych przez hallerczyków.
W 1920 roku powstała Światowa Syjonistyczna Partia Pracy "Hitachdut" (Miflegat
Awoda Cyjonit), w wyniku połączenia prawicowej większości organizacji Młodzi Syjonu
(Cejre Cyjon) oraz organizacji młodzieŜowej Młody Robotnik (Hapoel Hacair), z siedzibą
w Łodzi. Program zakładał utworzenie centrum narodowego Ŝycia Ŝydowskiego w
Page 2 of 8
Zydzi w Polsce/II Rzeczpospolita (1918-1939)
2008-04-19
http://www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/dzieje_rzeczypospolita.html
Palestynie oraz urzeczywistnienie idei socjalizmu drogą ewolucyjną. W Polsce
występowano o autonomię narodową śydów. Pragnęli takŜe stworzenia świeckiej i
demokratycznej gminy Ŝydowskiej. Głównymi działaczami byli między innymi: H.L.
Heller, A. Lewinson, J. Rosenzweig oraz A. Silberschein. Organem prasowym był: "Fołk
und Land".
Od 1920 roku w Polsce działała śydowska Agencja Telegraficzna. W owym czasie
prasa Ŝydowska w Polsce liczyła 364 tytuły, w tym 20 dzienników. Największymi były:
syjonistyczne "Der Hajnt", "Der Moment", "Najer Fołksbłat", ortodoksyjny "Dos Judisze
Tagbłat", organ Bundu "Naje Fołkscajtung" oraz "Nasz Kurier", "Nasz Przegląd",
"Ostatnie Wiadomości", "Chwila" i "Nowy Dziennik".
W 1921 roku nowo wybrany Sejm Ustawodawczy uchwalił Konstytucję Marcową,
która przyznała śydom wolność religijną i równość wobec prawa tak jak wszystkim
innym
obywatelom.
Konstytucja
gwarantowała
mniejszości
Ŝydowskiej
równouprawnienie oraz moŜliwość rozwoju szkolnictwa i kultury Ŝydowskiej.
W 1921 roku socjalistyczne partie Bund i Poale Syjon załoŜyły wspólnie w Polsce
Centralną Organizację Edukacji Jidysz (CYSHO). Promowano naukę jidysz.
W latach 1921-1926 Ŝydowski wydawca i księgarz Zygmunt Arct (1871-1935) był
pierwszym sekretarzem generalnym Związku Polskich Księgarzy-Wydawców.
Pierwszy spis ludności z 1921 roku wykazał 2.831.168 śydów mieszkających w
Polsce (Bronsztejn, 1963), co stanowiło 10,5% ogółu mieszkańców kraju. Do wyznania
mojŜeszowego przyznawało się wówczas około 8% ogółu mieszkańców kraju. śydzi
koncentrowali się w miastach byłej Kongresówki, Galicji i kresów wschodnich.
Odznaczali się oni wyraźną odrębnością społeczno-zawodową. Na 100 osób czynnych
zawodowo w Polsce, śydów było 6,8 - z tego w handlu i ubezpieczeniach 62, w
przemyśle i rzemiośle 23, w komunikacji 10, w wolnych zawodach i słuŜbie publicznej
12, w rolnictwie 1. Pozycja ludności Ŝydowskiej była róŜna w poszczególnych regionach
kraju. Na kresach wschodnich zdobyli wyraźną przewagę gospodarczą, w byłej
Kongresówce i Galicji utrzymywali silną pozycję w handlu, przemyśle i drobnym
rzemiośle, natomiast na Pomorzu, Wielkopolsce i Śląsku byli słabi. ZamoŜność ludności
Ŝydowskiej, mimo głębokiego zróŜnicowania, była wyŜsza w porównaniu z zamoŜnością
ludności polskiej.
W 1922 roku Ŝydowski adwokat i dziennikarz Icchak Grünbaum (1879-1970)
zorganizował Blok Mniejszości Narodowych, aby wspólnie wziąć udział w wyborach do
Sejmu II Rzeczypospolitej Polskiej. Blok był porozumieniem mieszczańskich i większości
chłopskich ugrupowań politycznych mniejszości narodowych (Ŝydowskich, niemieckich i
ukraińskich) w Polsce (poza wschodnią Małopolską). Celem było prowadzenie wspólnej
akcji wyborczej i działalność sejmowa.
Do Bloku Mniejszości Narodowych nie przystąpiły socjalistyczne partie Ŝydowskie
Bund i Poale Syjon.
We wschodniej Małopolsce partie Ŝydowskie zgłosiły własną osobną listę wyborczą.
Natomiast na ziemiach byłej Kongresówki osobną listę wyborczą zgłosił śydowski
Demokratyczny Blok Ludowy.
W wyniku wyborów do Sejmu RP (5 listopada 1922 r.) Blok Mniejszości Narodowych
zdobył 16% głosów (66 mandatów), natomiast pozostałe stronnictwa Ŝydowskie
zdobyły razem 4,6% głosów (18 mandatów). Ogółem śydzi zdobyli 34 mandaty do
Sejmu i 22 mandaty do Senatu RP. Do Sejmu weszli między innymi: Joszua Heszel
Farbstejn (1870-1948), Henryk Rosmarin (1882-1955), Maksymilian Apolinary Hartglas
(1883-1953), Ignacy Schiper (1884-1943), Leon Reich (1897-1929), Emil Sommerstein
(1883-1957), rabin Aron Lewi (1879-1941), rabin Abraham Cwi Perlmutter (1843-
1930), rabin Abraham Ozjasz Thon (1870-1936) i ortodoksyjny rabin Meir Shapiro
(1887-1934).
Farbstejn był kupcem i przemysłowcem, a od 1918 roku prezesem Mizrachi w Polsce
(do 1931 roku, kiedy wyjechał do Palestyny).
Rosmarin był prawnikiem i dziennikarzem syjonistycznej gazety "Chwila", która
wychodziła we Lwowie. Został wybrany prezesem Koła śydowskiego w Sejmie (do 1923
r.).
Hartglas był adwokatem i publicystą. Był członkiem Centralnego Komitetu
Organizacji Syjonistycznej w Polsce. Od 1926 roku był prezesem Koła śydowskiego w
Sejmie.
Schiper (faktycznie Izaak Schipper) był Ŝydowskim historykiem i jednym z
przywódców Poale Syjon.
Reich był adwokatem i członkiem Komitetu Wykonawczego Światowej Organizacji
Syjonistycznej. Był prezesem Organizacji Syjonistycznej Małopolski Wschodniej. Od
1923 roku był prezesem Koła śydowskiego w Sejmu (do 1926 r.).
Rabin Lewi był od 1903 roku rabinem w Samborze (od 1926 r. w Rzeszowie). Był
jednym z przywódców Agudat Israel.
Sommerstein był adwokatem i członkiem Organizacji Syjonistycznej w Polsce.
Rabin Thon był członkiem Komitetu Wykonawczego Światowej Organizacji
Syjonistycznej i współtwórcą ruchu syjonistycznego w Galicji. Od 1897 roku był
Page 3 of 8
Zydzi w Polsce/II Rzeczpospolita (1918-1939)
2008-04-19
http://www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/dzieje_rzeczypospolita.html
rabinem w Krakowie i jednocześnie prezesem Organizacji Syjonistycznej Małopolski
Zachodniej i Śląska.
Rabin Perlmutter (Abram Hirsz) był od 1902 roku przewodniczącym rabinatu
warszawskiego. Był wybitnym talmudystą. Był współzałoŜycielem Agudat Israel i z jej
ramienia kandydował do Sejmu II RP.
Równocześnie z wyborami parlamentarnymi, odbywała się silna agitacja polityczna
do wyboru prezydenta (wybieranego przez Sejm RP). Walka wyborcza uległa
polaryzacji między Dmowskim i Piłsudskim. Roman Dmowski (1864-1939) był
współzałoŜycielem i przywódcą polskiej nacjonalistycznej partii Narodowej Demokracji.
Propagował on walkę z ruchem rewolucyjnym i antysemityzm. Józef Piłsudski (1867-
1935) miał natomiast poglądy socjalistyczne. W walce politycznej narodowcy
powszechnie wykorzystywali antyŜydowskie oszczerstwa. Narodowa Demokracja
domagała się odebrania śydom prawa wyborczego.
W toku zacieklej politycznej walki, w 1922 roku Piłsudski zdecydował się wycofać
swoją kandydaturę, a jego miejsce zajął inŜynier i minister spraw zagranicznych Gabriel
Narutowicz (1865-1922). Prawica wystawiła arystokratę Maurycego Zamojskiego
(1871-1939).
9 grudnia 1922 roku na prezydenta II Rzeczpospolitej został wybrany Gabriel
Narutowicz. Wbyrano go głosami lewicy, centrum i mniejszości narodowych, co
wywołało ostre ataki prawicy.
Zwolennicy stronnictw prawicowych wywołali w Warszawie zamieszki antyŜydowskie
(10-15 listopada 1922 r.). Między innymi doszło do pobicie posłów Ŝydowskich i
wyrzucania Ŝydowskich studentów z uniwersytetu. W ostrej antyŜydowskiej agitacji
aktywnie uczestniczył generał Józef Haller (1873-1960). W efekcie tej antysemickiej
nagonki, 16 grudnia 1922 roku polski nacjonalista E. Niewiadomski zastrzelił w
Warszawie prezydenta II RP, Gabriela Narutowicza (1865-1922). Prawica oskarŜyła o to
zabójstwo śydów i socjalistów, którzy według nich swoim zachowaniem sprowokowali
zabójcę (w ich mniemaniu był on bohaterem narodowym).
W 1923 roku w Warszawie zaczął ukazywać się dziennik "Nasz Przegląd", który był
wydawany w języku polskim. Dziennik był związany z umiarkowaną grupą syjonistów El
Liwot. Posiadał liczne dodatki, między innymi "Mały Przegląd" (od 1926 r.) adresowany
do dzieci i redagowany przez Janusza Korczaka (1878-1942).
W latach 1924-1926 Ŝydowski wydawca i księgarz Stanisław Jan Arct (1884-1963)
był wiceprezesem Amerykańsko-Polskiej Izby Handlowo-Przemysłowej. Organizował
Ŝycie gospodarcze i oświatowe w Polsce. Był współtwórcą biblioteczek oświatowych. We
własnej drukarni wydawał głównie tanie cykle literatury dla dzieci i młodzieŜy.
W 1924 roku młodzieŜ Ŝydowska stanowiła 26% ogółu studentów i 23% uczniów
szkół średnich w Polsce.
W 1924 roku w Gdańsku powstała Światowa Federacja Haszomer Hacair (Młody
StraŜnik). Była to syjonistyczna młodzieŜowa organizacja Ŝydowska.
W 1924 roku polski premier Władysław Grabski (1874-1938) wprowadził politykę
stabilizacji pieniądza. Reforma walutowa polegała głównie na zastąpieniu marki polskiej
przez złotówkę.
Reforma walutowa doprowadziła do ostrego konfliktu, gdyŜ śydzi uznali, Ŝe ponoszą
niewspółmierne obciąŜenie skutkami reformy. W tym czasie rząd podjął próbę
unormowania stosunków z ludnością Ŝydowską poprzez tak zwaną ugodę. Miała ona
jednak wielu przeciwników tak w obozie rządzącym, jak i wśród polityków Ŝydowskich.
Dodatkowo strona Ŝydowska oskarŜyła władze, iŜ nie dotrzymały warunków
wynegocjowanej ugody, poniewaŜ ogłoszono zaledwie 12 punktów spośród wszystkich
42 podpisanych przez rząd. Pogłębiło to tylko rozgoryczenie Ŝydowskiej opozycji.
Konstytucja i traktat mniejszościowy (tzw. mały traktat wersalski) formalnie
zapewniały śydom równouprawnienie, jednak w rzeczywistości, w II Rzeczypospolitej
wciąŜ obowiązywały akty dyskryminujące.
W 1925 roku w Polsce w wyniku kryzysu wzrosło bezrobocie do 185 tysięcy osób.
Nasilił się kryzys gospodarczy, który pogłębiał się jeszcze bardziej w wyniku wojny
celnej prowadzonej z Niemcami. Z tych powodów w samym tylko 1925 roku Polskę
opuściło 35 tysięcy śydów, którzy udali się w większości do Palestyny.
W 1925 roku nastąpiło zjednoczenie róŜnych organizacji syjonistycznych w jednej
Organizacji Syjonistycznej w Polsce (Histadrut ha Cijonit we Polonija), która była
programowo
podporządkowana
Światowej
Organizacji
Syjonistycznej.
Celem
działalności było odrodzenie narodowe śydów, które miało nastąpić poprzez stworzenie
własnego państwa w Palestynie. W Polsce wysuwała postulat autonomii kulturalno-
narodowej, obrony praw narodowych i interesów gospodarczych ludności Ŝydowskiej.
Działaczami Organizacji Syjonistycznej w Polsce byli między innymi: Icchak Grünbaum
(1879-1970), Maksymilian Apolinary Hartglas (1883-1953), Leon Reich (1897-1929),
Henryk Rosmarin (1882-1955), Emil Sommerstein (1883-195), Abraham Ozjasz Thon
(1870-193), L. Lewite. Pod wpływem organizacji znajdowała się większość prasy
syjonistycznej, między innymi: "Hajnt" i "Nasz Przegląd" w Warszawie, "Togblat" i
"Chwila" we Lwowie, "Nowy Dziennik" w Krakowie.
Page 4 of 8
Zydzi w Polsce/II Rzeczpospolita (1918-1939)
2008-04-19
http://www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/dzieje_rzeczypospolita.html
W 1925 roku w Berlinie (Niemcy) powstał śydowski Instytut Naukowy (Jidyszer
Wissenszaftlecher Institut - JIWO). Główna siedziba Instytutu znajdowała się w Wilnie,
natomiast filie znajdowały się w Warszawie, Berlinie i Nowym Jorku. Instytut zajmował
się badaniami nad ludnością Ŝydowską na świecie, zwłaszcza w Europie Wschodniej.
Istniały cztery sekcje: historyczna, filologiczna, ekonomiczno-statystyczna oraz
psychologii i wychowania. Zbierano, zabezpieczano i opracowywano materiały,
prowadzono badania nad językiem, kulturą i folklorem.
Gdy w maju 1926 roku Józef Piłsudski (1867-1935) przeprowadził w Polsce zamach
stanu, fala jawnego antysemityzmu opadła. Społeczność Ŝydowska wiązała liczne
nadzieje z dojściem do władzy obozu sanacyjnego. Expose nowego rządu premiera
Kazimierza Bartela (1882-1941) zawierało wiele obietnic, jednakŜe nie zdołały one
zadowolić wszystkich stronnictw Ŝydowskich. Rząd otwarcie popierał środowisko
ortodoksyjne, które w zamian popierało politykę rządu. Z tego powodu państwo uznało
wówczas Ŝydowską szkołę elementarną (cheder).
Obóz narodowej demokracji został zepchnięty na margines przez sanacyjny reŜim
Piłsudskiego.
W 1926 roku w Polsce utworzono śydowski Syndykat Dziennikarzy.
Od 1926 roku Ŝydowska młodzieŜowa organizacja Haszomer Hacair (Młody StraŜnik)
ewoluowała w kierunku marksizmu.
W 1927 roku prezydent RP Ignacy Mościcki wydał rozporządzenie rozciągające
przepisy dotyczące gmin Ŝydowskich na terenie całego państwa. Wedle niego śydzi w
Polsce
tworzyli
składający
się
z
gmin
Związek
Religijny
o
charakterze
publicznoprawnym. Do kompetencji gmin naleŜały wszystkie sprawy związane z religią
Ŝydowską, a dodatkowo społeczno-filantropijne i kulturalne.
W marcu 1928 roku odbyły się wybory do Sejmu II Rzeczpospolitej Polskiej. Blok
Mniejszości Narodowych zdobył wówczas 55 mandatów do Sejmu i 21 mandatów do
Senatu.
W 1928 roku w Warszawie otworzono Instytut Nauk Judaistycznych. Jednym z
pracowników Instytutu był wybitny Ŝydowski historyk Izaak Schipper (1884-1943).
Badał on dzieje gospodarcze śydów. W 1930 roku wydał czterotomowe opracowanie
"Jidysze geszichte...", ukazujące rolę ludności Ŝydowskiej w rozwoju form kredytu,
handlu, cyrkulacji kruszców w Europie. Napisał takŜe "Studia nad stosunkami
gospodarczymi śydów w Polsce podczas średniowiecza" i "Dzieje handlu Ŝydowskiego
na ziemiach polskich".
24 czerwca 1930 roku rabin Meir Shapiro otworzył w Lublinie Szkołę Talmudyczną -
Jesziwę Mędrców Lublina (Jeshivat Chachmei - Hakhmei). Budynek szkolny miał siedem
pięter i stu dwadzieścia sal wykładowych. Biblioteka liczyła 40 tysięcy ksiąŜek.
Przed wyborami do Sejmu II RP, które odbyły się w sierpniu 1930 roku, nie doszło do
zorganizowania Bloku Mniejszości Narodowych. Poszczególne partie Ŝydowskie
wystawiały samodzielnie własne listy wyborcze.
Do Sejmu II RP weszli między innymi: Henryk Rosmarin (1882-1955), rabin Aron
Lewin (1879-1941), Emil Sommerstein (1883-1957) i rabin Abraham Ozjasz Thon
(1870-1936). Senatorem został inŜynier Adam Czerniaków (1880-1942), który był
działaczem Ŝydowskich związków rzemieślniczych i radnym miasta stołecznego
Warszawy.
W 1931 roku rząd polski ustawą ostatecznie zniósł wszystkie akty dyskryminujące
śydów w Polsce. Było to najwaŜniejsze osiągnięcie w regulowaniu sytuacji społeczności
Ŝydowskiej w Polsce w okresie sprawowania rządów w Belwederze przez marszałka
Piłsudskiego.
Spis powszechny z 1931 roku, przeprowadzony po raz pierwszy na terenie całego
państwa, wykazał, Ŝe w Polsce Ŝyje 3.113.933 śydów, co stanowiło 9,8% ludności
całego kraju (Mały Rocznik Statystyczny, 1938). Warto podkreślić, Ŝe przyrost
naturalny ludności Ŝydowskiej systematycznie spadał w okresie międzywojennym. W
miastach mieszkało 76,4% z nich. Z uprawy roli utrzymywało się zaledwie 4% polskich
śydów, w większości na Kresach Wschodnich. Nieliczni byli właścicielami majątków
ziemskich. Około 33% śydów utrzymywało się z handlu, w większości detalicznego i
domokrąŜnego. Niewielu trudniło się handlem hurtowym. Około 33% śydów trudniło się
rzemiosłem. śydami było 55% polskich krawców, 45% szewców i 51% zatrudnionych w
rzemiosłach
spoŜywczych.
śydzi
pracowali
najczęściej
w
małych
zakładach
rzemieślniczych i produkcyjnych. Niemal połowę stanowili wśród nich samodzielni nie
zatrudniający najemnej siły roboczej. Stosunkowo wielu pracowało w zawodach
wolnych. Bezrobocie wśród śydów sięgało 10%. Nieliczni śydzi pracowali w przemyśle
cięŜkim i górnictwie, najczęściej w przemyśle odzieŜowym i spoŜywczym. Nieprzychylna
im polityka kadrowa w słuŜbach państwowych spowodowała, Ŝe zaledwie 2,6% śydów
pracowało w administracji państwowej.
Page 5 of 8
Zydzi w Polsce/II Rzeczpospolita (1918-1939)
2008-04-19
http://www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/dzieje_rzeczypospolita.html
W 1931 roku rozporządzenie państwowe ustaliło podstawę wymiaru opodatkowania
w gminach Ŝydowskich. Ta ingerencja państwa w wewnętrzne sprawy Ŝydowskie
okazała się niebezpieczna dla finansowych podstaw gmin. Liczne protesty
spowodowały, Ŝe ostatecznie nie zostało ono wcielone w Ŝycie dzięki stopniowemu
przedłuŜaniu okresu vacatio legis.
W 1931 roku nastąpił rozłam wewnętrzny w Organizacji Syjonistycznej w Polsce.
Powstały w niej dwa zasadnicze nurty.
Najsilniejsze wpływy posiadał nurt umiarkowany, reprezentowany przez Et Liwnot
(Czas Budować), który stawiał sobie za cel stworzenie większości Ŝydowskiej w
Palestynie. W Polsce zajmował ugodowe stanowisko wobec rządu. Posiadał największe
wpływy w Małopolsce.
Radykalni syjoniści utworzyli Al ha-Miszmar (Na StraŜy), który dąŜył do rozwinięcia
szerokiej akcji na rzecz budowy państwa Ŝydowskiego w Palestynie. W Polsce
znajdowali się w zdecydowanej opozycji względem rządu. Największe wpływy posiadali
w byłej Kongresówce. Na czele tej frakcji stał Icchak Grünbaum (1879-1970). Popierał
go między innymi Maskymilian A. Hortglas (1883-1953).
W pierwszej połowie lat 30-tych nastąpił najbujniejszy rozwój literatury Ŝydowskiej w
Polsce. W 1933 roku zostały ogłoszone manifesty literackie (R. Brandstaetter, M.
Szymel, A. Madler) i odbyła się szeroka dyskusja nad charakterem twórczości polsko-
Ŝydowskiej, jej miejscem w zmieniającej się kulturze Ŝydowskiej oraz rolą polszczyzny
w Ŝydowskim Ŝyciu.
Maurycy Szymel (1903-1942) uznawał za Ŝydowskie piśmiennictwo zarówno jidysz,
jak i polskie. Jego twórczość z tego okresu to głównie liryka. Na liryce koncentrowali się
równieŜ Roman Brandstaetter (1906-1987), Mordechaj Gebirtigs (1877-1942), S.
Pomer i A. Eker. Znacznie skromniejszy był dorobek prozatorski. Były to głównie
edukacyjne powieści syjonistyczne: J. Appenszlak, B. Zimmermann, A. Madler).
Dominowały tematy z Ŝycia społeczności Ŝydowskiej, w tym takŜe problemy
tradycyjnego wschodnioeuropejskiego stylu Ŝycia śydów, kwestie syjonizmu i
Palestyny. Jednak najsłynniejszymi Ŝydowskimi pisarzami byli: Uri Cwi Grinberg (1896-
1981), Perec Markisz (1885-1952), Israel Joszua Singer (1893-1944) i Isaac Bashevis
Singer (1904-1991).
Krytykę literacką uprawiali między innymi: Ch. Löw (L. Przemski), I. Berman oraz W.
Fallek.
W 1933 roku w Warszawie zaczęło ukazywać się Ŝydowskie czasopismo literackie
"Opinia" (do 1935 r.).
W latach 30-tych nastąpiło zbliŜenie Światowej Syjonistycznej Partii Pracy
"Hitachdut"
z
śydowską
Socjaldemokratyczną
Partią
Robotniczą
"Robotnicy
Syjonu" (Poalej Syjon). W 1933 roku z części Hitachdut powstała we wschodniej Galicji
Zjednoczona Partia Syjonistyczno-Socjalistyczna.
W latach 1933-1936 nastąpił wzrost antysemickiej nienawiści w Polsce. Wynikało to
w przewaŜającej mierze z radykalizacji poglądów przez obóz endecji, który coraz
śmielej głosił faszystowskie hasła przeciwko śydom. W tym okresie w Polsce doszło do
1.289 poranień śydów.
W maju 1934 roku w wyniku kryzysu w obozie Narodowej Demokracji powstała
polska radykalna organizacja polityczna Obóz Narodowo-Radykalny (ONR). Program,
biorąc pod uwagę nastroje młodzieŜy, posługiwał się demagogią społeczną i radykalną
frazeologią, głosił solidaryzm klasowy, antysemityzm, upaństwowienie kapitału
zagranicznego i Ŝydowskiego oraz przedsiębiorstw uŜyteczności publicznej w myśl
wzorów faszystowskich, przy zachowaniu własności prywatnej. ONR był popularny
głównie wśród części młodzieŜy akademickiej i drobnomieszczańskiej. Organizował
między innymi bojkot ekonomiczny śydów, napady na wiece i lokale robotnicze. Za
swoją radykalną działalność został w lipcu 1934 roku rozwiązany przez władze,
jednakŜe kontynuował działalność nielegalnie. W wyniku podziału podzielił się na
faszystowską organizację Falangę działającą głównie na wyŜszych uczelniach i grupę
A.B.C., której legalną organizacją był Narodowy Związek Polskiej MłodzieŜy Radykalnej.
W 1935 roku w Warszawie zaczęło ukazywać się Ŝydowskie czasopismo literackie
"Nasza Opinia". Związany z nim był poeta Maurycy Szymel (1903-1942), tworzący w
języku polskim i jidysz.
Gdy w 1935 roku zmarł Józef Piłsudski, sanacja była zmuszona szukać porozumienia
z Narodową Demokracją i innymi skrajnie prawicowymi partiami. Wiele z nich było
skrajnie antyŜydowskimi. Wspólnym elementem porozumienia politycznego stała się
ideologia antysemicka. Koła endeckie coraz szybciej rozkręcały spiralę nastrojów
antyŜydowskich, które znajdowały swój wyraz w bojkocie gospodarczym.
Kościół Rzymsko-Katolicki w Polsce aktywnie poparł antysemicką politykę obozu
endeckiego. Razem z rządem i Narodową Demokracją, kler katolicki nazywał śydów
jako elementy "obce", uciąŜliwe dla gospodarki i nie wartościowe z moralnego punktu
widzenia. Listy pasterskie i wypowiedzi hierarchów kościelnych (w tym prymasa
kardynała Augusta Hlonda oraz arcybiskupów Aleksandra Krakowskiego i Adama
Sapiechy) wskazywały, Ŝe śydzi sami prowokują akty przemocy, których następnie
Page 6 of 8
Zydzi w Polsce/II Rzeczpospolita (1918-1939)
2008-04-19
http://www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/dzieje_rzeczypospolita.html
padają ofiarami. Próby interwencji grupy rabinów u arcybiskupa Krakowskiego i
apelów prasy Ŝydowskiej do kleru katolickiego zakończyły się nowymi pomównieniami.
W 1935 roku pod presją antysemityzmu przystąpiono do organizacji Komitetu Gmin
(Waad ha-Kehilot), w którym miało być reprezentowanych około 140 największych
gmin w kraju. Ostatecznie do wyłonienia jednolitej ich reprezentacji nie doszło. W
woym czasie w Polsce było 81 duŜych gmin Ŝydowskich i 737 małych.
W 1936 roku w Polsce powstała Nowa Organizacja Syjonistyczna (istniejąca w
Wiedniu od 1935 r.). Organizację załoŜyli radykalni rewizjoniści-syjoniści. Za cel
stawiali sobie utworzenie państwa Ŝydowskiego w Palestynie po obu stronach Jordanu
przez masową imigrację śydów i walkę zbrojną przeciw Arabom oraz administracji
brytysjkiej. Posiadali oni duŜe wpływy wśród radykalnej młodzieŜy Ŝydowskiej. ZałoŜyli
dwie młodzieŜowe formacje paramilitarne: Brit Trumpeldor-Betar (załoŜona przez W.
śabotyńskiego) i Brit Naszim Leumijot (kobieca). Głównymi działaczami byli między
innymi: Włodzimierz śabotyński (1880-1940), J. Bader, J. Klarman, A. Propes, J.
Schechtman, J. Szofman. Organem prasowym w Polsce był "Unzer Wełt".
9 marca 1936 roku doszło do pogromu śydów w Przytyku.
W marcu 1936 roku przez liczne miasta w Polsce przeszły masowe demonstracje
protestujące przeciwko antysemickiej przemocy.
4 czerwca 1936 roku premier Felicjan Sławoj-Składkowski (1885-1962) ogłosił w
Polsce
"ekonomiczną
wojnę"
przeciwko
śydom.
Składkowski
był
wcześniej
współpracownikiem Piłsudskiego i jednym ze współtwórców polityki sanacji w Polsce.
Edward Rydz-Śmigły (1886-1941) wprowadził na uniwersytetach segregację klasową
śydów.
Oficjalny raport MSW informował, Ŝe w czwartym kwartale 1936 roku doszło w Polsce
do 640 napadów na śydów (w tym 13 zabójstw i 14 cięŜkich poranień) oraz 1.492
wypadków wybicia szyb w mieszkaniach i przedsiębiorstwach Ŝydowskich.
W 1936 roku w centralnych władzach Komunistycznej Partii Polski, na 15 osób, było
8 śydów i 7 Polaków. Na 15 sekretarzy komitetów okręgowych, 8 było pochodzenia
Ŝydowskiego, a 7 polskiego. W "aktywie centralnym" było 53% śydów. Równie wysoki
był udział śydów w strukturach terenowych KPP. W okręgu radomskim w 1932 roku
śydzi stanowili 37%, w okręgu kieleckim ponad 54%. W strukturach młodzieŜowych w
sierpniu 1930 roku w skali całego kraju śydzi stanowili 80%.
7 stycznia 1937 roku przywódca polskiej partii Obozu Narodowo-Radykalnego,
Bolesław Piasecki (1915-1979), wezwał do poparcia nazizmu i wygnania śydów z
Polski.
W latach 1937-38 Władysław śabotyński (1880-1940) prowadził negocjacje z rządem
polskim, uzyskując moŜliwość szkolenia członków młodzieŜowej Ŝydowskiej organizacji
paramilitarnej Brit Trumpeldor-Betar w Polsce. W ten sposób szykował on oddziały
Ŝydowskie do walki z Arabami w Palestynie. Jednocześnie śabotyński kupował w Polsce
broń i organizował przemyt do Palestyny.
7 października 1937 roku w Polsce powstała antysemicka partia Obóz Zjednoczenia
Narodowego (OZN, w skrócie Ozon). ZałoŜycielami byli: poseł Adam Koc (1891-1969),
prezydent RP Ignacy Mościcki (1867-1946) i minister obrony marszałek Edward Rydz-
Śmigły (1886-1941). Partia głosiła hasła skupienia społeczeństwa polskiego wokół armii
i marszałka Rydza-Śmigłego. Ozon miał strukturę opartą na wzorach organizacji
totalitarnych. Organizowano bojkoty oraz pogromy ludności Ŝydowskiej. Nawiązała
współpracę z Obozem Zjednoczenia Narodowego.
Rząd polski zezwolił na tzw. "polonizację gospodarki", realizowaną środkami bojkotu
ze strony oficjalnych instytucji i Kościoła Rzymsko-Katolickiego.
W 1937 roku w związku z napadami bojówek nacjonalistycznych na studentów
Ŝydowskich minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego zezwolił rektorom na
wydawanie zarządzeń porządkowych. Przyjęły one formę wydzielania miejsc dla śydów
w salach wykładowych, czyli tak zwanego getta ławkowego.
20 października 1937 roku w wyniku antysemickiej studenckiej awantury, w salach
wykładowych Uniwersytetu Warszawskiego utworzono tzw. getto ławkowe. W roku
akademickim 1938/1939 liczba studentów Ŝydowskich spadla z 25% do 8%.
25 marca 1938 roku Sejm II Rzeczpospolitej Polskiej wprowadził ograniczenia
rytualnego uboju zwierząt praktykowanego przez śydów. Zakaz miał obowiązywać od
1940 roku.
W 1938 roku studenci Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie przyjęli rezolucję
domagającą się wprowadzenia na uczelni całkowitego niedopuszczania do studiów
śydów, tzw. numerus nullus.
Page 7 of 8
Zydzi w Polsce/II Rzeczpospolita (1918-1939)
2008-04-19
http://www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/dzieje_rzeczypospolita.html
W 1938 roku Obóz Zjednoczenia Narodowego wystosował deklarację uznającą
śydów za czynnik osłabiający "rozwój polskich sił narodowych i państwowych".
Poszukiwano moŜliwości wysiedlenia ich z terytorium Polski i osiedlenia na przykład na
Madagaskarze.
Jesienią 1938 roku po zajęciu przez armię niemiecką Austrii, rząd polski pozbawił
obywatelstwa ponad 20 tysięcy polskich śydów mieszkających w Austrii. W ten sposób
nie mieli oni moŜliwości powrotu do Polski, a ich wartościowy majątek przeszedł w
posiadanie państwa polskiego.
3 listopada 1938 roku Niemcy deportowali do Polski około 18 tysięcy śydów
polskich, którzy do tej pory zamieszkiwali w III Rzeszy. Rząd polski wyraził zgodę na
przyjęcie zaledwie niewielkiej ich części, po czym nakazał zamknięcie granicy.
Następnie, w odwecie rozpoczęto deportację śydów niemieckich z Polski do III Rzeszy.
Natychmiast trafiali oni do hitlerowskich obozów koncentracyjnych.
Na początku 1939 roku rząd polski po negocjacjach z Niemcami, wyraził zgodę na
przyjęcie polskich śydów, których naziści deportowali z III Rzeszy.
W 1939 roku w Polsce Ŝyło 3,5 miliona śydów, czyli 10% ogółu ludności, w tym w
Warszawie 380 tysięcy. śydzi stanowili 31% mieszkańców Warszawy, 32% Lwowa,
43% Białegostoku. W małych miasteczkach (sztetlach) śydzi stanowili często ponad
50% mieszkańców. Było to największe skupisko śydów w ówczesnej Europie i drugie
co do wielkości na świecie - po USA. Polscy śydzi majątek swój szacowali na 10
miliardów złotych, udział w handlu na 52%, w przemyśle i rzemiośle na 42%, do
budŜetu państwa wpłacali 28% wszystkich wpływów. Wśród lekarzy 33,5% to byli
śydzi, adwokatów 53%. Na 103 teatry było 15 Ŝydowskich. śydzi wydawali 160
tytułów gazet i czasopism o dziennym nakładzie 790 tysięcy egzemplarzy.
Copyright ©2005-2007 by
Gedeon
Izrael
Kultura
Historia
Turystyka
Pomoc duchowa
śydzi w Polsce
Czasy i Fakty
Page 8 of 8
Zydzi w Polsce/II Rzeczpospolita (1918-1939)
2008-04-19
http://www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/dzieje_rzeczypospolita.html