plik

" MIER MOJEGO ANTAGONISTY"

O jego mierci dowiedzia em si którego jesiennego wieczoru, przypadkowo, z

zagranicznego radia. Daleko st d, na drugiej pó kuli, umar cz owiek, z którym nie c zy y

ł ł

łą

mnie adne w z y pokrewie stwa, przyja ni ani nawet bli szej znajomo ci. Có móg mnie

ę ł

ten cz owiek obchodzi ? A jednak istnia a mi dzy nami pewna cis a zale no , o której za

ś ł

ż ść

chwil opowiem. Sprawi a ona, e odej cie tego cz owieka, który nie by nikim z moich

bliskich, odczu em nagle tak mocno, jakby wskutek jego mierci zagro ony zosta mój

w asny byt. l e powiedzia em, nie sta o si to nagle. w iadomo

niebezpiecze stwa

ść

dotar a do mnie z opó nieniem, dopiero chwil po tym, kiedy zgasi em radio i

uprzytomni em sobie, e cz owiek, który nosi znane mi nazwisko - przesta istnie .

Widocznie trzeba troch czasu na to, aby my l mog a pokona czas i przestrze , które nie

tylko nas otaczaj , ale s i w nas samych.

Cz owiek ten - b d go nazywa moim antagonist - od trzydziestu lat y oddalony o

ę ę

ż ł

tysi ce kilometrów ode mnie i zupe nie oderwany od wiata, w którym ja y em. Ale mimo

ż ł

oddalenia ca y czas by zwi zany ze mn : istnia jako moje przeciwie stwo lub - inaczej

powiedziawszy - ja istnia em jako jego zaprzeczenie. Mo na by te inaczej okre li nasz

ś ć

zwi zek: byli my jakby dwoma ró noimiennymi, ale po czonymi z sob trwale, jak w

łą

magnesie, biegunami tego samego cia a. Porównania pozwalaj nam niekiedy lepiej co

sobie wyobrazi , ale nie s dz , aby u atwia y zrozumienie. Do

na tym, e istnieli my, a

ą ę

ść

pocz tki nas obu by y bardzo dawne. Dopóki byli my dzie mi, nie zdawali my sobie

jednak z niczego sprawy, nie wiedzieli my nic o sobie i prawdopodobnie byli my tak do

siebie podobni, e stanowili my niemal jedno istnienie. Byli my wtedy jeszcze doskonale

jednomy lni we wszystkich pierwszych, male kich sprawach, z którymi mieli my do

czynienia. Pewnego jednak dnia - by em zawsze mocno prze wiadczony, e on to zrobi

pierwszy, ale mniejsza z tym - otó który z nas pewnego razu powiedzia co , co by o

bardzo w tpliwe lub zgo a nieprawdziwe i musia o zosta natychmiast sprostowane lub

zaprzeczone - i w ten sposób wszystko si zacz o. Gdybym si by wtedy zgodzi i

ęł

ę ł

powiedzia : tak, to jest czarne, a to bia e, to adne, a to brzydkie - by mo e nigdy nie

by oby dosz o mi dzy nami do rozstania. Ale czy mog em tak post pi ? Wtedy, na samym

ą ć

pocz tku, mog em si jeszcze na to i owo zgodzi , chodzi o zapewne o jakie g upstwa - o

ś ł

kamyczek, ga zk , kwiat - ale gdybym to by zrobi , by bym musia pó niej przyzna mu

łą ę

racj we wszystkim, a nasze ycie przecie coraz bardziej si komplikowa o, wiat

ł ś

rozrasta si , mno y y si przedmioty i sprawy. O ile mog sobie przypomnie , nieco

ł ę

ż ł

pó niej, ale tak e dosy wcze nie, powsta y mi dzy nami ró nice na temat istnienia Boga,

którego ja nie widzia em, jak e wi c mia em w niego uwierzy ? Mog em tylko przyj , e

ż ż

ąć ż

Bóg istnieje - ale mojego antagonisty to nie zadowala o. d a ode bezwarunkowej

ł Żą ł

kapitulacji wobec Boga.

Kiedy urodzili my si , musieli my by bardzo do siebie podobni (by mo e, jak ju

mówi em, byli my jedn i t sam istot ), ale z czasem zacz li my si ró ni od siebie

ą ą

ę ś

ę ż ć

tak e pod wzgl dem fizycznym. Poniewa on, mój antagonista, gospodarowa troch

inaczej przydzia em materii (który wydawa si by lub, jak niektórzy utrzymywali, by dla

ł ę

nas obu jednakowy), kiedy go po raz pierwszy zobaczy em - mieli my wtedy obaj po

osiemna cie lat - by do mnie zupe nie niepodobny. Jego wiatopogl d by ju wtedy

ł ż

zupe nie ró ny od mojego i prawie ca kowicie ukszta towany. W nast pnych latach uczyni

wszystko, co by o w jego mocy (zrobili my to zreszt obaj), aby zniszczy reszt tego, co

mog o nas jeszcze do siebie upodabnia . I tak na przyk ad od wczesnej m odo ci obu nas

cechowa ten sam ywio owy rodzaj kultu naszej ojczyzny. Byli my dumni z jej wielko ci i

si y, jej upadki i kl ski przejmowa y nas smutkiem. y wili my dla naszej ojczyzny uczucie,

które mo na by nazwa wielk mi o ci . Ale przysz a chwila, która, jak si okaza o, przyj

ą ł ś ą

ść

musia a: on zacz przedmiot naszego uczucia idealizowa - ja krytykowa i lekcewa y .

ął

ż ć

Gdy on, broni c si przed moimi atakami, próbowa uczyni z naszej historii rzecz wi t ,

ś ę ą

a niektóre jej postacie og osi jako nietykalne - mnie pozosta o ju tylko szydzi z nich. By

ł ł

tak e czas, kiedy obaj martwili my si bardzo o przysz o

naszej ojczyzny i zgadzali my

ł ść

si , e ustrój naszego pa stwa jest z y i wymaga gruntownej przebudowy, a mo e nawet

ę ż

trzeba go obali i zast pi innym. Zdawa o si wi c wtedy, e jest przecie co , co nas

ą ć

ę ę

c zy: negacja. Ale bardzo pr dko pok ócili my si na temat jej interpretacji. To, co on

łą

proponowa jako ratunek - mnie wydawa o si nie do przyj cia, gdy kry o w sobie

najwi ksze w a nie dla naszej ojczyzny niebezpiecze stwo. Tego samego zdania by on,

ł ś

kiedy ja mówi em o sposobie naprawy naszego ustroju. Poniewa nie mog o by mi dzy

nami zgody - rozchodzili my si , doskonalili my nasze odmienne wiatopogl dy,

umacniali my nasze stanowiska i mimo e pos ugiwali my si wci

tym samym j zykiem,

ąż

z coraz wi kszym trudem rozumieli my nasz mow . Gdyby nie wojna, byliby my na

pewno zacz li obrzuca si wyzwiskami, wyzwiska bowiem, jak wiadomo, pozostaj do

ć ę

ko ca zrozumia e. Kiedy obaj mieli my po dwadzie cia kilka lat, byli my ju tak doskonale

oddzieleni od siebie i na swój sposób ukszta towani, e nie by o ju niczego - nawet

zjawisk najbardziej zdawa oby si oboj tnych - co mogliby my solidarnie pot pi lub

ę ć

aprobowa . Nasza rozbie no

zda obejmowa a ju wszystko: przesz o , tera niejszo

ż ść

ł ść

ść

i przysz o , ziemi i kosmos, wiat rzeczy martwych i istot ywych. Dotyczy a ludzi,

ł ść

owadów, ska , rze b, faktów, uczu , polityki, religii, filozofii - i bo ja wiem czego jeszcze?

Wszystkiego. Obaj byli my przy tym pewni, e mamy absolutn racj , a je li nawet

zdarzy o si nam prze ywa chwile zw tpienia, to przypisywali my je naszej s abo ci.

Kiedy jeszcze raz wracam my l do wczesnego okresu naszego istnienia, wydaje mi si ,

śą

e nasze zainteresowania mog y uchodzi wtedy w oczach innych ludzi za ca kiem

niewinne, gdy przypomina y dziecinne igraszki polegaj ce na droczeniu si i

przedrze nianiu. Naszym ulubionym zaj ciem w tych czasach by o na przyk ad

wynajdywanie dla ka dej rzeczy odpowiedniego przeciwie stwa. By a to pasjonuj ca

zabawa, ale nie wszystkie rzeczy wydawa y si mie swoje poj cia antynomiczne.

Napotykali my cz sto wielkie trudno ci w ich znalezieniu. Nie przejmowali my si tym

zbytnio, wymy lali my na poczekaniu poj cia nieistniej ce. Có z tego, e nie by o ich na

ś ś

ziemi? Widocznie istnia y gdzie we wszech wiecie, skoro je wymy lili my! Na pocz tku

ś ś

wi c by a zabawa, ale ju wtedy zacz li my si niepostrze enie oddala od siebie. Nie

ę ś

zdawali my sobie jeszcze wówczas sprawy, e dra ni c si , przekomarzaj c i niewinnie

ż ą

obra aj c - oddzielamy si od siebie i kszta tujemy dwie odr bne, osobne jednostki, i e

ż ą

nie b dzie ju dla nas powrotu do miejsca, z którego wyszli my. W ko cu dosz o mi dzy

nami do takiej obco ci, e na dobr spraw powinny by y powsta dla nas dwa odr bne

ś ż

wiaty i dwie ziemie, na których mogliby my spokojnie y i nic o sobie nie wiedz c,

ż ć

odkrywa , nazywa i urz dza wszystko po swojemu od pocz tku. Ale wiat by ci gle

ł ą

tylko jeden, a ziemia pozosta a t sam planet i nie da o si jej podzieli . Chc c nie

ł ą

chc c, byli my zmuszeni y na tej samej, wspólnej ziemi. Kiedy uprzytomnili my sobie t

ż ć

konieczno , pocz o si w nas rodzi uczucie, którego przedtem nie znali my: uczucie

ść

ęł

niemal fizycznej niech ci do siebie, wreszcie zacz li my si po prostu nienawidzi . Odt d

ę ś

mogli my ju bez przeszkód zwalcza nasze wiatopogl dy, nie przebieraj c w rodkach.

Zdarza o si czasem w ferworze walki, e jeden z nas pope ni jak

omy k , niezr czno

ł ł

ąś

ł ę

ść

- potkn si , zachwia , upu ci niechc cy bro na ziemi . By to moment krytyczny, walka

ął ę

ś ł

mog a si sko czy kapitulacj której ze stron. a den z nas jednak nie yczy sobie

poddania si przeciwnika, wi c odrzucali my sobie natychmiast bro z cichym,

szyderczym napomnieniem. Powstrzymywali my przy tym na sekund cios, aby

przeciwnik móg si pozbiera . Zdarzy o si nawet raz, e on pomóg mi wsta - lub mo e

ł ę

to ja jemu pomog em? (Robili my to dyskretnie, aby nikt tego nie zauwa y ). Mog o si

ż ł

wtedy zdawa , e nasza walka jest tylko gr . Nie by a to jednak gra. y li m y i

ć ż

Ż ś

zwalczali my siebie, naprawd nienawidz c si . Dodajmy jeszcze, e wiat nie by pusty,

ż ś

e obok nas yli inni ludzie, którzy s uchali ch tnie i uwa nie tego, co mówili my, i

podzielali nasze zdania. Jedni przyznawali racj mnie, drudzy mojemu antagoni cie. Do

dzi dnia nie mog zrozumie , czym ludzie si kierowali, dokonuj c tego wyboru - ale

mniejsza z tym. Mieli my wi c zwolenników, mogli my nimi kierowa i zach ca ich do

ę ć

nienawi ci. Uczucie to piel gnowali my w sobie z gwa townym zapami taniem, dbaj c o

jego czysto

i skuteczno . Hodowali my w tym celu we wn trzach naszych cia

ść

specjalny gruczo nape niony truj cym jadem, który s czy si do naszej krwi i

ą ł ę

przedostawa nawet do atramentu. Pod wp ywem s ów napisanych tym atramentem, s ów,

które potem czytali my, nasze gruczo y p cznia y jeszcze bardziej i wstrzykiwa y wie

ł ś

żą

porcj jadu do naszych mózgów i serc. Pisali my wi c dalej, a podzielony i sk ócony wiat

(co by o naszym dzie em) dostarcza nam coraz wi cej nowych tematów.

Powiedzia em przed chwil , e mogliby my y , nie wiedz c nic o sobie. To nieprawda.

ą ż

ż ć

Tak mog o si tylko zdawa . My musieli my wiedzie o sobie, gdy nasze istnienie by o

nawzajem ci l e uwarunkowane. Jestem przekonany, e on, oddalony ode mnie o tysi ce

ś ś

kilometrów, a nawet yj c na innej planecie - wiedzia by o mnie wszystko. Gdyby nawet

ż ą

nie wiedzia , to móg by atwo domy li si , co robi , na podstawie tego, co sam robi .

ł ł

ś ć ę

Powiedzia em te , e nienawidzili my si , ale rzecz zastanawiaj ca - nigdy chyba

ż ż

(naprawd ) nie yczyli my jeden drugiemu mierci. Musieli my si zwalcza , aby

zachowa nasze odmienne wiatopogl dy. Ale zwalczaj c si - potrzebowali my swojego

istnienia. W przededniu wojny byli my ju co prawda bliscy stanu, w którym wiatopogl dy

i ideologie nie s ju potrzebne - nienawi

by aby je nam zast pi a bez reszty. Nie

ą ż

ść

ą ł

wiadomo jednak, czy by oby do tego dosz o, a gdyby nawet, to i tak potrzebowaliby my si

po to, aby si móc nienawidzi .

Dzi , po z gór pó wieku, nie ma ju sensu dochodzi , sk d si to w nas wzi o. By o w

ą ł

ęł

nas samych od pocz tku - czy przysz o do nas z zewn trz? Który z nas by pierwszy,

starszy, autentyczny? Ja czy on? Który z nas powiedzia pierwszy s owo, które nas

poró ni o? To te nie ma ju adnego znaczenia. Jedno jest tylko dla mnie pewne: do

ż ł

ż ż

tamtego jesiennego dnia, kiedy dowiedzia em si o jego mierci, by em przekonany, e ja

sam umar em ju znacznie wcze niej. Mo e nie mierci zupe n , wystarczaj c jednak,

ł ą

ą ą

aby to mierci nazwa . Wydawa o mi si , e zgin em ju kiedy od kuli czy nawet s owa

ę ż

ął

lub z powodu mierci kogo bliskiego, i e jestem tylko w asnym wspomnieniem po sobie

samym lub istniej zaledwie w pami ci innych ludzi. Nie wiedzia em dok adnie, w jaki

sposób i jak dalece zosta em u miercony, ale okazji przecie nie brakowa o. (To, e po

swojej mierci zachowa em jeszcze wiadomo , pami , wzrok, s uch, a tak e pewn

ść

ęć

ilo

najkonieczniejszych codziennych potrzeb - nie powinno nikogo dziwi ). Teraz jednak

ść

przekona em si , e naprawd i ostatecznie umar em dopiero w dniu, w którym umar on,

ę ż