I_okladka.indd

NEUROLOGIA

WETERYNARIA W PRAKTYCE

www.weterynaria.elamed.pl

STYCZEŃ-LUTY • 1-2/2010

• układu obwodowego, czyli receptora,

zwoju przedsionkowego oraz drogi
wstępującej poprzez nerw przedsion-
kowo-ślimakowy;

• układu ośrodkowego, czyli jąder przed-

sionkowych umiejscowionych w pniu
mózgu;

• móżdżku, który pozostaje w ścisłym

kontakcie z pniem mózgu, ale otrzy-
muje również bezpośrednie sygnały
z receptorów przedsionkowych drogą
szypuł móżdżkowych doogonowych
(ryc. 1) (1, 5).
Receptory równowagi są umieszczo-

ne w uchu wewnętrznym i odpowiada-
ją za przesyłanie do pnia mózgu infor-
macji dotyczących zarówno położenia
głowy, jak i ruchu ciała (przemiesz-
czenie w przestrzeni). Komórki zwo-
ju przedsionkowego, który jest umiesz-
czony w uchu wewnętrznym, otrzymują
sygnały z komórek włosowatych pięciu
receptorów:

• 1-3 – grzebienia błędnika błoniastego

w każdym z trzech kanałów półkoli-
stych;

• 4 – plamki łagiewki;

• 5 – plamki woreczka.

Kanały półkoliste wysyłają sygnał przy-

spieszenia kątowego oraz ruchów głowy,
łagiewka informuje o przyspieszeniu li-
niowym oraz sile ciężkości, natomiast
woreczek rejestruje wibracje niskiej czę-
stotliwości (1).

Z jąder przedsionkowych w pniu mó-

zgu sygnały dotyczące równowagi rozsy-
łane są do rdzenia kręgowego drogą szla-
ków przedsionkowo-rdzeniowych. Szlaki
te przesyłają sygnał dla mięśni kończyn,
tułowia i szyi, dzięki czemu zwierzę jest
w stanie dostosować napięcie prostow-
ników i zginaczy w zależności od zmiany
pozycji głowy i ciała. Impulsacja z jednej

Zaburzenia równowagi u psów są trze-
cim pod względem występowania zespo-
łem objawów neurologicznych u psów
(2, 3, 4). Spektrum objawów jest tak róż-
ne, że często zdeﬁ niowanie pochodzenia
zaburzeń nastręcza trudności. Dla leka-
rza weterynarii określenie pochodze-
nia zaburzeń równowagi u psa jest o tyle
ważne, że decyduje o rokowaniu pacjen-
ta w sposób drastyczny – do leczenia lub
do eutanazji. Błędy w obu przypadkach
są dość problematyczne. Z jednej stro-
ny, jeżeli jest to choroba nieuleczalna,
ale wskutek naszego błędu zwierzę jest
długo i nieefektywnie leczone, właści-
ciel pacjenta może być niezadowolony
ze względu na długi czas, wysokie kosz-
ty leczenia oraz uraz psychiczny, którego
doznaje, gdy obserwuje powolną śmierć
swojego pupila wskutek pogłębiających
się objawów neurologicznych. Z drugiej
strony, jeżeli lekarz weterynarii zaleci eu-
tanazję pacjenta, a właściciel zdecyduje
się na drugą konsultację u innego lekarza
weterynarii, który prawidłowo rozpozna
chorobę i ją wyleczy, właściciel zwierzę-
cia może odczuwać niesmak i stracić za-
ufanie do lekarza, który postawił niewła-
ściwą diagnozę. Aby uniknąć tego rodzaju
sytuacji, należy przeprowadzić dokładne
badanie neurologiczne.

Z neurologicznego punktu widzenia

mamy trzy główne przyczyny zaburzeń
równowagi u psów: zaburzenia przed-
sionkowe obwodowe, zaburzenia przed-
sionkowe ośrodkowe oraz zaburzenia
móżdżkowe (2, 3, 4).

KŁAD

RÓWNOWAGI

Utrzymanie równowagi ciała i głowy za-
leży głównie od działania układu przed-
sionkowego. Układ ten składa się z na-
stępujących elementów:

dr n. wet. Marcin Wrzosek

rezydent Europejskiego College’u Neurologii Weterynaryjnej (ECVN)
Katedra Chorób Wewnętrznych z Kliniką Chorób Koni, Psów i Kotów Wydziału Medycyny Weterynaryjnej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu

Abstract

Balance problems are one of the most
common symptoms observed in vete-
rinary neurology. Neurologically, the
cause of the problem can be a dise-
ase of the peripheral, central vestibular
system - or cerebellar disease. Proper
diagnosis warrants therapeutic success
and is important for the patients futu-
re well-being.

Key words

vestibular disease, cerebellum, dog

Streszczenie

Zaburzenia równowagi u psów to jedne
z najczęstszych objawów w neurologii
weterynaryjnej. Pod względem neuro-
logicznym przyczyną mogą być choroby
układu przedsionkowego obwodowego,
ośrodkowego oraz móżdżku. Dokładne
rozpoznanie warunkuje powodzenie te-
rapeutyczne i ma duże znaczenie dla
rokowania pacjenta.

Słowa kluczowe

choroba przedsionkowa, móżdżek,
pies

Zaburzenia

równowagi

u psów

VESTIBULAR DISEASE IN DOGS
– CRAZY NEUROLOGICAL CONDITION

NEUROLOGIA

WETERYNARIA W PRAKTYCE

www.weterynaria.elamed.pl

STYCZEŃ-LUTY • 1-2/2010

strony powoduje pobudzenie prostow-
ników oraz hamowanie zginaczy tej sa-
mej strony i jednocześnie hamowanie
prostowników przeciwnej strony ciała
(ryc. 1) (5).

BWODOWY

ZESPÓŁ

PRZEDSIONKOWY

Pacjenci z obwodową chorobą przed-
sionkową wykazują objawy dezorienta-
cji, zaburzeń równowagi, przekrzywie-
nia głowy na jedną stronę (w osi ciała)
na stronę uszkodzenia, a nawet rolowa-
nia wzdłuż osi ciała (ryc. 8). Bardzo cha-
rakterystycznym objawem jest oczopląs,
czasami bardzo wyraźny, który może
wywoływać poruszanie głową na boki,
może jednak być tak nieznaczny, że po-
zostaje niezauważony przez właściciela
lub badającego. W obwodowym zespo-
le przedsionkowym oczopląs jest naj-
częściej poziomy, z szybką i wolną kom-
ponentą, gdzie wolny ruch odbywa się
zawsze w stronę uszkodzenia. Dodatko-
wym objawem jest, czasami przeoczany,
zez dobrzuszny jednostronny, również
po stronie uszkodzenia (ryc. 9). Czasami
u pacjentów z zaburzeniami przedsion-
kowymi obserwuje się nudności, wy-
mioty oraz ślinienie. Wszystkie te ob-
jawy wynikają z uszkodzenia struktur
ucha wewnętrznego, czyli receptorów
lub samego nerwu przedsionkowego
(ryc. 2) (2, 3, 4).

Pojawiające się czasami dodatkowo

inne deﬁ cyty nerwu twarzowego i nerwu
współczulnego wynikają z objęcia proce-
sem również ucha środkowego. Kliniczne
uszkodzenie nerwu twarzowego objawia
się obniżeniem napięcia mięśni mimicz-
nych, opadaniem powieki, kącika wargi
oraz ucha po stronie uszkodzenia (ryc. 3).
Zaburzenia funkcji nerwu współczulnego
wywołują objawy zespołu Hornera w po-
staci zwężenia źrenicy, opadnięcia powie-
ki, zapadnięcia gałki ocznej oraz wypad-
nięcia trzeciej powieki (2, 3, 4).

Szczególnym przypadkiem choroby

obwodowej jest obustronny obwodo-
wy zespół przedsionkowy, gdy dochodzi
do uszkodzenia obu struktur ucha we-
wnętrznego. Zwierzęta te wykazują wte-
dy ciężkiego stopnia dezorientację, szero-
ką postawę oraz obniżenie pozycji głowy.
U pacjentów z zaburzeniami obustron-
nymi można zauważyć charakterystycz-
ne kiwanie głową na boki oraz niepewny
chód, nie obserwuje się natomiast u tych
zwierząt skrętu głowy na stronę, rolowa-
nia czy oczopląsu (2).

Listę diagnostyki różnicowej dla obwo-

dowego zespołu przedsionkowego przed-
stawiono w tabeli 1.

Do badań wymaganych w diagnostyce

obwodowego zespołu przedsionkowego

należą badanie otoskopowe (ryc. 5) oraz
badanie radiologiczne puszki bębenko-
wej (ryc. 7) lub tomograﬁ a rezonansem
magnetycznym (ryc. 10). W wypadku wy-
stąpienia płynu w puszce bębenkowej za-
lecane jest przeprowadzenie punkcji bło-
ny bębenkowej (myringotomia). Zabieg
ten ma charakter diagnostyczny (posiew
z uzyskanego materiału) oraz terapeu-
tyczny (zmniejszenie ciśnienia w uchu
środkowym). Metodą pomocniczą w dia-
gnostyce zaburzeń przedsionkowych jest
badanie potencjałów wywołanych pnia
mózgu (BAER) (ryc. 11) (3).

Leczenie obwodowego zespołu przed-

sionkowego jest przyczynowe. W wy-
padku zakażenia ucha zewnętrznego,
środkowego i wewnętrznego zalecane
jest wykonanie posiewu w celu ziden-
tyﬁ kowania mikroorganizmu oraz te-
rapię na podstawie antybiotykogramu.
Chemoterapeutyk, w postaci miejsco-
wej oraz ogólnej, powinien być poda-
wany przez minimum 5-6 tygodni. Na-
leży zwrócić uwagę na fakt, że możliwe

jest zapalenie tylko ucha środkowe-
go i wewnętrznego bez jakichkolwiek
zmian w kanale słuchowym zewnętrz-
nym. Drogą zakażenia jest wtedy wstę-
pująco trąbka Eustachiusza, z infekcji
gardła, lub droga hematogenna, z inne-
go miejsca w organizmie. W wypadku
zakażenia podawanie środków korty-
kosteroidowych nie jest zalecane. Częstą
przyczyną obwodowego zespołu przed-
sionkowego jest ogólnoustrojowa cho-
roba metaboliczna (np. niedoczynność
tarczycy), dlatego u psów starszych, pre-
dysponowanych, zalecane jest zbadanie
w tym kierunku. U zwierząt z ostro prze-
biegającą chorobą zalecane jest umiesz-
czenie pacjenta w zacienionym pokoju,
w spokoju, z minimalnymi manipula-
cjami przy zwierzęciu. W sytuacji silne-
go pobudzenia zalecane jest podawanie
benzodiazepin (4).

Rokowanie w przypadku obwodowe-

go zespołu przedsionkowego jest dobre,
jeżeli leczenie jest celowane, agresyw-
ne i odpowiednio wcześnie rozpoczęte.

Naczyniowe

Zapalne, zakaźne

Zapalenie ucha wewnętrznego

Zapalenie ucha zewnętrznego, środkowego

Trąbka Eustachiusza

Krwionośnie

Drobnoustroje (bakterie, grzyby)

Polipy zapalne – z jamy nosowo-gardłowej

Urazowe

Uraz

Wady wrodzone

Wada wrodzona

Metaboliczne,

toksyczne

Polineuropatia (niedoczynność tarczycy)

Toksyczne – aminoglikozydy, chinolony, PB

Idiopatyczne

Idiopatyczne (Fe), geriatryczne (pies)

Nowotworowe

Nowotwór

Kanał ucha, kostniakomięsak, nerwiakowłókniak,

FeLV

Zwyrodnieniowe

Tabela 1. Diagnostyka różnicowa obwodowego zespołu przedsionkowego

Naczyniowe

Zawał – martwica niedokrwienna

Zapalne, zakaźne

Zapalenie mózgu – GME, SRMA

Zakaźne – nosówka, Toxoplasma, Neospora,

FIP, FeLV, Cryptococcus, riketsje

Urazowe

Uraz

Wady wrodzone

Wodogłowie, torbiel itd.

Metaboliczne,

toksyczne

Niedobór tiaminy, zw. fosforoorganiczne, zatrucie

ołowiem

Idiopatyczne

Nowotworowe

Oponiak, naczyniak splotu naczyniówkowatego,

glejak

Przerzutowe

Zwyrodnieniowe

Tabela 2. Diagnostyka różnicowa ośrodkowego zespołu przedsionkowego oraz zaburzeń równowagi po-
chodzenia móżdżkowego

NEUROLOGIA

WETERYNARIA W PRAKTYCE

www.weterynaria.elamed.pl

STYCZEŃ-LUTY • 1-2/2010

W przypadkach przewlekłych choroba
ma często charakter nawrotowy. U czę-
ści pacjentów, pomimo wyleczenia przy-
czyny choroby, obserwuje się pozostanie
skrzywienia głowy na jedną stronę, niedo-
wład mięśni mimicznych lub permanent-
ny zespół Hornera. Wynika to z trwałe-
go uszkodzenia odpowiednich struktur
nerwowych (2).

ŚRODKOWY

ZESPÓŁ

PRZEDSIONKOWY

Pacjenci z zaburzeniami ośrodkowe-
go układu przedsionkowego wykazują
te same objawy co w przypadku choroby
obwodowej oraz zaburzenia wskazują-
ce na uszkodzenie pnia mózgu (2, 3, 4).
Do tych zaburzeń należą między inny-
mi zaburzenia propriocepcji (deficy-
ty reakcji postury i postawy) (ryc. 12),
posmutnienie lub otępienie wywołane
uszkodzeniem wstępującego siatecz-

kowego systemu aktywującego (ARAS)
oraz obecność innych deﬁ cytów ner-
wów czaszkowych niż tylko twarzowe-
go i współczulnego (ryc. 4). U pacjentów
tych obserwuje się również patologicz-
ny oczopląs, który jednak najczęściej
jest pionowy lub rotacyjny. Co więcej,
w wypadku choroby ośrodkowej oczo-
pląs może się zmieniać, w zależno-
ści od pozycji głowy. Bardzo pomocny
w ocenie funkcji układu przedsionko-
wego jest manewr Hallpike’a (ryc. 6).
U zwierząt z dłużej trwającą chorobą
przedsionkową obwodową lub ośrod-
kową może dojść do kompensacji pew-
nych deﬁ cytów (jak na przykład oczo-
pląs) mimo nadal trwającej choroby.
Zmiana pozycji głowy sprawia, że ob-
jawy przedsionkowe się nasilają, co jest
pomocne dla lekarza klinicysty w zde-
ﬁ niowaniu lokalizacji neurologicznej
u pacjenta (2, 3, 4).

Listę diagnostyki różnicowej dla ośrod-

kowego zespołu przedsionkowego przed-
stawiono w tabeli 1 (s. 45).

Rokowanie dla ośrodkowego zespołu

przedsionkowego jest ostrożne lub złe.
Zależy ono od przyczyny choroby oraz
stanu pacjenta podczas pierwszej wizy-
ty. Leczenie ma szansę powodzenia tylko,
gdy choroba jest dobrze rozpoznana i te-
rapia ma charakter celowany. W wypad-
ku ośrodkowego zespołu przedsionko-
wego największą wartość diagnostyczną
ma badanie tomograﬁ ą rezonansu ma-
gnetycznego oraz badanie płynu mózgo-
wo-rdzeniowego (3).

ABURZENIA

MÓŻDŻKOWE

Zaburzenia równowagi obserwowane
są również u pacjentów z uszkodzeniem
móżdżku. Narząd ten jest odpowiedzial-
ny za utrzymanie funkcji koordynacji ru-
chu w sensie jego siły, zakresu oraz tem-

Ryc. 1. Prawidłowo funkcjonujący układ przedsionkowy u psa. Czerwone strzałki symbolizują ciągłe obustronne impulsy z receptorów równowagi
Ryc. 2. Uszkodzenie ucha wewnętrznego powoduje brak sygnałów z tej strony i silne przekrzywienie głowy na stronę uszkodzenia
Ryc. 3. Uszkodzenie ucha wewnętrznego oraz środkowego wywołać może, oprócz objawów przedsionkowych, deﬁ cyty nerwu twarzowego oraz współczulnego
Ryc. 4. Uszkodzenie w zakresie pnia mózgu wywoła objawy przedsionkowe oraz dodatkowe deﬁ cyty reakcji postury i postawy lub innych nerwów czaszkowych

NEUROLOGIA

WETERYNARIA W PRAKTYCE

www.weterynaria.elamed.pl

STYCZEŃ-LUTY • 1-2/2010

pa (1, 5). U pacjentów tych oprócz zaburzeń
równowagi obserwuje się problemy z ko-
ordynacją chodu, dysmetrię (hiper- lub
hipometrię), drżenie ciała i głowy spon-
taniczne oraz zamiarowe. W szczególnym
przypadku zmian patologicznych w zakre-
sie płatu kłaczkowo-guzkowatego móżdż-
ku dochodzi do pojawienia się zjawiska
tzw. paradoksalnego zespołu przedsion-
kowego (1). Paradoks tego zjawiska po-
lega na przechyleniu głowy w odwrotną
stronę niż strona uszkodzenia móżdż-
ku. Wynika to z faktu, że móżdżek w sta-
nie ﬁ zjologicznym ma obustronnie (prawa
i lewa strona) działanie hamujące na mię-
śnie prostowniki szyi (i kończyn) po tej
samej stronie. W przypadku uszkodzenia
jednej strony móżdżku dochodzi do utra-
ty hamowania prostowników jednej stro-
ny szyi i jednocześnie wzmocnienia zgina-
czy drugiej strony. Wywołuje to skręcenie
głowy na stronę przeciwną niż uszkodze-

nie móżdżku. W tej sytuacji stwierdzenie,
po której stronie znajduje się zmiana pato-
logiczna, jest oparte na obecności deﬁ cytów
propriocepcji w kończynach oraz deﬁ cytów
nerwów czaszkowych na głowie (3).

Przyczyny zaburzeń równowagi po-

chodzenia móżdżkowego są identyczne
z tymi dotyczącymi pnia mózgu (tab. 2,
s. 45).

ODSUMOWANIE

Rokowanie dla pacjenta z zaburzeniami
równowagi zależy od miejsca i stopnia
zmian w układzie nerwowym. Dokładne
badanie neurologiczne ułatwi decyzje doty-
czące dalszych procedur diagnostycznych
oraz postępowania terapeutycz nego. 

Piśmiennictwo
1. De Lahunta A., Glass E..: Veterinary Neu-

roanatomy and Clinical Neurology. Saunders
Elsevier, 2009, s. 319-388.

2. Dewey C.W.: A Practical Guide to Canine

and Feline Neurology. Blackwell Publishing,
2003, s. 213-240.

3. Jaggy A.: Atlas und Lehrbuch der Kleintier-

neurologie. Schluetersche, 2005, s.142-
-185.

4. Lorenz M.D., Korgenay J.N.: Neurologia

weterynaryjna. Elsevier Urban & Partner,
Wrocław 2008, s. 211-235.

5. King A.S.: Physiological and Clinical Anato-

my oft he Domestic Mammals. Vol. 1, Blac-
kwell Science, s. 106-109.

dr n. wet. Marcin Wrzosek

Katedra Chorób Wewnętrznych

z Kliniką Chorób Koni,

Psów i Kotów

Wydział Medycyny Weterynaryjnej

Uniwersytet Przyrodniczy

we Wrocławiu

50-366 Wrocław

pl. Grunwaldzki 47

Ryc. 5. Badanie otoskopowe powinno być
standardem u pacjentów z zaburzeniami przed-
sionkowymi

Ryc. 6. Manewr Hallpike’a pogłębiający skom-
pensowane deﬁ cyty neurologiczne

Ryc. 7. Zdjęcie radiologiczne puszki bęben-
kowej u psa z zapaleniem ucha środkowego
(strzałka)

Ryc. 8. Pies z wyraźnymi objawami choroby
przedsionkowej

Ryc. 9. Zez dobrzuszny u psa z pochyleniem
głowy na stronę prawą

Ryc. 10. Badanie rezonansu magnetycznego.
Widoczna zawartość płynna w puszcze bęben-
kowej u psa (strzałka)

Ryc. 11. Badanie potencjałów wywołanych pnia
mózgu u psa. Cztery górne płaskie linie świadczą
o zaburzeniach przewodnictwa

Ryc. 12. Badanie reakcji postury i postawy,
w tym przypadku reakcja krawędziowa do oceny
czucia proprioceptywnego

Document Outline