plik

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

Po realizacji modułu uczestnik:

posiada podstawową wiedzę na temat istoty diagnozy pedagogicznej jako integralnej części

interdyscyplinarnego postępowania diagnostycznego w rozpoznawaniu specyficznych
trudności w uczeniu się,

rozumie równorzędność ról i zadań diagnosty, terapeuty i doradcy, jakie ma spełniać specjalista

terapii pedagogicznej,

potrafi skonstruować program i plan postępowania diagnostycznego i stosować jego

odpowiednie aspekty i fazy w poszczególnych etapach sprawowania opieki i udzielania pomocy
psychologiczno-pedagogicznej,

zna kanon technik diagnostycznych, którym potrafi przyporządkować odpowiednie

narzędzia pomiaru diagnostycznego powszechnie dostępne lub skonstruowane osobiście
(testy i sprawdziany umiejętności czytania i pisania opracowane przez różnych autorów,
kwestionariusze objawów specyficznych trudności w uczeniu się),

tworzy własny warsztat diagnostyczny wyposażony w adekwatne do potrzeb metody, techniki

i narzędzia diagnostyczne.

Diagnoza w praktyce pedagogicznej

jeśli umiecie diagnozować radość dziecka i jej natężenie, możecie dostrzec, że najwyższą radość
przynosi mu pokonanie trudności, osiągnięcie sukcesu, odkrycie tajemnicy, triumf i szczęście
samodzielności, opanowania, władania. wiedza o dziecku i bezwarunkowa jego akceptacja
takim, jakie jest tu i teraz, pozwoli każdemu pedagogowi kierować się niezłomną zasadą janusza
Korczaka:

Mów dziecku, że jest dobre, że chce, że potrafi

Podmiotem w pedagogice jest człowiek i jego rozwój – od dzieciństwa do wieku dojrzałego. Każ-
dy pedagog, chcąc dobrze dostrzegać,rozumiećirozwiązywać ważne problemy pojawiające się
w  trakcie  nauczania  i  wychowania,  powinien  właściwie  je  diagnozować  i  planować  działania.
współczesna  edukacja  potrzebuje  specjalisty  działającego  skutecznie,  to  znaczy  kompetentnie
pod  względem  jakości  edukacji  i  jej  efektywności.  Efektywne kompetencje (jastrząb,  Baczała
2011),  jakich  oczekuje  się  od  pedagoga,  rozpatrywane  są  w  aspektach  jakościowym  i  wyniko-
wym. Mają ujawniać się w działaniu pedagoga, który sprawnie łączy wiedzę z umiejętnościami
i wykorzystuje odpowiednie techniki pomiaru do sporządzenia profilu potrzeb edukacyjnych. we
współczesnej edukacji eksponuje się pomoc psychologiczno-pedagogiczną, której podstawę sta-
nowi odpowiednio postawiona diagnoza psychopedagogiczna, wskazująca formy działań i zalece-
nia do trafnego i skutecznego udzielania pomocy (rozporządzenie Men z dnia 17 listopada 2010
r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych
przedszkolach, szkołach i placówkach, dz.U. nr 228, poz.1487).
definicja diagnozy pedagogicznej powinna zawierać pojęcia zarówno ogólne, jak i odnoszące się
do wyznaczonego obszaru tematycznego, gdyż jest to metoda działania, która ma zastosowanie
praktyczne. wyniki pomiaru powinny być podstawą planowania, programowania, monitorowania
i  ewaluacji  zoptymalizowanego  procesu  edukacji,  wychowania  i  pomocy  psychologiczno-
pedagogicznej, w tym terapii pedagogicznej.

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

specjalista zajmujący się terapią pedagogiczną powinien znać, rozumieć i adekwatnie stosować
pojęcia diagnostyka i diagnoza w ujęciu ogólnym, a także w odniesieniu do ściśle określonej
tematyki badawczej. zajmując się terapią pedagogiczną, nauczyciel pełni szereg specjalistycznych
ról, w których jest diagnostą, terapeutą i doradcą (jastrząb, Baczała 2011).

Zadania diagnosty: rozpoznawanie istoty, uwarunkowań i skutków badanej sprawy,

projektowanie konkretnych rozwiązań, prognozowanie efektów oraz weryfikacja trafności
diagnozy i zaleconych działań postdiagnostycznych.

Zadania doradcy: służy radą, wskazuje drogi postępowania, towarzyszy w rozwiązywaniu

problemów, dokonywaniu wyborów, podejmowaniu decyzji przez jednostki czy grupy osób
oczekujących pomocy, ale nie wyręcza i nie zastępuje ich w rozwiązywaniu problemów.

Zadania terapeuty: otaczanie ucznia szczególną troską, udzielanie mu koniecznej pomocy

w różnych zakresach, wspieranie i towarzyszenie w samodzielnym przezwyciężaniu
trudności i rozwiązywaniu problemów, ochrona przed niepowodzeniem przez korygowanie
nieprawidłowości, kontrolowanie przebiegu całego procesu, ocenianie jego efektów.

Każdy specjalista zajmujący się terapią pedagogiczną szuka odpowiedzi na podstawowe pytania:

Co robić, żeby uczeń z trudnościami odnosił sukcesy na równi z innymi uczniami?
Co robić, żeby ustrzec ucznia przed niepowodzeniami szkolnymi?

Co robić, gdy uczeń ujawnia specjalne potrzeby edukacyjne i/lub wychowawcze, jak mu pomóc,

jak wyrównywać jego szanse edukacyjne i społeczne?

Każde z tych pytań akcentuje konieczność działań zmierzających do stworzenia procesowi uczenia
się  odpowiednich  warunków,  zapewniających  jego  niezakłócony  przebieg  i  efektywne  wyniki.
takich działań domaga się współczesny nurt pomocy psychologiczno-pedagogicznej, preferowany
przez Ministerstwo edukacji narodowej (trochimiak, 2010).
jeżeli  specjalista  chce  rzetelnie  rozwiązywać  problemy,  zaspokajając  czy  też  kompensując
specjalne potrzeby edukacyjne uczniów ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się, to w swoim
postępowaniu  nie  może  kierować  się  rutyną  i  intuicją,  ani  samą  wiedzą  o  nauczaniu  czytania
i  pisania  czy  trudnościach  w  uczeniu  się.  Musi  stosować  wiedzę  o  rozwoju  człowieka  i  jego
zachowaniu,  by  praktyka  pedagogiczna  wiązała  się  z  teorią  rozwoju  i  uczenia  się.  dzięki  temu
odkryje,  że  istnieją  możliwości  indywidualizowania  nauczania  i  wychowania,  a  co  za  tym  idzie,
udzielania koniecznej pomocy specjalistycznej.

zapoznaj się z dokumentem Podniesienie efektywności kształcenia ucz-

niów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Materiały dla nauczycieli
(punkt 4. na s. 10–11) i zastanów się, jakie zadania zostały zaplanowane
dla nauczycieli, jaka jest ich kolejność oraz w które z nich może lub powi-
nien zaangażować się terapeuta z uwzględnieniem podanych w pierwszym
rozdziale klasyfikacji (diagnosta, doradca, terapeuta).

PRZEANALIZUJ

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

Diagnoza w ujęciu teoretycznym

Diagnostyka  to  dziedzina  wiedzy  zajmująca  się  teorią  i  praktyką  diagnozowania.  Koncentruje
się na uściśleniu celu i przedmiotu diagnozy, na zasadach konstruowania i stosowania koncepcji
oraz procedur i narzędzi badawczych, stanowiąc tym podstawę wyjściową do różnych warsztatów
diagnostycznych.
Diagnoza  to  pojęcie  wywodzące  się  z  greckiego  słowa  diagnosis  (rozpoznanie,  rozróżnienie),
które  obejmuje  istotę  i  uwarunkowania  złożonego  stanu  rzeczy  na  podstawie  cech  (objawów)
i  w  oparciu  o  znajomość  ogólnych  praw  panujących  w  danej  dziedzinie.  diagnoza  jako  proces
składa  się  z  diagnoz  cząstkowych  (ziemski  1970),  które  znajdują  zastosowanie  w  diagnozie
psychopedagogicznej specyficznych trudności w uczeniu się, w tym ryzyka dysleksji rozwojowej.
stanowią one główny trzon wielofazowej procedury diagnostycznej (jastrząb 2003).

Klasyfikacja faz diagnozy:

diagnozaklasyfikacyjna, typologiczna zalicza dane zjawiska lub stan do określonej klasy lub
typu zjawisk na podstawie występowania charakterystycznych objawów, czyli symptomów,
pozwala odpowiedzieć na pytanie: co to jest?
diagnozagenetyczna, etiologiczna rozpatruje badane zjawisko lub stan rzeczy w kategoriach
genezy, czyli przyczyn, które je spowodowały na podstawie ustalenia zależności przyczynowo-
skutkowej, pozwala odpowiedzieć na pytanie: jakie jest źródło tego, co jest?
diagnozafazy określa stadium zaawansowania badanego zjawiska w chwili diagnozowania,
czyli „na tu i teraz”, odpowiadając na pytanie:  jaki jest aktualnie stopień, zakres i kierunek
rozbieżności między tym co jest, a tym co być powinno?
diagnozaznaczeniawyjaśnia w kontekście otaczającej rzeczywistości istotę wpływu danego
zjawiska  na  obecną  sytuację,  odpowiadając  na  pytanie:  co  z  tego  wynika,  a  więc  jakie  są
skutki i dalsze konsekwencje, czyli wtórne następstwa pierwotnych zdarzeń?
diagnoza prognostyczna  przewiduje  alternatywnie:  z  jednej  strony  główne  tendencje
rozwojowe  diagnozowanego  problemu,  z  drugiej  tendencje  blokujące,  hamujące,  nawet
pogłębiające  niekorzystny  stan  rzeczy,  odpowiadając  na  pytanie:  co,  kiedy,  dlaczego  i  jak
może nastąpić?
diagnoza różnicowa porównuje  stan  obecny  z  przeszłością  i  oczekiwaniami,  odpowiada
na  pytanie:  czy  i  co,  jak  i  na  ile  się  zmieniło  pozytywnie,  bądź  negatywnie  albo  pozostaje
niezmienne?
diagnoza weryfikująca  sprawdza  trafność  początkowego  rozpoznania,  skuteczność
wnioskowania  i  zastosowanych  rozwiązań,  koryguje  błędy,  uzupełnia  niedociągnięcia,
odpowiada na pytanie: jaki stopień trafności i zarazem prawdy zawiera diagnoza, a na ile jest
mylna, nieprawdziwa?

wielofazowość diagnozy dowodzi, iż jest postępowaniem kompleksowym i proceduralnym, które
staje się procesem zorganizowanego działania, zwanym diagnozowaniem.

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

diagnozowanie to rozpoznawanie istoty, uwarunkowań i skutków złożone-

go stanu rzeczy na podstawie jego cech, w oparciu o znajomość ogólnych
prawidłowości panujących w danej dziedzinie, oraz na racjonalnym projek-
towaniu konkretnych rozwiązań.

określ, na czym polega różnica między diagnostyką a diagnozą.

Diagnoza pedagogiczna

diagnoza pedagogiczna stosowana w procesie edukacji i wychowania definiowana bywa najczęściej
jako  celowy,  precyzyjny  opis  danego  stanu  rzeczy,  powiązany  z  wyjaśnieniem  jego  genezy  oraz
mechanizmów  warunkujących  daną  sytuację.  znaczy  to,  że  diagnoza  nie  polega  jedynie  na
opisywaniu  samych  stanów  rzeczy,  ale  obejmuje  ich  klasyfikowanie  do  określonych  kategorii,
typów i cech w oparciu o zewnętrzną obserwację oraz o pomiar tych cech u poszczególnych osób
lub ich grup.
w przypadku diagnozowania specyficznych trudności w uczeniu się, w tym ryzyka dysleksji czy
dysleksji rozwojowej, punktem wyjścia i odniesienia są: z jednej strony obowiązujące definicje tych
zjawisk pedagogicznych, a z drugiej standardy psychorozwojowe gotowości szkolnej oraz osiągnięć
edukacyjnych w nauce czytania i pisana, które procedurze diagnostycznej nadają określoną formę
(jastrząb 2002).

Przykład wykorzystania wybranych definicji:
Podejściepsychologiczne o charakterze bardzo ogólnym wskazuje na patomechanizm i warunki

przebiegu procesu uczenia się oraz jego wyniki.

Specyficznetrudnościwuczeniu się to „termin odnoszący się do zaburzonego funkcjonowania

dziecka w szkole, gdy jego postępy edukacyjne pozostają na poziomie istotnie niższym niż
oczekiwany ze względu na: wiek życia, sprawność intelektualną mieszczącą się w granicach
normy, sprzyjające rozwojowi warunki środowiskowe i dydaktyczne” (Bogdanowicz 1996).

Specyficzna rozwojowa dysleksja to zaburzenie manifestujące się trudnościami w nauce

czytania mimo stosowanych konwencjonalnych metod nauczania, normalnej inteligencji
i sprzyjających warunków społeczno-kulturowych. jest spowodowana zaburzeniami rozwoju
podstawowych zdolności poznawczych, które uwarunkowane są konstytucjonalnie (langmeier
i Matejček, w: Bogdanowicz 1984).

Ryzyko dysleksji – termin stosuje się wobec dzieci w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym,

wykazujących wybiórcze zaburzenia w rozwoju psychoruchowym, które to zaburzenia mogą
warunkować wystąpienie specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu. termin stosuje się również
w odniesieniu do uczniów zerówki i klasy pierwszej, którzy napotykają na pierwsze, lecz nasilone
trudności w nauce – pomimo inteligencji w normie, dobrze funkcjonujących narządów zmysłu,
właściwej opieki wychowawczej i dydaktycznej w domu oraz szkole (Bogdanowicz 2005).

SPRAWDŹ SIĘ

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

Podejściepedagogiczneokreśla rodzaje charakterystycznych trudności, przeciwstawiając niski

poziom umiejętności czytania i pisania oraz zakłócony przebieg tych procesów oczekiwanym
i założonym osiągnięciom standardowym, uzyskiwanym realnie przez zdecydowaną większość
badanej populacji dzieci i młodzieży.

Dysleksja to specyficzne trudności w osiągnięciu umiejętności sprawnego czytania, które

powinno być płynne, biegłe, wyraziste i poprawne pod względem rozumienia treści w aspekcie
dosłownym, interpretacyjnym, krytycznym, kreatywnym, a nie jest, gdyż zakłócają je
charakterystyczne błędy zniekształcające obraz, brzmienie i znaczenie wyrazów, wolne tempo
i brak całościowej techniki odczytywania słów i tekstów, niewystarczające zrozumienie istoty
przeczytanych treści według podanych na wstępie wymagań.

Dysortografia to specyficzne trudności w osiągnięciu umiejętności poprawnego pisania, któ-

re powinno być bezbłędne, zgodne z ogółem określonych zasad pisowni, interpunkcji i pod-
staw gramatyki, a nie jest, gdyż zakłócają je charakterystyczne błędy zniekształcające obraz,
brzmienie i znaczenie: literowe, ortograficzne, interpunkcyjne, deformujące strukturę izolowa-
nych wyrazów, zdań i sekwencji tekstu.

Dysgrafia to specyficzne trudności w osiągnięciu poprawnego poziomu graficznego pisma,

które powinno być czytelne i estetyczne, a nie jest, gdyż zarówno elementy liter jak i/lub
litery w wyrazach są niekształtne, nieproporcjonalne, niejednolicie położone w stosunku do
liniatury, niespójne, a także niejednokrotnie umieszczone w niewłaściwej liniaturze, zdarza się
zagubienie liniatury zapisu.

Dezorganizacja wypowiedzi ustnych i pisemnych to specyficzny rodzaj trudności w kompeten-

tnej komunikacji językowej, którą to komunikację powinna cechować umiejętność wyrażania
własnych myśli w rzeczowej, zwięzłej, logicznie uporządkowanej formie za pomocą adekwat-
nego słownictwa, a tak nie jest, gdyż wypowiedzi charakteryzuje stereotypowość używanych
słów, sformułowań i konstrukcji gramatycznych, chaotyczność zamiast logicznego struktura-
lizowania, trudność w swobodnym posługiwaniu się pojęciami, posiadaną wiedzą, w wyrażaniu
poglądów, sądów, uczuć (jastrząb, Baczała 2011).

definicje o treści ogólnej wymagają pogłębienia, a także powiązania ze

zmieniającymi się osiągnięciami badań naukowych. Pojawiają się kolejne
definicje dysleksji z roku 1994 i 2003 prezentowane w publikacjach między
innymi przez M. Bogdanowicz, co zobowiązuje diagnostę do nieustannego
weryfikowania posiadanej wiedzy, ale i pozwala mu na dokonywanie wy-
borów tego, co w jego przekonaniu jest odpowiednie.

dysponując odpowiednim aparatem pojęciowym, diagnosta tworzy koncepcję i procedurę diagnozy.
Zakresdiagnozypedagogicznejma wieloaspektowy charakter i uwzględnia:

poznanie i ocenę warunków życia i rozwoju w rodzinie wychowanka, tj. sytuacji socjalnej,
opiekuńczej, wychowawczej, w tym wzorców zachowań, obowiązujących norm społecznych,
moralnych i kulturowych,

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

poznanie wychowanka przez analizę historii życia i rozwoju, rozpoznanie różnego rodzaju
potrzeb, możliwości i przeszkód oraz problemów wpływających znacząco na przebieg jego
rozwoju i kariery szkolnej,
poznanie stosunków społecznych panujących w środowisku szkolnym w celu oceny ich
wpływu na społeczne przystosowanie ucznia,
poznanie i ocenę środowiska pozaszkolnego, w którym uczeń przebywa i z którego czerpie
określone wzorce własnych zachowań.

Analizadiagnostyczna zebranych danych pozwala rozpoznać i zweryfikować konkretne zjawisko
na  podstawie  przyjętych  definicji  oraz  dokonać  porównania  procesów  przemian  w  aspekcie
pozytywnym i negatywnym w odniesieniu do przeszłości i oczekiwań.
Wnioskowanie diagnostyczne wiąże  się  z  odpowiedzialnością  za  skutki  i  dlatego  wymaga  od
diagnosty ostrożności w interpretacji wyników badań, a szczególnie unikania stwierdzeń pewnych
i statycznych, oraz powstrzymywania się przed dalekosiężnym prognozowaniem i przesądzaniem
o losach ucznia.
wynik  wnioskowania  diagnostycznego  powinien  uwzględnić  związki  przyczynowo-skutkowe
między czynnikami determinującymi powodzenie i niepowodzenie oraz przystosowanie szkolne
ucznia,  wtedy  będzie  stanowił  rzetelną  podstawę  do  projektowania  i  organizowania  wszelkich
procesów  pedagogicznych  na  poziomie  dostosowanym  do  potrzeb  i  możliwości  ucznia  oraz
dotychczasowych jego osiągnięć lub ich braku.

Rzetelnośćdiagnozy pedagogicznej wymaga:

interdyscyplinarnej wiedzy i doświadczenia praktycznego,
umiejętności operatywnego, refleksyjnego rozumowania i przewidywania następstw
bliższych i dalszych, często w ujęciu alternatywnym,
umiejętności podejmowania decyzji, czyli dokonywania wyboru najkorzystniejszej propozycji
z wielu możliwych.

Postępowaniediagnostycznejest kilkufazowe i wielospecjalistyczne, a uwzględnia:

sprecyzowanie problemu jako zadania wymagającego skutecznych rozwiązań,
wysunięcie hipotez jako założeń leżących u podstaw rozpoznania problemu,
przygotowanie adekwatnych metod, technik i narzędzi diagnostycznych, przeciwstawnych
intuicji i powszechnej opinii (unormowanych – standaryzowanych, a także nieformalnych,
skonstruowanych przez diagnostę na użytek własny),
opracowanie planu postępowania badawczego – wybór metod i technik oraz kolejności ich
stosowania w odniesieniu do przyjętych hipotez diagnostycznych,
diagnozowanie specjalistyczne, etapowe, pozwalające sformułować diagnozę syntetyczną,
zgodną z wynikami badań i istniejącą wiedzą merytoryczną w danej sprawie,
wydanie opinii postdiagnostycznej wraz ze wskazaniem dróg postępowania pedagogicznego,
zmierzających do rozwiązania problemu,
sprawdzanie doraźne, okresowe i końcowe efektów podjętych działań (monitorowanie),

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

zestawienie i opracowanie wszystkich uzyskanych wyników w ujęciu porównawczym i różni-
cowym, a także finalnym i prognostycznym wobec dalszych losów i kariery szkolnej ucznia.

diagnoza pedagogiczna powinna towarzyszyć całemu procesowi dydak-

tyczno-wychowawczemu, łącząc się z wszelkimi innymi formami i aspek-
tami diagnozy interdyscyplinarnej, nieodzownej przy rozwiązywaniu róż-
nych problemów dotyczących ucznia i sytuacji, w których się ujawniają.
egzemplifikację wielostronnej diagnozy psychopedagogicznej przedstawia
schemat graficzny:

Model optymalnego postępowania diagnostycznego

Techniki diagnostyki pedagogicznej

diagnoza pedagogiczna uwzględnia szereg technik diagnostycznych, które powinny znaleźć się
w warsztacie diagnostycznym specjalisty terapii pedagogicznej osób ze specyficznymi trudnościami
w uczeniu się. refleksyjny diagnosta powinien posługiwać się wybranymi technikami diagnozy
pedagogicznej, którymi są przede wszystkim: bezpośrednie obserwacje uczniów, rozmowy z nimi,

diagnozowanie wielofazowe i wieloPŁaszczyznowe

diagnoza typologiczna

diagnoza genetyczna

fazy i znaczenia

diagnoza prognostyczna,

różnicowa, weryfikacyjna

naUczyciele w szKole:
– obserwują ucznia,
– otaczają specjalną opieką,
– udzielają pomocy,
– analizują wytwory,
– diagnozują trudności,
– charakteryzują je opisowo,
– zbierają ważne informacje,
– oceniają efekty swojego

działania i wnioskują o

dalszych rozwiązaniach,

– zalecają specjalistyczne

konsultacje i interwencje,

szukając nowych rozwią-

zań.

sPecjaliŚci diagnozy:
– klasyfikują symptomy:

rodzaj, stopień i zakres,

– ustalają źródła proble-

mu, złożoność podłoża,

– określają stadium,
– interpretują wpływ na

szkolne powodzenia i

niepowodzenia,

– udzielają porad, zale-

cając działania profi-

laktyczne, korektywne,

stymulujące, usprawnia-

jące,

– udzielają pomocy psy-

chopedagogicznej.

sPecjaliŚci teraPii:

– tworzą projekt programu,
– planują jego realizację,
– wdrażają do praktyki,
– oceniają efekty,
– prognozują o dalszych

losach ucznia w aspekcie

pozytywnym i negatyw-

nym,

– weryfikują i reformują

działania naprawcze,

– projektują profilaktykę,

chroniąc przed powrotem

problemu, bądź wzmacnia-

ją uzyskany efekt.

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

analizy ich wytworów, sprawdziany i testy, charakterystyki i interpretacje zachowań w określonych
kontekstach sytuacyjnych, nauczanie diagnozujące, wywiady anamnestyczne, środowiskowe,
ocena na podstawie pierwszego wrażenia, proste techniki projekcyjne, techniki socjometryczne,
analiza dokumentów (jastrząb 1995, 2003).

obserwacja i analiza konkretnych zdarzeń

obserwacja i analiza konkretnych faktów sprzyjają zrozumieniu właściwych i niewłaściwych

zachowań uczniów. różnicujące i zarazem wartościujące ich porównywanie pozwala uchwycić
cechy  względnie  stałe  oraz  te,  które  pod  wpływem  określonych  sytuacji  ulegają  zmianom.
Umożliwia  to  przewidywanie  zachowań  uwarunkowanych  znanymi  już  przyczynami,  a  tym
samym  ułatwia  zapobieganie  im  przez  hamowanie  wpływu  konkretnych  czynników  na
reakcje  ucznia.  obserwacja  jest  spostrzeganiem  zamierzonym,  planowym  i  selektywnym,
wymagającym  aktywnej  postawy  umysłu,  chociaż  obserwator  nie  ingeruje  w  przebieg
obserwowanego zjawiska. efektywne jej stosowanie podczas dogłębnego poznawania ucznia
wymaga  przejrzyście  opracowanej  procedury,  czyli  ustalenia  celu  i  kategorii  podlegających
obserwacji  oraz  ich  wskaźników,  w  celu  zachowania  kolejności  i  niezbędnej  częstotliwości
spostrzeżeń  w  wyznaczonym  czasie.  czynna  postawa  obserwatora  przejawia  się  w  tym,  że
patrzy na określone zjawiska z punktu widzenia przyjętych hipotez i koncepcji teoretycznych,
posługując się odpowiednim systemem pojęć i założeń ogólnych. Koncentruje się on na faktach
szczególnie ważnych, kategoryzuje je i selekcjonuje w swoisty sposób, pomijając drugorzędne
(skorny 1968).

charakterystyki i opinie

charakterystyka to opracowanie i podsumowanie całokształtu zebranych materiałów

pozwalające  określić  osobowość  ucznia  w  aspekcie  struktury,  genezy  oraz  funkcji
przystosowawczych.  Pożądane  jest,  aby  charakterystykę  ogólną,  opisową  sporządzić
kilkakrotnie  w  okresie  trwania  edukacji  ucznia,  w  tym  podczas  udzielania  mu  pomocy
psychologiczno-pedagogicznej.  charakterystyki  sporządzone  w  odstępach  czasu  zarysowują
obraz  rozwoju  wynikający  z  porównania  materiału  opisowego  i  analitycznego.  dobrze
opracowana  charakterystyka  umożliwia:  diagnozę  aktualnego  stanu,  prognozę  przyszłych
zachowań wobec trwałości pewnych cech, lepszą organizację procesu wychowania i utrzymanie
jego ciągłości, unikanie błędów wynikających z braku znajomości indywidualnych cech ucznia,
trafną analizę wyników, podjęcie specjalistycznych badań pedagogicznych, psychologicznych,
medycznych  i  innych,  podjęcie  właściwych  decyzji  o  kierowaniu  karierą  szkolną,  wyborze
formy  i  sposobów  kształcenia  interwencyjnego  i  profilaktycznego,  dostosowaniu  form
zajęć  pozalekcyjnych,  adekwatnych  sposobach  rozwiązywania  problemów  wychowawczych,
podsumowaniu etapów rozwoju, pracy dydaktycznej, wychowawczej, terapeutycznej, leczeniu
medycznym czy interwencji kryzysowej.

rozmowa i wywiad

rozmowa i wywiad należą do technik, które umożliwiają poznanie mechanizmów regulujących

relacje badanego z otoczeniem. Poznawanie dokonuje się w warunkach naturalnych za
pośrednictwem rozmowy badanego z badającym. Rozmowa odbywa się z osobą poznawaną.
Wywiad przeprowadza się z kimś z otoczenia osoby poznawanej, kto może podać ważne dla
badającego wiadomości.

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

rozmowę i wywiad zalicza się do metod klinicznych, uzupełniają one obserwacje zachowań

badanej osoby, stwarzają szansę poznania życia w całości lub w wybranych okresach, poznania
celów i zadań życiowych, sposobów ich rozwiązywania oraz różnorodnych uwarunkowań
wpływających na tok zdarzeń.

stosując rozmowę i wywiad w postępowaniu diagnostycznym należy respektować reguły:

spotkanie powinno odbywać się „twarzą w twarz”, osoby muszą dobrze się widzieć, słyszeć
oraz rozumieć język, którym się posługują,
naturalność kontaktu emocjonalnego i intelektualnego między osobą badaną i diagnostą ma
ułatwiać swobodę zachowania się i szczerość wypowiedzi,
takt i kultura diagnosty pozwolą sterować przebiegiem wypowiedzi obu stron, aby stworzyć
warunki optymalne dla wartości uzyskiwanego materiału.

Proces rozmowy i wywiadu powinien uwzględniać:

pobudzenie rozmówcy do swobodnego wypowiadania się,
pobudzenie rozmówcy do ujawnienia postaw i motywów swojego postępowania,
wychwytywanie charakterystycznych reakcji, zarówno przemilczeń, jak i usilnie poruszanej
tematyki, poznawanie stanów nastroju i samopoczucia, toku myślenia

(gerstman 1985, stierlin, rücker-emboden, wetztel, wirschind 1999).

analiza wytworów

analiza  wytworów  uczniowskich  prowadzi  do  wielostronnego  poznania  nie  tylko  aktualnych,
ale  i  potencjalnych  możliwości  ucznia.  wnikając  w  wartość  różnorodnych  i  różnorodnie
zaprezentowanych wytworów, diagnosta może wyrobić sobie szereg sądów o każdym ze swoich
wychowanków  i  zrozumieć  ich  szczególne  problemy.  dobra  analiza  wytworów  to  szukanie
odpowiedzi na pytania diagnozujące potrzeby i możliwości ucznia:

jakie są możliwości samodzielnego wykonania stawianych zadań, kiedy, w czym i jak należy
ucznia wspomóc?
jaka  jest  zdolność  operatywnego  władania  wiedzą  i  umiejętnościami,  w  jakim  momencie
konieczne jest wsparcie?
jakie  typy  bodźców  nagradzających,  oceniających,  kontrolnych  oraz  korektywnych  można
zaliczyć  do  bodźców  najkorzystniejszego  wpływu  i  zastosować  je  w  oddziaływaniach
wychowawczych?
jaki  jest  stosunek  ucznia  do  obowiązków  nakładanych  przez  szkołę,  jednakowy  czy
zróżnicowany, kiedy, czym i w jakim stopniu?
jakie są przyczyny powstawania trudności, błędów i niepowodzeń, czy można im zapobiec,
kiedy i jak?
jakie  są  motywy  postępowania  ucznia  w  różnych  momentach  procesu  dydaktyczno-
wychowawczego,  jakie  prezentuje  postawy,  przeżycia,  jakie  ujawnia  zainteresowania,
uzdolnienia, czy i jakie występują utrudnienia?

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

jak przebiega rozwój czynności werbalnych i praktycznych, czy jedne i drugie rozwijają się
jednakowo czy różnie, czy warunkują poziomem swojego rozwoju sposób funkcjonowania
dziecka?

testy i sprawdziany nauczycielskie

według pospolitego, aczkolwiek niezbyt ścisłego określenia, przez test rozumie się wszelką próbę,
która pozwala uzyskać określone informacje o badanej jednostce. jednak nie każdy sprawdzian
jest testem nauczycielskim (zaczyński 1968). test to specjalna próba, identyczna dla wszystkich
badanych,  wprowadzana  intencjonalnie  w  ściśle  kontrolowanych  warunkach  i  umożliwiająca
obiektywny  i  dokładny  pomiar  badanej  cechy,  procesu  psychicznego  lub  jego  zewnętrznych
rezultatów. testy pedagogiczne, zwane też nauczycielskimi, jako sprawdziany wiadomości służą
do mierzenia wiedzy uczniów. Pozwalają ustalić stopień postępów albo opóźnień w nauce szkolnej
przez  wykazanie  rozbieżności  między  tym,  co  uczeń  wie  i  potrafi,  a  tym,  co  powinien  umieć
w  świetle  wymagań  obowiązującej  podstawy  programowej.  testy  umiejętności  podstawowych
są  stosowane  do  celów  diagnostycznych,  między  innymi  przy  określaniu  poziomu  umiejętności
czytania,  pisania  i  liczenia,  które  zaliczane  są  do  ponadprzedmiotowych  technik  szkolnych
umożliwiających proces samodzielnej nauki.

nauczanie diagnozujące

nauczanie diagnozujące stanowi swojego rodzaju eksperyment pedagogiczny, prowadzony w ce-
lach  diagnostycznych,  których  zadania  szczegółowe  odkrywają  sposób  działalności  umysłowej
ucznia na określonym materiale, przebieg procesu uczenia się pod wpływem nauczania, trafność
i skuteczność metod prowadzących do rozwiązywania zadań o zróżnicowanym stopniu trudności
z uwagi na szereg uwarunkowań. analiza realnej aktywności uczniów stanowi najlepszy sposób
odkrywania  możliwości,  ograniczeń  i  specjalnych  potrzeb  edukacyjnych,  rozwojowych  i  wycho-
wawczych badanego.
skuteczność  nauczania  diagnozującego  zależy  od  zagwarantowania  i  spełnienia  nieodzownych
warunków oraz od umiejętności refleksyjnego i modyfikującego postępowania diagnosty, który:

zna wstępną charakterystykę dziecka, opracowaną na podstawie istotnych informacji,
jasno sformułował pytania,
obserwuje wnikliwie proces uczenia się dziecka oraz czynności poznawcze zaangażowane
w jego przebieg,
dobiera adekwatnie materiał i metody nauczania, sterując czasem trwania danej próby,
wnioskuje natychmiast o tym, jak uczeń reaguje na jego zachowania, by wykorzystać to przy
modelowaniu kolejnych sytuacji skutecznego oddziaływania,
ocenia warunki sprzyjające efektywności uczenia się dziecka oraz rodzaje wzmocnień, na
które jest szczególnie podatne, oporne czy obojętne.

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

wyniki nauczania diagnozującego dobrze podsumowane, zanalizowane

i zinterpretowane, dostarczają cennych informacji i dowodów uzyskanych
bezpośrednio. na ich podstawie znacznie łatwiej dobierać działania peda-
gogiczne i konstruować programy pomocy psychopedagogicznej (tyszkowa
1981).

ocena na podstawie pierwszegowrażenia

ocena na podstawie pierwszego wrażenia należy do często stosowanych sposobów poznawania
dziecka i wyrażania stosunku wobec niego. diagnosta musi być świadomy, iż w chwili pierwszego
zetknięcia się z nowym uczniem doznaje rozmaitych wrażeń, nie zawsze w pełni uświadomionych,
pod  wpływem  których  wyrabia  sobie  pewien  osąd.  trafność  tego  osądu  zależy  od  jego
dotychczasowych doświadczeń w poznawaniu dzieci, od sytuacji, w jakiej były poznawane, oraz
od osobistego nastawienia wobec tej nowej sytuacji i także nieznanej dotąd osoby. Musi też być
świadomy  tego,  że  pod  wpływem  dłuższego  poznawania  ucznia  pierwsze  wrażenia  weryfikują
się, to znaczy umacniają i pogłębiają odczucia trafne, korygują błędne, modyfikując jego stosunek
i  postępowanie  wobec  badanej  osoby.  Pogłębiona  i  dopełniona  wiedza  umożliwia  skuteczną
i szybką interwencję (nowacki 1977).

techniki socjometryczne

socjometria jest zespołem czynności werbalnych i manipulacyjnych mających na celu poznanie
uwarunkowań,  istoty  i  przemian  nieformalnych  związków  międzyosobowych  w  grupach
rówieśniczych.  w  pracy  wychowawczo-terapeutycznej  metodami  socjometrycznymi  bada  się
jednocześnie  zespół  uczniów  tak,  aby  uzyskane  wyniki  były  źródłem  informacji  o  różnych
charakterystycznych dla nich stanach, oraz by służyły jako źródło informacji o miejscu i pozycji
poszczególnych osób w strukturze całego zespołu. Przykładem dość powszechnie znanym jest
technika Moreno „zgadnij, kto?” (Pilch 1995, janowski 1975).

analiza dokumentów

w badaniach pedagogicznych wykorzystuje się dokumenty zastane i intencjonalnie tworzone. ich
wartość polega na tym, że są źródłem wiarogodnych informacji o ludziach, przedmiotach i zda-
rzeniach. ich analiza odnosi się do zarejestrowanych faktów. Podział dokumentów uwzględnia ich
formy pisane: protokoły, sprawozdania, plany, programy, opinie, świadectwa, orzeczenia specja-
listyczne, notatki służbowe, dzienniki, arkusze ocen, wyniki specjalistycznych pomiarów, opisy
zdarzeń, korespondencje i inne; dokumenty cyfrowe oparte na danych liczbowych; dokumenty
obrazowo-dźwiękowe zawierające materiał faktograficzny.

Moduł 3

Diagnoza i pomiar pedagogiczny w pracy specjalisty terapii pedagogicznej

techniki projekcyjne

techniki projekcyjne służą badaniu postaw pod wpływem działania czynnika celowo
zorganizowanego, który staje się bodźcem nabierającym indywidualnego znaczenia, wywołującym
określone reakcje i postawy emocjonalne. stosowane są techniki werbalne i obrazkowe. techniki
werbalne polegają na kojarzeniu słów, kończeniu zdań, udzielaniu odpowiedzi na specjalne pytania,
sporządzaniu autoopisu. techniki obrazkowe polegają na opisywaniu treści podsuniętych ilustracji
lub wykonanych osobiście obrazków, na interpretacji przedstawionych scen, ich przyczyn czy
konsekwencji. Przykładem są historyjki obrazkowe, ilustracje, własne wytwory, scenki dramowe,
literatura piękna, bajki terapeutyczne (Brzeziński 1984, Pilch 1995).

wielostronne poznanie dziecka z trudnościami umożliwi zaplanowanie dla

niego optymalnej pomocy. odkrywanie mocnych i słabych stron ucznia
wiąże się z twórczym poszukiwaniem nowych sposobów postępowania pe-
dagogicznego, którego celem jest podniesienie efektywności kształcenia.

1. Które z opisanych wyżej technik znasz dobrze i stosujesz w codziennej praktyce, a których nie

stosujesz i dlaczego? czego wymagałoby ich wprowadzenie?

2. oceń swoją intuicję – na ile ocena na podstawie pierwszego wrażenia sprawdza się podczas pracy

z uczniem, czy często musisz ją weryfikować? Łatwo czy z trudem przychodzi ci wprowadzenie
korekty swojej pierwszej oceny?

PRZEMYŚL