Andrea.Erkert.Dzieci.potrzebuja.ciszy

NDREA

RKERT

Dzieci potrzebuj

ciszy

Zabawy relaksacyjne

na wiosn

, lato, jesie

i zim

JEDNCSC

KIELCE 1999

Tytuł oryginału: Kinder brauchen Stille

Hntspannungsspiele tur Iriihling, Sommer, Hcrbst und Winter

Przekład z języka niemieckiego
Ryszard Zajączkowski

Redakcja i korekta ksiąŜki
Ewa Bojara

Redakcja techniczna
Józef Bąkowski

ISBN 83-7224-030-2

Wydawnictwo „Jedność"

25-013 Kielce, ul. Jana Pawła II nr 4

tel. (0-41) 368-11-10

www.jednosc.com.pl

e-mail: iedakcjafrtjednosc.com.pl

Drodzy Czytelnicy!

W ostatnich latach zmieniła si

sytuacja w wyposa

eniu przed-

szkoli i szkół. Wielu wychowawców narzeka na coraz wi

ksze grupy

i klasy; wzrastaj

ca liczba dzieci powoduje niedostosowania, a na-

wet patologiczne zachowania. Te pierwsze pojawiaj

bardzo cz

sto w dziedzinie społecznej. Nale

Ŝą

do nich agresja, nerwowo

ść

, trud-

ci w kontaktach, brak koncentracji.

Niepo

Ŝą

dane zjawiska w stosunkach społecznych kształtuj

sto ju

w przedszkolu, ale przewa

nie dopiero w okresie szkolnym

dostrzegane przez rodziców jako trudno

ci w osi

ganiu pozytyw-

nych wyników w nauce i w innych dziedzinach. Problem ten mo

przejawia

wcze

nie tak

e w sferze fizycznej, na przykład jako za-

katarzenie, zaburzenia w przyjmowaniu pokarmów, zaburzenia mowy
lub snu, albo jako choroby oskrzeli prowadz

ce do astmy.

W prewencji zdrowotnej wychowawcy potrzebuj

szczególnej po-

mocy, aby zapobiec niestosownym zachowaniom. Tak

pomoc

mog

wiczenia relaksacyjne towarzysz

ce porom roku, ponie-

w stanie wspomaga

dzieci, aby odnalazły wła

ciw

równo-

wag

dzy aktywno

a cisz

/odpr

ęŜ

eniem. Równowaga ta

sprzyja zdecydowanie kształtowaniu si

człowieka o harmonijnej

osobowo

ci, dla którego niezwykła sytuacja lub stres nie s

powo-

dem do „wychodzenia ze skóry" lub „utraty panowania nad sob

lecz który potrafi si

opanowa

, a stawiane przed nim wymagania roz-

zywa

spokojnie, ufaj

c we własne siły. Aby osi

ąć

tak

rów-

nowag

, dzieci potrzebuj

specjalnie wydzielonego pomieszczenia,

gdzie b

mogły za

ywa

ciszy i spokoju. Dziecko musi mie

liwo

ci wsłuchania i zagł

bienia si

w siebie, lepszego poznania sie-

bie i refleksji nad tym co prze

yte. Doro

li, którzy towarzysz

dzie-

ciom, powinni zawsze umo

liwia

im tego rodzaju do

wiadczenia.

Jednocze

nie w ten sposób przeciwstawiaj

oni szeroko roz-

powszechnionej presji sukcesu. Poddawane s

jej j u

najmłodsze

dzieci i nie ogranicza si

ona tylko do dobrych ocen w szkole, ale

obejmuje te

czas wolny: zaj

cia plastyczne, muzyczne i sportowe.

Wychowawczynie szukaj

sto

wicze

relaksacyjnych, których

celem jest uspokojenie rozkrzyczanej grupy dzieci. Je

li wi

c prze-

ycie ciszy ma wzmocni

koncentracj

i wytrzymało

ść

, to - moim zda-

niem - celem ka

dego relaksu jest, aby dzieci same odkryty swoje

zdolno

ci. Wiele z nich mo

e to zrobi

bez

adnej pomocy, innym za

przychodzi to z trudem. I wła

nie im potrzebne jest wsparcie w dro-

dze do samych siebie.

Moim zamiarem jest zach

cenie dorosłych, aby zyskali wi

ksz

pewno

ść

przy wprowadzaniu

wicze

relaksacyjnych z dzie

i w ci

gu całego roku mogli si

do łatwych w realizacji pomysłów.

W ksi

ąŜ

ce tej zostały zebrane twórcze

wiczenia relaksacyjne obej-

muj

ce cały rok. Prowadz

c zaj

cia jako wychowawczyni przedszkol-

na, mogłam wszystkie te

wiczenia dokładnie wypróbowa

w pracy

z dzie

mi.

W krótkiej cz

ęś

ci teoretycznej przedstawiam w zarysie znaczenie

wiadomego prze

ycia pór roku przez dzieci. Ponadto wskazuj

ramowe warunki

wicze

wyciszaj

cych i relaksacyjnych oraz ich

ró

ne metody.

Druga, obszerna cz

ęść

pracy zawiera 100

wicze

relaksacyjnych

zwi

zanych z porami roku. W odniesieniu do ka

dej z nich przedsta-

wiam te

cał

jednostk

relaksacyjn

, która zawiera fazy ruchu i wy-

ciszenia. Modele te mog

przej

te i jednocze

nie słu

jako

przykładowe jednostki relaksacyjne.

Wykorzystuj

c podane propozycje w pracy pedagogicznej nie

na jednak zapomina

o jednym:

wiczenia relaksacyjne w ci

gu całego roku powinny sprawia

zadowolenie dzieciom i dorosłym.

Andrea Erkert

Podstawy teoretyczne

Cztery pory roku

Wiosna, lato, jesie

i zima to cztery etapy przyrodnicze w ci

roku. Ich nazwy wskazuj

na istotne zjawiska w naturze oraz prze-

mienne stawanie si

i przemijanie.

Wiosna

Wiosn

jeste

wiadkami budzenia si

przyrody do

ycia. Robi

coraz cieplej, a dni staj

dłu

sze. Ptaki w

drowne wracaj

południa. Na skraju dróg i na ł

ce mo

emy odkry

ró

nobarwne

bogactwo kwitn

cych ro

lin. Dzieci, opatulone jeszcze w ciepłe ubra-

nia, mog

coraz dłu

ej przebywa

na powietrzu. Tak

e doro

li staj

aktywniejsi i bardziej przedsi

biorczy. Wiele rodzin zabiera si

wiosennych porz

dków, a podczas weekendu wszyscy wybieraj

tnie na spacer lub przeja

rowerow

. W lesie lub na ł

na zauwa

zwierz

ta, które obudziły si

z zimowego snu, i za-

obserwowa

pracuj

ce mrówki. Ludzie, którzy s

szczególnie skłon-

ni do depresji, na wiosn

odczuwaj

znowu rado

ść

i odzyskuj

pozy-

tywne nastawienie do

ycia. Min

ła j u

ciemna, przytłaczaj

ca pora

roku i dlatego wielu ludziom jest łatwiej rozpromieni

i zrzuci

z serca ró

ne ci

ęŜ

ary. Na wiosn

tujemy równie

Wielkanoc.

Piskl

ta, zaj

ce, baranki, kurczaki, kaczki, kwiaty i pisanki s

typo-

wymi symbolami zwi

zanymi z Wielkanoc

i wiosn

. Zgodnie ze star

tradycj

, stół wielkanocny jest obficie zastawiony, a doro

li ukrywa-

wielkanocne jajka i słodycze, z wielk

rado

i zapałem wyszu-

kiwane przez dzieci.

Lalo

Latem mo

emy za

ywa

pieli słonecznych i cieszy

z łagod-

nego wiatru. Podczas wakacji mo

na oddawa

ulubionym zaj

ciom i uprawia

sport. Letnie temperatury zach

caj

do wyjazdów

piknikowych oraz do k

pieli w morzu lub na pływalni. Dzieci mog

szale

na ł

ce lub godzinami grzeba

w piasku. Podczas space-

rów mo

na odkry

i zaobserwowa

lin y i zwierz

ta z najbli

szej

okolicy. Długie, ciepłe le tn ie wieczory pozwalaj

spotyka

wie

ym powietrzu. Kusi wtedy szczególnie atmosfera ulicznych

kawiarni, lodziarni i ogrodowych restauracji otwartych do pó

w nocy. Jest to te

okazja by wspólnie z rodzin

lub przyjaciółmi po-

siedzie

we własnym ogrodzie lub na balkonie i w ten sposób odzy-

ska

utracon

zim

energi

Podczas letniego urlopu nad morzem mo

emy zaobserwowa

od-

pływy i przypływy i uwra

liwi

tym samym na ruch wody w przy-

rodzie.

Jesie

Jesie

przynosi, przez wielu zupełnie niezauwa

ane, plony i ostat-

nie pi

kne słoneczne dni, które coraz bardziej ust

puj

dniom desz-

czowym, a nawet wichurom.

Wiatr zdmuchuje kolorowe li

cie z drzew i zach

ca dzieci do pusz-

czania latawców. O tej porze roku obchodzimy do

ynki i dzie

Marcina.

Wiele zwierz

t przygotowuje si

do zimowego snu i gromadzi zi-

mowe zapasy. Wła

nie jesieni

emy poczyni

interesuj

ce obser-

wacje przyrody. Deszcze, mgły i burze robi

na dzieciach szczególne

wra

enie. Skakanie do kału

w obuwiu gumowym i w przeciwdesz-

czowym ubraniu sprawia maluchom wiele rado

ci. Przypatruj

one te

pilnie d

ownicom i innym malutkim stworzeniom. Jedno-

cze

nie wiele dzieci z powodu złej pogody dłu

ej przebywa w domu

i wtedy wła

nie od

ywaj

prawie zapomniane zabawy.

Zima

Zim

dni s

krótkie i j u

o pi

tej po południu jest ciemno. Do-

brze ogrzany pokój sprzyja teraz przyjemnemu wspólnemu przeby-
waniu. Otaczaj

ca nas przyroda jest w stanie spoczynku. Wiele

zwierz

t zapada w sen zimowy, a gał

zie drzew bezpłodnie wzno-

w niebo.

Dzieci z ut

sknieniem czekaj

na pierwszy

nieg, ale do

ść

sto

pada tylko deszcz ze

niegiem, co bynajmniej nie zach

ca do wycho-

dzenia na dwór. Gdy wreszcie spadnie

nieg, dzieci ch

tnie obrzuca-

nie

kami. Lepi

bałwana i je

Ŝą

na ły

wach. Czas w domu

na wykorzysta

na czytanie dzieciom ró

nych historii lub ogl

danie z nimi kolorowo ilustrowanych ksi

ąŜ

ek. Gor

ca fili

anka cze-

kolady i zapalona

wieca stwarzaj

mił

, przyjazn

atmosfer

Dzieci ciesz

z prezentów otrzymywanych na Mikołaja i pod

choink

W okresie adwentu i Bo

ego Narodzenia w wielu rodzinach pie-

cze si

ciasta i przygotowuje prezenty. Niejeden sklep n

ci nasze pod-

niebienie zapachem

tecznych wypieków. Równie

wiec za-

powiada zbli

ce si

ta.

Wraz z nastaniem Nowego Roku podejmuje si

dobre postanowie-

nia.

Uwa

nie obserwuj

c i badaj

c przyrod

bardziej

wiadomie prze-

ywamy dokonuj

ce si

w ci

gu roku zmiany. Wewn

trzn

równowa-

emy osi

ąć

tylko wtedy, je

li nie damy si

ponie

ść

naporo-

wi czasu. Człowiek sam jest cz

ęś

natury i jej corocznego rytmu.

Obserwowane zmiany pór roku oddziałuj

na wewn

trzne samopo-

czucie wielu ludzi.

Z ka

por

roku zwi

zane s

powracaj

ce wci

ąŜ

wydarze-

nia i

ta, a sam człowiek „rytmizuje" cały rok, odpowiednio do

zmian zachodz

cych w przyrodzie. Wiosna, lato, jesie

i zima mog

wska

nikiem „wewn

trznego" rytmu.

Z dzie

mi przez rok

Młodszym dzieciom jest jeszcze trudno zrozumie

, jakie znacze-

nie maj

pory roku dla ich

ycia. Dzieci nie prze

ywaj

wiadomie

praw natury. Pierwsze podstawowe do

wiadczenia czterech pór roku

i zwi

zanych z nimi zmian w przyrodzie odbieraj

wszystkimi zmy-

słami. Obserwuj

i odkrywaj

z zaciekawieniem, co dzieje na ze-

trz i nie potrafi

jeszcze, jak doro

li,

wiadomie umie

w okre

lonej porze roku. Zjawiska zachodz

ce w naturze mo

uzmysłowi

dzieciom przez

wiczenia relaksacyjne przeprowadzane

w przedszkolu, w domu rodzinnym lub w szkole.

wiczenia te mog

pomóc dzieciom

wiadomie obserwowa

zmiany dokonuj

ce si

w przyrodzie. Dzieci prze

ywaj

cztery pory roku w grupie lub w kla-

sie i w trakcie zabawy mog

dowiedzie

o prawidłowo

ciach wy-

puj

cych w naturze. Ucz

c znajomo

ci czterech pór roku przeka-

zuje si

jednocze

nie wa

prawd

yciu: wszystko ma swój

czas
i ka

dy mo

e by

pewien,

e po „ciemnych dniach" zimy pojawi si

znowu sło

ce i b

dzie si

na cieszy

z nadej

cia lata.

Wiele dzieci ma dzi

coraz rzadziej okazj

, aby intensywnie prze-

ywa

cztery pory roku. Bezpo

rednie do

wiadczenie natury jest

sto utrudnione przez ruch uliczny, zwarte osiedla mieszkaniowe

nie posiadaj

ce w pobli

u lasów i ł

k, przez ogl

danie telewizji i ab-

sorbuj

ce zabawki. Aby dzieci zrozumiały znaczenie wiosny, lata,

jesieni i zimy, musz

ich cało

ciowo do

wiadczy

. Dopiero wtedy, gdy

same poczuj

ęś

natury i jej corocznych zmian, mog

doj

ść

do przekonania,

e nale

y j

chroni

i piel

gnowa

. W cało

ciowych

wiadczeniach nie wystarczy tylko głowa, ale potrzebne jest całe

ciało. Dopiero wskutek bezpo

rednich do

wiadcze

, przez słuchanie,

dotykanie, ogl

danie, smakowanie i w

chanie, dzieci mog

zrozu-

mie

odwieczne prawo stawania si

i przemijania.

wiczenia relaksacyjne, zamkni

te w corocznym cyklu, umo

li-

wiaj

bezstresowe i cało

ciowe uczenie si

. Poniewa

wielu dzieciom

ucz

szczaj

cym do przedszkoli i szkół brak dzi

spokoju i opanowa-

nia, wychowawczynie s

zobowi

zane, aby stale dba

o wprowadza-

nie momentów ciszy, spokoju i odpr

ęŜ

enia. Nie powinno to by

tylko

le okre

lonych godzinach, aby nie było szkodliwe, lecz

eby

stanowiło naturaln

ęść

dnia w szkole lub w przedszkolu. Rytm

wyznaczony przez pory roku wyj

tkowo dobrze nadaje si

do podziału

roku w szkole lub w przedszkolu. W ten sposób dzieci, obserwuj

całoroczne zmiany w przyrodzie, mog

swobodnie i coraz bardziej

wiadomie obserwowa

siebie i swoje otoczenie oraz gromadzi

siły

do czekaj

cych je zada

. Dzi

wiczeniom na wyciszenie, odpowia-

daj

cym rocznemu cyklowi, ich uwaga b

dzie odwrócona od „sztucz-

nego" zewn

trznego

wiata ku rzeczywisto

ci wewn

trznej. Dzi

temu wiele dzieci b

dzie si

mogło lepiej skoncentrowa

i całkowi-

cie po

jednej sprawie.

Relaks z muzyk

Muzyka mo

e wspomaga

relaks. Nadaj

do tego spokojne

i niezbyt skomplikowane fragmenty instrumentalne. (Wyj

tek stano-

specjalne kasety muzyczne z tekstami relaksacyjnymi dla dzie-

ci). Podczas czytania lub opowiadania fantastycznej podró

y w tle

e pobrzmiewa

muzyka instrumentalna, która wypetnia

wiado-

mie robione przerwy w opowiadaniu i wtedy wysuwa si

na pierw-

szy plan. Muzyka nadaje si

do odpr

ęŜ

enia szczególnie w pozycji le-

Ŝą

cej. Przed jej słuchaniem dzieci otrzymuj

jedynie wskazówk

maj

zamkn

ąć

oczy i wyobra

sobie co

knego. Fragmenty

muzyczne wybrane do tego rodzaju medytacji nie powinny by

zbyt

długie. Odpowiednie s

np. Marzenie Schumanna, Dla Elizy Beetho-

vena lub hiszpa

ski utwór gitarowy Romanza. Te krótkie fragmenty

nadaj

tak

e dia młodszych, nie wy

wiczonych dzieci, które maj

niewielk

zdolno

ść

uwagi i koncentracji.

Fragmenty muzyczne do za

cia i relaksu, które zostały przygo-

towane specjalnie dla dzieci, s

dost

pne w sprzeda

y na kasetach

lub płytach kompaktowych. Warto poleci

cho

by Dzieci

cy kraj

marze

Detleva Jóckera, Chod

ze mn

ródła Wolfganga Poeplau

i Ludgera Edelkóttera, Czas snu Edwina Evansa lub Symfoni

serca

Karunesha. Takie łatwe, pogodne utwory instrumentalne stanowi

tak

e doskonał

zach

do snu dla małych dzieci. Łagodna muzy-

ka, wpływaj

ca na dobre samopoczucie oraz odpr

ęŜ

enie ciała, ducha,

duszy umo

liwia pozbycie si

stresu oraz pomaga w zachowaniu rów-

nowagi i spokoju dzieciom (i dorosłym).

Dobra muzyka relaksacyjna cechuje si

tym,

e jej tempo, ok. 60

uderze

na minut

, jest dostosowane do pulsu w momencie odpo-

czynku. Przykładem mo

e by

muzyka medytacyjna Reiki Kamela.

Ten dłu

szy fragment jest przeznaczony przede wszystkim dla dzie-

ci, które s

wprawione w

wiczeniach relaksacyjnych.

W przypadku dzieci przedszkolnych nale

y zwróci

uwag

, aby

muzyczne odpr

ęŜ

enie nie trwało dłu

ej ni

ęć

- sze

ść

minut. Wy-

bór muzyki zale

y te

w du

ej mierze od osobistych upodoba

. Kto

nie lubi utworów klasycznych, mo

e korzysta

z muzyki medytacyj-

nej. W ka

dym razie wybrana muzyka powinna dawa

rado

ść

i stwa-

rza

cich

, przyjazn

atmosfer

wiczenia relaksacyjne w ci

gu roku

Celem

wicze

relaksacyjnych jest prze

ycie ciszy i wewn

trzne-

go ukojenia, nie za

uczenie bezruchu. Je

wiczenia te przez kilka

tygodni regularnie przeprowadza si

w grupie dzieci, mo

na stwier-

dzi

e bawi

one intensywniej i z wi

ksz

wytrwało

. Dzieci

mog

uczy

lepszej koncentracji i relaksacji. Poprawie ulegaj

ich

wzajemne stosunki, a u poszczególnych dzieci zostaje wzmocniona
wiara w siebie i wyostrzone spojrzenie na to, co istotne.

wiczeniami relaksacyjnymi, zorientowanymi na tematy doty-

ce pór roku, mo

na poł

czy

elementarne obserwacje dotycz

przyrody i najbli

szego otoczenia.

wiczenia relaksacyjne, w których

dokonuje si

refleksji, czym obdarowała nas natura, pomagaj

dzieciom obchodzi

z ni

uwa

nie i delikatnie. Zebrane owoce na-

tury mog

przechowywane w miejscu medytacji i zach

dzie-

ci. Szczególnie pi

knym zwyczajem s

„stoły pór roku", które

na spotka

w wielu niemieckich przedszkolach. W tym celu w wy-

branym miejscu stawia si

stót przykryty mi

kkim materiałem, na

przykład aksamitem lub jedwabiem. Przy wyborze materiału trzeba
te

zwróci

uwag

, aby jego kolor był odpowiedni do pory roku. Na

stole tym mo

na poło

zebrane w danej porze roku dary natury. Stół

ubogacaj

dodatkowo wazony z kwiatami i gał

zkami. Przez cały rok,

jako dekoracji, mo

na u

ywa

korzeni drzew i kamieni. Dekoru-

c i stale uzupełniaj

c „stół pór roku" oraz kład

c na nim interesu-

ce znaleziska dzieci, uwra

liwia si

je i uczy (w sposób zabawowy)

wiadomego rozpoznawania natury w zmieniaj

cych si

porach roku.

W ka

dym

wiczeniu relaksacyjnym, niezale

nie od tego czy jest

wiczenie wyciszaj

ce, czy fantazyjna podró

, omawia si

oraz in-

tensyfikuje bogate dzieci

ce prze

ycia. Odpr

ęŜ

enie fizyczne i wy-

ostrzenie jednego lub kilku organów zmysłów id

zawsze w parze.

W przypadku bardzo wielu

wicze

relaksacyjnych rozwija si

ponad-

to motoryka oraz fantazja i kreatywno

ść

. We wszystkich

wiczeniach

nast

puje odpr

ęŜ

enie mi

ęś

ni i wył

czenie my

lenia. Dziecko mo

w ten sposób uczy

mentalnego pokonywania stresów. Cz

sto

na przez to pozytywnie wpłyn

ąć

na lekkie zaburzenia snu, mowy,

apetytu i choroby skóry, które powstaj

z powodu nerwicy. Fizyczne

i duchowe

wiczenia relaksacyjne, dostosowane do sytuacji i wieku,

mog

prowadzi

u dzieci do wyra

nego zmniejszenia niedostosowa-

nych zachowa

i przyczynia

do ich całkowitego zaniku. Dzieci

staj

mniej agresywne i l

kliwe.

wiczenia wyciszaj

ce i relak-

sacyjne mog

wpłyn

ąć

na popraw

ich zdrowia i by

prawdziw

pomoc

yciow

. Nie stanowi

one jednak

adnego panaceum! Je-

li dzieci choruj

duchowo i/lub fizycznie, nale

y koniecznie zasi

ąć

porady i pomocy fachowców, takich jak psychologowie, pedia-

trzy itp., i przeprowadzi

powa

rozmow

z rodzicami.

Postawa siedz

ca i le

Ŝą

W postawie le

Ŝą

cej dzieci mog

najtatwiej uczy

całkowitego

odpr

ęŜ

enia i rozlu

nienia mi

ęś

ni.

wiczymy le

enie na plecach.

W tym celu lekko zgi

te r

ce le

Ŝą

obok ciata, a nogi s

troch

rozsta-

wione. Spadaj

ce na bok ko

ce stóp sygnalizuj

wyra

nie odpr

ęŜ

nie. Takiej postawy dzieci ucz

najlepiej w formie zabawy, cho

by przez nast

puj

wiczenia na wyciszenie.

ciowe dziecko

Materiał: liście lub papier ♦ Uczestnicy: 2-3 osoby ♦ Wiek: od 4 lat

Jedno dziecko leŜy na dywanie. Drugie przyklęka obok niego i przy-

krywa go wybranym materiałem. LeŜące dziecko nie powinno się po-
ruszać, ale skoncentrować uwagę na oddychaniu i własnym ciele. Wresz-
cie trzecia osoba z grupy odkrywa przykryte dziecko.

Kolczasta piłka podczas podró

y odkrywczej

Materiał: kolczasta piłka (gumowa pitka z czopami) lub piłka tenisowa
♦

Uczestnicy: 2 osoby ♦ Wiek: od 4 lat

Dziecko leŜące na plecach w postawie relaksacyjnej, kolczastą piłką

lub piłką do masaŜu jest masowane przez drugie, siedzące obok niego
w kucki. Piłkę toczy się po całym ciele. LeŜące dziecko powinno w my-
ś

lach śledzie jej drogę. Aby ruch był płynny, kolczasta piłka powinna

zawsze pozostawać w kontakcie z ciałem.

Rysowanie konturu ciała

Materiał: pisak i duŜy arkusz papieru ♦ Uczestnicy: 2 osoby
♦

Wiek: od 5 lat

Jedno dziecko leŜy w postawie relaksacyjnej na duŜym arkuszu pa-

pieru. Inne odrysowuje pisakiem zarys jego ciała. LeŜące dziecko po-
winno zamknąć oczy i w myślach śledzić drogę pisaka. W trakcie ćwi-
czenia naleŜy raczej zachować ciszę. Wreszcie leŜące dziecko moŜe
otworzyć oczy, powoli wstać bokiem (w sposób spiralny) i obejrzeć swoją
podobiznę.

Podczas tych trzech ćwiczeń wyciszających na spostrzeganie ciała

dzieci mogą przeŜyć przyjemne odpręŜenie wszystkich jego części.
Rzadziej spotyka się dzieci, które wolą leŜeć raczej na boku lub na brzu-
chu, niŜ na plecach. KaŜdy z tych przypadków moŜna zaakceptować. Nie
naleŜy się upierać, aby podczas ćwiczeń wyciszających wszystkie dzie-
ci zamykały oczy i ściągały buty. Kto tego nie lubi, moŜe postąpić ina-
czej.

Podczas siedzenia istnieją dwie moŜliwe postawy relaksacyjne. Dla

młodszych dzieci lepsza jest postawa królewska. Tułów i głowa są wte-
dy wyprostowane, ręce leŜą na udach i nie dotykają się. Stopy stoją
mocno na ziemi. Aby ułatwić dziecku ćwiczenie postawy królewskiej,
moŜna mu budować mosty myślowe: „Wyobraź sobie, jesteś królową
(królem), która powinna prosto i dumnie siedzieć na swym tronie, aby
przyjmować gości".

W przypadku postawy swobodnej, w tradycji treningów autogennych

zwanej postawą doroŜkarza, dziecko siedzi na przedniej połowie krze-
sła. Nogi są trochę zgięte, a uda lekko rozwarte. Przedramiona i dłonie
nie stykają się i leŜą spokojnie na udach. Tułów jest lekko pochylony do
przodu, a głowa zwisa swobodnie. Obie postawy nadają się do ćwiczeń
na wyciszenie w rodzinie lub w kręgu z całą grupą.

Do ćwiczeń relaksacyjnych —w postawie leŜącej bądź stojącej -dzieci

powinny przynieść ze sobą przykrycie i, jeśli to moŜliwe, poduszkę.
Poczucie odpręŜenia moŜe być znacznie lepsze z poduszką pod głową
lub pośladkami.

Jak prowadzi

wiczenia relaksacyjne?

W przypadku przeprowadzania ćwiczeń wyciszających i relaksacyj-

nych  duŜe  znaczenie  maja.  zewnętrzne  warunki  ramowe.  ChociaŜ
w  przedszkolach  i  w  szkołach  nigdy  nie  jest  całkiem  cicho,  hałas  i  ze-
wnętrzne odgłosy powinny  być stopniowo wyciszane.  Ćwiczenia relak-
sacyjne  naleŜy  więc przeprowadzać  w  moŜliwie spokojnym otoczeniu.
Nie  musi  być  jednak  całkowicie  cicho.  Dzieci,  które  juŜ  od  dłuŜszego
czasu praktykują ćwiczenia relaksacyjne, nie dają się zbyt szybko zanie-
pokoić.  RównieŜ  w  momentach  wymagających  koncentracji  w  przed-
szkolu lub w szkole, moŜe dojść do zakłóceń z zewnątrz, dlatego lepiej
jest  nie  przygotowywać  Ŝadnego  klinicznie  czystego,  wyizolowanego
pomieszczenia,  które  nie  ma  nic  wspólnego  z  realnymi  warunkami.
Wychowawczyni  powinna  umieć  włączyć  do  relaksu czynniki  zakłóca-
jące, na przykład w ten sposób: „Wszystkie dzieci są bardzo cicho i sły-
szą, Ŝe przejeŜdŜa samochód. Ale jest on daleko i nam nie przeszka-
dza. Jesteśmy zupełnie spokojni i odpręŜeni". Czynników zakłócających
i związanego z nimi zamieszania moŜna teŜ uniknąć przez ograniczo-
ną liczbę uczestników. Doświadczenia wykazują wyraźnie, Ŝe najlepsze
moŜliwości wyciszenia są w grupie liczącej od 8 do 12 dzieci, których
wiek i sytuacja są podobne. W grupach przedszkolnych i w klasach szkol-
nych jest przewaŜnie więcej dzieci. Jeśli podział grupy jest niemoŜliwy,
naleŜy  wypróbować,  co  z  dziećmi  moŜna  rzeczywiście  zrobić.  Jeśli  ro-
dzice w domu chcą wykonywać z dziećmi ćwiczenia relaksacyjne, nale-
Ŝ

y wybrać cichy pokój, w którym nie dzwoni telefon, nie trzaskają drzwi

i nie słychać szumów ulicznych. Wówczas odpręŜoną postawę udaje się
najlepiej przyjąć w wygodnym fotelu lub na krześle.

WaŜne jest, aby pomieszczenie, w którym odbywają się ćwiczenia

relaksacyjne, nie było zbyt jasne lub ciemne. Powinno ono stwarzać miłą
atmosferę i być stonowane.

Ubiór moŜe być dowolny. Dzieci powinny po prostu nosić wygodne

ubrania i starać się zdejmować obuwie. Po zakończeniu kaŜdego ćwi-
czenia relaksacyjnego moŜe znowu pojawić się napięcie. Aby tego unik-
nąć, dzieci zaciskają pięści i podnoszą wysoko ręce. Przeciągając się

odzyskują świeŜość i rześkość. Jeśli ćwiczenia relaksacyjne uprawia się
przed snem, to oczywiście nie naleŜy oczekiwać odpręŜenia.

W ksiąŜce tej dla ułatwienia uŜywa się pojęcia „wychowawczyni",

które obejmuje równieŜ męŜczyzn, wszystkich uczących w szkołach
podstawowych i specjalnych, oraz rodziców. Osoby te łączy to, Ŝe w istot-
nym stopniu mogą wspierać dziecko w jego rozwoju i wszystkie trudzą
się przy jego wychowaniu.

Wiosna

Na wiosn

prze

ywamy budzenie si

przyrody. Pierwsze ciepłe pro-

mienie sło

ca pieszcz

nam dusz

, ducha i ciało. Spaceruj

c lub ba-

c si

wie

ym powietrzu mo

emy zauwa

ptaki w

drowne,

które wracaj

z ciepłych krajów. Dni staj

coraz dłu

sze, a gdy mo-

emy wdycha

zapach pierwszych kwiatów, to znaczy,

e zbli

a si

Wielkanoc. B

dziemy malowa

pisanki, piec ciasta wielkanocne.

wiat wokół nas jest radosny,

ywy i kolorowy. My sami czujemy si

coraz swobodniejsi, poniewa

min

ł czas, w którym z powodu zim-

na i ciemno

ci najlepiej było pozostawa

w domu.

W proponowanych

wiczeniach to aktywne poczucie

ycia mo

zosta

wszystkimi zmysłami

wiadomie prze

yte i wzmocnione.

Dziecko uczy si

postrzega

swoje zmysły i ciało oraz staje si

wra

liwsze na zmiany w przyrodzie.

Zabawy na wyciszenie i spostrzeganie

Odczuwanie pióra na skórze

Materiał: pióro ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 3 lat

Jedno dziecko leŜy na plecach w postawie zrelaksowanej, z zamknię-

tymi oczami. Inne przyklęka przy nim i piórem dotyka jego ciała. Pióro
wędruje bardzo powoli wzdłuŜ ciała. LeŜące dziecko powinno w myślach
ś

ledzić drogę pióra. Potem role się zmieniają. Na koniec w grupie moŜna

dzielić się doświadczeniami.

chanie zapachów wiosny

Materiał: małe naczynia gliniane i kawałki płótna, gumki domowego uŜytku,
róŜne materiały pochodzące z przyrody, np. gałązki świerkowe, gałązki
jałowca, bratki ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

Gdy kaŜde dziecko rozpozna i nazwie wszystkie przedmioty' pocho-

dzące z przyrody, zajmuje postawę królewską i zamyka oczy. Wychowaw-
czyni układa zebrane materiały w naczyniach glinianych i zamyka je, przy
czym na kaŜdej pokrywce kładzie kawałek materiału, który przyczepia
gumką. Dzieci mają teraz wąchać naczynia i dobrze zapamiętać ich
zapach. Gdy zostaną powąchane wszystkie naczynia (4-6 sztuk), uczest-
nicy otwierają oczy i we właściwej kolejności próbują wyliczyć zapachy.

Ptaszku, pi

nij!

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 5 osób ♦ Wiek: od 3 lat

Dzieci siedzą w kręgu na krzesłach w postawie królewskiej. Jedno

dziecko kładzie głowę na kolanach wychowawczyni i zamyka oczy. Ta
z kolei mruga na inne dziecko, które bardzo cicho wstaje i obok pierw-
szego dziecka mówi zmienionym głosem: „pip, pip, pip, kim jestem?"
Potem znowu cicho siada na swoim miejscu. Zgadujące dziecko powin-
no się teraz odwrócić i spróbować podać imię „ptaszka". Jeśli mu się to
uda, role się zmieniaj;].

Zwierz

cy telefon

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 4 osoby ♦ Wiek: od 3 lat

Dzieci siedzą na krzesłach jedno za drugim lub w kręgu. Wybrane

dziecko wymyśla zwierzę i pasujący do niego glos, który następnie bar-
dzo cicho szepcze do ucha sąsiadowi, len przekazuje go następnej
osobie itd. Trwa to tak długo, aŜ głos zwierzęcia dotrze do ostatniego
dziecka. Powinno ono powiedzieć innym, jakiego zwierzęcia jest to glos.
Odpowiedź musi być potwierdzona lub poprawiona przez pierwsze
dziecko.

Kolorowy ptak rajski

Materiał: kolorów papier, noŜyczki ♦ Uczestnicy: przynajmniej 4

osoby ♦ Wiek: od 3 lat

Dzieci w postawie stojącej tworzą krąg. Jednemu z nich przypina się

kilkanaście papierowych pasków o długości ok. 30 cm. Następnemu

dziecku zawiązuje się oczy. Potem jest ono kilkakrotnie obracane,
a wreszcie prowadzone do pozostałych dzieci, zęby „na ślepo" wybrało
kolorowego ptaka rajskiego.

Zaczarowany ptak

Materiał: „czarodziejska róŜdŜka" ♦ Uczestnicy: przynajmniej 6 osób
♦ Wiek: od 4 lat

Wychowawczyni staje przed gromadą dzieci i przez czarodziejskie

zaklęcie zamienia wszystkie w śpiące ptaki. Potem odczarowuje jedno
dziecko i prosi je, Ŝeby zapamiętało miejsca zajmowane aktualnie przez
innych. Dziecko wychodzi za drzwi, a wychowawczyni „czarodziejską
róŜdŜką" dotyka innego dziecka. Przez dotknięcie staje się ono zacza-
rowanym ptakiem i zmienia swe miejsce. Dziecko stojące za drzwiami
wraca teraz do wszystkich i powinno powiedzieć, który ptak zmienił
miejsce.

Wyszukiwanie jajek wielkanocnych

Materiał: jajko wielkanocne, piłka, kula itp. ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub
więcej ♦ Wiek: od 4 lat

Dziecko siedzi w postawie królewskiej i ma zamknięte oczy. Teraz

daje mu się po kolei do ręki róŜne okrągłe i owalne przedmioty. Między
nimi znajduje się jajko wielkanocne, które powinno zostać wymacane.
Jeśli dziecko uwaŜa, Ŝe rozpoznało jajko wielkanocne, wtedy mówi: „We-
sołych Świąt!".

Wydmuchiwanie i pchanie podmuchem jajek
wielkanocnych

Materiał: jajko wielkanocne dla kaŜdego dziecka ♦ Uczestnicy:

przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: otl 4 lat

KaŜde dziecko wydmuchuje jajko wielkanocne. Potem wszystkie

dzieci siadają obok siebie na podłodze. Jedno po drugim próbują teraz,
przez dmuchnięcie, potoczyć jak najdalej swoje jajko. Przed dmuchnię-
ciem trzeba najpierw zrobić głęboko wydech a potem wdech. Podczas
ć

wiczenia nie naleŜy rozmawiać. Zwycięzcą jest to dziecko, którego jajko

potoczy się najdalej.

Złodziejski ptak

Materiał: róŜne przedmioty, takie jak, szklane kulki, guziki, kamienie,
resztki materiału itp. ♦ Uczestnicy: przynajmniej 6 osób ♦ Wiek: od

4 lat

Jedno dziecko z zamkniętymi oczami siedzi w postawie królewskiej

na krześle, w środku kręgu. Ma obok siebie róŜnorodne przedmioty.

Inne dzieci są złodziejskimi ptakami i na zmianę próbują zabrać jakiś

przedmiot. Jeśli dziecko usłyszy złodziejskiego ptaka, powinno z za-
mkniętymi oczami wskazać kierunek, z którego się skrada. Jeśli złodziej-
ski ptak zdobędzie jakiś przedmiot, wówczas role się zmieniają.

Lis

Materiał: piłka ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 4 lat

Jedno dziecko gra rolę lisa, który zwinięty leŜy z zamkniętymi ocza-

mi  pośród  siedzących  wokół  na  krzesłach.  Wychowawczyni  daje  cicho
jednemu z dzieci piłkę, która wyobraŜa zdobycz. Zdobycz powinna być
jednym  uderzeniem  przetoczona  obok  lisa.  Powinien  on  ją  wskazać,
dopiero  gdy  dotrze do  innego  dziecka.  Oczy  podczas  zabawy  naleŜy
zamknąć. Jeśli lis rozpozna właściwe miejsce, wówczas role się zmie-
niają.

Skok kicającego zająca

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 5 lat

Jedno dziecko siedzi po królewsku lub luźno na krześle i ma za-

mknięte oczy. Inne dziecko jest kicającym zającem, który kica obok sie-
dzącego dziecka. Dziecko z zamkniętymi oczami powinno usłyszeć
i policzyć skoki. Jeśli policzy prawidłowo, wówczas role się zmieniają.

Słuchanie zajęczych skoków

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 6 lat

Dzieci stoją w kręgu i mają zamknięte oczy. Jedno dziecko stoi

w środku i wydaje róŜne odgłosy, takie jak klaskanie, prztykanie palca-
mi, tupanie itp. W pewnym momencie jakieś dziecko, w miejscu na któ-
rym stoi, wykonuje podskok, a wszystkie inne muszą go „na ślepo" po-
wtórzyć. Które z dzieci wykonało skok zająca i w porę go powtórzyło?

Materiał: pitka ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 4 lat

Rozpoznawanie zwierz

j Materiał: karteczki z, nazwami zwierząt, bębenek ♦ Uczestnicy:
przynajmniej 8 osób •'• Wiek: od 5 lat

KaŜde dziecko otrzymuje karteczkę z obrazem zwierzęcia. Za kaŜ-

dym razem dwie karteczki są takie same. Dzieci ze swymi obrazkami
poruszają się w pomieszczeniu w rytmie bębenka. Zawsze gdy spotyka
się dwójka dzieci, mogą one wymienić się karteczkami. Gdy bębnienie
ustanie, wszyscy muszą pokazać swoje karteczki i zastanowić się, jaki
ruch mógłby pasować do tego zwierzęcia. KaŜdy pokazuje ruch „swo-
jego" zwierzęcia i szuka partnera, który porusza się w podobny sposób.
Podczas ćwiczenia nie powinno się rozmawiać.

ladowanie ptaka-mamy

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 5 lat

Dwoje dzieci stoi w odległości ok. 30 cm od siebie. Jedno gra rolę

ptaka-mamy, która ptakowi-dziecku pokazuje róŜne ruchy, jak np. cho-
dzenie w kucki lub robienie się duŜym. Ptak-dziecko powinien wiernie
naśladować ruchy. Dzieci nie powinny opuszczać swych miejsc. Pod-
czas ćwiczenia nic naleŜy rozmawiać.

Szukanie sło

Materiał: kaŜdorazowo karteczki ze słońcem, deszczem i chmurami ♦
Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 5 lat

Dzieciom pokazuje się trzy róŜne kartki, jedną ze słońcem, jedną

z deszczem i jedną z chmurami. Potem zostają one zakryte i połoŜone

obok siebie. Wychowawczyni na oczach dzieci, przez ok. 30 sekund,
szybko zmienia miejsca kartek. Potem mruga do jednego z dzieci, któ-
re powinno wskazać kartkę ze słońcem. Jeśli zostanie ona znaleziona,
wówczas rozpoczyna się następna runda zabawy.

Buty, buty - nic, tylko buty!

Materiał: samodzielnie wykonana lornetka, składająca s i ę z dwóch
papierowych rolek, pustego pudełka po zapałkach i sznurka ♦ Uczestnicy:
przynajmniej 4 osoby ♦ Wiek: od 3 lat

Majsterkowanie: do ćwiczenia na wyciszenie potrzebna jest lor-

netka z papierowych rolek. Między dwiema rolkami po papierze toale-
towym przykleja się puste pudełko po zapałkach. Aby „lornetkę" moŜ-
na było zawiesić, do rolek przymocowuje się sznurek.

Zabawa: kaŜcie z dzieci siedzących na krzesłach w kręgu zdejmu-

je buta i kładzie go na środku. Jedno dziecko, stojąc z lornetką, obser-
wuje i opisuje wybrany but. Wszystko przebiega według starej zabawy
„Widzę to, czego ty nie widzisz". Gdy któreś z dzieci uwaŜa, Ŝe opisy-
wany but naleŜy do niego, podnosi rękę.

Podkradanie marchwi

Materiał: marchew ♦ Uczestnicy: przynajmniej 3 osoby ♦ Wiek: od 5 lat

Jedno dziecko gra rolę zająca, który śpi zwinięty na podłodze. Obok

zająca leŜy marchew. Inne dzieci siedzą w kręgu na krzesłach i teŜ są
zającami, mającymi wielką ochotę na marchew. Wychowawczyni mru-
ga na jedno z dzieci, które bezszelestnie powinno przynieść marchew.
Jeśli zając usłysz}- kroki, wówczas wskazuje w odpowiednim kierunku.
Gdy kierunek zostanie właściwie wskazany, niedoszły złodziej siada. Jeśli
faz uda mu się ukraść marchew, wówczas role się zmieniają.

Wiosenny ła

cuch melodyczny

Wszystkie dzieci poruszają się swobodnie w pomieszczeniu. Jedno

nuci cicho jakąś melodię i dotyka innego dziecka, które tę melodię kon-
tynuuje. Kto „otrzymał" melodię, ten zatrzymuje się w czasie jej nuce-
nia. To wszystko trwa tak długo, aŜ wszystkie dzieci będą nucić melo-
die. W końcu zatrzymuje się „początkowe dziecko" i wyciąga ręce na
boki. Bardzo wolno wznosi je ponad głowę, a grupa nuci coraz ciszej.
Melodia milknie, gdy dłonie dziecka się zetkną.

Tekst medytacyjny

Materiał: Wiersz JuŜ jest Kduarda Morikcgo, ewentualnie koce i poduszki
♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 7 lat

Dzieci mogą zająć dowolne postawy relaksacyjne. Zamykają oczy,

a wychowawczyni wolno i cichym głosem czyta wiersz Eduarda Mori-
kego JuŜ jest (1832).

JuŜ jest

Wiosna swą błękitnej wstęgę
znóiu ze powietrzu rozpuściła.
Słodkie, znane aromaty
te całym kraju roznieciła.
Fiolki się rozmarzyły
na jej przyjście podnieciły.
- Słuchaj, w dali ciche tony!
Wiosno, przyszłaś7C nasze strony!
Pięknie cię witamy!

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 8 osób ♦ Wiek: od 5 lat

Dzieci powinny pozwolić, aby wiersz przez chwilę działał na i ch

wyobraźnię. Powstaną dzięki temu wewnętrzne obrazy i kaŜde dziecko
będzie mogło wyobrazić sobie wiosnę. Potem dzieci otwierają oczy
i przeciągają się. Kto chce, moŜe „swoją" wiosnę namalować.

Kwiatek

Materiał: róŜne kwiaty łąkowe, np. jaskier, stokrotka, pierwiosnek

♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

Podczas wiosennego spaceru moŜna wspólnie z dziećmi zrywać róŜ-

ne kwiaty łąkowe.

Gdy dzieci dokładnie rozpoznały zebrane kwiatki, zajmują postawę

królewską i zamykają oczy. Potem jedno po drugim obwąchuje i dotyka
po omacku kwiatka. Gdy określona ich liczba zostanie powąchana i do-
tknięta, dzieci otwierają oczy i mówią, o jakie kwiaty chodziło.

Kropelkowy masa

Materiał: koc i poduszka dla kaŜdej pary dzieci ♦ Uczestnicy: przynaj-
mniej 2 osoby ♦ Wiek: od 7 lal

Dzieci łączą się w pary, biorą koc i poduszkę. Jedno kładzie się w od-

pręŜonej postawie na kocu, a drugie siada obok. Siedzące dziecko wy-
obraŜa sobie, Ŝe jego palce są kroplami deszczu, które masują ciało
leŜącego partnera. Dziecko, które leŜy ma zamknięte oczy i próbuje
w myślach śledzić drogę kropli deszczu. Mogą one być bardzo róŜnie
postrzegane. MoŜe delikatnie siąpić lub mocno padać. Niekiedy powo-
li wychodzi wiosenne słońce i wtedy masujące dziecko kładzie dłonie
na ciele partnera. Po ok. 10 sekundach dziecko jest ostroŜnie „budzo-
ne", role się zmieniają. Xa koniec w grupie następuje wymiana doświad-
czeń.

Opisywanie wiosny

Materiał: - ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

Dziecko siedzi w postawie królewskiej lub swobodnej i ma zamknięte

oczy. Wychowawczyni wypowiada wolno róŜne słowa lub zdania, jak np.
,,Kwiaty kwitną", „Słońce świeci", „Trawa jest miękka" itd. Te zdania
lub słowa powinny zawsze odnosić się do wiosny.

Dziecko słucha ich i próbuje powoli ułoŜyć w myśli obraz wiosny. Po

ok. 1-2 minutach otwiera oczy i mówi o swoim obrazie wiosny, który
potem moŜe narysować.

Skradający się kot

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 5 osób ♦ Wiek: od 7 lat

Wszystkie dzieci, z wyjątkiem jednego, stoją plecami do środka krę-

gu i wyobraŜają sobie, Ŝe są ptakami. Jedno dziecko gra rolę skradają-
cego się kota i stoi w środku „ptasiego" kręgu. Z tego miejsca próbuje
podkraść się z tylu do jakiegoś ptaka. Jeśli ptak zauwaŜy kota, wówczas
podnosi rękę. Jeśli zaś kotu uda się złapać ptaka, to ten zostaje „skra-
dającym się kotem".

Słuchanie śpiewu ptaków

Materiał: najwaŜniejsze odgłosy dnia codziennego i glosy ptaków nagrane
na kasecie, odtwarzacz ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od

7 lat

Dzieci siedzą w kręgu na krzesłach i mają zamknięte oczy. Wycho-

wawczyni odtwarza kasetę z róŜnymi odgłosami, takimi jak lanie się

wody z kranu, praca silnika, kroki itp. Wśród nich jest tez śpiew pta-
ków. Dzieci powinny się dobrze przysłuchiwać i policzyć, ile razy jest
odtwarzany śpiew ptaków.

Odgłosy moŜna samodzielnie nagrać w domu. Kasety z glosami pta-

ków moŜna kupić w sklepie. Równie dobrze moŜna tez wziąć Het i wy-
grać na nim ptasie głosy.

chanie zapachów kwiatowych

Materiał: chusteczki higieniczne lub serwetki, nitki, noŜyczki, olejki
eteryczne z zapachem fiołków, pelargonii, róŜy itp., papier do malowania
i flamastry ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 7 lat

Chusteczki wiąŜe się w środku jak kwiatki i wyskubuje górne war-

stwy papieru. KaŜdy kwiatek skrapia się 2-3 kroplami olejku zapacho-
wego. Dziecko siedzi w postawie królewskiej z zamkniętymi oczami.
Powinno powąchać kaŜdy kwiatek i dobrze zapamiętać jego zapach. Po
3—4 próbach wąchania moŜe spróbować ono namalować kwiaty według
swego wyobraŜenia.

Jednostka relaksacyjna

„Gdyby ptaszek był wi

kszy"

Materiał: obręcz gimnastyczna dla kaŜdego dziecka ♦ Uczestnicy:

przynajmniej 8 osób ♦ Wiek: od 5 lat

Wprowadzenie

Przykładowe moŜliwości uŜycia obręczy gimnastycznych:

♦

kołowanie obręczy przed sobą, za sobą i z boku,

♦

otaczanie się kołującą obręczą,

♦

trzymanie obręczy poziomo przed ciałem i przekraczanie jej nogami,

♦

balansowanie na obręczy,

♦

wskakiwanie do obręczy i wyskakiwanie z niej,

♦

hula-hoop,

♦

obracanie obręczy ręką,

♦

trzymanie obręczy ponad głową i chodzenie na czubkach palców po
sali,

♦

wykorzystywanie obręczy jako lustra, koszyka, korony, kierownicy,
torebki itp.

Cel: Wzmacnia się w ten sposób aktywność, fantazję, kreatywność,

motorykę oraz silę woli. W swobodnej zabawie dzieci uczą się wszyst-
kimi zmysłami poznawać materiał, z którego jest wykonana obręcz. Wy-
chowawczyni sama moŜe ćwiczyć z obręczą i zachęcać do naśladowa-
nia. Warto równieŜ wykorzystać pomysły poszczególnych dzieci i prze-
kazać je całej grupie.

ąŜą

ca obr

cz -

wiczenie na wyciszenie

Dzieci siedzą w kręgu ze swoimi obręczami i mają zamknięte oczy.

Jedno dziecko stoi w środku i stawia obręcz, obracają i pozwala się jej

toczyć. Inne dzieci powinny dopiero wtedy podnieść rękę, gdy uwaŜają,
Ŝ

e obręcz leŜy cicho na ziemi. Potem obręcz jest jeszcze raz obracana.

Teraz dzieci mogą obserwować to, co przedtem tylko słyszały.

Cel: Kształcony jest zmysł słuchu i zdolność koncentracji. Szcze-

gólnie wraŜliwe dzieci odczuwają, jak odgłos obracanej obręczy staje się
głośniejszy i szybszy.

Zabawy ruchowe

Fruwamy, fruwamy...

Wszystkie dzieci bawią się w ptaki. Obręcze to gniazda ptaków roz-

lokowane w rzędzie. Dzieci powinny móc przebiegać między
nimi
i wymyślać róŜne sposoby fruwania nad gniazdami, np.:

♦

bieg przodem i tyłem obok gniazd,

♦

bieganie zygzakiem wokół wszystkich gniazd,

♦

skakanie z jednego gniazda do drugiego,

♦

skakanie przez gniazdo,

♦

balansowanie na kaŜdym gnieździe itd.

Cel: Pobudzanie fantazji dzieci. Uczenie zróŜnicowanych ruchów

przez zastosowanie w pomieszczeniu róŜnych przeszkód. Wzmacnia-
nie motoryki.

Uwaga, nie dotyka

Dzieci idą dwójkami. Jedno trzyma obręcz poziomo, a drugie wcho-

dzi w nią z góry. Dziecko w obręczy porusza się teraz idąc do przodu,
w bok lub w tył, zginając się i przeciągając. Dziecko, które trzyma ob-
ręcz powinno naśladować ruchy partnera, które powinny być tak dobrze
pomyślane i wykonywane, aby nie dotykać obręczą poruszającego się
dziecka.

Cel: Ćwiczenie reakcji i fizycznej zręczności. Pogłębianie spostrze-
gawczości i wraŜliwości zmysłowej.

Ratuj si

, kto mo

Obręcze są ułoŜone w jedno duŜe gniazdo. Jedno dziecko gra rolę

kota,  który  wskakuje  na  drzewo  (stół,  krzesło  i  in.),  przysiada  i  chce
złapać  zdobycz.  Inne  dziecko  jest  ptakiem-mamą,  która  prowadzi
wszystkie pisklęta-dzieci. Ptasia rodzina wspólnie wyfruwa, zbiera ziar-
na,  bije  skrzydłami  ltd.  Dopiero  wtedy,  gdy  rozlegnie  się  wcześniej
umówiony sygnał, wszystkie ptaki muszą szybko wrócić do gniazda. Kot
przygotowuje się teraz do skoku i próbuje złapać jednego z ptaków. Jeśli
wszystkie ptaki znajdą się na czas w gnieździe, kot próbuje szczęścia
ponownie. Jeśli jakiś ptak zostanie złapany, role się zmieniają.

Cel: Zmniejszanie niechęci i agresji. Dzieci poznają instynktownie

takie odczucia jak: ciepło gniazda, atak, lęk i ucieczka, ale teŜ i pomiesz-
czenie dające schronienie.

Faza ciszy

Wychowawczyni opowiada powiązaną z zabawą historię.

„Gdy kot zniknął, ptaki-dzieci fruną wraz z ptakicm-mamą do domu.

Unoszą  się  nad  lasami  i  łąkami,  nad  domami  i  drogami.  Z  wysokości
mogą  odkryć  małe  światło,  w  którego  pobliŜu  znajduje  się  miękkie
gniazdo. Obok drzew i krzewów ptasia rodzina leci do wygodnego, bez-
piecznego gniazda. Wreszcie gdy przybyli, kaŜdy  ptak wyszukuje
w  gnieździe przyjemne  miejsce. Wszystkie ptaki są  bardzo  zmęczone
długą podróŜą i kładą się".

Cel: Dzieci powoli się uspokajają i w ten sposób tworzy się przej-

cie do opowieści relaksacyjnej „MoŜesz fruwać jak ptak".

MoŜesz fruwać jak ptak (opowieść relaksacyjna)

Jest piękny dzień. Niebo jest prawie bezchmurne, a świecące ston-

ce przyjemnie cię ogrzewa. Gdy patrzysz do góry, moŜesz coś odkryć
między chmurami. Aby lepiej widzieć mruŜysz oczy. Wtedy rozpozna-
jesz małego, kolorowego ptaka. Wiesz, Ŝe jest to sikorka, która cicho
i samotnie fruwa po niebie. Chciałbyś chętnie unieść się wraz z mą
i w myślach wyruszasz w podróŜ. Rozkładasz swoje ramiona, stajesz na
wietrze i machasz rękami w górę i w dół. Powoli ziemia usuwa ci się spod
nóg i wznosisz się wysoko w niebo. Jesteś całkiem spokojny. Tu, wyso-
ko jest pięknie. Czujesz wiatr wokół ciała. Robisz wdech i wydech, wdech
i wydech. Oddychasz bardzo regularnie i samodzielnie.

Patrzysz na ziemię. Pod tobą jest łąka usiana kwiatami. Kwiaty wy-

glądają  na  bardzo  małe  i  mała  jest  teŜ  ławka  pod  jabłonią.  Na  jabłoni
moŜesz  zauwaŜyć  domek  dla  ptaków.  Widzisz  strumień,  który  płynie
przez łąkę. Woda unosi kawałek kory, który wraz z prądem kołysze się
w  górę  i  na  dół.  Mały  kot  obserwuje  uwaŜnie  przepływającą  korę.
Widzisz to wszystko dokładnie. Spokojnie wykonujesz kręgi na niebie.
Robisz wdechy i wydechy, wdechy i wydechy, oddychasz bardzo regu-
larnie i samodzielnie.

Szybujesz wysoko nad górami. Promieniują one spokojem i bezpie-

czeństwem. Wokół świergotają małe ptaki. Nie obawiasz się. Obserwu-
jesz dokładnie krajobraz, bo moŜe zechcesz go namalować. Potem
wznosisz się wyŜej, aŜ na szczyty gór. Odpoczywasz na jednym z wierz-
chołków i odczuwasz w sobie ciszę. Czujesz, jak z ciszy wzrasta w to-
bie nowa siła. Wiesz, Ŝe to dobrze. KrąŜysz jeszcze po niebie i odczu-
wasz w sobie siłę. Wiesz teraz, Ŝe musisz być w ciszy, jeśli potrzebu-
jesz siły.

Zaczerpnąłeś więc znowu dość siły i powoli szybujesz z powrotem

ku ziemi. Z pewnością wylądowałeś na twardym gruncie, stajesz na
wietrze i rozkładasz ramiona. Idziesz powoli wzdłuŜ łąk i pól, az zno-
wu doszedłeś do swojego domu. Wchodzisz i otwierasz oczy. Kładziesz
się powoli na boku. Zaciskasz pięści, przeciągasz się. Teraz jesteś zno-
wu świeŜy i rześki.

Dalsze mo

liwo

Oddech piskl

cia

Materiał: pusta puszka po konserwie, zielone, Ŝółte, czerwone, białe
i czarne kawatki grubszego papieru, ołówek, noŜyczki i klej.

Majsterkowanie: Pustą puszkę naleŜy okleić zielonym papierem

i pozostawić margines o szerokości 1,5 cm. Margines jest wielokrotnie
nacinany, zginany do wewnątrz i mocno przyklejany. Na białym papie-
rze rysuje się i wycina odkrytą skorupkę jajka. Ze skorupki wygląda
pisklę wycięte z Ŝółtego papieru, które ma czerwony dziób i czarne oczy.
Z tylu jest przyklejona skorupka, tak Ŝe moŜe ono wyglądać. Wreszcie
to wszystko zostaje przyklejone w puszce, a głowa pisklęcia wystaje zza
jej brzegu.

Zabawa: Dziecko leŜy wygodnie na plecach. Na jego brzuchu stoi

puszka z pisklęciem. Dziecko oddycha spokojnie i regularnie, obser-
wując przy tym swoje pisklę. Przy kaŜdym oddechu pisklę porusza się
regularnie do góry i na dól.

Cel: Młodsze dzieci myślą, Ŝe przy kaŜdym oddechu oddycha rów-

nieŜ pisklę. Dochodzi tu do głosu magiczne myślenie dzieci. Aby
pisklę stało mocno na brzuchu, oddech musi być bardzo regularny.
Wymaga to wytrwałości i koncentracji.

Dotykanie drzewa

Materiały: najróŜniejsze materiały z przyrody, jak mech, siano, trawa,
krzemyki, piasek itd., oraz klej i rolka tapety.

Majsterkowanie: Materiały z natury muszą być częściowo suszo-

ne przez dwa - trzy dni. Z rolki tapety wycina się zarys drzewa (mniej
więcej wielkości dziecka) i taśmą klejącą przyczepia go do ściany. Wresz-

cic przykleja się do niego wszystkie wysuszone materiały pochodzące
z przyrody.

Zabawa: Dziecko stoi z zamkniętymi oczami przed wykonanym

drzewem i zawieszonymi na nim materiałami. Bardzo wolno przesuwa
ręką po kaŜdym z nich. Powinno dokładnie opisać, jaki materiał wyczuwa
pod ręką lub jak róŜni się on od poprzednich. Mile i niemile odczucia
mogą być na koniec omówione.

Cel: Dziecko poznaje właściwości najróŜniejszych materiałów.

Wspomagana jest w ten sposób jego zdolność tworzenia pojęć, uspraw-
niany jest zmysł dotyku oraz ćwiczona koncentracja i wytrwałość.

Lato

Latem opalamy si

na sło

cu i za

ywamy przyjemnych, chłodz

cych k

pieli w morzu lub w basenie. Wiele rado

ci sprawiaj

najmłod-

szym zabawy w piasku lub w wodzie. Podczas wakacji du

o dzieci

jest po raz pierwszy nad morzem, sk

d przywo

Ŝą

one sporo nowych,

wspaniałych wra

. Kto ma szcz

ęś

cie, mo

e zaobserwowa

na pla-

y raka lub meduz

. Mo

e te

budowa

olbrzymie zamki lub stawia

wielkie babki z piasku. Fantazja dzieci nie ma tu granic. Chocia

przez

cały rok dost

pne s

w sklepach ulubione przez nas owoce, to jed-

nak najlepiej smakuj

wie

e truskawki pochodz

ce z naszej okoli-

cy. Ich zbiór u rolników sprawia małym i du

ym wiele zadowolenia.

Lato wi

ąŜ

e si

z jeszcze inn

przyjemno

: lodami, które s

wszystkich odmianach. Wieczory przy grillu i spotkania w ogrodzie
sprawiaj

e dla wielu z nas jest to szczególnie pi

kna pora roku.

Za pomoc

wicze

na lato dzieci mog

wiele pozna

swoimi zmy-

słami, przetworzy

prze

ycia wakacyjne i podzieli

nimi. Mog

przy tym powsta

miłe wspomnienia na pourlopow

codzienno

ść

Zabawy na wyciszenie i spostrzeganie

Kosz owoców

Materiał: róŜne owoce, jak np. ananasy, niciom; truskawki, czereśnie,
porzeczki itp. ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 3 lat

Dziecko siedzi na krześle w postawie królewskiej. Wychowawczyni

przygotowała na miseczkach róŜne kawałki owoców. Dziecko bierze
łyŜkę i próbuje je kolejno z zamkniętymi oczami. Za kaŜdym razem
powinno rozpoznać owoc i nazwać go.

chanie truskawek

Materiał: truskawki i róŜne przedmioty do wąchania, takie jak cytryna,
perfumy, ocet itp., na osobnych miseczkach ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub
więcej ♦ Wiek: od 3 lat

Dziecko wącha najpierw miseczkę z truskawkami. Potem zamyka

oczy i wącha miseczki z najróŜniejszymi materiałami. Na którejś z misek
znajdują się truskawki, które naleŜy odszukać. Gdy dziecko uwaŜa, Ŝe
je znalazło, otwiera oczy.

Smakowanie truskawek

----------------------------------------------------------------------------------------------

Materiał: roŜen szaszłykowi dla kaŜdego dziecka, truskawki, róŜne owoce
pocięte na małe kawałki ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 3
lat

RóŜne kawałki owoców nabija się na roŜen szaszłyków}'. Na kaŜdym

roŜnie znajduje się zawsze jedna truskawka. Dziecko próbuje z za-
mkniętymi oczami pierwszy kawałek owocu. Jeśli uwaŜa, Ŝe jest to
truskawka, otwiera oczy. Dzięki temu ćwiczeniu dzieci nie tylko wysub-
telniają swój zmysł smaku, ale mogą teŜ po prostu nauczyć się dobrze
smakować.

Szukanie skarbów w piaskowej górze

Materiał: duŜa miska z piaskiem, róŜne niale przedmioty, takie jak muszle,
kamienie, kulki itd. ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 3 lat

W środku kręgu z krzeseł znajduje się duŜa miska z piaskową górą.

Obok leŜą róŜne „skarby": muszle, kamienie, kulki itd. Dziecko wycho-
dzi za drzwi, a wychowawczyni zakopuje wszystko w piaskowej górze.
Potem zaprasza dziecko, które powinno pogrzebać w piasku, wyczuć
przedmiot i nazwać go. Wreszcie wyjmuje ono znaleziony „skarb". Je-
ś

li został on dobrze rozpoznany, moŜe poszukać jeszcze raz.

Mój ulubiony owoc

Materiał: róŜne owoce ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej
♦

Wiek: od 3 lat

Dziecko siedzi w postawie królewskiej. Wychowawczyni siada przed

nim z czterema - sześcioma róŜnymi owocami. Spośród nich wyszu-
kuje w myśli swój ulubiony i opisuje go. Dziecko powinno znaleźć owoc,
o którym mowa. Jeśli uwaŜa, Ŝe wie, podaje odpowiedź. Nagrodą jest,
oczywiście, kawałek owocu.

Wyszukiwanie mleka bananowego

Materiał: mleko bananowe i inne napoje mleczne, jak np. mleko czeko-
ladowe lub malinowe ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 4 lat

Dziecko siada w postawie królewskiej na krześle i zamyka oczy.

Wychowawczyni podaje mu róŜne napoje mleczne. Wśród nich znajduje
sie takŜe mleko bananowe, które powinno zostać rozpoznane przez
dziecko.

A na koniec moŜe warto urządzić wspaniałą fetę mleczną?

Jogurt z owocem

Materiał: duŜa łyŜka, naturalny jogurt z dwoma - trzema kawałkami
owoców, takimi jak ananasy, kiwi, maliny itd. ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub
więcej ♦ Wiek: od 4 lat

Dziecko siada w postawie królewskiej na krześle i zamyka oczy.

Wychowawczyni daje mu na łyŜce kawałeczki owoców z naturalnym
jogurtem. Dziecko powinno posmakować owoce i nazwać je.

Układanie muszli

Materiał: róŜne muszlo z urlopu ♦ Uczestnicy: przynajmniej 1 osoba
♦

Wiek: od 4 l a t

Dziecko siada na poduszce ułoŜonej na ziemi. Wychowawczyni ukła-

da z zebranych muszli dwie (a w przypadku starszych dzieci - do czte-
rech) róŜne formy geometryczne, jak np. kwadrat, prostokąt, trójkąt,
okrąg itd. Dziecko powinno teraz dokładnie obejrzeć te formy, zanim
opuści pomieszczenie. Gdy czeka przed drzwiami, jedna z form zosta-
je trochę zmieniona przez wychowawczynię. Dziecko proszone jest
znowu do sali i powinno powiedzieć, która z form ma inny kształt.

Nadmuchiwanie balonu

Materiał: balon dla kaŜdego dziecka ♦ Uczestnicy: przynajmniej
2 osoby ♦ Wiek: od 5 lat

KaŜdy ma przed sobą balon. Najpierw wszyscy robią głęboki wydech

i wdech. Potem biorą balony i próbują nadmuchać w nie moŜliwie jak
najwięcej powietrza. Powtarza się to jeszcze 2-3 razy. Wygrywa to dziec-
ko, które nadmucha największy balon.

Znajdowanie muszli

Materiał: muszle, guziki, kawałki kory, kulki itd. ♦ Uczestnicy: 1 osoba
lub więcej ♦ Wiek: od 4 lat

Dziecko siedzi się w postawie królewskiej i ma zamknięte oczy.

Wychowawczyni podaje mu róŜne materiały, które powinny zostać po-
macane. Zawsze, gdy dziecko uwaŜa, Ŝe chodzi o muszlę mówi: „zna-

lazłem muszlę". Gdy kaŜde dziecko pomaca około dziesięciu róŜnych
materiałów, otwiera oczy i ogląda je wspólnie z wychowawczynią, by
sprawdzić, ile razy naprawdę znajdowało muszlę.

Kamienie w szklance wody

Materiał: duŜa miska z wodą, matę krzemienie ♦ Uczestnicy: 1 osoba
lub więcej ♦ Wiek: od 4 lat

Dziecko siada w postawie królewskiej z zamkniętymi oczami. Przed

nim stoi duŜa miska z wodą. Wychowawczyni wrzuca do niej krzemień.
Gdy zanurzy się on całkowicie i nie słychać juŜ Ŝadnego hałasu, wrzu-
ca ewentualnie następny. Dziecko powinno dokładnie nasłuchiwać. Na
określony sygnał otwiera oczy i mówi, ile razy usłyszało zanurzanie się
krzemienia.

Obserwowanie fal

Materiał: jedwabny ręcznik (o wielkości przynajmniej 1 mx 1 m),
dźwięcząca kula ♦ Uczestnicy: przynajmniej 3 osoby ♦ Wiek: od 5 lat

Dzieci trzymają za brzeg ręcznika. Na jego środku leŜy dźwięcząca

kulka, która powinna być poruszana przez falujące ruchy ręcznika. Po
ok. 1-2 minutach dokonuje się dalszych poruszeń, zmieniając posta-
wę, np. klęcząc, siedząc, chodząc wolno dokoła lub tocząc kulę do okre-
ś

lonego dziecka.

Statki na szerokim morzu

Materiał: przeszkody, np. krzesła ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby
♦ Wiek: od 5 lat

W pomieszczeniu ustawione są krzesła pełniące funkcje przeszkód.

Jedno dziecko, mając zamknięte oczy, występuje jako statek. Inne dziec-
ko  jest  kapitanem  i  powinno  prowadzić  statek  bezpiecznie  do  portu.
Dzieci ustalają określony sygnał statku, jak np. prztykanie palcami, i stają
twarzami  do  siebie  w  odległości  ok.  30  cm.  Kapitan  daje  teraz  cicho
sygnał „odpłynięcia" i „statek" odpływa powoli, próbując wyczuć ruchy
kapitana.  Trzeba  przy  tym  omijać  podwodne  skały  (przeszkody).  Na
morzu jest duŜo statków, a więc kapitan musi uwaŜać, Ŝeby się z sobą
nie zderzyły. Statki, które się dotkną, muszą zaczynać od początku.

Powoli tonie statek

Materiał: duŜa miska z wodą, małe pudełko po serze, materiały o róŜnej
wadze, takie jak pióra, wata, korki, krzemienie itd. ♦ Uczestnicy: 1 osoba
lub więcej ♦ Wiek: od 5 lat

Dziecko stoi przed duŜą miednicą z wodą. Po wodzie płynie statek

przewozowy- pudełko po serze. Dziecko powinno teraz pionowo wrzu-
cać do niego materiały. Najpierw naleŜy wybierać tylko takie, które nie
pozwolą statkowi zbyt szybko zatonąć. Podczas ćwiczenia naleŜy, w miarę
moŜliwości, nic nie mówić, lecz całkowicie skoncentrować się na zada-
niu.

Pusta szklanka

Materiał: 4-6 jednakowych szklanek wypełnionych róŜną ilością wody,
jedna pusta szklanka, widelec ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek:
od 5 lal

Wszystkie szklanki stoją na stole. Wychowawczyni uderza po kolei

widelcem w róŜnie wypełnione szklanki. Na koniec uderza w pustą
szklankę. Dziecko powinno dobrze zapamiętać jej dźwięk. Potem zaj-
muje postawę królewską lub swobodną i zamyka oczy. Wychowawczyni
znowu uderza szklanki widelcem. Jeśli dziecko uwaŜa, Ŝe słyszy dźwięk
pustej szklanki, podnosi rękę.

Szukanie skarbu w morzu

Materiał: duŜa miednica z wodą i róŜne przedmioty, takie jak guziki, kulki,
muszle, kamienie itd. ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

W duŜej miednicy z wodą znajduje się 6—8 róŜnych przedmiotów.

Dziecko z zamkniętymi oczami chwyta ręką i próbuje wyłowić „skarb".
Wybrany na ślepo przedmiot jest obmacywany. Dziecko opisuje wygląd
„skarbu" w dotyku i próbuje go nazwać.

Liczenie kropli wody

Materiał: kran ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

Dziecko siedzi na krześle w postawie królewskiej lub doroŜkarskiej

z zamkniętymi oczami. Wychowawczyni odkręca powoli kran, aŜ zaczną
z niego spadać krople. Dziecko powinno je liczyć w myślach. Po mak-
symalnie 20 kroplach kran jest zakręcany. Dziecko otwiera oczy i poda-
je liczbę policzonych kropli.

Zamek piaskowy z chor

giewk

Materiał: duŜy płaski talerz z wilgotnym piaskiem, mała chorągiewka dla
kaŜdej parv dzieci, tępy nóŜ dla kaŜdego dziecka ♦ Uczestnicy: przy-
najmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 6 lat

Na duŜym płaskim talerzu jest usypany, w kształcie wysokiej góry,

wilgotny piasek. Na szczycie znajduje się chorągiewka. KaŜde z dzie-
ci  (na  zmianę)  odejmuje  uwaŜnie  noŜem  część  góry,  tak  aby  chorą-
giewka  nie  spadła.  Trzeba  się  przy  tym  bardzo  skoncentrować  i  nie
moŜna  rozmawiać.  Jeśli  chorągiewka  się  wywróci,  partnerzy  mogą
ponowić próbę.

Próbowanie warzyw

Materiał: róŜne warzywa letnie pocięte na małe kawałki, łyŜka dla kaŜdego
dziecka ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

Dziecko przyjmuje postawę królewską i zamyka oczy. Wychowawczy-

ni kładzie na łyŜce do wypróbowania 2-3 małe kawałki warzyw. Dziec-
ko powinno je posmakować i nazwać. Jeśli jeszcze zostanie warzyw, moŜ-
na z nich wspólnie przygotować świetną zupę i spróbować, jak smakują
gotowane warzywa.

Pakowanie walizki

Materiał: walizka podróŜna, liczne przybory urlopowe, takie jak
szczoteczki do zębów, koszulki sportowe, kąpielówki, okulary do
nurkowania itp. ♦ Uczestnicy: 2 osoby lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

Przed dzieckiem leŜy walizka podróŜna wypełniona przedmiotami,

które mogą być potrzebne podczas letniego urlopu. Dziecko ogląda

wszystko uwaŜnie. Potem siada na krześle w postawie królewskiej i za-
myka uczy. Teraz podaje się mu do pomacania przedmiot z walizki. Jeśli
go rozpozna, moŜe zgadywać dalej. Jeśli zaś odpowie błędnie, na jego
miejsce wchodzi następne dziecko z grupy.

Słuchanie fal

Materiał: bęben oceaniczny ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby
♦ Wiek: od 7 lat

Dzieci stoją podzielone w sali i mają zamknięte oczy. Wychowawczyni

idzie cicho dokoła i zatrzymuje się w dowolnym miejscu, w którym gra
na bębnie oceanicznym. Dzieci powinny uwaŜnie słuchać i poruszać się
posłusznie w kierunku dźwięku, macając drogę rękami.

Kosz piknikowy (cz

ęść

Materiał: kosz ze sztućcami, talerzami, filiŜankami, napojami, chlebem,
kiełbasą, serem itp. ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 7 lat

Do kosza piknikowego pakuje się sztućce, talerze, filiŜanki, napoje,

chleb, kiełbasę, ser. Potem jedno dziecko wychodzi za drzwi. W tym
czasie jeden przedmiot lub produkt spoŜywczy zostaje zabrany z kosza
i ukryty. Dziecko stojące przed drzwiami wchodzi znowu i próbuje
znaleźć to, czego brakuje. Piknik w ogrodzie przedszkola lub na świe-
Ŝ

ym powietrzu moŜe sprawić szczególne zadowolenie.

Kosz piknikowy (cz

ęść

Materiał: papier do malowania i pisaki ♦ Uczestnicy: przynajmniej
4 osoby ♦ Wiek: od 7 lat

Dzieci siedzą na krzesłach, w kręgu, w postawie królewskiej. Jedno

z nich wymienia jakiś przedmiot, który powinien być w koszu pikniko-
wym. Następne dziecko podaje kolejny przedmiot. Trwa to aŜ do mniej
więcej ósmego dziecka (przy bardziej doświadczonych grupach - tak-
Ŝ

e dalej), które mówi, co moŜna zapakować do kosza. Potem dzieci po-

winny namalować wymienione przedmioty i produkty spoŜywcze. Kto
moŜe jeszcze wszystko przypomnieć?

Pakowanie si

przed wyjazdem na urlop

Materiał: róŜne przedmioty na letni urlop, kilka sztuk ubioru na zimę,
walizka podróŜna ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 7 lat

Wspólnie pakujemy walizkę, w której znajdują się róŜne przedmio-

ty. Liczne z nich, takie jak okulary do nurkowania, koła pływackie, ręcz-
nik itp. potrzebne w czasie urlopu letniego oraz inne, jak rękawiczki,
szalik, czapka, które nie są wtedy potrzebne. Dziecko powinno z za-
mkniętymi oczami dotknąć tych przedmiotów. Jeśli uwaŜa, Ŝe znalazło
coś, co przyda się latem na urlopie, pakuje do walizki podróŜnej. Na bok
odkłada rzeczy potrzebne zimą. Gdy pakowanie jest zakończone, moŜ-
na otworzyć oczy i sprawdzić rezultat.

Czy czujesz nadmuchany balon?

Materiał: balon i koc dla kaŜdej pary dzieci ♦ Uczestnicy:
przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 7 lat

Dzieci dobierają się parami. Jedno dziecko kładzie się w pozycji

relaksowej na kocu. Drugie podkłada mu pod lewą nogę lekko nadmu-
chany balon. Po dziesięciu sekundach balon „wędruje" pod lewe udo
itd. Trwa to tak długo, aŜ balon dotrze pod głowę. LeŜące dziecko pró-
buje w myśli śledzić drogę balonu. Potem role się zmieniają.

Jednostka relaksacyjna

„Bajkowa podró

statkiem"

Materiał: balon dla kaŜdego dziecka, wielki balon (o średnicy ok. 1 m),
pompka do pompowania balonu, spadochron z nylonu z pętlą hamulcową,
„czarodziejska róŜdŜka" ♦ Uczestnicy: przynajmniej 12 dzieci ♦ Wiek:
od 6 lat

Wprowadzenie

MoŜliwości zastosowania balonu, np.:

♦

nadmuchiwanie i wypuszczanie powietrza z balonu połączone z ob-
serwacją tego,

♦

nadmuchiwanie balonu i piszczenie nim,

♦

nadmuchiwanie balonu, zawiązywanie go i wypuszczanie,

♦

podrzucanie balonu w pionie i łapanie go,

♦

obracania i chwytanie balonu w momencie podrzucania go oburącz
do góry,

♦

pełzanie i prowadzenie balonu głową,

♦

prowadzenie balonu między nogami, w rozkroku,

♦

pocieranie balonu o głowę i wytwarzanie „elektrycznych włosów",

♦

trącanie balonu poszczególnymi częściami ciała, takimi jak głowa,
nos, łokieć, palce, uda.

Cel: W fazie eksperymentalnej dzieci uczą się róŜnych moŜliwości

zabawy balonem i rozwijają swą fantazję. W róŜny sposób moŜna wyko-
rzystywać ich pomysły. Aktywizuje się przy tym i usprawnia zdolności
ruchowe.

Balon wyrusza w podró

wiczenie

wyciszaj

Dzieci siedzą w kręgu na podłodze i mają zamknięte oczy. Wycho-

wawczyni podaje balon jednemu z dzieci, które, nic nie mówiąc, powin-
no się z nim zapoznać wszystkimi zmysłami, a potem przekazać go
sąsiadowi. Trwa to tak długo, aŜ wszystkie dzieci zetkną się z balonem.
Na koniec wychowawczyni prosi o otwarcie oczu i sprawozdanie z pod-
róŜy balonem.

Cel: Dzieci mogą uŜywać róŜnych zmysłów. Czekając na balon uczą

się cierpliwości i koncentracji.

Zabawy ruchowe

Wytwarzanie fal

Dzieci siedzą przed chustą do falowania i trzymają ręce za plecami.

Następnie, gdy jest juŜ bardzo cicho, wychowawczymi prosi, aby dotknąć
spadochronu za szlufki. Dzieci powinny wyszukiwać róŜne moŜliwości
ruchu ze spadochronem, np.:

♦

poruszanie chusty na dół i do góry,

♦

wywoływanie małych i duŜych fal,

♦

napinanie chusty i chodzenie w kręgu,

♦

któreś z dzieci kładzie się w/pod chustą, a grupa wywołuje fale.

Cel: Zabawa ze spadochronem stwarza moŜliwość przeŜycia wspól-
noty przez dzieci. Rozwijana i wzmacniana jest teŜ motoryka.

Budzimy kapitana

Wychowawczyni za pomocą „czarodziejskiej róŜdŜki" zamienia ba-

lon}'  w  marynarzy,  a  chustę  do  falowania  -  w  statek.  Potem  pyta  kogo
jeszcze  brakuje  wśród  załogi.  Odpowiedź  brzmi:  „Kapitana".  Wycho-
wawczyni prosi dzieci, aby były bardzo cicho i obudziły kapitana. Jest
on  wielkim  balonem  ukrytym  pod  chustą  w  najdalszym  końcu  sali.
Wychowawczyni  powoli  podnosi  chustę  i  wyprowadza  kapitana.  Aby
wszystkie dzieci mogły go pozdrowić, ściągają obuwie i siadają w krę-
gu.  Mogą  poruszać  kapitana  tylko  nogami  wzdłuŜ  i  wszerz,  wewnątrz
kręgu.

Cel: Ogromny balon pod chustą stanowi dla dzieci moment zasko-

czenia i kulminacyjny punkt jednostki relaksacyjnej. Zabawa nogami
powoduje ponadto bardzo wesołe przeŜycia ruchowe. Ćwiczy się reak-
cje i sprawność fizyczną.

Budzimy marynarzy

Wszystkie dzieci budzą swoich marynarzy (balony) i przyprowadzają

ich na środek statku (spadochron). Gdy wszyscy marynarze są juŜ na
pokładzie, kładziony jest teŜ „kapitan". Dzieci powinny tak poruszać
statkiem, aby, w miarę moŜliwości, Ŝaden marynarz nie wypadł za bur-
tę. Marynarze, którzy musieli opuścić statek z powodu wzburzonego
morza, zostają wyeliminowani. Gdy juŜ ich nie ma na pokładzie, dzieci
powinny wnieść ich ponownie na statek i powtórzyć „rejs".

Cel: Zmienne wprowadzanie faz spokoju i ruchu dynamizuje zaję-

cia.

Przez fantazyjnie zaaranŜowaną sytuację zabawy pojawia się oraz

intensyfikuje zdolność identyfikacji. Przebieg ćwiczeń ruchowych musi
być w grupie dostosowany, zróŜnicowany i uaktywniony. Wśród dzieci
wzmacnia się poczucie wspólnoty.

Faza ciszy

Wychowawczyni opowiada następującą krótką historię, zachęcającą

do uczestnictwa w niej.

„Po długiej podróŜy marynarze z kapitanem przybywają powoli do

celu. Statek zawija do portu i załoga po cichu go opuszcza. Marynarze
i kapitan są zmęczeni długą podróŜą i postanawiają odpocząć. Przyno-
szą koce i poduszki. KaŜdy szuka przytulnego miejsca, aby się połoŜyć".
Gdy „statek", „marynarze" i „kapitan" zostaną odłoŜeni na bok, dzieci
powinny przynieść swoje koce i poduszki, aby odpocząć. Kto chce, moŜe
zdjąć buty i zamknąć oczy.

Cel: Jest to przejście do relaksacyjnej opowieści „Wsiądź do Ŝaglów-

ki". W tym miejscu powinien być jednak wprowadzony relaks muzycz-
ny, np. szum morza.

Wsiądź do Ŝaglówki (Opowieść relaksacyjna)

Pewnego słonecznego popołudnia wybrałeś się na spacer do portu.

Słońce świeci i przyjemnie ogrzewa twoje ciało. Na błękitnym niebie
moŜesz zauwaŜyć krąŜące wkoło mewy. Idąc dalej dostrzegasz statki przy
nabrzeŜu. Obok wielkich i pięknych statków zauwaŜasz teŜ małą, nie-
pozorna Ŝaglówkę. Zawsze chciałeś mieć taką na własność. Wiesz, Ŝe
w twojej fantazji wszystko jest moŜliwe. Postanawiasz więc w myślach
wsiąść do Ŝaglówki i powoli opuścić port.

Morze jest całkiem spokojne. Robisz wdech i wydech, wdech i wy-

dech. Oddychasz bardzo regularnie i samodzielnie. Ciepły wiatr mu-
ska przyjemnie twą skórę. MoŜesz wąchać bryzę morską, która pieści
twój nos.

MoŜesz teraz zauwaŜyć kilka delfinów, które bawią się w wodzie.

Nieco dalej, widzisz małą wyspę. Chciałbyś ją chętnie odwiedzić. Skrę-
casz w jej kierunku. Gdy twoja Ŝaglówka dobiła do brzegu, wysiadasz
powoli. Czujesz ciepły, miękki piach pod stopami. Idziesz kawałek
wzdłuŜ plaŜy, aŜ znajdujesz piękne i ocienione miejsce. Chciałbyś tam

odpocząć. Kładziesz się powoli na piasku i zamykasz oczy. Jest tu bar-
dzo cicho i cisza jest równieŜ w tobie. Robisz wdech i wydech,
wdech
i wydech. Oddychasz bardzo regularnie i samodzielnie.

Gdy zaczerpnąłeś dość sil, chcesz poŜcglować do domu. Wstajesz

powoli. Idąc do Ŝaglówki, moŜesz znowu poczuć ciepły, miękki piach
pod stopami. Wsiadasz do Ŝaglówki i płyniesz powoli do portu. Po przy-
byciu do nabrzeŜa, wracasz wypoczęty do domu. Wiesz teraz, Ŝe jeśli
chcesz wybrać się w podróŜ i zaczerpnąć nowych sil, musisz tylko uru-
chomić fantazję i wsiąść do swojej Ŝaglówki.

Wracasz powoli z podróŜy i otwierasz oczy. Wstajesz powoli. Zaci-

skasz pięści, rozciągasz się. Jesteś teraz świeŜy i rześki!

liwo

ci kontynuacji

Oceniając sytuację, wychowawczyni powinna rozstrzygnąć, czy jed-

nostka relaksacyjna „Bajkowa podróŜ statkiem" moŜe być kontynuowa-
na. Jeśli tak, to moŜna tego dokonać za pomocą samodzielnie wykona-
nych papierowych okrętów.

Statek na morzu

Materiał: samodzielnie wykonany statek z kolorowego, tęczowego lub
dającego się składać papieru ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek:
od 4 lat

Dzieci dobierają się parami. Jedno kładzie się na plecach (leŜąca

pozycja relaksacyjna) i zamyka oczy. Drugie, wykonanym przez siebie
papierowym statkiem opływa ciało leŜącego. Papierowy statek powinien
być zawsze w kontakcie z ciałem. LeŜące dziecko ma w myślach dokład-
nie śledzić podróŜ statku. Gdy oplynic on cale ciało, role się zmieniają.
Potem w grupie dokonuje się wymiany doświadczeń.

Cel: Ćwiczenie to intensyfikuje postrzeganie ciała. Ponadto, jako

partnerskie, tworzy podstawę zaufania oraz wzmacnia koncentrację
i wytrwałość.

Marzenia na płótnie

aglowym

Materiał: Ŝaglowe lub lniane płótno, fragment odpręŜającej muzyki lub
brzmiący instrument, jak np. metalofon, kuranty, trójkąt ♦ Uczestnicy:
przynajmniej 5 osób ♦ Wiek: od 5 lat

Jedno dziecko leŜy w płótnie Ŝaglowym i występuje w roli śpiącego

kapitana. Czwórka pozostałych dzieci jest marynarzami, którzy obie-
ma  rękami  trzymają  mocno  rogi  płótna.  Marynarze  chodzą  wokół  po
cichu, na palcach. Śpiący kapitan jest obracany w kierunku ruchu wska-
zówek zegara i nie powinien być budzony. Aby grupa nie dokonywała
zbyt szybkich i gwałtownych ruchów, celem relaksu naleŜy włączać krót-
kie  fragmenty  muzyczne  lub  uŜywać  brzmiących  instrumentów.  Po
dwóch lub trzech minutach dokonuje się zamiana ról. Gdy wszystkie
dzieci  zakończą  swą  kolejkę,  dzielą  się  w  grupie  zebranymi  doświad-
czeniami.

Cel: Zabawa ta łączy przeŜycie ruchu i muzyki. UwraŜliwia teŜ

zmysły, pobudza i rozwija motorykę oraz koordynację.

Jesień

Jesie

przynosi nam ostatnie słoneczne dni, ale te

deszcze, bu-

rze i mgły.

wie

y wiatr jesienny pozwala puszcza

latawce, a pod

nogami wspaniale szeleszcz

cie. Dzieci z zapałem zbieraj

kasz-

tany i

oł

dzie, które posłu

Ŝą

do zabawy i majsterkowania. Wiewiór-

ki, je

e i borsuki gromadz

teraz zimowe zapasy, a na polach i w sa-

dach rolnicy zbieraj

zbo

e, warzywa, jabłka, gruszki i winogrona.

Wielu ludzi

tuje do

ynki, które ostatnio zyskały na wa

ci,

poniewa

nie zawsze wszyscy mog

bezpo

rednimi

wiadkami

wzrostu i zbiorów.

wiczenia na jesie

powinny przyczyni

do tego, aby w spo-

sób bardziej intensywny i bogaty prze

ywa

zmiany w przyrodzie.

W tym kr

gu tematycznym mieszcz

ró

wiczenia, które do-

tycz

przede wszystkim oddychania. Dzieci najlepiej podczas zaba-

wy ucz

, jak w okre

lonych (trudnych) sytuacjach skoncentrowa

uwag

na oddychaniu i umie

odpr

ęŜ

Zabawy na wyciszenie i spostrzeganie

ciowy człowiek

Materiał: liście z drzew liściastych ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby
♦ Wiek: od 3 lat

Dzieci łączą się w pary. Jedno w pozycji leŜącej zajmuje postawę

relaksacyjną i, w miarę moŜliwości, zamyka oczy. Drugie kładzie uwaŜ-
nie liście na ciało leŜącego dziecka. To ostatnie powinno potem powoli
wstać i obejrzeć to, co zostało wykonane. Później role się zmieniają.

Gruszka czy jabłko?

Materiał: jabłko lub gruszka ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek:

od 3 lat

Dziecko siada w postawie królewskiej na krześle. Wspólnie z wycho-

wawczynią obserwuje jabłko i gruszkę oraz zapamiętuje kształty obu
owoców. Potem zamyka oczy, a wychowawczyni podaje mu jabłko lub
gruszkę. Dziecko dotyka owocu i z zamkniętymi oczami próbuje go
rozpoznać. Potem otwiera oczy i sprawdza, czy miało racje.

Wiatrak

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 3 lat

Dzieci stoją w kręgu i grają role wiatraków. W środku znajduje się

„dziecko wiatru". Wydając polecenia, określa ono silę obracających się
wiatraków. Jeśli „wiatrowe dziecko" trzyma ręce w górze, wszystkie dzie-
ci obracają ramionami, jeśli ma ręce w pozycji poziomej -wówczas dzie-
ci wykonują rękami jedynie ruchy okręŜne, jeśli wreszcie jego ręce znaj-
dują się przy ciele -wiatraki zatrzymują się. Po czterech - pięciu kolej-
kach wybiera się nowe „wiatrowe dziecko".

Szukanie kasztanów w liściach

Materiał: duŜa miska z liśćmi, kasztanami i róŜnymi materiałami, takimi
jak kamienie, korki, drewienka itd. ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej
♦ Wiek: od 3 lat

W duŜej misce znajdują się róŜne materiały i kasztany. Wszystko

zostaje przykryte sporą ilością liści. Dziecko powinno z zamkniętymi
oczami wyszukać w misce trzy - cztery kasztany.

Dotykanie kasztanów stopami

Materiał: kasztan, róŜne materiały, takie jak kamień, liść, trochę mchu itd.
♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 4 lat

Zęby wykonać to ćwiczenie, dziecko musi zdjąć buty. Pod stopy kła-

dzie się mu róŜne materiały. Powinno je teraz pomacać stopami i zna-
leźć kasztan.

Gdzie jest jabłko?

Materiał: jabłko, róŜne przedmioty, takie jak klocki, piłka, ksiąŜka itd.
♦ Uczestnicy: od 4 osób ♦ Wiek: od 3 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w kręgu. W środku znajdują się róŜne

rzeczy i jabłko. Jedno z dzieci, zanim opuści pokój, powinno dokładnie
obejrzeć zgromadzone przedmioty. Potem kaŜde z dzieci ukrywa jeden
z przedmiotów pod swoim swetrem. Dziecko, które było za drzwiami,
wchodzi znowu do pokoju i maca kaŜdy sweter. Jeśli uwaŜa, Ŝe znalazło
poszukiwane jabłko, wyjmuje je spod swetra. Jeśli jabłko zostało znale-
zione, role się zmieniają.

Masowanie stóp kasztanem

Materiał: kasztan dla kaŜdego dziecka ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej
♦ Wiek: od 4 lat

Dziecko ściąga but i kładzie kasztan pod stopę. Druga stopa stoi

mocno  na  ziemi  dla  zachowania  równowagi.  Kasztan  jest  poruszany
powoli  nogą  w jedną  i  w  drugą  stronę.  Równomierne i  powolne ruchy,
obejmujące  całą  płaszczyznę  stopy,  słuŜą  jej  dobremu  wymasowaniu.
Po upływie ok. minuty, odkłada się kasztan i porównuje obie stopy.

Dziecko czuje, Ŝe masowana stopa uzyskała więcej stabilności. Po-

tem masuje się kasztanem druga stopę i po minucie porównuje się ją
z pierwszą.

Gruszki i banany

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 8 osób ♦ Wiek: od 4 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w kręgu. Co drugie dziecko jest grusz-

ką,  a  pozostałe  bananami.  Jedno  dziecko  stoi  w  środku  i  kołatką  daje
wskazówki.  Jeśli  uderzy  raz,  wszystkie  gruszki  muszą  klasnąć.  Jeśli
uderzy dwa razy, wszystkie banany muszą tupnąć. Jeśli dziecko uderzy
kołatką  kilka  razy  z  rzędu,  wszystkie  gruszki  i  banany  muszą  razem
klasnąć i tupnąć.

Próbowanie chleba razowego

Materiał: róŜne rodzaje jasnego chleba, takie jak chleb pszenny, Ŝytni,
wiejski, oraz ciemny chleb razowy z wieloma ziarnami ♦Uczestnicy:
1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 4 lat

Dziecko siedzi w postawie królewskiej na krześle. Ogląda róŜne

gatunki jasnego chleba i porównuje je z ciemnym chlebem razowym.
Następnie, z zamkniętymi oczami, próbuje po kolei róŜnych kawałków
chleba. Jeśli uwaŜa, Ŝe znalazło kawałek razowca, podnosi rękę. Zakoń-
czeniem zabaw}

moŜe być smaczne śniadanie dla całej grupy.

drówka kasztana

Materiał: kasztan ♦ Uczestnicy: przynajmniej 8 osób ♦ Wiek: od 4 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w kręgu. Jedno dziecko kładzie ostroŜ-

nie na ręce kasztan. Z rozłoŜonymi ramionami i na palcach powinno raz
przejść wkoło tak, Ŝeby kasztan nie upadł. Jeśli się to uda, dziecko moŜe
jeszcze raz powtórzyć rundę.

Wycieczka

Materiał: - ♦ Uczestnicy: przynajmniej 6 osób ♦ Wiek: od 5 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w kręgu. Jedno z nich siedzi na środku

w postawie królewskiej z zamkniętymi oczami. Wychowawczyni mruga
na jedno z dzieci, które udaje się na „wycieczkę". Dziecko to obchodzi
po cichu krąg i siada znowu na swoim miejscu. Dziecko w środku otwie-
ra oczy i powinno wymienić imię tego, kto wybrał się na „wycieczkę".

Dotykanie li

Materiał: podobne materiały, takie jak papier gazetowy, papier do
rysowania, papier fotograficzny, karton, jak teŜ liście i lniana chusta
♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 5 lat

Pod lnianą chustą znajdują się podobne materiały, takie jak papier

gazetowy, papier do malowania, papier fotograficzny, karton oraz liście.
Dziecko powinno bardzo uwaŜnie sięgnąć pod chustę i wyczuć znaj-
dujące się tam materiały. Jeśli uwaŜa, Ŝe czuje liść, podnosi go pod chu-
stę. Jeśli liść rzeczywiście został znaleziony, dziecko moŜe ponowić
próbę.

Rozpoznawanie i nazywanie li

Materiał: liście z róŜnych drzew liściastych ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub
więcej ♦ Wiek: od 5 lat

Przed dzieckiem leŜą liście z róŜnych drzew liściastych. Troje —

czworo dzieci (a w przypadku dzieci starszych - do sześciu osób) od-
róŜnia wspólnie l i ś c i e i nazywa je. Potem dziecko, które poznało

liście, opuszcza salę. Wychowawczyni usuwa jeden liść. Dziecko, które
było za drzwiami, wraca i próbuje odnaleźć brakujący liść.

„Łowienie" li

Materiał: liście z róŜnych drzew liściastych, dwie słomki, jedna obręcz
gimnastyczna ♦ Uczestnicy: 2 osoby lub więcej ♦ Wiek: od 5 lat

Dwójka dzieci siedzi przed obręczą gimnastyczną. W środku obrę-

czy leŜą liście. KaŜde dziecko powinno słomką „złowić" liście z obrę-
czy. Aby dostarczyć odpowiednio duŜo powietrza, przed kaŜdym zassa-
niem naleŜy zrobić głęboki wydech. W tym ćwiczeniu potrzebna jest
duŜa koncentracja. W miarę moŜliwości nie naleŜy rozmawiać.

cy je

Materiał: salaterka z 2-3 kroplami wonnego olejku, np. jabłkowego
♦

Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

Dziecko występuje w roli jeŜa i powinno najpierw opuścić pokój.

Wychowawczyni ustawia w pokoju salaterkę z wonnym olejkiem. JeŜ
wraca i powinien, kierując się delikatnym nosem, doczołgać się do źródła
zapachu, mając przy tym zawiązane oczy.

Gdzie jest kasztan?

Materiał: kasztan ♦ Uczestnicy: przynajmniej 8 osób ♦ Wiek: od 5 lat

Wszystkie dzieci siedzą na krzesłach w kręgu, a jedno stoi w środ-

ku. Dzieci w kręgu trzymają ręce za plecami i przekazują sobie kasz-
tan. W pewnym momencie stojące dziecko klaszcze w dłonie.

Teraz kasztan nie powinien być dalej przekazywany. Dziecko znaj-

dujące się w środku powinno odgadnąć, kto trzyma kasztan w ręku. Jeśli
wskazało właściwą osobę, zamienia się z nią rolą. Jeśli nie - dziecko
pozostaje jeszcze jedną rundę w środku.

dzy cisz

i burz

Materiał: - ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

Przed rozpoczęciem zabawy omawia się z dziećmi róŜne nasilenia

wiatru, z którymi łączy się odmienne znaki akustyczne.

MoŜna poczynić następujące ustalenia:

♦

wiatr = prztykanie palcami,

♦

cisza = załoŜenie rąk za plecami,

♦

burza = klaskanie i tupanie.

Teraz dzieci powinny się zastanowić, jakie oddychanie dopasować

do poszczególnego nasilenia wiatru. W związku z tym moŜna z dziec-
kiem rozwijać następujące techniki oddychania:

♦

wiatr = wydychać, głęboko zaczerpnąć powietrza i powoli je wypu-
ś

cić,

♦

cisza = spokojnie wdychać i wydychać powietrze,

♦

burza = wydychać, głęboko zaczerpnąć powietrza i mocno je wypu-
ś

cić.

Gdy oddychanie zostanie omówione, wychowawczyni robi umówio-

ne znaki, np. prztyka palcami, a dzieci odpowiadają odpowiednim „wia-
trem".

Wacik pozostaje w kr

Materiał: wacik i obręcz gimnastyczna dla kaŜdej pary ♦ Uczestnicy:
przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 6 lat

KaŜda para dzieci siedzi na podłodze, twarzami do siebie. Między

nimi znajduje się obręcz gimnastyczna z wacikiem. Zadanie polega na
tym, aby poruszać wacik przez dmuchanie, ale nie wydmuchać go poza
obręcz. Podmuch nie moŜe być więc zbyt staby, ani zbyt mocny. Przed
jego wykonaniem dzieci powinny najpierw zrobić głęboki wydech,
a potem głęboki wdech. W czasie dmuchania nie naleŜy opuszczać miej-
sca.

Dmuchanie na

wiec

Materiał: świeca, zapalniczka dla kaŜdej pary ♦ Uczestnicy: przynaj-
mniej 2 osoby ♦ Wiek: od 6 lat

Uwaga: to ćwiczenie moŜe być wykonane tylko z tymi dziećmi, któ-

re zostały juŜ pouczone, aby bardzo ostroŜnie obchodzić się z ogniem!

KaŜda para dzieci siada na stole twarzami do siebie. W środku stołu

stoi zapalona świeca. Jedno z dzieci robi głęboki wydech, a potem wdech.
Podczas dmuchania dziecko próbuje umieścić płomień świecy w poło-
Ŝ

eniu ukośnym, a więc poruszyć go w kierunku swego partnera. Świeca

nie moŜe zgasnąć. Potem to samo próbuje wykonać drugie dziecko.

Gaszenie

wiecznika

Materiał: 5-6 świec, zapalniczka dla kaŜdej pary ♦ Uczestnicy: przynaj-
mniej 2 osoby ♦ Wiek: od 6 lat

Uwaga: to ćwiczenie moŜe być wykonywane tylko z tymi dziećmi,

które zostały pouczone, aby bardzo ostroŜnie obchodzić się z ogniem!

Na stole stoi obok siebie 5-6 zapalonych świec. Dwoje dzieci siedzi

naprzeciw siebie, a jedno z nich jednym podmuchem usiłuje zgasić
moŜliwie jak najwięcej świec. Przed kaŜdą próbą robi się głęboki wy-
dech i wdech. Potem następuje zmiana osoby i ponowne zapalenie zga-
szonych świec. ZwycięŜa to dziecko, które jednym podmuchem zgasi
najwięcej świec.

druj

oł

Materiał: Ŝołądź ♦ Uczestnicy: przynajmniej 12 dzieci ♦ Wiek: od 7 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w kręgu w postawie królewskiej. Jedno

z nich stoi w środku i ma w dłoni niewidoczną dla innych Ŝołądź. Dzie-
ci układają dłonie na kształt miseczek. Dziecko z Ŝołędzia obchodzi
siedzących w kręgu i ostroŜnie dotyka ich rąk. W pewnym momencie
przekazuje Ŝołądź innemu dziecku. Gdy obeszło wszystkich siedzących,
wraca na swoje miejsce. Inna osoba z grupy powinna zgadnąć, komu
Ŝ

ołądź została przekazana. Oczywiście, moŜe się teŜ zdarzyć, Ŝe jest ona

jeszcze w posiadaniu pierwszego dziecka.

Kasztanowo-perłowy naszyjnik

Materiał: sznurek, kasztany lub drewniane peretki, wiertło do
przewiercania kasztanów ♦ Uczestnicy: od 1 osobv ♦ Wiek: od 6 lat

Niewielkim wiertłem naleŜy wykonać otwory w kasztanach. Potem

kasztany i drewniane perełki są dowolnie nawlekane na sznurek. Tak
powstaje kasztanowo-perłowy naszyjnik, który naleŜy zawiązać. Potem
jedno z dzieci siada na krześle w postawie królewskiej i zamyka oczy.
Powinno ono policzyć, ile kasztanów zawiera naszyjnik.

Wra

liwy budowniczy

Materiał: róŜne materiały z przyrody ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby
♦ Wiek: od 7 lat

Dzieci dobierają się parami. Jedno z nich zamyka oczy i ze zgroma-

dzonych materiałów ma zbudować wysoką wieŜę. Dopiero gdy wieŜa się
zawali, szczęścia próbuje drugie dziecko. Aby ułatwić pracę budowni-
czego, jego partner moŜe mu dawać pomocne wskazówki, np. „Uwaga,
przesuń kamień trochę na lewo".

Kolce zapachowego je

Materiał: cytryna, goździki, długopis, wykałaczka ♦ Uczestnicy: 1 osoba
lub więcej ♦ Wiek: od 7 lat

Cala cytryna zostaje naszpikowana goździkami na kształt jeŜa, przy

czym pyszczek i spód pozostają nietknięte. Oczy jeŜa mogą być zazna-
czone długopisem. Nogi moŜna zrobić z wykałaczek.

Dziecko siedzi na krześle w postawie królewskiej z zamkniętymi

oczami. Obwąchuje zapachowego jeŜa i końcami palców próbuje wy-
czuć liczbę goździków. Ile kolców ma zapachów}'jez?

Sortowanie dyni

Materiał: roŜnej wielkości dynie ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej
♦ Wiek: od 7 lat

Dziecko ma posortować według wielkości 4-6 dyń i ustawić je obok

siebie. Potem zamyka oczy, a wychowawczyni zmienia ich kolejność.
Dziecko „na ślepo" próbuje teraz od nowa je posortować, według po-
przedniego ustawienia.

Jednostka relaksacyjna

„Jesienny wiatr"

Materiał: szyfonowa chusta gimnastyczna dla kaŜdego dziecka (chusty
takie moŜna kupić przewaŜnie w czterech podstawowych kolorach, a ich
wielkość wynosi 62 cm x 62 cm) albo chusty do rytmiki bądź Ŝonglerki
♦

Uczestnicy: przynajmniej 6 osób ♦ Wiek: od 5 lat

Wprowadzenie

MoŜliwości zastosowania chusty szyfonowej, np.:

♦

okręŜne poruszanie chusty ręką przed sobą,

♦

krąŜenie całym ramieniem z chustą,

♦

obracanie się dokoła,

♦

kołysanie ręką do przodu i do tylu,

♦

zamaszyste poruszanie chusty ręką do góry i na dół,

♦

trzymanie chusty i chodzenie po sali,

♦

przeskakiwanie nad chustą leŜącą na ziemi,

♦

formowanie chusty rękami na kształt piłki i otwieranie jej powoli jak
kwiatek,

♦

trzymanie chusty przed twarzą i dmuchanie na nią,

♦

trzymanie chusty przed nosem i wyczuwanie oddechu.

Cel: W swobodnej zabawie szyfonowymi chustami dzieci poznają

materiał i jego właściwości. Podczas wspólnego eksperymentowania
mogą być rozwijane, naśladowane lub uzupełniane róŜne pomysły.
Wzmacniana jest przy tym wyobraźnia, motoryka i dokładne całościo-
we postrzeganie.

Po zakończeniu fazy eksperymentalnej w grupie powinna odbyć się

wymiana doświadczeń. Wychowawczyni rozmawia ze wszystkimi dzieć-
mi o właściwościach szyfonowych chust i właściwym obchodzeniu się
z mmi. Dzieci mogą teŜ zaprezentować samodzielnie wymyślone ru-
chy z chusta.

Sło

ce -

wiczenie na wyciszenie

Dzieci siedzą w kręgu ze swoimi szyfonowymi chustami i układają

je wspólnie na kształt słońca. Dziecko, które rozpoczyna, idzie bardzo
cicho ze swoją chustą do środka kręgu. Tam kładzie ją ostroŜnie na ziemi
jako promień słońca. Wraca potem na swoje miejsce i mruga na inne
dziecko, które kładzie swą chustę w taki sam sposób. Zabawa trwa tak
długo, aŜ wszystkie dzieci połoŜą chusty, tworząc kształt słońca.

Cel: Uczenie wytrwałości i koncentracji, kształtowanie wraŜliwości

estetycznej i poczucia wspólnoty.

Zabawa w sił

wiatru z u

yciem szyfonowych

chust - zabawa ruchowa

Wiosną, latem, jesienią i zimą,

czwórka wiatrowych dzieci działa.

Słuchaj cicho i odpowiedz:

jaką prędkość wiatru

z nieba nam zesłała?

Zanim zaczniesz, zrób wydech silny

i powietrze wypuść w sposób nieomylny!

Zrób potem wdech bardzo mocny,

aby chłopiec wiatrowy stał ci się pomocny.

Pierwsze dziecko wiatrowe tak dmucha:

„Phh - phh, phh - phh..."

(przenca i poiutórzenie!)

Pierwsze dziecko wiatrowe tak dmucha:

„Phh - phh, phh - phh..."

Wiosną, latem, jesienią i zimą,
czwórka wiatrowych dzieci działa.
Słuchaj cicho i odpowiedz:

jaką prędkość wiatru
z nieba nam zesłała?

Zanim zaczniesz, zrób wydech silny...

Drugie wiatrowe dziecko dmucha mocniej:

„Phh - phh, phh - phh..."

(pizejzea i poztiórzeniel)

Drugie wiatrowe dziecko dmucha mocniej:

„Phh - phh, phh - phh..."

Wiosną, latem, jesienią i zimą....

Zanim zaczniesz zrób wydech silny.

Trzecie wiatrowe dziecko dmucha najmocniej:
„Phh - phh, phh - phh..."
(prsenca ipoiclórzeniel)

Trzecie wiatrowe dziecko dmucha najmocniej:
„Phh - phh, phh - phh..."

Wiosną, latem, jesienią i zimą...

Czwarte wiatrowe dziecko wypoczywa pilnie
i wraca z braćmi do domu usilnie
Najsłabszy wiatr układa dzieci do spania
i wieczorną nuci piosneczkę wśród ziewania.

Cel: Podczas zabaw}' w wiatr dzieci na przemian przeŜywają fazy

ciszy i ruchu. Konkretnymi doświadczeniami dla nich są językowe, ryt-
miczne i dźwiękowe elementy zabawy. Wersety, które się stale powta-
rzają i róŜnicują, stwarzają dla dzieci złoŜoną, lecz plastyczną sytuację.
W ten sposób moŜna teŜ poprawiać w grupie zdolność wyrazu, mowę
i motorykę.

Faza ciszy

Po zakończeniu ostatniego wersetu dzieci powinny przynieść koc

i poduszkę, aby się wygodnie połoŜyć. Zamykają oczy, a wychowawczy-
ni nuci wieczorną piosenkę „Ojca Wiatru". MoŜe to być po prostu zna-
na dziecięca piosenka.

Cel: Faza ciszy wprowadza do relaksacyjnej opowieści „Pozwól

wznieść się twojemu latawcowi". W tym miejscu moŜna teŜ umieścić
relaks muzyczny z wiatrowymi szumami.

Pozwól wznieść się twojemu latawcowi
(Opowieść relaksacyjna)

Jest piękny jesienny dzień. Wieje wiatr, który dobija się do twojego

okna. Wyglądasz na zewnątrz i widzisz jak z drzew spadają kolorowe
liście. Bierzesz swój latawiec i wychodzisz z nim z domu. Idziesz w pole.
Po drodze słyszysz wiatr szumiący w koronach drzew. Wkrótce docho-
dzisz do wielkiego pustego miejsca. Chcesz, Ŝeby tutaj wzleciat twój
latawiec. Przygotowujesz go więc do lotu i biegniesz z nim przed sie-
bie. Powoli rozwijasz sznurek i twój latawiec wznosi się coraz wyŜej, aŜ
wreszcie szybuje spokojnie i regularnie na niebie. Z dołu jest mały i ko-
lorowy. Marząc, towarzyszysz mu w locie.

Wspaniale jest leŜeć na latawcu. Czujesz, jak wiatr łagodnie owiewa

twoje plecy. Oddychasz bardzo regularnie i samodzielnie. Robisz wdech
i wydech, wdech i wydech. Czujesz się dobrze. W

iatr łagodnie kołysze

latawiec w róŜne strony. Z góry widzisz wszystko bardzo małe i oddalo-
ne. Dostrzegasz, jak rodzina wiewiórek biegnie przez pola do lasu ze
swoimi zimowymi zapasami. MoŜesz zauwaŜyć teŜ przelatujące pod
tobą jesienne liście, które wiatr nawiewa z pobliskiego lasu. Kołyszą się
one, podobnie jak twój latawiec. Robisz wdech i wydech, wdech i wy-
dech. Oddychasz bardzo regularnie samodzielnie. Oglądasz wszystko
dokładnie. MoŜe zechcesz później namalować swe wspomnienia. Stop-
niowo zbliŜa się czas powrotu na ziemię. Sznurek zwija się wolno, a twój

latawiec regularnie i spokojnie opada na pole. Robisz wdech i wydech,
wdech i wydech. Oddychasz bardzo regularnie i samodzielnie. W koń-
cu latawiec ląduje łagodnie na ziemi. Jeszcze przez chwilę leŜysz na nim
i zaŜywasz ciszy. Potem wstajesz i wracasz do domu. Wiesz teraz, Ŝe jeśli
chcesz zaznać ciszy, musisz tylko w marzeniach wznieść się na swoim
latawcu.

Otwierasz oczy. Powoli wstajesz. Zaciskasz pięści i wyciągasz się.

Jesteś świeŜy i rześki.

Dalsze mo

liwo

Jeśli temat „jesień" ma być pogłębiony z dziećmi, pojawiają się m.in.

następujące moŜliwości.

Medytacja przy samodzielnie wykonanym
prze

roczu

Materiał  do  wykonania  przeźrocza:  Do  wykonania  medytacyjnego
przeźrocza  jest  potrzebny  koniecznie  projektor,  ramki  do  przeźroczy,
rozsuwany  ekran  na  płótnie  (lub  białej  powierzchni  ściany).  Ponadto  jest
potrzebny teŜ płynny klej, pędzel akwarelowy nr 2, przezroczyste farby do
malowania na szkle (podstawowe kolory, czerwony i Ŝółty, aby uzyskać barwy
jesieni) ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 5 lat

Wskazówki dotyczące wykonania przeźrocza: NaleŜy otwo-

rzyć szklane ramy przeźrocza i połoŜyć na szkło 2-3 krople kleju. Po-
tem akwarelowym pędzlem nałoŜyć podobną ilość farby dekoracyjnej
do malowania szkła. Wreszcie zamknąć przeźrocze. Farby i klej muszą
być uŜyte w takiej ilości, aby nic nie wypłynęło poza ramy.

Pod wpływem ciepła wydzielającego się z projektora, farby nakłada-

ją się na siebie, co widać podczas oglądania przeźrocza. NaleŜy pamię-
tać, Ŝeby temperatura wrzenia farb była niŜsza niŜ temperatura włączo-
nego projektora.

Medytacja: Samodzielnie wykonane przeźrocze jest wyświetlane na

białym tle. Sala, w której odbywa się projekcja, jest nieco przyciemnio-
na i rozlega się w niej muzyka medytacyjna. Dzieci mogą poddać się od-
działywaniu nakładających się na siebie kolorów przeźrocza.

Cel: Oglądanie medytacyjnych przeźroczy pobudza wyobraźnię

dzieci.  Jednocześnie  płynne  kolory  oddziałują  uspokajająco.  Jesienią
barwy  odgrywają  waŜną  rolę.  W  medytacyjnym  przeźroczu  płyną  z  po-
czątku szybko, a potem coraz wolniej. W końcu powstaje wyschnięty,
„mocny" obraz medytacyjny, który odzwierciedla takŜe jesienne zaśnię-
cie  przyrody.  Gdy  przeźrocze  medytacyjne  przyjmie  swój ostateczny
kształt,  dzieci  mogą  na  róŜne  sposoby  interpretować  przedstawiony
obraz.

Kolorowy b

Materiał: cyrkiel, linijka, noŜyczki, kredki, biały papier fotograficzny,
ołówek ♦ Uczestnicy: przynajmniej 2 osoby ♦ Wiek: od 5 lat

Przygotowania: cyrklem rysuje się na białym kartonie duŜy okrąg

i dzieli się go na osiem równych „kawałków ciasta". Dzieci mogą je
pomalować w róŜnych kolorach jesieni. Potem krąg ten wycina się i prze-
kłuwa w środku ołówkiem. W ten sposób powstaje bąk.

Zabawa: Dzieci siedzą w kręgu z zamkniętymi oczami i wyobraŜa-

ją sobie jesień z jej kolorowymi liśćmi. Po minucie otwierają oczy i jed-
no z dzieci obraca bąka. Kolory mieszają się wtedy. Gdy tylko dzieci
mogą dostrzec poszczególne barwy, podnoszą ręce.

Cel: Wzmacnianie zdolności postrzegania kolorów i koncentracji

dzieci.

Zima

Zim

prze

ywamy zawsze adwent i Bo

e Narodzenie. Stare zwy-

czaje i bo

onarodzeniowe zapachy budz

wspomnienia i obrazy, które

w sobie nosimy. Cicha, zimowa przyroda daje nam sposobno

ść

, aby

znowu zastanowi

nad tym, co istotne w

yciu. Zamyka si

przy-

rodniczy kr

g wzrostu i umierania. Wypoczywaj

liny i zwierz

ta,

aby mie

nowa sit

na wiosn

. Ludzie wracaj

do swoich ciepłych

mieszka

. Blask

wiec i gor

ca czekolada stwarzaj

szczególnie mił

atmosfer

, w której opowiadanie ró

nych historii i ogl

danie ksi

ąŜ

z obrazkami daje dzieciom bardzo du

o zadowolenia.

Zamieszczone tu

wiczenia wpisuj

w zimow

i przed

tecz-

atmosfer

wiczenia na wyciszenie mog

wyostrzy

spojrzenie na istotne

i ciche zjawiska codzienno

ci.

Zabawy na wyciszenie i spostrzeganie

Nasłuchiwanie zimnych ogni

Materiał: zimne ognie, zapalniczka ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej
♦ Wiek: od 3 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w kręgu w postawie królewskiej. Wycho-

wawczyni siada w środku i zapala zimne ognie. Dzieci mogą je oglądać
lub z zamkniętymi oczami nasłuchiwać ich syczenia. Gdy zimne ognie
się wypalą, moŜna podzielić się swoimi wraŜeniami.

Słuchanie melodii bo

onarodzeniowej

Materiał: grający zegar z melodią boŜonarodzeniową ♦ Uczestnicy:
1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 3 lat

Dziecko wychodzi za drzwi. Wychowawczyni nakręca zegar wygry-

wający kolędę i ukrywa go w sali. Dziecko wraca i nasłuchuje dźwięków
melodii, aby wykryć grający zegar. W miarę moŜliwości nie naleŜy roz-
mawiać, poniewaŜ zadanie to wymaga koncentracji i duŜego zasłucha-
nia.

Topniejąca kostka lodu

i Materiał: - ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 3 lat

W przeddzień tego ćwiczenia wychowawczyni wraz z dziećmi przy-

gotowuje w zamraŜarce kostkę lodu, a potem ją rozmraŜa. Doświadcze-
nie to wpływa następnego dnia na ćwiczenie wyciszające.

Dziecko występuje w roli kostki lodu, którą „słońce", czyli wycho-

wawczyni, powoli topi. Słońce jest z początku bardzo małe, ale z wolna
wschodzi, (idy staje się coraz większe, roztapia kostkę lodu. Wychowaw-
czymi wyciąga się i staje na palcach, a dziecko robi się coraz mniejsze.
Potem moŜna zamienić się rolami. Oczywiście, w zabawie tej moŜe
uczestniczyć teŜ dwójka dzieci.

Dotykanie balonu z wod

Materiał: balon, woda ♦ Uczestnicy: przynajmniej 5 osób ♦ Wiek:

od 3 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w ciasnym kręgu. Wypełniony wodą ba-

lon wędruje teraz z ręki do ręki, nie dotykając palców. KaŜde dziecko
podaje go ostroŜnie swemu sąsiadowi. Zabawa trwa tak długo, aŜ ba-
lon zakończy jedną rundę. W ćwiczeniu tym nie naleŜy rozmawiać,
poniewaŜ przekazywanie balonu wymaga koncentracji i zręczności.

Chustka baby-jagi

Materiał: chustka na głowę i 2-3 róŜne kapelusze ♦ Uczestnicy:

przynajmniej 4 osoby ♦ Wiek: od 3 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w kręgu. Jedno z nich zamyka oczy, a troje

ustawia się blisko siebie. Spośród tej trójki jedno dziecko ma na głowie
chustkę, jako baba-jaga, a dwójka pozostałych - kapelusze. „Ślepe"
dziecko przyprowadza się do dzieci mających nakrycia głowy, aby przez
dotyk rozpoznało, kto jest babą-jagą. Potem role się zmieniają.

Zimowy sen zwierz

Materiał: ewentualnie koc i poduszka dla kaŜdego z dzieci ♦ Uczestnicy:
przynajmniej 6 osób ♦ Wiek: od 4 lat

Wszystkie dzieci odgrywają role zwierząt (jeŜa, wiewiórki, borsuka

itd.), które pogrąŜają się w zimowym śnie. W tym celu kładą się na ko-
cach z poduszkami. Kto chce, moŜe połoŜyć się w postawie relaksacyj-
nej i zamknąć oczy. Dzieci powinny być cicho i nie poruszać się. Kto
przerwie milczenie lub wykona jakiś ruch, zostaje wyeliminowany i siada
cicho na kocu. Zwycięzcą jest to dziecko, które najdłuŜej „spało".

Zimowy sen zwierząt jest dla dzieci mentalną pomocą, która umoŜ-

liwia zakosztowanie „snu".

Kto jest bałwanem?

Materiał: duŜa lniana chusta ♦ Uczestnicy: przynajmniej 6 osób
♦

Wiek: od 4 lat

Podczas gdy jedno dziecko czeka za drzwiami, inne ukrywa się pod

lnianą chustą, wyobraŜając w ten sposób bałwana. Dziecko, które stało
za drzwiami, wchodzi teraz do sali i próbuje, przez rozglądanie się
dokoła oraz dotykanie, znaleźć bałwana. Jeśli go rozpozna, to teraz on
zgaduje, a następne dziecko z kręgu przejmuje rolę bałwana.

Szukanie buta Mikołaja

Materiał: but Mikołaja i inne dziecięce buty (najwyŜej cztery)
♦ Uczestnicy: przynajmniej 5 osób ♦ Wiek: od 4 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w kręgu. Jedno dziecko stoi w środku

i prosi, aby kaŜdy połoŜył przy nim po jednym bucie. Potem obok butów
kładzie się buta Mikołaja. Dziecko powinno dobrze obejrzeć buty, a po-
tem zamknąć oczy. Jedna osoba z kręgu wchodzi do środka i podaje in-
nym jakiś but. Dzieci powinny odgadnąć, który but jest Mikołaja. Jeśli
zostanie on znaleziony, tę samą próbę podejmuje następne dziecko.

Mandarynka w bucie Mikołaja

Materiał: but Mikołaja, mandarynki, orzechy, jabłka, pomarańcze
♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 4 lat

Do buta Mikołaja wkłada się mandarynkę, orzechy, jabłka i poma-

rańcze. Dziecko powinno z zamkniętymi oczami wyjąć zawartość buta
i rozpoznać ją przez dotyk rąk. Jego zadaniem jest znalezienie manda-
rynki, która potem stanowi smaczną nagrodę.

Z pozostałych dodatków dzieci mogą przygotować sałatkę owocową

z cukrem i z cynamonem, która jest zimowym smakołykiem.

Kto ma dzwoneczek?

Materiał: dzwoneczek ♦ Uczestnicy: przynajmniej 6 osób

♦ Wiek: od 4 lat

Dzieci trzymają ręce za plecami i siedzą blisko siebie. Jedno z nich

opuszcza pomieszczenie. Podczas gdy czeka za drzwiami, inne dostaje
do ręki dzwoneczek. Dziecko stojące na zewnątrz wraca teraz do sali,
a to, które ma dzwoneczek, krótko dzwoni. Czy pierwsze z dzieci zgad-
nie, kto dzwonił?

Karma dla ptaków

Materiał: zamykana puszka lub szklanka, karma dla ptaków
♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 5 lat

Puszka lub szklanka zostaje do połowy wypełniona karmą dla pta-

ków i zamknięta. Jedno z dzieci gra rolę głodnego, szukającego poŜy-
wienia ptaka. Zamyka oczy, a wychowawczyni lub inny uczestnik zaba-
wy wyszukuje miejsce w sali, z którego potrząsa puszką. Dziecko - ptak
powoli „odfruwa" i nasłuchując szuka źródła poŜywienia. Aby nie po-
tknęło się o jakiś przedmiot w pomieszczeniu, wychowawczyni lub inne
dziecko po cichu go asekuruje.

Kulig

Materiał: przykrycie od pudełka na buty ♦ Uczestnicy: przynajmniej
6 osób ♦ Wiek: od 5 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w ciasnym kręgu i mają zdjęte buty.

Wychowawczyni kładzie jednemu z dzieci na stopy przykrycie od pu-
dełka na buty- „sanie". Aby ruszyły, muszą powędrować teraz na stopy
sąsiada. Dalsze przekazywanie „sań" przez cały krąg siedzących doko-
nuje się tylko za pomocą stóp, podczas gdy ręce pozostają przy ciele.
Ć

wiczenie to jest znacznie trudniejsze, niŜ moŜe się z początku wyda-

wać. Dlatego dzieci powinny zachowywać się jak najciszej i całkowicie
skoncentrować się na podawaniu „sań".

Dziadek do orzechów

Materiał: dziadek do orzechów, orzechy ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub
więcej ♦ Wiek: o d 5 lat

Dziecko siedzi w postawie królewskiej lub swobodnej z zamknięty-

mi oczami. Wychowawczyni wywołuje orzechami róŜne odgłosy, jak np.
stukanie w stół, upadanie na ziemię, pocieranie o blat stołu itp. W tym
czasie rozgniata orzech dziadkiem do orzechów. Jeśli dziecko rozpo-
zna kiedy ma miejsce ta ostatnia czynność, podnosi rękę. Jeśli zgadło,
moŜe zjeść orzech. Gdy ćwiczenie to jest wykonywane w grupie, to
dziecko, które pierwsze rozpoznało moment rozgniatania, zjada orzech.

Potem wszystkie dzieci mogą piec ciastka orzechowe, które bywają

wręczane z okazji św. Mikołaja.

Nasłuchiwanie kroków Mikołaja

Materiał: - ♦ Uczestnicy: 2 osoby lub więcej ♦ Wiek: od 5 lat

Dzieci zastanawiają się jakie powinny być kroki Mikołaja i wspólnie

je ćwiczą. Potem jedno z nich zamyka oczy, a drugie podskakuje, stuka,
wlecze się dokoła kręgu itp. W pewnym momencie wykonuje krok Mi-
kołaja. Gdy tylko partner uzna, Ŝe usłyszał taki krok woła: „Mikołaju,
poznaję cię".

wietlne figury

Materiał: latarka, ewentualnie papier do malowania i pisanki dla dzieci
♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 5 lat

Dzieci siedzą na krzesłach w kręgu. Sala jest przyciemniona, a wy-

chowawczyni światłem latarki na suficie wykonuje proste figury geo-
metryczne. Dzieci powinny oczami lub palcami śledzić świetlny punkt.
Potem kaŜde moŜe narysować zaobserwowaną figurę, która pasuje do
zimy lub do BoŜego Narodzenia. Kto chce, moŜe na koniec ćwiczenia
narysować kilka figur.

Nied

wied

w jaskini

Materiał: płócienny ekran, projektor do przeźroczy ♦ Uczestnicy:
przynajmniej 6 osób ♦ Wiek: od 6 lat

Sala jest nieco przyciemniona. Jedno dziecko czeka przed drzwia-

mi, a drugie gra rolę niedźwiedzia i ustawia się za ekranem. Światło
projektora zostaje skierowane na ekran, tak Ŝe widoczne są tylko cienie
„niedźwiedzia". Pojawia się teraz dziecko, które stało za drzwiami.

Powinno ono zgadnąć, jaki niedźwiedź porusza się tak cięŜko i niezgrab-
nie. Trudność się zwiększa, jeśli za ekranem są ukryte dwa niedźwie-
dzie.

Rozpoznajemy cienie przedmiotów

Materiał: płócienny ekran, projektor do przeźroczy, stoi, róŜne przedmioty,
takie jak piłka, ksiąŜka, filiŜanka, obręcz itd. ♦ Uczestnicy: dowolna liczba
osób ♦ Wiek: od 6 lat

Sala jest nieco przyciemniona. Dzieci siedzą przed płóciennym ekra-

nem, który jest oświetlony przez projektor. Za ekranem znajduje się stół,
na którym ustawiono, jeden za drugim, cztery lub pięć róŜnych przed-
miotów, takich jak piłka, ksiąŜka, filiŜanka, obręcz itp. Dziecko, na pod-
stawie cienia, powinno je rozpoznać i zapamiętać. Potem projektor zo-
staje wyłączony. Dzieci wymieniają przedmioty, które -jak sądzą — roz-
poznały i przypatrują się im jeszcze raz przy normalnym oświetleniu.
Zadziwiające jest, jak przedmioty zmieniają się w ciemności!

Słuchanie d

ków

Materiał: dzwoneczki na paskach ♦ Uczestnicy: dowolna liczba osób
♦ Wiek: od 5 lat

Wychowawczyni lub jedno z dzieci przywiązuje sobie do stóp dzwo-

neczki na paskach. Uczestnicy zabawy mają zamknięte oczy, „muzy-
kant" idzie powoli po sali i co krok dzwoni. Dzieci powinny z zamknię-
tymi oczami śledzić jego drogę i palcem wskazującym pokazywać kie-
runek, z którego rozlega się dźwięk. W pewnej chwili „muzykant" się
zatrzymuje i dzwoneczki milkną. Teraz dzieci otwierają oczy i patrzą,
czy potrafiły podąŜać za nimi.

Zapałczany wzór

Materiał: paczka zapałek ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek:
od 6 lat

Wychowawczyni układa z zapałek prosty wzór. Dziecko przygląda mu

się dokładnie i zapamiętuje go. Potem zamyka oczy, a wychowawczyni
zabiera jedną zapałkę. Dziecko powinno teraz wstawić ją w odpowied-
nim miejscu wzoru.

Adwentowy kalendarz

Materiał: 23 puste pudełka po zapałkach i jedno zawierające orzech
♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 6 lat

Dziecko siedzi przed 24 pudełkami po zapałkach, z których, z zam-

kniętymi oczami, ma ułoŜyć kalendarz adwentowy. Pudełko z orzechem
powinno być jednak ustawione jako ostatni kamień budowli. Jeśli wszyst-
kie pudełka zostaną właściwie ułoŜone, budowniczy moŜe zjeść zawar-
tość ostatniego z nich.

Wariant. W kaŜdym pudełku znajduje się mała kulka, a tylko w jed-

nym orzech. Pudełko z orzechem dziecko powinno ustawić na wieŜy jako
ostatnie! Czy uda się wyszukać to pudełko?

Liczenie orzechów

Materiał: pusta puszka, orzechy, dwa drewniane drąŜki ♦ Uczestnicy:
1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 7 lat

Dziecko ma zamknięte oczy. Wychowawczyni zderza drewniane

drąŜki. W tym czasie wrzuca orzechy do pustej puszki. Gdy znajdzie

się w niej około pięciu orzechów, dziecko otwiera oczy i podaje liczbę
orzechów, które do niej wpadły. Nic jest wcale larwo rozróŜnić odgłosy
drewnianych drąŜków i orzechów. Kto dobrze

zykowy „komputer"

Materiał: rodzynki ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej ♦ Wiek: od 7 lat

Jedno dziecko zamyka oczy i wyciąga język, a drugie kładzie mu na

nim uwaŜnie, maksymalnie cztery rodzynki. To pierwsze powinno je
policzyć jak komputer. Bez względu na to, czy wynik się zgadza, rodzynki
zawsze smakują. Czy są mistrzowie językowego liczenia, którzy wyczują
i policzą nawet 10 rodzynków?

Taniec ze sztucznymi ogniami

Materiał: dwa sztuczne ognie dla kaŜdej pary ♦ Uczestnicy: przynaj-
mniej 10 osób ♦ Wiek: od 7 lat

Dzieci ustawiają się w ten sposób, Ŝe powstaje zewnętrzny i we-

wnętrzny krąg. KaŜdorazowo dwójka dzieci ustawia się naprzeciw sie-
bie. KaŜde z dzieci znajdujące się w wewnętrznym kręgu otrzymuje do
ręki zapalony zimny ogień i biegnie z nim dokoła. Dzieci w zewnętrz-
nym kręgu przyglądają się temu tańcowi. Na krótko przed wygaszeniem
zimnych ogni, dzieci z wewnętrznego kręgu zatrzymują się znowu przed
swymi partnerami i własnymi ogniami zapalają ich ognie. Teraz dzieci
stojące na zewnątrz rozpoczynają podobny taniec.

Rozpoznawanie d

Materiał: szklanka, widelce, 5-6 róŜnych przedmiotów, np. miska, garnek,
puszka, trójkąt, dźwięczący drąŜek itd. ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej
♦ Wiek: od 7 lat

Jedno z dzieci uderza ostroŜnie widelcem w szklankę i inne przed-

mioty oraz słucha uwaŜnie dobywających się dźwięków. Szczególną
uwagę powinno zwrócić na wysokie tony pustej szklanki. Potem zamy-
ka oczy. Teraz inne dziecko uderza ostroŜnie w róŜne przedmioty. Gdy
tylko zgadujące dziecko uwaŜa, Ŝe słyszy wysoki ton pustej szklanki,
podnosi rękę.

Medytacja przy motywie bo

onarodzeniowym

Materiał: przeźrocze z motywem boŜonarodzeniowym, np. obraz szopki,
projektor, płócienny ekran ♦ Uczestnicy: nieograniczona liczba osób
♦ Wiek: od 6 lat

W ciszy i spokoju dzieci oglądają boŜonarodzeniowy obraz. Aby jak

najlepiej zapamiętać jego treść, dzieci powinny go na zmianę intensyw-
nie obserwować, a potem rozpamiętywać z zamkniętymi oczami. Te
czynności mogą być powtarzane kilka razy, zaleŜnie od zdolności dzie-
ci do koncentracji, tak aby obraz byt aktywny i Ŝywy w podświadomości.
Po zakończeniu medytacji moŜna podzielić się w grupie doświadcze-
niami. Kto lubi, moŜe teŜ namalować i wystawić swój boŜonarodzenio-
wy obrazek.

Jednostka relaksacyjna

„Blask

wiec i płatki

niegu"

W okresie adwentu moŜna z naturalnych materiałów ułoŜyć z dzieć-

mi mandalę. W tym celu, podczas spaceru, mogą one zebrać odpowiedni
materiał lub przynieść go z domu. Zamieszczoną poniŜej listę mate-
riałów naleŜy więc rozumieć tylko jako propozycję.

Materiał: koniecznie szyszki jodtowe, gałęzie, goździki, laski cynamonu,
wysuszone skórki pomarańczowe itd. dla kaŜdego dziecka. W kaŜdym
przypadku potrzebne są: poduszki, małe znicze, miski na materiały, gruba
ś

wieca i zapalniczka ♦ Uczestnicy: przynajmniej 8 osób ♦ Wiek: od

5 lat

Wprowadzenie

Dzieci siedzą na poduszkach w kręgu. W środku stoją miseczki

z najróŜniejszymi materiałami, świeca i znicze. KaŜde dziecko bierze
coś z miski i wącha tę rzecz, dotyka i ogląda uwaŜnie.

MoŜliwości kontaktu z naturalnymi materiałami, np.:

♦

oglądanie kształtu i koloru,

♦

macanie stopami,

♦

dotykanie poszczególnych części ciała,

♦

lekkie stukanie w podłogę,

♦

pełzanie i balansowanie z naturalnymi materiałami na plecach.
Dzieci mogą sobie pokazywać swoje materiały i wymieniać się nimi.

W miarę moŜliwości powinny przy tym zachować całkowitą ciszę lub
tylko szeptać. Potem wszystko znowu wraca do miski.

Cel: Dzieci mogą poczynić podstawowe obserwacje. Ostrzejsze

i wraŜliwsze staje się ich spojrzenie na małe i ciche rzeczy w codzien-
ności. W zabawie uczą się postrzegać otoczenie wszystkimi zmysłami
i uwaŜnie obchodzić się z przyrodą.

Układanie mandali -

wiczenie na wyciszenie

Gdy dzieci poznały juŜ złoŜone materiały, siadają znowu na podusz-

kach w kręgu. Wychowawczyni stawia w środku grubą, palącą się świe-
cę. KaŜde dziecko bierze teraz mały znicz i odpala go od płomienia
ś

wiecy. Palące się znicze stawia się w kręgu wokół świecy. Potem dzieci

po kolei układają dalszy krąg, np. z kamieni. Aby stworzyć moŜliwości
oddziaływania mandali, nie powinno się raczej rozmawiać. Gdy wszyst-
kie materiały zostały zuŜyte, moŜna jeszcze przez pewien czas, w ciszy,
oglądać boŜonarodzeniową mandalę.

Cel: Układanie lub malowanie mandali moŜe przyczynić się do

wprowadzenia ciszy i likwidacji agresji. W ten sposób wzmacnia się
koncentrację i wytrwałość dzieci, które uwaŜają, Ŝe mają mniejszy ta-
lent artystyczny. Dostają one motywację do przeŜycia sukcesu.

Taniec medytacyjny

Aby wziąć udział w tańcu medytacyjnym, dzieci tworzą duŜy krąg

wokół mandali i podają sobie ręce. W lekko przyciemnionym pomiesz-
czeniu zapalone świece wytwarzają szczególnie tajemniczą atmosferę.
Wybrana muzyka powinna być spokojna i uspokajająco działać na tan-
cerzy. Kroki naleŜy stawiać lekko, aby osiągnąć medytacyjne oddziały-
wanie tańca.

KaŜde tańczące dziecko zaczyna prawą nogą, którą robi krok w bok,

w kierunku kręgu. Potem dostawia lewą nogę i dwukrotnie kołysze złą-
czonymi nogami. Taka kolejność kroków jest jeszcze raz powtarzana.
Potem kaŜde dziecko w kręgu stawia do przodu prawą nogę i dostawia
do niej lewą. Wszyscy się zatrzymują i kołyszą dwukrotnie złączonymi
nogami. Teraz takie same kroki robi się do tyłu, tzn. kaŜde dziecko sta-
wia prawą nogę do tyłu i dołącza lewą. Wszyscy się zatrzymują i dwu-
krotnie kołyszą złączonymi nogami. Kolejność kroków moŜe być powta-
rzana do momentu zakończenia muzyki.

Cel: Dzieci lubią poruszać się w takt muzyki i chłonąć szczególną

atmosferę, jaką stwarza światło świec. Mogą one teŜ same wymyślić
taniec medytacyjny wokół mandali.

Faza wyciszenia

Gdy taniec medytacyjny zostanie zakończony, dzieci przynoszą koce

z poduszkami, a potem wygodnie się na nich kładą. Mandala pozostaje
w środku pomieszczenia. Dzieci, które nie chcą zamknąć oczu, mogą
patrzeć na światło świec.

Cel: Faza wyciszenia pozwala dzieciom skoncentrować uwagę przed

wysłuchaniem opowieści relaksacyjnej.

Płatki

niegu (Opowie

ść

relaksacyjna)

Idziesz do lasu na spacer. Jest zima. Drzewa liściaste są ogołocone.

MoŜesz  dostrzec  jedynie  zieleń  jodeł.  Idziesz  przez  chwilę,  aŜ  odczu-
jesz na nosie płatki śniegu. Spoglądasz w niebo i zauwaŜasz, Ŝe ku zie-
mi szybują białe płatki śniegu. Nasłuchujesz, o czym opowiadają. Chcą
one ci powiedzieć, Ŝe pragną pokryć ziemię delikatną warstwą śniegu.
Pod tym śnieŜnym przykryciem moŜe ona odpoczywać w ciszy i obu-
dzić się na wiosnę do nowego Ŝycia. Zamykasz oczy i przysłuchujesz się
płatkom  śniegu.  Cicho,  zupełnie  cicho  spadają  one  na  ziemię.  Robisz
wdech i wydech, wdech i wydech. Oddychasz bardzo regularnie i sa-
modzielnie.  Od  czasu  do  czasu  moŜesz  usłyszeć  wycie  zimnego  wia-
tru. Ale wiesz, Ŝe ogrzewa się twój wełniany szal i zrobiona na drutach
czapka. Twoje ubranie chroni cię od zimna i opadów. W rękawiczkach
i w butach zimowych jest ci bardzo ciepło. Idziesz więc dalej i przysłu-
chujesz się płatkom śniegu. Wgłębi duszy odczuwasz ciszę i czerpiesz
z niej nową siłę. Robisz wdech i wydech. Oddychasz bardzo regularnie
i samodzielnie. Obserwujesz, jak płatki śniegu pokrywają powoli drze-
wa, krzaki i trawę. Słyszysz, jak opowiadają o dzieciach na wsiach
i w miastach, które cieszą się z białego przepychu i lepią bałwany. Mó-
wią o jeŜach i świstakach, które ułoŜyły się do snu w swoich kryjówkach
przypudrowanych  bielą  mrozu.  Opowiadają teŜ  o  lisie,  który  z  powodu
nagłej burzy śnieŜnej uciekł do jaskini niedźwiedzia. UwaŜnie przysłu-
chujesz  się  płatkom  śniegu.  KaŜdy  z  nich,  który  spada  na  ziemię,  po-
zwala  ci  odczuć  spokój.  Robisz  wdech  i  wydech,  wdech  i  wydech.
Oddychasz bardzo regularnie i samodzielnie. Powoli idziesz dalej. \a

końcu lasu moŜesz rozpoznać pobielone śniegiem dachy domów.
Wszystko jest spokojne i spokój jest takŜe w tobie. A poniewaŜ jesteś
całkiem wyciszony, moŜesz teŜ odczuć w sobie nową silę.

Jesteś znowu w swoim pokoju, otwierasz oczy. Powoli się podnosisz.

Zaciskasz pięści i wyciągasz się. Teraz jesteś świeŜy i rześki!

Dalsze mo

liwo

W następnych dniach moŜna pogłębić z dziećmi jednostkę relaksa-

cyjną „Cicho prószy śnieg". Na pamiątkę wspólnej podróŜy w marze-
niach, kaŜde dziecko moŜe wykonać czarodziejski słoik ze śniegiem
i zabrać go do domu.

Czarodziejski słoik ze

niegiem

Materiał: pusty, wymyty słoik po dŜemie z zakręconym denkiem, klej
uniwersalny, noŜyczki, łyŜka, trochę niebieskiego papieru krepowego,
karnawałowe wodoodporne konfetti (w sklepie z materiałami do majster-
kowania), środek do mycia naczyń i woda ♦ Uczestnicy: 1 osoba lub więcej
♦ Wiek: od 4 lat

Przygotowania: Pusty słoik po dŜemie naleŜy po brzegi wypełnić

wodą i zanurzyć w nim 2-3 małe paski papieru krepowego, który za-
barwia wodę na kolor błękitny. Całość naleŜy zamieszać łyŜką i po oko-
ło minucie wyjąć papier krepowy. Potem dodaje się do wody środek do
mycia naczyń i wodoodporne konfetti. Od wewnątrz denka naleŜy na-
nieść trochę kleju, aby słoik mocno zakręcić i zakleić.

Zabawa: Gdy dziecko potrząsa słoikiem, moŜe zaobserwować jak

confetti opada powoli na dół. Dopiero gdy całkowicie opadnie ono na
dno słoika i dobrze widać błękit wody, słoik znowu się odwraca. Potem
przy uŜyciu obracanego słoika moŜna robić zgadywanki. Dziecko ob-
raca słoik i zamyka oczy. Otwiera je dopiero wtedy, gdy uwaŜa, Ŝe „śnieg"
juŜ nie prószy.

Cel: Ćwiczenie to wzmacnia wytrwałość i koncentrację dzieci. Ob-

racany słoik moŜe zawsze w domu przywoływać piękne przeŜycia ze
ś

niegiem.

Spis tre

Drodzy Czytelnicy! ........................................................................

PODSTAWY TEORETYCZNE

Cztery pory roku.............................................................................

Z dziećmi przez rok .......................................................................

Relaks z muzyką ...........................................................................

wiczenia relaksacyjne w ciągu roku ............................................

Postawa siedząca i leŜąca ...............................................................

Jak prowadzić ćwiczenia relaksacyjne? ......................................

PRAKTYCZNE ĆWICZENIA

Wiosna

Zabawy na wyciszenie i spostrzeganie..........................................

Jednostka relaksacyjna „Gdyby ptaszek byl większy" ...............

Lato

Zabawy na wyciszenie i spostrzeganie..........................................

Jednostka relaksacyjna „Bajkowa podróŜ statkiem" ....................

Jesień

Zabawy na wyciszenie i spostrzeganie..........................................

Jednostka relaksacyjna „Jesienny wiatr" ...................................

Zima

Zabawy na wyciszenie i spostrzeganie..........................................

Jednostka relaksacyjna „Blask świec i płatki śniegu" ..................