Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Stanisław Kratochvil
Psychoterapia
Kierunki - metody - badania
PWN, Warszawa 1984

Przedmowa.

W ciągu ostatnich dziesięcioleci jesteśmy świadkami burzliwego rozwoju 

dmyplin stanoriących przyrodniczą podstawę medycyny oraz wspaniałych osiągnięć 
praktycznych w leczeniu i profilaktyce chorób.
Jednocześnie jednak coraz częściej sĘszy się głosy zaniepokojenia i 
niezadowolenia wywołane zjawiskiem określanym niekiedy jako charakterystyczne 
dla współczesnego etapu rozwoju medycyny: jej postępującą mechanizacją i 
dehumanizacją, spowodowaną zanikiem osobistego kantaktu między lekarzem i 
pacjentem i traktowaniem chorego jako obiektu badań dokonywanych za pomocą coraz
doskonalszych przyrządów.
Jakkolwiek wypowiedzi tego rodzaju są zbyt alarmujące i nieco przesadne, to 
jednak sygnalizują istotne potrzeby chorego i zawierają waŜną prawdę: 
podkreślają znaczenie swobodnego porozumiewania się i związku emocjonalnego 
między leczącym i chorym dla korzystnego przebiegu terapii.
Czynniki te umoŜliwiają skuteczniejsze oddziałgywanie lekarza na chorego, 
oddziaływanie mające na celi sprawienie ulgi cierpiącemu i poszukują CSOU 
001089.
Doświadczenia codzienne, na które składają się 5.

reŜycia kaŜdego z nas i obserwacje otoczenia, poierdzająoczywistą 

prawdę, Ŝe źródłem tej pomocy awie zawsze jest inny człowiek lub grupa ludzi i 
uczucia, słowa i działania.
Wpływają one na stan psyicznycierpiącego, a więc na jego emocje, świadomość: 
achowanie się, najczęściej zmienione chorobowo na utek działania całego zespołu 
czynników: zarówno alogiczna-somatycznych jak biograficzna-psychologinychi 
społeczno-kulturowych.
Wymienione czynniki e tylko kształtują swoiste cechy osobowości, sprawia 
równieŜ, Ŝe kaŜdy człowiek inaczej spostrzega chora: , inaczej ją przeŜywa i 
reaguje na nią.
Oznacza to twnieŜ, Ŝe kaŜdy inaczej reaguje na graby pomocy'eczenia, przy czym 
załoŜyło*nie tylko od indywidual-iśei pacjenta, od charakteru jego schorzenia i 
rodzaju erpień, lecz takŜe od osoby niosącej pomoc oraz od odowiska 
społeczno-kulturowego, w którym chory ę ukształtował i Ŝyje i którego wartości, 
postawy formy w większym lub niniejszym stopniu sobie przy zoil.
Wszystkie te elementy wywierają duŜy wpływiprzebieg choroby i leczenia, one teŜ 
określają słoność starej maksymy mówiącej, Ŝe nie ma chorób, cz są ludaie 
chorzy.
Stąd teŜ próby analizy znaczenia: oli kaŜdego z tych czynników-środowiska 
społeczi-kulturowego, sytuacji terapeutycznej, osoby tera*utyi pacjenta, ich 
wzajemnego współdziałania i inrakcjioraz mechanizmów działających w procesie: 
zenia-wydają się rzeczą waŜną, mogą bowiem iszerzyć naszą wiedzę o istocie 
patologii i moŜliwa lach usunięcia lub złagodzenia zaburzeń.
Wszystko to, co w działaniu osób leczących wpłyaćmoŜe na poprawę objawową, 
ustąpienie choroby, rmalizację zachowania oraz sprawne funkcjonowanie ołeczne 
chorego, zasługuje na wyodrębnienie, okremie i zrozumienie.
Dlatego teŜ coraz większe znaczę.

nie przypisuje się badaniu niespecyficznych czynników leczniczych, 

między innymi psychologicznym metodom oddziaływania i metodzie leczniczej o 
niezbyt precyzyjdejnazwie-psychoterapia.
W wielu wysoko rozwiniętych krajach psychoterapia zrobiła w ostatnim 
ćwierćwieczu zawrotną karierę.
Staje się ona coraz modniejszą metodą leczniczą, dziedziną fascynującą wielu, 
spopularyzowaną szeroko przez sztukę, literaturę i środki masowego przekazu, ale
zarazem pozbawioną aury naukowości, poniewaŜ posługuje się odmiennymi niŜ nauki 
przyrodnicze pojęciami i metodami działania, a takŜe-kontrowersyjną, poniewaŜ 
kwestionuje się jej skuteczność i jest ona areną zaciekłych sporów licznych 
rywalizujących ze sobą szkół i systemów teoretycznych.
Pierwsze spójne i wewnętrznie zwarte systemy psychoterapeutyczne, usiłujące 
oddzielić specyficzne oddziaływanie za pomocą środków psychologicznych od 

Strona 1

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

niespecyficznego wywierania wpływu, powstały w wieku XIX.
Odnosi się to przede wszystkim do dzieła Ereuda.
Teoria psychoanalizy określiła cele i istotę psychoterapii oraz najbardziej 
skuteczne metody jej stosowania oparte na określonym ujęciu osobowości i 
wywodzące się zeń koncepcje eiiopatogenezy nerwic.
Trudno dziś negować znaczenie niektórych genialnych hipotez tej taorii i nie 
doceniać wpływu, jaki wywarła ona na mauki społeczne i humanistyczne oraz na 
sztukę.
JednakŜe psychoanaliza (i jej współczesne odgałęzienia) nie potrafiła udzielić 
zadowalającej odpowiedzi na większość stawianych pytań i wskazać wartościowych 
dla praktyki leczniczej rozwiązań.
W następnych dziesięcioleciach powstają wobec tego licane róŜniące się między 
sobą szkołgy i systemy psychoterapeutyczne, rozmaicie określające (w zaleŜności 
od konstrukcji teoretycznej) cele i metody psychoterapii i zalecające sto.

przeŜycia kaŜdego z nas i obserwacje otoczenia, potwierdzają oczywistą 

prawdę, Ŝe źródłem tej pomocy prawie zawsze jest inny człowiek lub grupa ludzi 
ich uczucia, słowa i działania.
Wpływają one na stan psychiczny cierpiącego, a więc na jego emocje, świadomość i
zachowanie się, najczęściej zmienione chorobowo na skutek działania całego 
zespołu czynników: zarówno biologiczna-somatycznych jak 
biograficzna-psychologicznych i społeczno-kulturowych.
Wymienione czynniki nie tylko kształtują swoiste cechy osobowości, sprawiają 
równieŜ, Ŝe kaŜdy człowiek inaczej spostrzega chorobę, inaczej ją przeŜywa i 
reaguje na nią.
Oznacza to równieŜ, Ŝe kaŜdy iniaczej reaguje na próby pomocy i leczenia, przy 
czym zaleŜyto nie tylko od indywidualności pacjenta, od eharaktera jego 
schorzenia i rodzaju cierpień, lecz takŜe od osoby niosącej pomoc oraz od 
środowiska społeczno-kulturowego, w którym chory się ukształtował i Ŝyje i 
którego wartości, postawy i normy w większym lub mniejszym stopniu sobie 
przyswoił.
Wszystkie te elementy wywierają duŜy wpływnaprzebieg choroby i leczenia, one teŜ
określają słuszność starej maksymy mówiącej, Ŝe nie ma chorób, lecz są ludzie 
chorzy.
Stąd teŜ próby analizy znaczenia i roli kaŜdego z tych czynmików-środowiska 
społeczno-kulturowego, sytuacji terapeutycznej, osoby terapeuty i pacjenta, ich 
wzajemnego współdziałania i interakcji oraz mechanizmów działających w procesie 
leczenia-wydają się rzeczą waŜną, mogą bowiem poszerzyć naszą wiedzę o istocie 
patologii i moŜliwościach usunięcia lab złagodzenia zaburzeń.
Wszystko to, co w działaniu osób leczących wpływać moŜe na poprawę objawową, 
ustąpienie choroby, normalizację zachowania oraz sprawne funkcjonowanie 
społeczne chorego, zasługuje na wyodrębnienie, określenie i zrozumienie.
Dlatego teŜ coraz większe znaczę.

nie przypisuje się badaniu niespecyficznych czynników leczniczych, 

między innymi psychologicznym metodom-oddziaływania i metodzie leczniczej o 
niezbyt precyzyjnej nazwie-psychoterapia.
W wielu wysoko rozwiniętych krajach psychoterapia zrobiła w ostatnim 
ćwierćwieczu zawrotną karierę.
Staje się ona coraz modniejszą metodą leczniczą, dziedziną fascynującą wielu, 
spopularyzowaną szeroko przez sztukę, literaturę i środki masowego przekazu, ale
zarazem pozbawioną aury naukowości, poniewaŜ posługuje się odmiennymi niŜ nauki 
przyrodnicze pojęciami i metodami działania, a takŜe-kontrowersyjną, poniewaŜ 
kwestionuje się jej skuteczność i jest ona areną zaciekłych sporów licznych 
rywalizujących ze sobą szkół i systemów teoretycznych.
Pierwsze spójne i wewnętrznie zwarte systemy psychoterapeutyczne, usiłujące 
oddzielić specyficzne oddziaływanie za pomocą środków psychologicznych od 
niespecyficznego wywierania wpływu, powstały w wiekd XIX.
Odnosi się to przede wszystkim do dzieła Freuda.
Teoria psychoanalizy określiła cele i istotę psychoterapii oraz najbardziej 
skuteczne metody jej stosowania oparte na określonym ujęciu osobowości i 
wywodzące się zeń koncepcje eiiopatogenezy nerwic.
Trudno dziś negować znaczenie niektórych genialnych hipotez tej teorii i nie 
doceniać wpływu, jatki wywarła ona na mauki społeczne i humanistyczne oraz na 
sztukę.
JednakŜe psychoanaliza (i jej współczesne odgałęzienia) nie potrafiła udzielić 
zadowalającej odpowiedzi na większość stawianych pytań i wskazać wartościowych 
dla praktyki leczniczej rozwiązań.

Strona 2

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

W następnych dziesięcioleciach powstają wobec tego liczne róŜniące się między 
sobą szkoły i systemy psychoterapeutyczne, rozmaicie określające (w zaleŜności 
od konstrukcji teoretycznej) cele i metody psychoterapii i zalecające sto.

sowanie róŜnorodnych, niekiedy wręcz przeciwstawnych metod i technik 

oddziaływania.
Sytuacja taka nie sprzyja uznaniu psychoterapii przez szerokie rzesze lekarzy i 
ich przygotowaniu do świadomego korzystania z tej metody leczniczej.
Dodatkowymi czynnikami, które w naszym kraju wpłynęły niekorzystnie na rozwój i 
rozpowszechnienie psychoterapii, byę: słabe rozróŜnianie między psychoanalizą a 
psychoterapią, krytyka koncepcji Ereuda i jego epigonów z pozycji ideologicznych
przy niedostatecznych próbach wyodrębnienia i wykorzystania zawartych w niej 
elementów wartościowych, dogmatyczna i niekiedy wręcz wulgaryzująca 
interpretacja teorii Pawłowa.
Do tych niekorzystmychzjawisk pierwszego powojeamego dziesięciolecia naleŜy 
dorzucić jeszcze takie fakty, jak nadzwyczaj skromne uwzględnienie tematyki 
psychologicznej i psychoterapeutycznej w kształceniu lekarzy, brak przekładów 
podstawowych prac z tej dziedziny, niewystarczająca liczba własnych oryginalnych
publikacji w czasopismach medycznych, nikła ilość ośrodków badawczych i dyskusji
twórczych.
Wszystkie wymienione czynniki sprawiły, Ŝe takŜe w tej dziedzinie mamy do 
odrobienia powaŜne opóźnienia.
Ich przejawem jest m.in.brak w języku polskim podręcznika z zakresu 
psychoterapii, który stanowiłby dostatecznie pełny, a zarazem obiektywny i 
rzetelny przegląd aktualnego stanu wiedzy w tej dziedzinie.
Dlatego teŜ z uznaniem naleŜy powitać fakt przekładu i wydania niniejszej 
ksiąŜki.
Jej autor Stanislay Kratochvil, podjął bardzo ant bitne i trudne zadanie.
Pragnie dostarczyć czytelnikowi w skondensowanej formie maksimum informacji, nie
pominąć niczego i nikogo, zachować bezstronność (ale nie beznamiętność) 
narracji.
Autor dzieli swój wywód na trzy zasadnicze części: w pierwszej prezentuje główne
kierunki teoretyczne, w drugiej podaje opis.

jieznych metod i technik psychoterapeutycznych, w trzeciej referuje 

podstawowe zagadnienia z zakresu badań naukowych nad psychoterapią oraz niektóre
wynijiprac badawczych.
W pracy znajdziemy takŜe opis ąktualnej sytuacji w dziedzinie psychoterapii w 
krajach socjalistycznych, charakterystykę poszczególnych ośrodków i ich 
przedstawicieli.
Bardzo obszerne i reprezentatywne piśmiennictwo obejmuje liczne pozycje w wielu 
Językach.
Poza tym autor prezentuje własne ujęcie teoretyczne oraz praktyczną realizację w
ramach systemu terapeutycznego w auzym szpitalu psychiatrycznym w KromieryŜu, w 
którym pracuje od lat.
W sumie-wydaje się, Ŝe autorowi udało się zrealizować bardzo szeroko nakreślone 
i ambitne zamierzenie.
Potrafił on bowiem w sposób Ŝywy, ciekawy, bez nadmiernej symplifikacji i 
jednostronności napisać ksiąŜkę, dostarczającą czytelnikowi wielu waŜnych in 
(ormacji.
Wnikając przy tym apodyktycznych ocen i recept, wskazując na waŜkie i 
dalekosięŜne przemiany, zachodzące w tej gałęzi wiedzy medycznej i 
psychologicznej, autar zachęca i pobudza do samodzielnych przemyśleń, poszukiwań
i dalszej lektury zarówno dzieł oryginalnych, jak i sprawozdań z prac 
badawczych.
Wydaje się, Ŝe osiągnięcie przez autora tego sukcesu było moŜliwe m.in.dzięki 
temu, Ŝe-będąc psychologiem klinicznym-od wielu lat łączy on harmonijnie pracę 
teoretyczną i badawczą z działalnością dydaktyczną, praktyczną i organizacyjną.
Jest autorem dwóch monografii, skryptów dla studentów, licznych artykułów.
Prace badawcze prowadził zwłaszcza nad hipnozą, psychoterapią grupową i 
zaburzeniami seksualnymi.
Prowadzi wykłady dla studentów medycyny i psychologii w Brnie, sakoli lekarzy w 
zakresie psychoterapii, jest jednym z inspiratorów i realizatorów powstania 
społeczności terapeutycznej w oddziale ner-.

f.

wic w szpitalu w KromieryŜu na Morawach: członkiem Zarządu Sekcji 

Strona 3

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Psychoterapii Towarzystwa Cekarskiegoim.
Purkinjego oraz sekretarzem Komisji Hipnozy i Treningu Autogennego.
Zwiedzał wiele ośroóków psychoterapeutycznych w krajach socjalistycznych i 
zachodnich, uczestniczył czynnie i biernie w wielu międzynarodowych zjazdach i 
sympozjach.
Niejednokrotnie takŜe przebywał w Polsce, jest gorącym propagatorem współpracy 
psychoterapeutów obu naszych krajów, przyczynił się w niemałym stopniu do 
zacieśnienia i pogłębienia kontaktów i przyjaźni między nimi.
Odnosi się więc wraŜenie, Ŝe poza gruntowną wiedzą, dobrą znajomością literatury
i intensywną działalnością praktyczną, na podejście teoretyczne autora wywarły 
wpływ jego podróŜe i rozległe kontakty.
Podkreśla on celowość integracji dotychczasowych koncepcji teoretycznych i 
osiągnięć praktycznych rozmaitych kierunków szkół psychoterapeutycznych.
Jest zwolennikiem syntetycznego, a zarazem zróŜnicowanego podejścia, które w 
praktyce oznacza dobór metod i technik terapeutycznych odpowiednio do specyfiki 
kaŜdego indywidualnego przypadku, a w analizie przebiegu i wyników psychoterapii
docenianie znaczenia interakcji zmiennych, dotyczących pacjenta, terapeuty, 
metody terapeutycznej i środowiska leczniczo-społeczllCgO.
Podzielając zasadniczo to stanowisko, przytoczymy na jego poparcie kilka 
uzupełniających argumentowi TOZWRZRD.
Współczesna wiedza o psychologicznych metodach wywierania przez osoby, 
uzdrawiające"wpływu na osoby poszukujące pomocy wiele zawdzięcza teorii i 
praktyce medycyoy w krajach słabo rozwiniętych, porównaniom transkuBurowym oraz 
danym z historii medycyny.
Podstawą tego oddziaływania był zawsze 10.

system poglądów, mający często charakter mitu, zawierającego 

fanlaslrczne wyjaśnienie istoty Ŝycia, przyczyn schorzeń oraz sposobów ich 
usunięcia.
Pogląąyte, odzwierciedlające osiągnięty w danym społeczeństwie pozio@wiedzy, są 
przekazywane chorym przez jednostkę posiadającą w ich mniemaniu, wiedzę i moc, a
więc i moŜliwość udzielenia pomocy.
Potrzeby chorych, zarówno poznawcze, jak i emocjonalne, przejawiają się w 
postaci oczekiwań, nadziei na to, Ŝe uzyskają ulgę, Ŝe zmniejszy się ich 
niepewność, lęk, niepokój, smutek, bezradność i zagubienie.
Stąd postawa bierności i uległości wobec obdarzonego zaufaniem autorytetu.
Ten charakter emocji i oczekiwań chorych wpływa z kolei na, uzdrawiających".
Ich oddziaływania nabierają specjalnego znaczenia, a ich stosunek do pacjentów 
takŜe zawiera komponentę emocjonalną.
Sposoby porozumiewania się między leczącym i chorym mogą mieć róŜnorodny 
charakter.
Niekiedy mogą one prowadzić do powstania specyficznej więzi, związku 
terapeutycznego.
Związek ten ułatwia leczącemu oddziaływanie na emocje i postawy pacjenta.
Leczący moŜe to wykorzystać w sposób świadomy, stosując takie techniki 
wywierania wpływu, jak: wyjaśnianie, uspokajanie pacjenta, przekonywanie, 
sugestie (m.in.w stanie hipnotycznym) , a takŜe-nakazy i zalecenia.
MoŜe takŜe ułatwiać pacjentowi odreagowanie emocji.
Opisany rodzaj interakcji między lecząsywi pacjentem stanowi istotę tzw.efektu 
placebo.
Terininem tym określa się zespół zmian fizjologicznych i psychofizjologicznych, 
występujących w organizmie sborego.
Zmiany te związane są z poprawą stanu emoslonalnegochorego i odpowiednimi 
modyfikacjami czynności narządów wewnętrznych (poprzez regulację łwrowo-trzewną 
i neurohumoralną) .
Efekt placebo jest 94 ęc nieodłączną składową kaŜdej interakcji iiiędzy.

, uzdrawiającym"i pacjente@, i od zarania medycyny stanowi o dodatnim 

wpływie osoby leczącej na chorego.
Odnosi się to do wszystkich pacjentów, u których występują zakłócenia równowagi 
emocjonalnej, przy czym podłoŜe i mechanizoy tych zaburzeń mogą być róŜne: 
organiczne zmiany patologiczne i zaburzenia homeostazy bądź teŜ powstanie i 
utrwalenie się patologicznych odruchów warunkowych, wreszcie-konflikty między 
antagonistycznymi dąŜeniami lub niezgodność między oczekiwaniami a 
rzeczywistością.
Wraz z rozwojem cywilizacji zmieniały się zarówno systemy teoretyczne, 
wyjaśniające przyczyny i istotę chorób i zalecanych metod leczniczych, jak i 
same obrazy choroby (zwłaszcza czynnościowych zaburzeń nerwowych) oraz treść i 

Strona 4

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

zakres pojęcia zjawisk patologicznych.
Jednocześnie rozwijały się i ulegały przekształceniom podstawowe metody 
wywierania wpływu na chorych, adresowane przede wszystkim do sfery emocjonalnej 
(metody sugestywne) lub intelektualnej (metody perswazyjne) .
Zmieniało się znaczenie kaŜdego z tych dwu rodzajów metod, ich względna rola, 
lecz coraz bardziej precyzowały się ich cele: kształtowanie sądów, uczuć i 
zachowań, czyli-innymi słowy zmiana postaw pacjentów.
Dlatego teŜ badania dotyczące procesów wywierania wpływu, kształtowania i 
modyfikacji postaw przyczyniły się w znacznym stopniu do lepszego poznania i 
zrozumienia zjawisk związanych z oddziaływaniem na chorych za pomocą metod 
psychologicznych.
Wiedza ta, stanowiąca głównie dorobek psychologii społecznej i eksperymentalnej,
jest wykorzystywana od niedawna.
Pomimo trudności, liczni autorzy podejmując w ostatnich 30 latach próby poznania
istoty psychoterapii indywidualnej i grupowej, a takŜe zwiększenia efektywności 
metod leczniczych, asiłują opierać się na badaniach eksperymentalnych.

Coraz wyraźniej rezygnuje się ze spekulacji, które przecieŜ dominowały 

wmyśleniu'twórców wcześniejszych systemów psychoterapeutycznych, mimo bogactwa i
dociekliwości ich obserwacji.
Współczesne badania eksperymentalne potwierdzają, Ŝe istotą procesu 
psychoterapii jest oddziaływanie terapeuty na pacjenta, przekazywanie mu 
określonych sądów, przekonań i systemów wartości, wpływanie na jego stan 
emocjonalny i pobudzanie do określonych zachowań, sposobów reagowania.
Zachowania terapeuty, stosowane przezeńtechniki oddziaływania mogą być kierujące
bądź teŜ mogą odwoływać się do samodzielnej aktywności pacjenta.
Ich rodzaj zaleŜy od poglądów teoretycznych terapeuty, od jego osobowości, od 
sytuacji, w której odbywa się oddziaływanie, oraz od zachowania się i cech 
osobowości pacjenta.
Zmienne te, powiązane ze sobą, wywierają istotny wpływ na ocenę stanu pacjenta i
na rokowanie dokonywane przez terapeutę, a ponadto na jego postawę emocjonalną, 
treść komunikacji i interakcji, a więc m.in.na powstanie związku 
terapeutycznego.
Wynik oddziaływań terapeutycznych jest jednak w znacznej mierze uzaleŜniony od 
zmiennych pacjenta, zwłaszcza takich jak jego motywacja, intelekt, steniczność, 
introwersja, system wartości, wiek, okres trwania zaburzeń, zespół objawowy, 
nasilenie i charakter dolegliwości.
Stwierdzono przy tym, Ŝe rówwczesiewystępowanie kilku niekorzystnych zmienóch, 
decydujących o nieatrakcyjności pacjenta dla terapeuty, rokuje niepomyślny 
rezultat.
Dodatni (nawet w odniesieniu do kilku wskaźników) wynik leczenia nie zabezpiecza
przed nawrotami zaburzeń, dlatego 8 ocenie uzyskanych wyników celowe jest 
odróŜnianie rezultatów bezpośrednich od efektów 8 ugoJ 4 o 86 shSama jednak 
trwałość uzyskanych wyników nie WoŜę świadczyć o skuteczności zastosowanej@eJo 4
y.

oddziaływania, poniewaŜ efekt ten moŜe być przynajmniej częściowo 

spowodowany szczególnie korzystnymi zmiennymi pacjenta i warunkami 
środowiskowymi.
Dobór optymalnych sposobów oddziaływania, umoŜliwiających osiągoięcie 
nakreślonych celów terapii w stosunkowo krótkim czasie, wymaga optymalnego 
zestawienia pary: terapeuta-pacjent, oraz ściślejszego określenia typu zmian, 
jakie w róŜnych dziedzinach funkcjonowania zachodzą u chorych, leczonych za 
pomocą róŜnych metod i technik psychoterapeutycznych.
Wymaga on równieŜ ustalenia celowości łączenia róŜnych metod i ich efektywności 
w poszczególnych zakresach funkcjonowania jednostki.
Dla dokonania oceny efektywności oddziaływań niewystarczające jest określenie 
wskaźników zmian, specyficznyah dla danej techniki, oraz zmian globalnych, 
występujących u pacjentów w wyniku terapii.
NaleŜy jeszcze uwzględnić zmiany spowodowane zaburzeniami specyficznymi dla 
indywidualnego pacjenta.
Dla zwiększenia skuteczności oddziaływania celowy jest równieŜ dobór 
odpowiednich sposobów przygotowania pacjenta do zastosowania wobec niego 
psychoterapii jako metody leczenia oraz do jej poszczególnych odmian.
Zarówno potrzeby i doświadczenia praktyczne, jak i załoŜenia teoretyczne 
przyczyniły się w wieku dwudziestym do szybkiego rozwoju i rozpowszechnienia 
metody leczniczej, określanej jako psychoterapia grupowa.
Specyficzne cechy grupy, które czynią ją nader skutecznym środkiem oddziaływania

Strona 5

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

na jednostkę, były wykorzystywane w tym celu od zarania medycyny.
Współcześni terapeuci dąŜą do wykorzystania rozmaitych właściwości grup i 
mechanizmów ich działania nie tylko tych, które związane są z naciskiem na 
jednostkę lub sprzyjają zjawisku, zakaŜenia emocjonalnego".
WaŜne dla terapii są zespoły zjawisk zachodzą.

eyeh w grupie i złoŜone oddziaływania, jakim podlega uczestnik grupy.

MoŜe on w grupie uzyskać poczucie wspólnoty, przynaleŜności i solidarności, a 
jednocześnie jest poddawany kontroli i wpływom grupy.
Ponadto ma on moŜność poznania praw tworzenia się i funkcjonowania grupy, 
uczestniczy w wytyczaniu wspólnych celów i norm, w rozwiązywaniu problemów 
przywództwa, rywalizacji między podgrupami i wchłaniania dewiantów.
Wraszcie-przeŜywa powstawanie spójności grupowej, współdziała przy wykonywaniu 
zadań i rozwiązywaniu konfliktów w sposób racjonalny.
Wszystkie te zjawiska moŜe wykorzystywać terapeuta, realizując określone cele.
Cele, do których dąŜy terapeuta, uzaleŜnione od róŜnych czynników, wpływają na 
skład grupy pod względem jednorodności i liczby uczestników.
Od celów terapeuty zaleŜy takŜe repertuar stosowanych przez piega technik i 
zakres jego aktywności.
Wyniki badań nad rolą i zachowaniem się terapeuty w grupie wskazują na to, Ŝe 
mniejszy stopień kierowania, niewielka autorytatywność i ograniczona aktywność 
sprzyjają samodzielriejszej pracy uczestników grupy.
Natomiast zupełny brak lidera o odmiennej roli w grupie moŜe wpłynąć 
dezorganizująca na jej aktywność lub zmniejszyć efektywność pracy 
terapeutycznej, co z kolei wywołuje zniechęcenie i ob@Ŝeme się morale osetników.
Znając prawa dynamiki grupy i fazy jej pracy, terapeuta moŜe wykorzystywać 
właściwości lecznicze grupy, modyfikując własne zachowanie i stosując róŜne 
techniki w zaleŜności od składu grupy, jej charakteru i fazy, w jakiej grupa 
aktualnie, praco je.
Wykorzystanie aktywności grupowej do celów leczBBychwpłynęło równieŜ na rozwój 
konce 5 Ji społesnośmterapeutycznej.
Stanowi one system oddziabwańspołeczno-psychologicznych, odwołujący się do 15.

zasad'równiorzędności, do poczucia odpowiedzialności oraz samodzielności

pacjentów.
System ten sprzyja udziałowi pacjentów w osiąganiu wspólnych celów i 
wypracowaniu norm-poprzez uczestnictwo w oce-nie problemów i podejmowaniu 
decyzji w warunkach swobodnego obiegu informacji, przy braku sztywnej hierarchii
i autorytatywnego sprawowania kontroli.
Udział w tych róŜnorodnych formach aktywności i szeroki repertuar podejmowanych 
przez pacjenta ról ułatwia oddziaływanie na niego, wzbogaca i przyspiesza proces
uczenia się nowych postaw.
Jednym z istotnych celów tego uczenia się u pacjentów z nerwicami powinno być 
zwiększenie ich umiejętności skutecznego i adekwatnego rozwiązywania 
przeŜywanych konfliktów.
Wydaje się, Ŝe zdolność do rozwiązywania problemów, zwłaszcza interpersonalnych,
obciąŜonych duŜym ładunkiem emocjonalnym, jest u tych pacjentów zaburzona ze 
względu na niewłaściwe nastawienia w poszukiwaniu strategii, sztywność postaw 
oraz trudności w weryfikacji wysuwanych hipotez spowodowane zwiększonym oporem.
Przejawem oporu moŜe być m.in.stosowanie mechanizmów obronnych, utrudniających 
przyjęcie informacji-sprzecznych z dotychczasowymi poglądami, a 
takŜe-utrudniających zmianę ocen i zachowania.
RównieŜ podjęcie decyzji o wyborze sposobu rozwiązania problemów konfliktowych 
jest utrudnione ze względu na przeszkody, które trzeba przezwycięŜyć, na ryzyko 
niepowodzenia, nowość sposobu itp.
Poza tym u pacjentów tego rodzaju treść i przebieg procesów intelektualnych 
ulegają powaŜnym zakłóceniom pod wpływem nadmiernie silnych i nieadekwatnych 
emocji.
Dlatego teŜ u pacjentów z nerWlCBlDlI ZSDUTZCOIBTOI OSODOWOŚCI GUZ: ZD 3 cZTle 
101 doskonalenie umiejętności samodzielnego rozwiązywania problemów.
Oznacza to rozwijanie plastyczności 16.

myślenia, zdolności dostrzegania i oceny problemu oraz wyboru optymalnej

metody jego rozwiązywania.
Oznacza to takŜe zmniejszenie zakłócającego wpływu emocji na procesy 
intelektualne.
Prawdopodobnie u części pacjentów moŜna to osiągnąć poprzez przekazywanie im 
gotowej wiedzy.
V większości jednak bardziej skuteczne wydaje się rozwijanie ich umiejętności 

Strona 6

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

samodzielnego zdobywania wiedzy-zarówno, gotowej", jak i, odkrywanej".
Efektywną metodą osiągania tego celu jest nauczanie problemowe.
Przykładem problemowego nauczania-, uczenia się uczenia"-jest metoda treningu 
laboratoryjnego.
W procesie psychoterapeutycznym nauczanie problemowe wymaga od 
terzpeutystosowania technik oddziaływania, pobudzających czyrmość badawczą 
pacjentów: nazywanie, rozpoznawanie i określanie faktów i zjawisk, szukanie 
związków przyczynowych i nowych rozwiązań w zakresie integracji 
społeczno-emocjonalnej.
Cały ten proces aktywnego przeuczenia, w którym decydującymi mechanizmami są 
uczenie się poznawcze, warunkowanie społeczne i modelowanie, przebiega przy 
współudziale emocji, które organizują i wybiórczo ułatwiają lub hamują pewne 
procesy umysłowe.
Dlatego teŜ w tej fazie przeoczania istotne znaczenie mają takie techniłi.
jak odgrywanie ról w psychodramie lub pantami wie, pełnienie róŜnych funkcji w 
społeczności terapeuWczaeji w sytuacjach le-czniczych o rozmaitej strukturze.
Nie mniejsze znaczenie ma korektywne doświadczenie emocjonalne w interakcjach z 
innymi ludŜ@i, 8 in.z terapeutą, który pozostając modelem przestaje Pć poslacią 
autorytatywną, kierującą i ochraniającą, 9 Az z grupą terapeutyczną.
Grupa staje się gRwWOŜ@dłem oddziaływania.
Aktywne współuczestnictwo P+Ęle 8 a w grupie przyczynia się do wzrosło jeZo s*P 
899@e@ości i niezaleŜnosci, do powstania uczucia pewł s-Psychoterapia.

pości, zadowolenia i wspólnoty oraz do zwiększenia zdolności 

nawiązywania związków emocjonalnych z innymi ludźmi.
Umiejętności nabyte przez pacjenta w to- (łku problemowego uczenia się podlegają
w znacznym tstopniu przeniesieniu na sytuacje pozaterapeutyczne, łtj.
są wykorzystywane do rozwiązywania problemów powstających w warunkach normalnego
Ŝycia, szczególnie-konfliktów o ładunku emocjonalnym.
A zatem prawdopodobieństwo wystąpienia poŜądanych zmian u pacjenta jest większe 
przy zastosowaniu wymienionych metod i technik oddziaływania.
Manipulując warunkami, w jakich przebiega oddziaływanie psychoterapeutyczne, 
np.zwiększając podobieństwo sytuacji terapeutycznych do pozaterapeutycznych, 
przekazując pacjentowi róŜnorodne informacje (m.in.o sensie stosowanych form 
leczenia) , wreszcie-wykorzystując róŜnych terapeutów, róŜne sytuacje i techniki
terapeutyczne-moŜemy zwiększyć prawdopodobieństwo transferu, a tym samym-skutec.
-ność psychoterapii.
Przedstawione rozwaŜania, nawiązujące do treści zawartych w niniejszej ksiąŜce, 
zostały w duŜym stopnia zainspirowane przez dorobek myślowy wielu kierunków 
psychoterapeutycznych oraz wyniki badań eksperymentalnych.
MoŜna mieć nadzieję, Ŝe podobną rolę odegra lektura tej ksiąŜki w stosunku do 
licznych, zapewne, jej czytelników.
Doc.dr Stejm Ueder Warszawa, marzec 1973 roku.

Przedmowa Autora do wydania polskiego.

Cel, jaki postawiłem sobie pisząc tę ksiąŜkę, jest trojaki: po 

pierwsze-staram się wyjaśnić podstzwoweproblemy współczesnych kierunków 
psychoterapii, po dragie-podać instruktywny i usystematyzowany przegląd 
najwaŜniejszych metod psychoterapeutycznych i po trzecie-wykazać konieczność 
podejmowania badań naukowych w dziedzinie psychoterapii oraz przedstawić 
problemy i dotychczasowe rezultaty takich badań.
Oprócz tego praca ta zawiera systematccznyprzegląd prac badawczych i informacje 
o tym, gdzie moŜna znaleźć materiały źródłowe dotyczące poszczególnych 
zagadnień.
Pilniejsza ksiąŜka oparta jest z jednej strony na obszernym przeglądzie 
literatary, uzupełnionym dzieli moim wyjazdom do krajów Europy wschodniej i za 9
ho 4 niej.
Stanów Zjednoczonych i Związku RadziecłBeZo, gdzie miałem moŜność poznania wielu
przedsta 98@ełipsychoterapii i atmosfery naukowej liczóchF 8@adów 
psychoterapeutycznych: z drugiej strony P 89 sJawą tej pracy są moje l 5-letnie 
doświadczenia?leczeniu nerwie za pomocą róŜnych form psychote.

rapii w Szpitalu Psychiatrycznym w KromieryŜu, prowadzone przeze mnie 

wykłady psychoterapii dla słuchaczy psychologii na Uniwersytecie w Brnie oraz 

Strona 7

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

praktyka podyplomowa i doświadczania z wieloletnich badań nad hipnozą, a takŜe 
badań dotyczących procesu i efektów psychoterapii.
System, który stworzyłem, nazwałem systemem syntetycznym i zróŜnicowanym.
Przyświecało mi dąŜenie do obiektywności, a głównym celem tego systemu jest 
szukanie pozytywnego, wkładu poszczególnych kierunków i moŜliwości kompleksowego
i zróŜnicowanego wykorzystania róŜnych koncepcji i metod z uwzględnieniem 
rodzaju zaburzeń, osobowości pac lenta i osobowości terapeuty.
Chcę wyrazić wdzięczność tym licznym psychoterapeutom'w kraju i za graticą, 
którzy pozwolili mi zapoznać się z ich osiągnięciami w dziedzinie psychoterapii,
studentom i kolegom, którzy przeprowadzali ze mną badania i inspirującymi 
dyskusjami zmuszali mnie do ściślejszego formułowania myśli.
Przede wszystkim dziękuję ordynatorowi drowi Mirosławowi Sćudlikowi, dr Elisce 
Fanfulowej oraz ośmioosobowemu zespołowi pielęgniarek i pielęgniarzy, których 
pomoc i pełna zapału współpraca umoŜliwiła mi zrealizowanie w KromieryŜusystemu 
społeczności terapeutycznej dla pac jentów z nerwicami.
W przedmowie do przekładu polskiego pragnę wyrazić prarwdziwą radość, Ŝe 
wydawnictwo polskie zdecydowało się na wydanie mojej pracy.
Mam wielu przyjaciół w Polsce: w Warszawie.
Poznaniu i Krakowie czuję się jak u siebie w domu.
Przekonałem się równieŜ, Ŝe w dziedzinie psychoterapii moŜemy się nawzajem uczyć
i współpracować ze sobą.
Współpraca psychoterapeutów polskich i czechosłowackich ma juŜ swoją długą 
tradycję, której wyrazem są zarówno krótkie odwiedziny, jak dłuŜej trwające sta.

Ŝe, zarówno wizyty nieoficjalne, jak i zorganizowana współpraca.

W Ŝywej pamięci zachowuję atmosferę przyjaźni podczas roboczego spotkania 
psychoterapeutów polskich i czechosłowackich, które odbyło się w 1968 r.w 
ośrodku Szpitala Psychiatrycznego w Dranicach.
W roku 1971 doszło do nowej owocnej wymiany doświadczeń na konferencji 
psychiatrycznej w SzpindlerowymMłynie.
We wrześniu 1972 r.mogliśmy podziwiać doskonałą organizację i dynamikę grupowych
ćwiczeń polskich terapeutów w Mosznej pod Opolem i powitać polskich kolegów na 
naszych kursach hipnotycznych w KromieryŜu.
Problemy, stosowane metody i koncepcje realizowane w Polsce i w Czechosłowacji 
są sobie bardzo bliskie, tak samo odczuwamy konieczność systematycznego 
szkolenia psychoterapeutów i podejmowania systematycznych naukowych badań w 
dziedzinie psychoterapii.
Cieszę się, Ŝe nasza współpraca będzie się dalej rozwijać Stanialau Kratoehml 
KromieryŜ, listoąad 162 roku.

Przedmowa Autora do drugiego wydania polskiego.

Cieszę się, Ŝe moja ksiąŜka została w Polsce przyjęta tak dobrze, iŜ 

zaistniała potrzeba drugiego jej wydania.
Cieszę się równieŜ, Ŝe w ubiegłych latach pogłębiła się czeska-polska współpraca
w dziedzinie psychoterapii.
Nie sposób juŜ sobie nawet wyobrazić jakiejkolwiek większe) akcji w 
Czechosłowacji bez udziału polskich psychoterapeutów-i odwrotnie.
Dowodzą tego zarówno, wielkie"konferencje w Luhaczowicach (l 9 N, 1975) i w 
Warszawie (l 974) , jak i robocze spotkania szkoleniowe w Dąbrówce, Oświęcimiu 
Kramie ryŜu, Kyneku.
Zwiększyła się takŜe liczba wymiennych pobytów staŜowych i wizyt roboczych.
Potwierdziło się podobieństwo naszych koncepcji, metod, sukcesów i problemów.
Po pierwszym sympozjum krajów socjalistycznych na temat psychoterapii, 
zorganizowanym w 1973 r.w Pradze, drugie odbyło się w roku 1976 w Warszawie: po 
doktorze M.
Hausnerze przewodniczącym zespołu roboczego psychoterapii krajów 
socjalistycznych został doc.dr S.
Leder.
Z satysfakcją moŜna stwierdzić, Ŝe oba nasze kraje mają znaczne za 22.

sługi w ogólnym rozwoju psychoterapii w krajach socjalistycznych.

Podczas moich ostatnich odwiedzin w Polsce byłem zaskoczony ilością nowych 
doświadczeń, wzrostem zainteresowania nowymi metodami oraz wzrostem prestiŜu 
psychoterapii nie tylko w środowisku psychiatrów i psychologów, lecz w całym 
społeczeństwie.
Cieszy mnie rozwój nowych grup terapeutycznych, powstawanie ośrodków i szersze 
rozpowszechnianie metod psychoterapeutycznych, zwłaszcza grupowych, w poradniach
zdrowia psychicznego oraz śledzenie organizacji nowych ośrodków szkoleniowych i 

Strona 8

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

rezultatów badań.
Za szczególnie waŜne osiągnięcie uwaŜam wydawanie polskiego czasopisma.
Psychoterapia", dobrze znanego i czeskim psychoterapeutom, oraz wydanie zbioru 
prac pt.
Terapia grupowa je psychiatrii.
Tym bardziej więc czułe się zaszczycony, Ŝe moja praca o psychoterapii ukaŜe się
w Polsce po raz drugi.
Drugie wydanie ksiąŜki, zostało przeze mnie poprawione i uzupełnione, i dzięki 
staraniu Wydawnictwa otrzymało ładniejszą oprawę graficzną.
Za troskliwą redakcję serdecznie dziękuję moim przyjaciołom: dr Barbarze ligo, 
dr Teresie Wysokińskiej i doc.dr.
Lederowi.
a za staranny przekład pani Annie Ciechanowiczi pani Marii Erhardt-Gronowskie t.
Starislav Kratochtil KromieryŜ czerwiec 168 roku.

Część pierwsza
Kierunki i metody

I.
Podstawowe pojęcia.

Pojęcie psrobołerapiiPrzy obecnym stanie wiedzy psychoterapia nie 

istnieje jeszcze jako jednolita nauka, mająca obowiązujące definicje pojęć, 
jednolity system terminologiczny i jednolitą teorię.
Istnieje natomiast wiele rozmaitych kierunków psychoterapeutycznych.
Przyjmowane przez nie szczegółowe definicje pojęcia psychoterapii zawierają z 
reguły sprecyzowaną juŜ koncepcję teoretyczną, wskutek czego częściowo 
wykluczają psychoterapeutyczne podejścia innego rodzaju.
Dlatego teŜ zadowolimy się tu zakreśleniem granic mniej ścisłych, ale za to 
szerszych, które a priori nie wykluczają Ŝadnej ze współczesnych koncepc li 
naukowych.
Najdogodniejsze do tego celu wydają się nam definicje nawiązujące do 
stwierdzenia jednego z twórców naukowej psychoterapii, Pierre Janeta, który 
ujmował psychoterapię jako, zastosowanie wiedzy psychologicznej do leczenia 
róŜnych chorób".
A więc psychoterapia to lecznicze oddziaływanie na chorobę, zaburzenie lub 
anomalię środkami psychologicznymi.
Albo inaczej: psychoterapia to zamierzone korygowanie zaburzeń czynności 
organizmu środkami 26.

czyć procesów psychicznych i osobowości lub procesów somatycznych i 

funkcji narządów.
MoŜe ono być owa rumkowane czynnikami psyehogennymi lub sornatogenDyTTM.
'Dc środków psychologicznych naleŜy przede wszystkim słowo, a takŜe mimika lub 
milczenie, więzi emocjonalne, uczenie się, manipulowanie środowiskiem i inne.
W zaleŜności od tego, jak szeroko pojmujemy zakres oddziaływania środków 
psychologicznych, moŜemy rozróŜnić psychoterapię rozumianą w szerszym lub 
węŜazym znaczeniu.
Psychoterapia w szerszym sensie obejmuje moŜliwości oddziaływania 
środowiskowego.
Psychoterapia w węŜszym sensie będzie dotyczyć zamierzonego i celowego 
oddziaływania psychoterapeuty na pacjenta poprzez kontakt psychoterapeutyczny.
Korcony i Bouchal (1971) uwaŜają za niewłaściwe obeJmowamepojęciem psrchoteraoii
takŜe leczenia środowiskowego.
Zalecała przy trm określanie psychoterapii nie za pomocą pojęcia, środków 
psychologicznych", lecz za pomocą zawęŜonego pojęcia, środków p-sychicznych", 
oznaczającego, Ŝe jeden człowiek oddzlaływa na innego człowieka w bezpośrednim 
ze*ni*eiusię z nim.
Naszym zdaniem natomiast, psychoterapia jest zamiszonynn psychologicznym 
oddziaływaniem na zaburzenia*a pomcea bodźców wynikających z istnienia 
interakcji spolecŜl?
, Psrcbośecapia w szerszym znaczeniu, leczenie środowiskowe śFo 4 owisko 
terapeutyczne.
DuŜy wpływ na pacjenta óywiera środowisko szpitala, przychodni lub innego 
Biejsca, dokąd on przychodzi się leczyć.
Ogólna a@o@erapomieszczenia-czystość, dekoracja wnętrza, ko 88, 
porządek-wywołują pewne zmiany w nasJroJu, 994 ziałując na ogólny stan 
psychosomatyczny.

Strona 9

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Po 4 ob@e reŜim dnia w szpitalu lub sanatorium-spokój, .

odpoczynek, a takŜe badania diagnostyczne i zabiegi somatoterapeutyczne 

poprzez swój komponent psy-ehiezny mają pewien wpływ na przebieg choroby.
W terapii środowiskowej, zwłaszcza u pacjentów psychiatrycznych 
hospitalizowanych przez dłuŜszy czas, duŜe znaczenie ma stosowanie róŜnych 
rodzajów terapii, zmierzających do uaktywnienia pacjenta.
Na pierwszym miejscu trzeba wymienić terapię zajęciową, w toku której pacjenci 
wykonują poŜyteczne, zorganizowane czynności, mające, zaleŜnie od okoliczności, 
podtrzymywać ich aktywność, odwracać uwagę od chorobliwych myśli i wyobraŜeń, 
przywracać utraconą sprawność i przez'stopniowe zlecanie'trafniejszych robót 
przygotowywać do powrotu do domu.
W wypadku chronicznie chorych pacjentów terapia pracą ma nie dopuszczać do 
załamania i utrzymywać zachowane dotychczas umie j ętności.
Drugie miejsce zajmuje terapia ruchowa czy sportowa-od porannej gimnastyki, 
spacerów i uprawia-ma róŜnych rodzajów sportu aŜ do organizowania spartakiad i 
dni sportu.
Wreszcie soejoterapia bierna i czynna: słuchanie wykładów, programów 
rozrywkowych, oglądanie filmów, rysowanie, modelowanie, słuchanie i uprawianie 
muzyki, udział w wieczorkach i grach towarzyskich.
Częścią składową terapii środowiskowej jest układ stosunków społecznych, 
kształtowanych przez cały personel, z którym pacjent stale kontaktuje się w 
zakładzie, a takŜe kontakty z zespołem współpacjentów.
Ingerencja w środowisko pacjenta.
Oprócz organizowania środowiska terapeutycznego moŜna równieŜ stosować w 
leczeniu manipulowanie środowiskiem pozaterapeutycznym, czyli ingerencję w 
rodzinie, miejscu pracy lub innym środowisku pacjenta, z którym jego 28.

choroba ma jakiś związek.

Sposób ingerowania jest uzaleŜniony od typu defektu środowiska.
Czasami, jeŜeli otoczenie pacjenta jest skłonne do współpracy w leczeniu go, 
wystarczają jedynie pewne wskazówki, kiedy indziej konieczne jest spowodowanie, 
by w środowisku zmieniła się obiektywnie niekorzystna sytuacja, z którą pacjent 
samodzielnie nie potrafi się uporać.
Najczęściej stosowanym środkiem jest rozmowa z rodzicami, teściową, rodzeństwem,
a zwłaszcza rozmowa ze współmałŜonkiem.
Wówczas, gdy błędy popełnia głównie współmałŜonek, naleŜy w sposób taktowny 
pomóc mu zrozumieć własne błędy, tak jednak, by nie miał przykrego wraŜenia, Ŝe 
pacjent skarŜył się na niego.
W niektórych wypadkach'jest lepiej, -ze względów taktycznych, Ŝeby pacjent nie 
dowiedział się o rozmowie, a ewentualna poprawa sytuacji robiła wraŜenie 
bardziej spontanicznej i nie nasuwała przypuszczeń, Ŝe jest jedynie wymuszonym 
rezultatem rozmowy z terapeutą.
Kiedy indziej-przeciwnie-właściwym sposobem jest bezpośrednia, szczera 
konfrontacja małŜonków w obecności terapeuty.
Rozmowa ze współmałŜonkiem daje wyniki tylko wtedy, gdy istnieje chęć do 
współpracy.
W innych wypadkach moŜe być konieczne zastosowanie bardziej raókalnegosposobu, 
na przykład skierowanie męŜa, nałogowego alkoholika, na przymusowe leczenie 
odwykowe itp.
JeŜeli sytuacja konfliktowa wynika ze stosunków w miiejscu pracy, poŜądane jest 
nawiązanie kontaktów z załsadem pracy, związkami zawodowymi: w przyP+88 
chwyjątkowych moŜna zaŜądać, aby pacjenta przeniesiono do innego działu.
Skuneczna pomoc w rozW 4 zywaniuniektórych negatywnych sytuacji, na przy 8884 
syTuacji mieszkaniowych itp, wykracza, oczywi.

ście, często poza moŜliwości terapeuty.

W przypadkach ingerencji w środowisko pozaterapeutyczne psychoterapia wiąŜe się 
w szerokim zakresie z pracą społeczna.
Prócz bezpośredniej ingerencji wypróbowaną metodą wykorzystującą dane o 
interakcjach jednostki z otoczeniem jest manipulowanie środowiskiem za 
pośrednictwem samego pacjenta.
Metoda ta jest jednak rezultatem bezpośredniego oddziaływania terapeuty na 
pacjenta i jest częścią interpersonalnych, bezpośrednich metod psychoterapii w 
jej węŜszym znaczeniu.

Psychoterapia w węŜsz 3 m znaczeniu W psychoterapii w węŜszym znaczeniu 

decydującym czynnikiem test zamierzone i świadome celu działanie terapeuty.

Strona 10

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

W zaleŜności od tego, czy działanie takie jest skierowane na'jednego czy na 
większą liczbę pacjentów jednocześnie, mówimy o psychoterapii indywidualnej lub 
zespołowej.
Psychoterapię zespołową moŜna podzielić na psychoterapię zbiorową, która 
oddziaływa za pomocą odpowiednio stosowanych metod psychoterapii indywidualnej 
jednocześnie na większą liczbę pacjentów, bez względu na ich wzajemne stosunki, 
oraz psychoterapię grupową, która wykorzystuje do celów terapeutycznych dynamikę
stosunków powstającychwśród członków celowo stworzonej grupy, \pecjalnymrodzajem
psychoterapii grupowej jest organizowanie społeczności terapeutycznej.
Taki podział psrehałeratii zesbołowei jest wskazany ze względu na jakościową 
róŜnicę między iednoczesmm oddziaływaniem terapeuty na liczną grupę pacjentów a 
bezpośrednim wykorzystywaniem w celach terapeutycznych stosunków powstaiącyehw 
grupie.
W literaturze uŜywa się obu pojęć bez ich rozróŜnienia, zamiennie, lub stosuje 
się inne podziały: niezaleŜnie od przyjętych załoŜeń terapeutycznych, pojęcie 
psychotera.

pil zespołowej stosowane jest dla określenia terapii w duŜym zespole, a 

pojęcie terapii grupowej-dla określenia terapii w małym zespole, liczącym od 7 
do 12 osób.
Wymienimy jeszcze cztery dalsze próby dychotomicznego podziału sposobów 
podejścia stosowanych w psychoterapii.
W psychoterapii dgrektgunej terapeuta oddziałuje na pacjenta bezpośrednio, 
korygując jego myślenie nastawienia i zachowanie.
Daje mu polecenia i rady, Ŝąda wykonywania określonych zadań i ćwiczeń, stosuje 
sugestię jawną lab hipnotyczną.
W psychoterapii niekieroucnej psychoterapeuta spełnia rolę czynnika 
katalizującego nie biorąc bezpośrednio udziału w zachodzących reakcjach.
Swoim przyzwalająco-neutral-rym zachowaniem prowokuje jedynie do reakcji 
werbalnych, emocjonalnych lub ruchowych, stwarza sprzyjającą atmosferę dla 
ujawnienia się u pacjenta stereotypów dotyczących stosunków interpersonalnych, 
unikając wszelkiej indoktrynacji, tzn.udzielania rad sugestii czy ujawniania 
własnego poglądu.
Krańcowy przypadek psychoterapii niekierowanej nazywany jest, terapią mhm": 
terapeuta bowiem mie mówi ani, tak ani, nie", lecz tylko wieloznaczne i nic nie 
znaczące mhmPsychoterapia obicuouc jest skierowana na usunięcie objawów 
chorobowych, psychoterapia przgczgvowdąŜy do wykrycia i usunięcia przyczyny.
Terapia przyczynowa ma zdecydowanie większą wartość w porównaniu z terapią 
objawową.
Z-e szczególną krytyką psychoterapii objawowej wy 8'gpuJą zwłaszcza 
przedstawiciele kierunków głębino 96 ch i dynamicznych, uwaŜając ją często za 
wręcz szkodliwą.
Dowodzą, Ŝe jej efekty są tylko pozorne alce Krótkotrwałe objaw bądź znowu 
powraca, bądź za@4 ast niego występuje inny.
W praktyce jednak tera.

se 4, -4.e 8.
: 66**48 v.

pia objawowa jest często konieczna czy to wskutek braku czasu 

potrzebnego na przeprowadzenie dłuŜszej terapii przyczynowej, czy teŜ z powodu 
niemoŜności usunięcia faktycznych przyczyn zaburzenia.
Przy tym nie musi nastąpić nawrót czy zamiana symptomów na inne.
UwaŜamy takŜe za korzystne połączenie elementów terapii przyczynowej i 
objawowej.
Psychoterapia podtrzymująca jest powierzchowna, bez dokonywania głębszej 
analizy, ma charakter pomocniczy, towarzyszy innej, podstawowej kuracji lub teŜ 
jest przeprowadzana w przypadku braku czasu na terapię w szerszym zakresie.
Psychoterapia systematyczna ma sprecyzowany plan terapeutyczny, realizowany 
konsekwentnie, często przez dłuŜszy czas.
Psychoanalitycydzielą psychoterapię na odkrywającą, tj.opartą na analizie 
głębinowej, która wydobywa z podświadomości wyparte przeŜycia, oraz na 
zakrywającą do której zaliczają wszystkie pozostałe rodzaje psychoterapii.
Podobny, ale bez tak pejoratywnego znaczenia jest podział J.
M.
Schultza, który mówi o psychoterapii myślowej (wymagającej długotrwałego 
postępowania analitycznego) i o psychoterapii aktywna-klinicznej (hipnoza, 
trening autogenny, ćwiczenia) .
Watkins proponuje pojęcia psychoterapii rekonstruktywnej i psychoterapii 

Strona 11

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

podtrzymującej.
W psychoterapii rekonstruktywnejchodzi przede wszystkim o przebudowę, 
reorganizac je osobowości, psychoterapia podtrzymująca próbuje pomóc jednostce 
takiej, jaka jest, nie, podejmując prób jej zmiany.
Biorąc pod uwagę przypuszczalną skuteczność czynników zaangaŜowanych w 
poszczególnych rodzajach psychoterapii, moŜemy podzielić psychoterapię na 
racjonalną, sugestywną, odreagowującą, treningową, psy.

ehoanalityczną oraz interpersonalnie i emocjonalnie korektywną.

Podział ten będziemy stosować przy omawianiu poszczególnych metod i technik.
Cele psychoterapii Istnieją dwa zasadniczo róŜne sformułowania celu 
psyehoterapiita.
Celem psychoterapii jest usunięcie objawów chorobowych.
Pacjent zgłasza się do terapeaty z określonymi dolegliwościami, a zadaniem 
terapeuty jest usunięcie tych dolegliwości bądź poprzez terapię objawową, bądź 
lepiej-jeśli to jest moŜliwe-terapię przyczynową.
Niektórzy autorzy, biorąc pod uwagę róŜne rodzaje objawów, określają ten cel, 
jako przywrócenie zdolności do pracy, zdolności odczuwania przyjemności, nadziei
i radości Ŝycia, nawiązywania kontaktu.
Cel uwaŜa się za osiągnięty, kiedy przeszkadzające objawy zostaną usunięte.
b.
Celem psychoterapii jest reedukacja, resocjalizacja, reorganizacja, 
restrukturalizacja czy integracja osobowości pacjenta.
Zgodnie z przyjętą teorią osobowości, analizowane są na przykład konflikty 
intrapsychiczne, patologiczne fiksacje libido lub patologiczne stereotypy w 
stosunkach interpersonalnych: podejmowane są próby korektury nastawień.
Osobowość jest przekształcana w kierunku prawidłowego przystosowania lub w 
kierunku osiągnięcia dojrzałości i realizacji swoich celów Ŝyciowych.
Usunięcie objawów jest 9 Web wypadkach uwaŜane raczej za skutek uboczny.
Poprawę czy wyleczenie ocenia się według stopnia zmian osobowościowych, a nie 
według zmiany objaWOwej.
Drugie podejście ma niewątpliwą przewagę nad PBerwszym dzięki większej 
dokładności i głębszemu.

4 s-: Psychoterapia.

działaniu-przewaŜnie rzeczywiście o charakterze przyczynowym.

Trzeba jednak zdawak sobie sprawę z tego, Ŝe przyczyna nie zawsze musi wiązać 
się ze strukturą osobowości czy zaburzeniem kontaktów interpersonalnych 
jednostki.
Objaw moŜe być na przykład wywołany jednorazowym przeŜyciem psychicznym (poŜar, 
kataklizm Ŝywiołowy, katastrofa, zgwałcenie, śmierć bliskiej osoby) lub moŜe być
patologicznym nawykiem nabytym i utrwalonym.
W takich przypadkach pracochłonna restrukturalizacja osobowości, zmiana 
stosunków w rodzinie czy w pracy, poszukiwanie źródeł przeŜyć we wczesnym 
dzieciństwie itp.są działaniami zupełnie zbytecznymi ze względu na cel, dla 
którego pacjent poszukiwał pomocy u terapeuty.
Korzystniejsze jest wówczas odreagowywanie, odsugerowywanie, przeoczanie.
Przeciwnicy takiego stanowiska twierdzą, Ŝe na przykład reakcja lękowa sama 
szybko moŜe minąć nie przekształcając się w nerwicę.
JeŜeli jednak utrwala się i staje się problemem terapeutycznym, to dzieje się 
tak dlatego, Ŝe jednocześnie z nią występuje zaburzenie w stosunkach 
interpersonalnych.
Twierdzenie to byłoby rzeczywiście trudne do obalenia, poniewaŜ nawet wśród 
ludzi zdrowych niełatwo jest znaleźć człowieka, u którego nie dałoby się w 
szczegółowym badaniu stwierdzić jakiegoś zaburzę-ma o podanym wyŜej charakterze.
RóŜnice w określaniu celu nie są w większości tak krańcowe i-sformułowania 
bywają raczej kompromisowe.
Te dwa podejścia trzeba jednak mieć na uwadze przy porównywaniu wyników 
osiąganych przez róŜnych psychoterapeutów lub róŜne kierunki 
psychoterapeutyczne.
Kryteria sukcesu mogą być róŜne, a więc i rezultaty bywa ją często 
nieporównywalne.

II.
Współczesne kierunki w psychoterapii.

Jak juŜ powiedzieliśmy wyŜej, nie dysponujemy obecnie Jednolitą teorią 

Strona 12

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

psychoterapii.
RóŜne szkoły stworzyły własne wyjaśnienia mechanizmów powstawania nerwic, 
opracowały własne metody i przewaŜnie teŜ swoją własną, róŜniącą się od innych 
terminologię.
Zapoznanie się z podstawowymi pojęciami, załoŜeniami i konstrukcjami 
teoretycznymi róŜnych kierunków jest więc koniecznym warunkiem orientacji w 
literaturze psychoterapeutycznej.
Próbę systematycznego i przejrzystego przedstawienia współczesnych kierunków 
cechuje często upraszczający schematyzm.
Niekiedy okazuje się konieczne zaszeregowanie obok siebie autorów, którzy sami 
nie zgodziliby się z takim zaszeregowaniem.
Oprócz zna 88 hkierunbów istnieją kierunki mniej znane, które Jednak mocja 
nabrać znaczenia w przyszłości.
Obok kierunków, do których przyłącza się coraz Fiecej psychoterapeutów, mamy 
równieŜ wybitne dzie 4 jednostek, które wszakŜe nie stworzyły odrębnego@erunku.
W naszym przeglądzie ze względu na jego.

ogólny charakter usprawiedliwione są zatem pewne nieścisłości.

Współczesne kierunki podzielimy w naszym przeglądzie na: 1) klasyczną 
psychoterapię głębinową, 2) psychoterapię dynamiczną, 3) psychoterapię 
rogersowską, 4) psychoterapię pawłowowską, 5) psychoterapię behawioralną, 6) 
psychoterapię antropologiczna, 7) stanowiska eklektyczne, syntetyzujące i 
integraCy) 08.
PoniewaŜ najszerzej psychoterapia stosowana jest w leczeniu nerwic, zagadnienia 
teorii psychoterapeutycznych nierzadko ściśle wiąŜą się z określoną teorią 
nerwic.
Dlatego teŜ przy omawianiu współczesnych kierunków psychoterapii nie moŜna 
pominąć podstawowych koncepcji dotyczących pojęcia nerwicy..

1.

Psychoterapia głębinowa 

Psychoanaliza Twórcą psychoaralizr test Sigmud Freud (1856-l 539) .
Urodził się w Przyborzu na Morawach, większość swego Ŝycia spędził jednak w 
Wiedniu.
Drakę naukową rozpoczął jako neucolog, publikując m.in.pracę o afazji.
Nieco później zainteresował się nerwicami i rozpoczął praktykę prywatną.
Studiował hipnozę u Charcota i Bernheima we Francji.
W terapii stosował z początku metodę hipnotycznego odreagowania stłumionych 
przeŜyć, opracowaną przez wiedeńskiego lekarza J.
Breuera, później metodę sw obecnych skojarzeń.
Stworzył teorię o przeniesieniu, nieświadomości, rozwoju libido.
Zgodnie ze swoją teorią proc bował równieŜ autoanalizy w korespondencji z 
przyjacielem J.
Pliessem.
Miał nowotwór na szczęce, w związku z czym był wielokrotnie opermaar.
U schŜłku Ŝrcia, chroniąc się przed nazistami, wyemigrował do Londynu.
Psychoanaliza rozróŜnia w psychice, obok świadomości jeszcze dwa składniki: 
przedświadomość i nieświadomość.
Przedświadomość jest wypełniona treścią, .

gtóra wprawdzie aktualnie nie jest uświadamiana przez jednostkę, ale 

którą moŜna w razie potrzeby wprawa łzie do świadomości: nieświadomość jest 
sferą względnie samodzielną, tendencje w niej zawarte nie są bezpośrednio 
uświadamiane, ale mimo to mają wpływ na działanie.
Treścią nieświadomości, według Freuda, są tendencje popędowe, które mają 
decydujący wpływ na rozwój osobowości, a takŜe-jednocześnie-na poXXslSWtDl: D: 
IWIC.
Podstawowymi popędami są: popęd płciowy (Eros, instynkt miłości, libido) i popęd
destrukcyjny, niszczenia (Thcndtos, popęd śmierci) .
Znaczenia pierwszej wagi nabiera w psychoanalizie zwłaszcza pojęcie libido.
Rozwój libido przechodzi w ontogenezie szereg faz.
Psychoanaliza podkreśla szczególnie rolę tzw.pregenitalnejseksualności 
dziecięcej, która we wczesnym dzieciństwie ma charakter autoerotyczny.
Pierwszą jej fazą jest faza oralna, w której libido wiąŜe się z ustami i jest 
zaspokajane przez ssanie.
W późniejszym okresie tej fazy, kiedy rosną zęby, zaczyna się gryzienie i Ŝucie 

Strona 13

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

potraw, u dziecka występują tendencje niszczycielskie lub agresywna-sadystyczne.
Drugą fazą jest faza swysĘczno-analna, w której źródłem przyjemności*je się 
strefa analna: zaspokojenia poszukuje się w agresji oraz zatrzymywaniu lub 
wydalaniu stolca.
Po*awadziecka przy opanowywaniu tych funkcji orgam@@uokreśla jego późniejszą 
aktywność lub bierność.
Eazaś Jet urwaŜana za prototyp na przgkład namiętnściKolekcjonerskich w 
późniejszym okresie Ŝycia.
Następna faza to faza falliczna.
W wieku około trzech lak 9@ecko odkrywa penis lub łechtaczkę jako źródło 
przyieP@oychodczuć.
Ta faza ma równieŜ charakter aulo erotyczny i niezróŜnicowany, a jej rozwój aŜ 
do osłałesznejformy genitalnej poprzedzony jest okreseiń Walenia, trwającym od 5
roku Ŝycia do wieku pokwi.

tania.

W fazie utajonej zainteresowania seksualne me występują prawie zupełnie: 
zaczynają się one pojawiać dopiero w okresie pokwitania i, jeśli rozwój dziecka 
przebiegał bez patologicznych fiksacji, przybierają formę normalnej seksualności
genitalne t.
We wczesrym dzieciństwie z reguły powstaje kompleks Edypa.
Polega on na przywiązaniu o nieświado.

S.

Freud mym zabarwieniu erotycznym i pragnieniu kazirodczym wobec rodzica płci 
odmiennej.
Rodzic tej samej płci jest przez dziecko uwaŜany za rywala.
Nazwa pochodzi z mitu greckiego o Edypie, który zabiwszy nieświadomie swego 
ojca, oŜenił się z matką.
Kompleks Edypa jest jednym z głównych tematów psychoanalizy.
śeńska forma tego kompleksu nosi nazwę kompleksu Elektry.
Kolejnym kompleksem jest kompleks kastracyjny, który u chłopców przejawia się w 
postaci strachu przed utratą penisa, a dziewcząt-w postaci.

zazdrości i pragnienia posiadania męskich oznak płd.

W toku rozwoju moŜe nastąpić fiksacja libido w pewnej określonej fazie.
Przejawem fiksacji w późniejszym wiebu moŜe być perwersja lub w 
wypadku-tłumienia-nerwica.
W wieku późniejszym moŜe równieŜ wystąpić regresja, to jest cofnięcie się i 
powrót na niŜszy stopień rozwoju libido.
Libido i potrzeby oraz pragnienia wypływające z popędu seksualnego doprowadzają 
do konfliktu z uznawanymi normami towarzyskimi, etycznymi i religijnymi i z tego
powodu muszą być hamowane i spychane do nieświa-domości Proces ten dokonuje się 
dzięki istnieniu w świadomym, ja"waŜnego elementu zwanego, cen śUTĄ Dla 
określenia całości ideałów i norm postępowania Treud wprowadza pojęcie Superego,
biologiczne popędy i potrzeby nazywa Id, natomiast świadomą sferę Ŝycia 
psychicznego-Ego.
Konflikt pojawia się jako wynik mtrapsychicznegozderzenia pomiędzy 
przypuszczalnymi warstwami psychiki.
Stłumienie konfliktu powoduje powstanie nerwicy, zaś konflikt rieuświadomiony 
przejawia się symbolicznie w snaeh oraz czynnościach pomyłkowych.
Sny moŜna wyjaśniać jako pmejaw pragnień.
We śnie decho 41 dn fikcyjnego spełnienia tych marzeń, których realizacja na 
jawie nie jest moŜliwa.
I tu jednak takŜe chociaŜ znacznie słabiej-działa, cenzura": w wyniku lei 
działania pragnienia ujawniają się, w przebraniu", w formie zmienionej lub 
symbolicznej.
Na odgadywaniu tych symboli opiera FYeud swoją teorię snów.
ł-przejawami nieuświadomionyeh pragnień spotykamy 9: teŜ w powszednim Ŝyciu pod 
postacią czynności po Pyłkowych, przejęzyczeń, zamian oraz nastawień, 
któJełącznie tworzą, psychopatologię Ŝycia codziennego".
Psychoanaliza rozróŜnia dwa rodzaje nerwic, tak.

zwane nerwice aktualne, do których zalicza neurastenię i nerwicę lękową,

oraz psychonerwice, do których naleŜą nerwica konwersyjna, histeria lękowa i 
nerwica natręctw.

Według R.

Bruna (l 964) , róŜnica między tymi dwiema grupami jest następująca: w przypadku

Strona 14

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

nerwie aktualnych patologiczny czynnik decydujący o powstaniu objawu nie ma 
charakteru psychogennegolecz związany jest z wegetatywnymi ośrodkami mózgu.
Chodzi tu przede wszystkim o toksyczne uszkodzenia określonych części układu 
wegetatywnego, ujawniające się w zaburzeniu czynności uszkodzonych narządów.
Psychogenezę rozumie się jedynie w tym znaczeniu, Ŝe bodziec psychiczny wywołuje
w układzie wegetatywnym odruchowy proces fizjologiczny, ale na jego dalszy 
przebieg nie wywiera juŜ wpływu.
Warto dodać, Ŝe Bron, ortodoks 3 iny psychoanalityk szwajcarski, łączy tę 
koncepcję z biologiczną, teorią splotu"yon Monakowa.
Teoria ta upatruje przyczynę nerwicy w intoksykacji mózgu, wywołanej zmianami 
przepuszczalności bariery między płynem mózgowa-rdzeniow 3 m a krwią.
Zmiany te następują pod wpływem hormonów, które w stanie silnego wzburzenia 
emocjonalnego jednostki przenikają do układu krwionośnego.
Dzieje się to zwłaszcza DrŜy aewtarzających się silnych przeŜyciach.
Tym równieŜ w*iaśnia Brun freudowską koncepcję powstawania nerwicy lękowej na 
skutek niezaspokojenia popędu seksualnego.
Freud twierdził, Ŝe nerwice aktualne powstają wówczas, gdy zaspokojenie pop: 4 u
nie następuje w sposób adekwatny, a powstanie neurastenii uwaŜał w zasadzie za 
rezultat arianizmu.
Jest to pogląd obecnie nie do przyjęcia poniewaŜ znacznie bardziej od uiemarch 
somatycznych konsekwencji onanizrmu moŜe być aiebezpieczny strach przed jego 
ewentualnymi konsekwencjami w sferze psychiki.
Jeśli chodzi o nerwicę lękową, nasze własne obserwacje kliniczne (Kratochyil, 
1965) potwierdzała pogląd, Ŝe ten rodzai nerwicy spotykany Jest szczególnie 
często u pobudliwych seksualnie kobiet, u któr: eh przy slosunku seksualnym z 
jakichś powodów (zła technika, e@ctJa@o prcecoa, obawa ąrzed ciąŜa, coitus 
mterrtątts) nie dochodzi ao orgazmu.

Badania kwestionariuszowe dotyczące lęków i niezaspokojeruaseksualnego u

normalnych kobiet (ZdimalovŜ, Kratochvil 1568) wrkazuia statystycznie istotną 
zaleŜność mięizy pobudzaniem, na próŜno"a pojawianiem się lęku.
Przy psychonerwicach, które stanowią główną dziedzinę zainteresowania 
psychoanalizy, a takŜe główną dziedzinę zastosowania metody psychoanalitycznej, 
łańcuch przyczynowy prowadzi w głąb nieświadomości.
Geneza psychiczna jest tu zupełnie wyraźna: podniety psychiczne, w tym wypadku 
nieuświadamiane, nie tylko wywołują określone symptomy, lecz takŜe decydują o 
ich rodzaju i formie.
Symptomy te są symbolicznymi przejawami konfliktów popędowych.
Bron zamiast o Id i Super-ego mówi o popędach pierwotnych (instynkt 
samozachowawczy i instynkt płciowy) oraz o ontogenetycznie młodszych, wtórnych 
popędach kulturowych (estetycznych, społecznych, etycznych i religijnych) .
Nie chodzi tu o aktualne konflikty psychiczne, lecz o konsekwencje konfliktów 
zaistniałych we wczesnym dzieciństwie lub konsekwencje fiksacji libido na 
poziomach wczesnego dzieciństwa.
ZaleŜnie od okoliczności, konflikt moŜe odegrać role konstruktywną lub 
przekształca się w psychonerwicę bądź perwersję seksualnąta.
Przy przeciętnej sile popędów pierwotnych i do-słatecznie silnych hamulcach 
związamych z popędami wtórnymi dochodzi do wyparcia pierwotnych popędów ze 
świadomości, potrzeba osiągnięcia celu zostaje sBumiona, libido realizuje się w 
inny sposób, na przylładprzez zmianę w przeciwieństwo (z rozkoszy we wsUęQJub 
znalezienie, zamiast zakazanego przedmiotu, jego niegroźnego zastępstwa (palenie
papierosów-lub gunia 49 Ŝucia w zamian za erotykę oralną) albo teŜ prymitywne 
tendencje związane z dominującym popędem wNrPón realizują się w podobny, ale 
poŜyteczny sposób.

 (tzw.sublimacja: sadystyczne tendencje znajdą poŜyteczne zastosowanie w

zawodzie rzeźnika) .
b.
W przypadku, gdy libido ma zdecydowaną przewagę, wypieranie zawodzi i 
patologiczna fiksacja przejawia się w określonego typu perwersji seksualnej.
c.
Jeśli silnemu popędowi przeciwstawia się silne hamulce, nie moŜe on ujawnić się 
w sposób wyraźny, ale teŜ nie moŜe utracić swego właściwego celu.
Moralne, ja"reaguje wówczas najpierw strachem.
Stłumienie, ze względu na siłę popędu, zawodzi, stłumiony popęd pojawia się 
wówczas w jakiejś innej formie, w jakimś "przebraniu", i powstaje psychonerwica.
'Objawy psychonerwicy są zatem zewnętrzną manifestacją nieudanego kompromisu 
między nie dającymi się pogodzić siłami popędowymi: manifestacją w formie 

Strona 15

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

zniekształconej, przemieszczonej lub symbolicznej.
W histerii treść myślenia przeobraŜa się w symptom fizyczny.
W nerwicy lękowej-przeobraŜa się w strach.
W nerwicy nalręctw dochodzi do oddzielenia afektu od wyobraŜenia: osłabione 
wyobraŜenie pozostaje w świadomości poza wszelkimi skojarzeniami (izolacja) , a 
oddzielony od niego afekt przyłącza się do innych wyobraŜeń, które z kolei stają
się natręctwami.
Psychoanaliza przypisuje lękowi zasadniczą rolę w powstawaniu psychonerwic.
Z początku wprawdzie Freud traktuje go tylko jako fizjologicznie uwarunkowaną 
konsekwencję nierozładowanego napięcia seksualnego, później jednak łączy go z, 
urazem związanym z urodzeniem" (oddzieleniem się od matki i rzuceniem w świat) 
oraz pojawianiem się następnych sytuacji zagraŜających.
Do likwidowania lęku człowiek uŜywa mechanizmów obronnych, takich jak wyparcie, 
izolacja, projekcja, przemieszczenie, racjonalizacja i inne.
W przypadku wyparcia, przeŜycia lub impulsy wywołujące lęk ulegają zapomnieniu.
Projekcja polega na.

unikaniu uczucia lęku przez przypisywanie komuś innemu własnych 

pragnień.
Na przykład niezbyt atrakcyjna kobieta boi się wychodzić z domu, poniewaŜ uwaŜa,
Ŝe na ulicy mogliby ją atakować męŜczyźni.
W rzeczywistości przenosi ona na męŜczyzn swoje własne prag-niema seksualne.
Przemieszczenie oznacza zastąpienie jednego celu mry@.
Dziecko nie mogące ujawnić nienawiści wobec brata czy siostry, o którą jest 
zazdrosne, skierowuje swoją agresję na, lalkę.
Przy racjonalizacji działanie wypływające z motywów, których uznanie wywołałoby 
lęk, brak harmonii z otoczeniem lub zagroŜenie szacunku dla samego siebie, 
wyjaśnia się istnieniem motywów moŜliwych do przyjęcia i wartością-wych pod 
względem etycznym.
Na przykład ojciec odreagowujący wrogie impulsy biciem syna uzasadnia swoje 
potępowande koniecznością wychowywania go.
Psychoanaliza akcentuje istnienie u człowieka instynktownych, irracjonalnych 
dąŜeń.
Nie zmierza jednak do ich wyzwolenia i bezkrytycznego zaspokojenia, natomiast 
chce umoŜliwić-dzięki zastosowaniu interpretacji-, osiągnięcie wglądu", 
tj.zrozumienie tych irracjonalnych motywacji i tłumionych konfliktów i-dzięki 
wglądowi-ich racjonalne opanowanie.
Ereud twierdzi bowiem, Ŝe, gdzie jest Id, tam-powinno być Zgo".
Stłumione impulsy popędowe powinny być dzięki technice psychoanalitycznej 
odkryte, uświadomione i poddane kontroli świadomego ja.
Terapia psychoanalityczna, dąŜąca do reintegracji osobowości test działaniem 
długofalowym, wymagającym z reguły kilku lat.
Delsze pojęcia psychoanalizy połączone z psychoanalityczną IeSaiką 
terapeutyczną.
Jak: opór przeniesienie i oerwlca prze-niesieniowa, omawiamy w rozdziale o 
metodach ps 3 choterapeułYcz@ch.
Freud próbował równieŜ zastosować swoją koncepcie 99 wóiaśniania zjawisk 
kulturowych i społecznych.
Nie będzie.

my jednak zajmować się trmi aspektami psychoanalizy i odsyłamy 

crtelników do krrtrcaei monografii Parcela (19721.
W zaleŜności od stanowiska ideologicznego, przyjętego przez poszczególnych 
autorów i badaczy, psychoanaliza była przez jednych przyjmowana entuzjastycznie,
przez innych ostro krytykowana.
Marksizm odrzuca przede wszystkim uŜywane przez psychoanalizę spekulatywne 
pojęcie rozwoju kulturowego i społeczno-historycznego, oparte na koncepcji 
kompleksu Edypa: odrzuca takŜe koncepcję zdeterminowanej biologicznie psychiki 
ludzkiej, przecenianie roli popędu seksualnego i koncepcję infantylnego rozwoju 
libido.
Krytykuje teŜ przecenianie roli nieświadomości w Ŝyciu ludzkim, mimo Ŝe uznaje 
znaczenie nieświadomych procesów psychicznych jako waŜnych czynników w regulacji
zachowania się i biologicznej aktywności organizmu.
 (Bassin, 1972: Wolpert, l 972) .
We współczesnej literaturze marksistowskiej Ŝywe są teoretyczne dyskusje na 
temat nieświadomości, podkreśla się zwłaszcza potrzebę systematycznego, 
eksperymentalnego badania nieświadomości.
RoŜnów (1975) uwaŜa, iŜ najwłaściwszym sposobem badania nieświadomości jest 

Strona 16

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

zastosowanie hipnozy.
Prawidłowości działania nieświadomych motywów moŜna badać na przykład za pomocą 
sugestii posthipnotycznej.
W naszych eksperymentach przy ćwiczeniowych demonstracjach hipnozy próbowaliśmy 
z M.
Bouchalem sugerować niektórym naszym sludentom, podatnym na hipnozę, Ŝeby w 
określonym momencie po zakończeniu hipnozy zrobili coś niezwykłego (na przykład 
wynieśli podczas wykładu za drzwi swoją teczkę, zdjęli koledze okulary, napili 
się wody itp.
Osoby, które wykonały takie zadanie, w ogóle nie pamiętały polecenia 
hipnotyzera.
Ich działanie Ŝalem było kierowane motywem, który nie docierał do świadomości.
Osoby te nierzadko.

usiłowały to działanie jakoś uzasadnić, tzn.wyjaśnić je jakimś moŜliwym 

do przyjęcia motywem.
Na przykład, studentka medycyny, która na podstawie pósthipnotycznegopolecenia 
wyniosła z sali wykładowej swoją teczkę, gdy zapytano ją, dlaczego to zrobiła, 
odrzekła, Ŝe, teczka przeszkadzała w sali" (Kratochyil, 19721.
Bassin w monografii poświęconej zagadnieniu nieświadomości proponuje, aby do 
wyjaśnienia nieświadomych czynności psychicznych wykorzystywać psychologiczne 
koncepcje nastawień (, ustanowki') .
Nastawienie oznacza nieświadomą i subiektywnie prawie nie przeŜywaną zmianę 
funkcjonalnego stanu układu nerNQNŁ@D V Takie podejście do problematyki 
nieświadomości rozwijają szczególnie autorzy gruziń**, na przyk@4 Czchartiszwili
i Szerozija (l 973) .
Rozwód szkoły psrchoanalBrcweJDo pierwszych wyznawców psychoanalizy naleŜeli W.
Stekel.
A.
Adler, G.
G.
Jung, S.
Ferenczi, 0.
Bank, 8.
Sachs, .
E.
Jones, K.
Abraham, 0.
Eenickel.
W.
Reich, T.
Reik, M.
Eitington i inni.
Niektórzy kontynuowali konsekwentnie koncepcję FYeuda, wielu z nich odrzuciło 
jednak niektóre poglądy FYeuda, a inne zmodyfi-Kowala.
Adler i Jung stworzyli zupełnie odmienne, własne systemy psychoterapii 
głębinowej.
O ich, koncept lach będziemy mówili osobno.
W Stekel pierwszy odrzucił pogląd Ereuda, Ŝe onanizm jest czynnikiem 
doprowadzającym do nerwic akWa@ych, oraz stosowany przez Freuda podział nerwic 
na nerwice aktualne i psychonerwice.
Zalecał badanie ł 8 Ŝ 4 ej nerwicy, uwzględniające zarówno przeszłość@Jantylne 
jądro) , jak teraźniejszość (aktualny ko@@Q.

etc popędouego i afektywnego przedstawił bogaty materiał kliniczny 

uzupełiory kazuistycznymi analiza mi terapeutycznymi.
W technice terapeutycznej rezygnował z metody swobodoych skojarzeń, stosował 
natomiast więcej metod psychagogicznych.
Starał się wy robić u pacjenta zdrową filozofię Ŝyciową, zachęcał go do 
wyrzeczenia się patologicznych nawyków, uświadomionych sobie w trakcie enalizy.
Wykorzystywał teŜ w celach terapeutycznych kontakt z otoczeniem pacjenta, czego 
Freud nie uznawał.
Swoją metodę nazwał psychoanalizą aktywną.
S.
Ferenczi, psychoaoaliĘk węgierski, równieŜ starał się przyspieszyć 
przebieg-terapii analitycznej.
Najpierw próbował autorytaiywniejszej formy podejścia do peckda polecając 
ograniczenie przez terapeutę ąprzyjaznyeh zachowań.

Strona 17

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Miało to pobudzić wzrost wrogości pacjenta wobec terapeuty.
Później Perenczi przeszedł na pozycje odwrotne-akcentował znaczenie miłości i 
akceptacji.
Połkreślał, ze na powstanie nerwie w duŜym stopniu wpływa brak miłości i 
troskliwości rodzicielskiej w latach dziecięcych.
Terapeuta, który staje się zastępczym rodzicem, powinien w terapii dostarczyć 
moŜliwości zrealizowania tej nie zaspokojonej potrzeby miłości: przez stworzenie
serdecznej, przyzwalającej atmosfery, powinien być dla pacjenta dobrym 
rodzicem".
Tego rodzaju podejście było sprzeczne z postulatem Preuda, aby terapeuta 
zachowywał się obiektywnie i obojętnie.
Perenczi skłaniał pacjentów do powrotu do infantylnych przeŜyć przez 
naprowadzenie ich na powtórne przeŜywanie tych samych sytuacji w nowej 
atmosferze.
Miało to dostarczyć okazji do rozwiązania nie rozstrzygniętych konfliktów.
0.
Bank uwaŜał, Ŝe podstawowym urazem psychicznym człowieka jest, uraz narodzin", 
polegający na od.

łączeniu się dziecka od bezpiecznego środowiska macicy matki.

Lęk związany z tym przeŜyciem powtarza cię później przy kaŜdym przeŜyciu, 
wywołanym odłączeniem od zwykłego bezpiecznego środowiska.
Rankpropagował terapię ograniczoną czasowo, skierowaną na pokonanie, urazu 
narodzin", i kładł nacisk na konąruktywnyrozwój woli pacjenta, stanowiący wyraz 
poytywnychintegrujących i twórczych aspektów jednostki.
T.
Reik odrzucał koncepcję sprowadzającą miłość do seksualności.
Poświęcił się analizie nieświadomego poczucia winy.
W.
Reieh zajmował się analizą charakteru, w którym widział formy odzwierciella łące
instynktowne tendencje jelnot@.
Analizę charakteru uwaŜał za warunek konieczny dla zrozumienia i dotarcia do 
nieświadomego materiału.
W latach prześladowań nazistowskich dalszy rozwój psychoanalizy nastąpił na 
terenie Angli i USA, doki 4 wyemigrowało wielu badaczy europejskich.
W Anglii bardziej rozwijała się ortodoksyjna psychoanaliza, zwłaszcza pod 
wpływem E.
Jonesa, Melanii Kiem i córki Preuda-Anny, koncentrujących się głównie na 
psychoanalizie dzieci.
W USA liczni psychoanalitycy zaczęli stopniowo coraz bardziej podkreślać wpływ 
społecznych czynników interpersonalnych na rozwój osobowości i nerwicy.
Zainicjowali oni powstanie kierunW, który moŜemy nazwać psychoterapią 
dynamiczną.
Neopsrehoanallza 8.
SchuUA-śepckśośchultz-Hencke z Berlina opierał swoją koncepcję@ówno na nauce 
Freuda, jak i częściowo Adlera i Ju 82 a Szereg ich pojęć zastąpił jednak-nie 
zawsze Besztą szczęśliwie-własnymi pojęciami TaK jaKpreud główną przyczynę 
nerwic upatrywał w mecha 47.

nizmach tłumienia, dla których uŜywał słowa, stłumienie".

Odrzucał jednak koncepcję Freuda i jego poglądy na temat libido jako 
zasadniczego czynnika rozwoju osobowości i nerwicy.
Seksualność uwaŜał jedynie za jedną z potrzeb popędowych, do których zaliczał 
równieŜ potrzeby kontaktu, posiadania i opanowania, agresji i znaczenia, 
czułości i miłości.
W swej terminologii uŜywa takich pojęć, jak popęd intencjonalny, 
kaptatywnie-oralny, retedywnie-analny itp.
Podstawą powstania symptomów mogą być róŜne potrzeby, które natrafiają na 
sprzeciw otoczenia i które muszą zostać zahamowane.
Schultz-Hencke rozróŜniał pojęcie symptomu psychogennego i neurotycznego.
Symptom psychogenny moŜe pojawić się u kaŜdego człowieka znajdującego się w 
trudnej sytuacji Ŝyciowej.
JednakŜe trwałe cechy neurotyczne powstają jedynie na podłoŜu neurotycznej 
struktury charakteru.
Decydujący wpływ na powstanie takiej struktury mają przeŜycia z pierwszych 
sześciu lał Ŝycia.
Typ struktury neurotycznej zaleŜy od tego, w którym okresie rozwoju dziecka 
zrodzą się zahamowania i jakich tendencji instynktu dotyczą.

Strona 18

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Tak np.depresyjna struktura charakteru powstaje wskutek hamowania popędów 
oralnych i instynktu posiadania w pierwszym roku Ŝycia: jeŜeli tendencje te 
napotkają na sprzeciw dorosłych, utrwala się w dziecku uczucie strachu, 
nieufności, obojętny stosunek do świata, niezdolność odczuwania silnych 
pragnień.
Schizoidalna struktura z cechami autyzmu powstaje przy zahamowaniu potrzeb 
intencjonalnych (zwłaszcza potrzeby kontaktu uczuciowego) .
Struktura obsesyjna powstaje wskutek hamowania dziecięcych wysiłków wykazania 
się, struktura histeryczna-przy tłumieniu potrzeby czułości: charakter 
neurasteniczny jest struktura mieszaną.
Technika leczenia nie róŜni się od zwykłej metody psychoanalitycznej.
Koncepcje 48.

Sehultza-Henckego zawarte są w pracach Der gehemmteMensch (1948) i 

Uehrbuch der mdlgtischen Psgehotherdpie (1551) .
Idee Schultza-Henckego wywarły wpływ na wielu współczesnych psychoterapeutów w 
NRD.
RównieŜ Wolpert w ZSRR poświęcił duŜo uwagi tej koncepcji widząc jej pozytywy w 
postaci odrzucenia teorii libido i podkreślania roli pierwotnych biologicznych 
tendencji wczesnego dzieciństwa, których zahamowanie moŜe doprowadzić, przy 
niewłaściwym wychowaniu, do rozwoju neurotycznych cech jednostki.
Wolpertkrytykuje jednakŜe przecenianie przez fchultza-Henckegoznaczenia 
czynników biologicznych oraz znaczenia wczesnego dzieciństwa dla dalszego 
rozwoju jednostki, a takŜe nieróŜnicowanie między nerwicą a psychopatią.
Na język polski przełoŜone zostały następujące prAceTreuda: O psgchocnuzie 5 
odczgtóu (19111: O marzenia sennym U!
23) : Trzy rozprawy z teorii seksualnej (1924) 1 Wstęp do psychoanalizy (1535, 
1936 t 957) : Wizerunek iołasng (1936) 1 Psgchooctologid Ŝycia codziennego (br.
W zbiorze Człotiek, religie, kultura (19671: Totem i tabu (t 9 l 3) : Przyszłość
pewnego złudzenia (19 z 1) : MojŜesz i monoteizm (1939) 1 Kultura Jako źródło 
cierpień (193111.
Zrcie i dzieło Freuda załata dokładnie*isane w trzYtomowejmonografii E, Jonesa: 
Das Leben und Werk ton Wimud Freud.

4 s Ps?choterapia...

później stał się znenrm praktykującym lekarzem.

Poznał rreuda i aktywnie uczestniczył w zebraniach organizowanych w jego 
mieszkaniu.
W roku@W wydał studium o niepełno wartościowości narządów, a w 1911 r.odsunął 
się od grupy Freuda i rozwijał swoją własną koncepcję.
ZałoŜył w Wiedniu pierwszą poradnię dzlecŃcą, na wzór które) rozwijał się 
później poradnictwo psychologiczna-wychowawcze.
Często miewał wykłady w Stanach Zjednoczonych, gdzie jego działalność spotkała 
się z przychylną opłatą.
Jego syn Kurt i córka Aleksandra kontynuowali w USA dzieło ojca Psychologia 
indywidualna uwaŜa nieświadomość podobnie jak FYeud-za najsilniejszy czynnik w 
Ŝyciu psychicznym.
Treść nieświadomości pojmuje jednak zupełnie inaczej.
Za@iast przyczynowego determinowania ludzkiego rozwoju przez popęd seksualny, 
mówi o orientacji Ŝycia ludzkiego na osiągnięcie celu, przy czym cel ten 
określają dwa czynniki: indywidualna potrzeba więzi ze społeczeństwem (poczucie 
wspólnoty) oraz potrzeba wybicia się w tym społeczeństwie (potrzeba 
samopotwierdzenia się, popęd mocy) .
Psychologia indywidualna rozpatruje zatem jednostkę biorąc pod uwagę jej 
stosunek do środowiska społecznego i tym wzajemnym interakcjom nadaje zasadnicze
znaczenie.
śycie psychiczne kształtuje się nie pod wpływem wewnętrznej dynamiki rozwoju 
popędów biologicznych, ale w zaleŜności od środowiska społecznego.
JednakŜe tej społecznej determinacji rozwoju Adlerzakreśla pewne granice: liczy 
się ze zdolnością człowieka do wyciągania własnych wniosków.
Człowiek nie reaguje na środowisko li-tylko biernie, ale zajmuje wobec niego 
własne stanowisko.
Dziecko zatem nie jest jedynie biernym wytworem swoich przeŜyć, lecz takŜe 
produktem własnej ich interpretacji.
Podobnie jak Freud, równieŜ i Adler podkreśla znaczenie przeŜyć we wczesnym 
dzieciństwie.
W psychologii indywidualnej w związku, z tym szczególnie wnikti.

ę (e bada się układ rodzinny, tzn.pozycję pacjenta ęęró-3 rodzeństwa, 

Strona 19

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

która-zdaniem Adlera-pobuja do kształtowania się pewnych określonych cech osobow
44 Najstarszedziecko ma zapewnioną przewagę dzięłiswojemu wiekowi.
Bywa zwykle konserwatywne pilnuje porządku, stara się utrzymać to, co miało.
Drugie dziecko od początku musi walczyć o potwierdzenie samego siebie, draŜni 
je, Ŝe ktoś jest przed nim, rośnie.

A.

Adlerw nim chęć wybicia się.
U najmłodszego aztecka moŜe się rozwinąć wygodnictwo, moŜe być rozpieszczone: 
nie musi współzawodniczyć, wszystko mu się wybacza.
Jest przekonane, Ŝe wszyscy będą mu zawsze słuŜyć.
jednakŜe moŜe je draŜnić fakt, Ŝe jest najmniejsze, Ŝe 8 e Jesl uznawane za 
kogoś, komu moŜna cokolwiek powierzyć, toteŜ rośnie w nim pragnienie władzy: 
staósię wtedy prześcignąć wszystkich pozostałych V 94 ewcząt, które w pewnych 
kulturach mają poy@ę P 84 rzędną, noŜe powstać tzw.męski protest, polega.

jący na ucieczce, od roli kobiety': dziewczyna przy swata sobie męski 

sposób bycia, stara się prześdgnąęmęŜczyzn w dziedzinach uwaŜanych za typowo 
męskie.
Jak wspomniano wyŜej, człowiek przede w-ystkimpragnie włączyć się w społeczność 
ludzką.
Na przeszkodzie temu stają jednak często ró-Ŝnę trudnoś-ci powodujące, Ŝe 
jednostka czuje się poniŜona i odepchnięta.
W ten sposób rodzi się u niej poczucie małej wartości własnej, które z kolei 
pobudza ją do wysiłku, ty wykazać swą wartość Powstaje dąŜenie do skompensowania
poczucia niŜszości, dąŜenie do usunięcia rzeczywistej bądź teŜ rzekomej przewagi
innych.
Adlerokreśla to w ten sposób, Ŝe wszelka działalność człowieka jest z góry 
zdeterminowana przez cel, którym nie jest nic innego, jak chęć azyskania 
przewagi, poczucia mocy, pokonania innych.
Od odwagi jednostki zaleŜy, czy kompleks niŜszości stanie się motorem rozwoju i 
doprowadzi do kompesacji lub nawet aŜ do hiperkompensowania w tej dziedzinie, w 
której on się ujawnia (osobnik jąkający się staje się świetnym mówcą) lub w 
innej (człowiek fizycznie upośledzonzmoŜe wybić się np.w dziedzinie 
humanistycznej) .
Natomiast brak takiej odwagi prowadzi do powstania nerWlOj.
Nerwica ma uchronić człowieka przed przeŜywaniem poczucia małej wartości 
własnej.
Jest to pozorne podwyŜszenie wartości.
KaŜdemu niepowodzeniu towarzyszy bowiem wymówka: , Gdybym nie był chory, to bym,
..
", Aby wzmocnić poczucie własnej wartości, .
przesuwa się pełnowartościową czynność z niebezpiecznej teraźniejszości w sferę 
niedosięŜnej Ŝikcji, a niemoŜność realizacji przypisuje się chorobie.
Tak wiec nerwica jest w rozumieniu psychologii indywidualnej "ucieczką w 
chorobę".
Choroba utuoŜliwla unilknlęcie sy: iicęf, , w brej 52.

jwgłyby się ujawnić braki jednostki.

Jednocześnie wioroba daje pacjentowi pewną przewagę nad zdrowy jat: ma on prawo 
wymagać oględnego traktowania, troskliwości i opieki, i niekiedy osiąga dzięki 
temu więcej, niŜ mógłby osiągnąć jako osoba zdrowa.
ćjla psychoterapii wypływają z podanej wyŜej klasy*i*acji i teorii nerwic 
(neurozologii) następujące zaa.
Poznanie i wyjaśnienie pacjentowi jego fikcyjnego, nierealnego planu Ŝyciowego.
Psychoterapeuta musi postawić sobie pytanie: Co by się zmieniło, gdyby pacjent 
był zdrów?
Czy stan pacjenta umoŜliwia mu uniknięcie jakiejś decyzji lub sytuacji?
Psychoterapeuta analizuje motywację pacjenta, jego postawy, strukturę 
osobowości, styl jego Ŝycia.
Cofa się do lat dzieciństwa pacjenta, do ńajwcześniejstych wspomnień, stara się 
określić układy rodzinne.
b.
Prowadzenie w kierunku zmiany stylu Ŝycic pacjenta naleŜy skłaniać do tego, aby 
obrał rzeczową, realistyczną postawę wobec swego Ŝycia, wyrzekł się pragnienia, 
Ŝeby stać się czymś więcej niŜ tylko ty@.
na co rzeczywiście wystarczy mu'sit, by zrezygnował z przywilejów, jakie daje mu
nerwica.
Dodawanie odwagi: terapeuta pobudza pacjenta do Jego, by stopniowo podejmował 

Strona 20

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

kolejne realne zadania i zmierzał do pozytywnego realizowania swoich 
główóehcelów Ŝyciowych, obejmujących wykonywanie zawada, kontakty społeczne i 
miłość.
Psychologia indywidualna jest uwaŜana za drugi BaiwaŜniejszy kierunek 
psychologii głębi.
JednakŜe ó 8 P@czesna fachowa literatura psychoterapeutyczna s 8 u je A.
Adlera stosunkowo rzadko.
Psychologia indywidualna jest traktowana jako kieęunek, który powiedział juŜ 
wszystko, co miał do po Wędzenia, i moŜe nieć jeszcze pewne znaczenie jedynie.

SCćSOodI.

dla pedagogiki.

W rzeczywistości jednak psychologia adferowska wywarła powaŜry, choć niezbyt 
uznawany wpływ na niektórych neofreudystów (zwłaszcza na KarenHoracy) , a takŜe 
na innych zwole@nlków nowoczesnej psychoterapii dynamicznej.
UwaŜamy za niesłuszne to, Ŝe teoria Adlera nie jest obecnie stosowana.
Dla-współczesnego psychoterapeuty moŜe mieć ona znaczę-nie większe niŜ tylko 
historyczne.
Do aktywnych przedsta*i*ieli psychologii iadrwidualnej naleŜał przede wszystkim 
R Dreikurs (1970, który stał na czele ośrodka psychologii mdrwidualaei w Chimge,
oraz AleksndraAdler, która prowadzi analogiczny ośrodek w Nowym Jorku.
DuŜo uwagi poświęca się tam terapii grupowej, poradnictwu małŜeńskiemu oraz 
psychoterapii dzieci.
Systematyczny wykład adlerowskiei koncepcji psychologii zawiera monografia M.i R
Ansbacheów (lłlZ) .
Wydawane jest czasopismo.
Journal of lndwidual Psrchology'8.
Psychologia analityczna Junga G.
G.
Jung (1815-1961) brł Szwajcarem, synem pastora ewangelickiego.
Miał szerokie z-lnłerewwania filozoficzne i kulturalne.
JuŜ w dzieciństwie wrsrwał sklornoćci do mareńi sam obserwował róŜne r-lzJe 
Boish lrzerć.
Skończył me-dycmę i specjalizował się w psychiatrii.
Pracował w klinice psychiatrycznej Burghólzk w Zurychu, kierowanej przez 8.
Bleulera.
W początkach swej kariery naukowej opublikował tracę o eksperymencie dercącrm 
skojarzeń.
Zapoznał się z koncepcją Fronda i zaprzfiaŜił się z nim.
Stał się jedną z głównrh połaci mlęćmarodowego ruda prcboenalltysnego, ale 
stopniowo drogi Junca-i Treuda rozeszły się.
Jung roświeclł się badaniu tmów irebolozlcznyeh waz rozwijaniu koncepcji 
archetypów i nieświadomości zbiorowej.
Kilka razy 54 rXował do Alrld, Azji I Amerrki, aŜurując odrębnych kultur i 
moŜliwości potwierdzenia tam swoich poglądów.

'W Polsce wydano oasłe-uówe rrace Wciera: ZwJemośćczłowieka.
Cherdkter.

Wmzawa WM: Puchowgia łnduuideekn@w wychowaniu.
Warszawa U 34: Sera Ŝycic (br.
) . (PrzyptłunQ.

*k*ncepcji*ga n*jwi*ksze zas*osowa*e os*ąjaęłatypologia, wprowadzająca 

podział ludzi na ekstrawertyków i introwertyków, oraz metoda eksperymentu 
asocjacyjnego jako właściwego środka wykrywania podświadom*y*h 
kom*p*eks*w.*o*p*eks*o nie.

c, *, *ungświadomy i w duŜym stopniu usamodzielniony zespół wyobraŜeń i 

tendencji: moŜe on hamować normalny lok Ŝycia psychicznego i moŜe się przejawiać
nawet Jako drugie, ja", które jest przeciwieństwem świadomego, ja".
Jeśli kompleks jest silnie zabarwiony afekem, moŜe nawet dominować nad 
świadomym, ja"w kierowaniu czynnościami psychicznymi.
Z punktu widzenia świadomego, ja"są cztery moŜliwości ustosunkowania się do 
kompleksu: absolutna nieświadowośćjego istnienia, identyfikacja, projekcja i 
konfrontacja.
Jedynie jednak konfrontacja moŜe doprowadzić 4 o pozytywnego rozładowania 
kompleksu, 9 gó@ie biorąc, teoria Junga jest-włączając tu.

takŜe prace z psychoterapii-przede wszystkim spekulatywna filozofią o 

Strona 21

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

irracjanalrym, mistycznym zabarwieniu.
Psychologia analityczna jest przede wszystkim stanowiskiem, z punklu widzenia 
którego naleŜy wgy jaśniać z jawiska psychiczne.
Zadaniem psychoterapii ma być więc wyjaśnienie nieuświadamiarych sobie przez 
człowieka zwiąaków.
Pacjent siedzi w wygodnym fotelu naprzeciw terapeuty, jak podczas 
przyjacielskiej rozmowy: oczekuje się ujawnienia treści psychicznych, mających 
związek z kompleksem stanowiącym główny problem.
Kompleks ten powinien zostać włączony, zasymilowany jako element psychiki 
pacjenta.
Rola terapeuty polega na aktywnym interweniowaniu i kierowaniu.
Szczególne znaczenie ma w związku z tym osobowość terapeuty i jego poglądy.
KaŜdy przywódca duchowy moŜe, według Junga, doprowadzić pacjenta tylko do słana,
który sam juŜ osiągnął.
Psychoterapia obejmuje siedem stopni: 1) cbniŜen*eprogu świadomości, by mogły 
wyzwolić się treści dotychczas nieuświadamiane: 2) treść nieuświadamianawyłania 
się w snach, wizjach i fantazji: 3) treść jest uchwycona i zatrzymana w 
świadomości: 4) zbadanie i zrozumienie sensu poszczególnych treści: 5) 
powiązanie tych treści z ogólną sytuacją jednostki: 6) zasymilowanie i 
przekształcenie przez pacjenta ujawnionych treści: 7) integracja treści, ich 
połączenie z psychiką stanie się tak całkowite, Ŝe będzie ona wiedzą 
instynktowną (Jacobi, l 967) .
Częścią składową terapii jest analiza snów.
Sen nie móui logicznie.
Przemawia obrazami, myśli kształtują się w prymitywnym języku.
Dlatego, aby zrozumieć sny, konieczne są badania nad przejawami Ŝycia 
psychicznego ludzi prymitywnych i dzieci.
Znamienną role w teorii Junga odgrywają pojęcia.

archetypu i zbiorowej nieświadomości.

Archetypy są najstarszymi i powszechnymi doświadczeniami ludzkości.
Przykładem archetypu jest archetyp ojca.
Archetyp moŜe przejawiać się w fantazjach i w snach.
Postać ojca występuje symbolicznie w postaci ojca karzącego, ojca kochającego, 
ojca-Stwórcy.
Analogie do tych fantazji i snów znajdujemy w Biblii, gdzie występuje dobry 
ojciec z Nowego Testamentu i choleryczny, karzący ojciec ze Starego Testamentu.
RównieŜ w rozwoju ontogenetycznym małe dziecko wytwarza sobie wizerunek ojca 
dobrego, a jednocześnie niebezpiecznie groźnego.
Archetypy są, pierwowzorami ludzkich poczynań, wysiłków i dąŜeń, pierwowzorami 
uczuć i doznań, pierwowzorami ludzkiego istnienia w ogóle, stanowią zbiorową 
podświadomość.
'Znajdują się w potencjalnej gotowości i mogą być wywoływane sytuacjami 
wewnętrznymi, lub zewnętrznymi, jak równieŜ za pomocą analizy.
Wówczas aktualizują się.
Uświadomienie ich moŜe przejawiać się w sferze biologicznej jako ąopęd lub w 
sferze psychicznej jako obraz czy symbol.
Diagnoza archetypu, tzn.odniesienie określonych doświadczeń pacjenta do obrazów 
z religii czy mitologii człowieka prymitywnego, pozwala terapeucie lepiej 
zrozumieć pacjenta, a jednocześnie uwolnić go od groŜącej mu izolacji.
Od terapeuty wymaga się, by potrafił wczuwać się w tajemnice pacjenta.
Jung przypuszcza, Ŝe nawet pozornie niezrozumiałe zachowanie i myśli 
schizofreniłówsą reakcją na ludzkie problemy uczuciowe i mają ukĘĘ sens.
Psychologia Junga doszukuje się w psychozach i nerwicach wielu motywów, które 
spo@anicz@ei powszechnie występują w mitach, bajkach i fanłazjach.
Opisowi i badaniom motywów mitologicznych Jung.

poświęcił ogromną część swoich prac.

Często wspomina w nich o motywie, który nazywa motywem Meduzy.
Meduza była postacią z mitologii greckiej, jedną z trzech córek Eorkysa, była 
nieśmiertelna, a zamiast włosów głowę jej zdobiły Ŝmije.
KaŜdy, kto ją ujrzał, natychmiast zamieniał się w kamień.
Motyw Meduzy odpowiada bardzo silnemu afeklowi, którego konsekwencją moŜe 
być-zdarłem Junga-stan osłupie-nią, spotykany w niektórych przypadkach 
schizofrenii.
Pacjent-biorąc pod uwagę symptomatolcgię przewlekłej schizofrenii-ulega, 
zamroŜeniu", , skarriie****Podany przykład wskazuje sposób myślenia typowy dla 
przedstawicieli teorii Junga.

Strona 22

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Analiza ich prac jest trudna: uŜywają metafor, stosowane przez nich pojęcia nie 
mają ścisłych i Jednoznacznych definicji.
Zamiast dowodów podaje się kazuistyczny przykład z odpowiednią interpretacją, 
porównań szuka się w mitologii i kalturze ludów prymitywnych.
Sposób myślenia i styl prac jest bliski dcsemsdnd (Izie.
Jung pozostawił obszerne, lecz niesystematyczne materiały i prace.
Próbę przejrzystego upcrządbownla Jego myśli podjęła J.
Jacobi (B 67) , a komeaArz do tsrcholcgii Junga napisała równieŜ P.
Pordham (19661.
Ośrodkiem współczesnej działalności tego kierunku Jest@sG 1 u 1 G.
G.
Junga w Zurychu, w którym prowadzi się łszłłcenle iodrpkmowe osób, które 
ukończyły ąsycholegi: , lnsJr@posiada swoją własną małą klinikę na Zuriehbergu, 
prowadzoną przez M.
K.
Pierza w której konsekwentnie stosuje się mewie Junga.
O praktycznym zastosowaniu tej metody pisze Pierz w monogrdil Klinik nad 
malgtische Psychologię 09631.

z.

Psychoterapia dynamiczna 

Nazwą psychoterapii dynamicznej obejmuje się szereg gierunków powstałych 
przewaŜnie w Stanach Zjednoczonych, które w sposób nieortodoksyjny nawiązują do 
psychoanalizy.
Przełamały zwłaszcza jej instynktywizmi panseksualizm.
Są one zorientowane na reorganizację osobowości pacjenta, zwracają uwagę 
szczególnie ns stosunki interpersonalne, aktualne sytuacje koń (listowe, w 
których szukają przyczyn nieprzystosowanego zachowania samego pacjenta.
Zachowanie takie ma być wywołane dawnymi doświadczeniami.
Przedstawiciele tych kierunków podkreślają rolę stosunku terapeutycznego i 
przeniesienia, a takŜe zasadę minimalnej dyrektywności terapeuty, potrzebę 
korektury emocjonalnejikonieczność osiągnięcia pomyślniego przystosowania 
społecznego.
Pacjentowi pomaga się w zrozumieniu dynamicznego związku między jego dawnymi 
przeŜyciami i aktualnymi postawami z jednej strony oraz objawami i trudnościami 
z drugiej strony.
Przyczyny zaburzenia poszukuje się w zachowaniu samego pacjenta, zwłaszcza w 
jego kontaktach interpersonalnych.
Wymienimy teraz kilka podstawowych teorii i przedstawicieli psychoterapii 
dynamicznej, przy czym w wyborze kierujemy się równieŜ ich wpływem na 
psychoterapię w Czechosłowacji.
Do neofreudystów czy Jak zwanej szkoły psychoanalizy kulturowej zalicza się K.
Horacy, E.
Fromma i M.
S.
Sullwana.
Horacy Jest załoŜycielką nowotarskiego Instytutu Psychoanaliycznego, zaś Sullwan
przedstawicielem waszynglońsłiejszkoły interpersonalnej.
Podstawowe znaczenie Ba sformułowania zasad psychoterapii dynamicznej Bają prace
szkoły chicagowskiej (Alexander, Erench, Masserman, Kubie) .
Trzeba takŜe podkreślić w@a 4 ł 4-Moreno w dziedzinę terapii grupowej.
Piszemy.

o nim w rozdziale o psychoterapii grupowej na s.

330 Przedstawimy równieŜ ciekawą koncepcję kalifornijskiej szkoły w Pało Alfo.
Psychoanaliza kulturowa Ŝaren HorneyKaren Horacy 0895-1950 u**zi*a się w 
Hamburgu Jako córka norweskiego kapitana, w dzieciństwie poznała liczne kraje o 
róŜnych kulturach.
Studiowała medycynę w Berlinie, gdzie jednocześnie otrzymała wykształcenie 
psychoanalityczne.
Przez 15 lat praktykowała Jako ortodoksyjna analityczka.
W roku 1932 wyemigrowała do USA.
Stopniowo odchodziła od ortodoksyjnej grupy psychoanalitycznej.
W Nowym Jorku załoŜyła Amerykański Instytut PsrchoanaTrczó, którego cel 
upatrywała w przezwycięŜaniu zbyt ciasnej-jet zdaniem-teorii instynktu Freuda.

Strona 23

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

W swaich pracach K.
Horacy podkreślała, Ŝe zachowanie neurotyczne wypływa z przyczyn kulturowych 
przede wszystkim jednak z zaburzenia stosunków międzyludzkich.
Odrzucając freudowską tezę, Ŝe zachowanie jest z góry determinowane przez 
wrodzone popędy, szczególny nacisk połoŜyła na wyuczone sposoby zachowania.
Zaburzenia neurotyczne są wzorcami zachowań interpersonalnych, ukształtowanych 
na podstawie róŜnych sytuacji w rodzinie.
Za reakcje pierwotne, determimująeezachowanie ludzi, uwaŜa z jednej strony re 
akcje związane z zaspokojeniem (osiągnięcie i utrzymanie pozytywnego stereotypu 
emocjonalnego) , a z drugiej strony reakcje związane z potrzebą bezpieczeństwa 
(usuwanie lub redukowanie negatywnego stereotypu emocjonalnego, przede wszystkim
strachu lub niepokoju) .
W późniejszych pracach Horney powiększyła liczbę reakcji o, dąŜenie do 
wewnętrznej jedności osobnika".

Zaburzenia neurotyczne mają swoje źródło w sarowym, negatywnąm stosunku 

rodziców do dziecka.

wrogości.
Jeśli dziecko odczuwa brak akceptacji, miłości i ciepła, rozwija się a 

niego uczacie wrogości, które K Hocney i!v JJ%tozm obrony przed tym lękiem.
Z podstawowego lęku i z podstawowej aktywności rozwija się podstawowy konflils, 
polegający na odczuwaniu przez dziecko sprzecznych tendencji, by jednocześnie 
zbliŜyć się do ludzi, oddalić się od nich lub postępować na przekor ludziom.
Z tych sprzecznych tendencji rozwijają się neurotyczne stany zaleŜności od 
innych, zamknięcia się w sobie lub agresywaości.
Dochodzi do neurotycznych eczwiązań konfliktów, skutecznych jedynie częściowo, 
sc wywołuje powstawanie kolejnych trudności i obja**w, tworząc błędne koło 
przyczyn i skutków.

W ostatniej swej pracy (1950) Horacy poświęciła duŜo uwagi problemowi 

samorealizacji, tendencji do realizowania swoich moŜliwości.
Jej zdaniem, neurotyk stwarza sobie perfekt jonistyczny obraz własnego, ja", a 
jednocześnie uczy się nienawidzić swojego rzeczywistego, ja".
Podstawowy konflikt charakterystyczny dla nerwicy powstaje-według K.
Horacy-między, ja"idealnym i, ja"rzeczywistym, którego autorealizacjajest 
hamowana pod wpływem nierealnego, idealnego modelu.
JeŜeli większość lulzkich zachowań jest wyuczona-stwierdza Horacy-to 
przekształcanie ich jest moŜliwe.
Odnosi się to równieŜ do zachowań neurotycznych.
Pojęcie neurotyczności jest relatywne i zaleŜne od róŜnic kultur, epok i klas 
społecznych.
Reakcje neurotyczne to przede wszystkim odchylenia od wzorców zachowania 
powszechnie przyjętych w danej kulturze czy epoce.
Neurotyczne zachowanie charakteryzuje sztywność i przymus, reakcje są często 
nadmiernie zgeneralizawane, węystępuJą bez zróŜnicowania i są stosowane 
niezmiennie, bez względu na to, czy są adekwatne do sytuacji.
Do najwaŜniejszych prac K.
Horacy naleŜą: The neuroticąersonclitu of our time OKT: Neu wcus in 
psgchocndlusis (teae) : Setf andlusis 0942) 1 Our inner conjlicts 0945) oraz 
Weurosis md human grouth 09511.
KsiąŜki te są napisane w sposób niezbyt systematyczny, a stosowane w nich 
pojęcia nie mają ścisłych definicji: poniewaŜ jednak styl ich jest błyskotliwy, 
a autorka-podobnie tak Adler-zwraca się między Innymi do wykształconych laików, 
ksiąŜki te są w Ameryce bardzo popularne.
W przekładzie polskim ukazała się Neurotyczna osobność naszych czcsóu (Iły.
Erich FrommErich Promm urodził się w 1900 r.we Frankfurcie nad Menem Uzyskał 
doktorat filozofii, ołrzymał przygotowanie psychoanalityczne w berlińskim 
JnsGlu@e Psrchcanalizy.
W roku 1934.

Rarodowym w Meksyku.
glądu dzieł Fromma związanych z problematyką psy.
E.

FrommM charakter społeczno-krytyczny.
Dla zilustrowania Jego sposobu myślenia moŜemy tylko podać kilka UWBĘ.
Cel istnienia człowieka widzi Fromm w pełnym rozwinięciu jego sił, tak aby mógł 
on osiągnąć harmonię z innymi ludźmi i środowiskiem przyrodniczym.
Apeluje do charakteru, do odwagi mówienia, nie", do nieP (Ćporządkowywania się 
nakazom władzy i opinii pu 63.

Strona 24

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

blicznej.

Pogląd osiągięę w terapii nie moŜe stać się namiastką ludzkiego czynu, powinien 
skłaniać do decyzji, do zobowiązań.
Po doświadczeniach z ortodoksyjną metodą analizy FYomm dochodzi do wniosku, Ŝe 
naleŜy odrzucić rolę terapeuty jako niezaangaŜowanego obserwatora: .
Zamiast być tylko obserwatorem, musiałem stać się wsp-ółuczestnikiem.
Wiązać się z pacjentem...jednocześnie przekonałem się, Ŝe moŜna pozostać w pełni
obiektywnym i wówczas, gdy jest się zaangaŜowanym.
Obiektywność znaczy tu widzieć pacjenta takim jakim jest, a nie takim jakim 
chciałbym go widziee.
Obiektywnym mogę być tylko wtedy, gdy nie chcę nic dla siebie, ani yodziwu 
pacjenta, ani jego uległości, ani nawet jego wyleczenia.
PoniewaŜ rzeczywiście pragnę pomóc, me chcę nic dla siebie, nie jestem więc 
uraŜony w swej ambicji, jeŜeli stan pacjenta nie poprawia się, ani teŜ nie 
upajam się-moim-sukcesem, jeŜeli wyzdrowieje".
W krytyce społecznej Fromm czerpie duŜo z Marksa: u Freuda i Marksa deceoia 
apelowanie do poczucia rzeczywistości: Człowiek Ŝyje iluzjami, bo te iluzje 
pozwalają łatwiej znosić niedolę rzeczywistego Ŝycia.
JeŜeli moŜe poznać iluzje jako takie, to znaczy, Ŝe moŜe obudzić się ze stanu 
półsnu, rozum moŜe dań powrócić, moŜe uświadomić sobie swoje własne siły i 
moŜliwości i zmienić rzeczywistość w taki sposób, Ŝe iluzje nie będą mu juŜ 
potrzebne.
WaŜnym tematem prac Fromma jest problerd charakteru.
W odróŜnieniu od Freuda nic poszukuje on zasad kształtowania charakteru w 
róŜnych formach kształtowania libido, lecz w specyficznych sposobach dzięki 
którym człowiek osiąga harmonię z otaczającywgo światem.
Harmonię tę osiąga człowiak w toku Ŝy cła przez: a) przyswojenie sobie rzeczy, 
b) kształtowa.

nie swego stosunku do ludzi i do samego siebie.

Pierwszy sposób nazywa Fromm procesem asymilacji, drugi-procesem uspołecznienia,
socjalizacji.
Charakter definiuje jako względnie trwałą formę, do której sprowądzasię energia 
człowieka w procesie asymilacji i w procesie uspołecznienia.
Zaburzenia socjalizacji mogą mieć formę sadyzmu, masochizmu lub korformizrmu.
Przy zaburzeniach asymilacji Eromm mówi o receptywnym, wyzyskującym, 
chomikowatym i kupieckim typie charakteru.
Typ receptywny Ŝyje tylko na zasadzie konsumpcji: Ŝyczenia, wiadomości i 
zainteresowania są określane z zewnątrz.
Typ wyzyskiwacza bierze wszystko to, co moŜe brać, jest w sposobie bycia 
agresywny i pewny siebie.
Do typu chomików naleŜą osoby z nerwicą natręctw i ci ludzie, którzy swą 
wewnętrzną pewność siebie opierają na posiadamy.
Typ kupiecki ujmuje Ŝycie tylko z punktu widzenia sprzedawania i kupowania.
Wymienionym, nieproduktywnym orientacjom"i karykaturom ludzkiego charakteru 
Eromm przeciwstawia charakter produktywny, zdolny do twórczej pracy, rozumnego 
myślenia i miłości.
W nim to urzeczywistnia się ideał człowieka nie neurotycznego, który dzięki 
prawdziwej miłości do samego siebie potrafi kochać innych ć.
M.
S.
SulliyanHarzy Stack Sullivan (1892-l 94!ł) urodził się w Nowym Torsu.
JBoczątkowo zajmował się pacjentami schizofrenicznymi później J 88 Ŝe 
neurotycznymi.
Jest on załoŜycielem tzw.waszy@g (oń-słiei szkoĘ psychiatrycznej i czasopisma.
Psychiatry".
KsiąŜka Voiceątions of modem ąsychictry (1947 zawiera część Jego w*kładów.
Po śmiarci Sullwaną grupa współpracowników wz.

ć Z dzieł Fromma przetłumaczono na język polski: Ucieczką o 4 wolności 

(1 j 7 O) .

Szkice z psychologii religii (l 966) .
O sztuce miłości (l 9 HD, Zaponmiany Język (l 9 i 2) .
F-Psychoterapia..

dała Jego następne wJkład 3 i komentarze, których nie zdąŜył przygotować

do druku (The iWertersowl theorg oj psychiatry B 53) .

Strona 25

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Jego koncepcie przedstawione są w obu ąraeach w sposób bardzo niesystematyczny: 
slyl, w przeciwieństwie do popu.
iaryzatorskiego styla Hotiey i Frorama, óest tak trudny, Ŝe moŜe zniechęcić 
ac*eł sJecJBlistę.
Mimo to wpływ SulllvanaJesl bardzo znaczny.
ł' (Ris (BWOA'ą cćCĆit jCZC SOOCCjJCjl jCSl jBWłŜCOPC TW CŚSKU lit ślOsUlĆKl 
lDli: IO': I'SOII: lite, FYnXsfąrijcj ząłiu: zeń.

Ji.
S.
Sullwan.

 (Reprodukowane za zgedą TbeWtlliam Alanson Wbite Psyebiatric Foundationł.
w zachowaniu wy aŚDla w knnłekścte slosunków Yilędzyludzkich.
RównieŜ leczenie tych zzbucrzeń wymaga uwarunkowań interpersonalnych.
Sullwan posuwa się tak daleko, Ŝe rezygnuje z szeregowania zaburzeń w odrębnych 
kategoriach diagnostycznych, a całą psychiatrię nazywa wiedzą o stosunkach 
interpersonalnych.
Do podstawowych potrzeb ludzkich naleŜą, jego zdaniem, potrzeba zadowolenia i 
potrzeba poczucia bez.

pieczeństw a.

Pierwsza jest bardziej biologiczna, polega na redukcji intensywności potrzeb 
biologicznych (głogu popędu seksualnego itp.) , druga natomiast dotyczy 
stosunków międzyludzkich, dąŜenia do unikania poczucia niepewności i lęku.
Sullwan przypisuje lękowi ogromną rolę w powstawaniu zdezorganizowanego 
zachowania.
Zaburzenia w zachowaniu są wynikiem reakcji zmierzających do uniknięcia 
niepokoju.
Odgrywa tu roję przede wszystkim konfUkt tendencji, na przykład, jeŜelitosamo 
zachowanie prowadzi do osiągnięcia satysfakcji fizjologicznej, a jednocześnie do
utraty poczucia bezpieczeństwa.
Jednym ze sposobów, jakim organizm usiłuje obronić się przed niepokojem, jest, 
selektywna nieuwaga': przeŜycia wywołujące niepokój zostają wyparte ze 
świadomości.
Zasadnicze znaczenie przypisuje Sullivan doświadczeniom wczesnego dzieciństwa.
Przez pojęcie, doświadczenia"rozumie wewnętrzne elementy wydarzeń.
Doświadczenia przybierają formę prototaktyezną, parataktyczną i syntaktyczną.
Formę prototaktrczaą cechuje największy prrmitrwizm.
Doświadczenie składa się z serii stanów chwilowych, bez związków między 
przeszłością, teraźniejszością i przyszłością.
Otoczenie jest utoŜsamiane z róŜnymi wraŜeniami doznawanymi przez dziecko.
Na przykład, istnienie piersi matki dociera do świadomości dziecka w rozmaity 
sposób.
Jeśli dostarcza mleka łatwo: w odpowiedniej ilości, redukując, w ten sposób 
porzebębołarmu, jest dobra i przynosi zadowolenie.
JeŜeli do!ceza@leka za mało.
Jest do-bra, ale nie przynosi pełnego zadowoleaia.
JeŜeli w ogćlc nie wydziela mleka, jest zła.
W powstawa@uzaburzeń powaŜną rolę odgrywa, zła pierś", oibowiednialód względem 
kształtu i strumienia mleka ale podawana przez 9 ońę pozostaiacą w stanie 
niepokoju.
Dziecko, które nie poBJijeszcze odróŜniać siebie od inunych i jest częścią 
układu W@Xa-dziecko, przeŜywa niepokój razem z matką.
ChociaŜ.

mleka wypływa, napięcie nie Jest odpowiednio zredukowane poniewaŜ na 

łańoush gł 64-karmienie-Adowoleoie wywiera za kloca jący wpływ niepobói matki.
Formę parataktyczną charakteryzuje to, Ŝe jednostka uświadamia sobie niektóre 
związki między zjawiskami, na przykład, Ŝe występują w tym samym czasie lub w 
ustalonej kolejności jedno po drugim, nie rozumie jednak jeszcze związków 
przyczynowych, związku między przyczyną i skutlie@.
Forma syntaktyczna natomiast zawiera juŜ wszystkie elzmenty podstawowe 
wykorzystuje symbole, język, analizę i porównanie z jawisk.
Parataktyczny sposób myślenia ma duŜe znaczenie dla patologii.
Dystorsja parataktyczna jest pojęciem w duŜym stopniu zbliŜonym do freudowskiego
pojęcia przeniesienia.
U pacjenta następuje generalizacja negatywnych doświadczeń w zakresie stosunków 
interpersonalnych, zwłaszcza z okresu wczesnego dzieciństwa, na aktualne 
środowisko i osobę terapeuty.

Strona 26

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

W procesie psychoterapii regresywne, parataktyczne formy zachowania koryguje się
za pomocą analizy przeŜyć z okresu dzieciństwa pacjenta.
Jednocześnie w toku interpersonalnych kontaktów z terapeutą pacjent uczy się 
znajdować zadowolenie ze stosunków z ludźmi, pozbywa się niepokoju, osiąga 
poczucie bezpieczeństwa, uzyskuje moŜliwość adekwatnej oceny samego siebie i 
innych osób.
Chodzi więc o rekonstrukcję osobowości w takim kierunku, by pacjent jasno ujrzał
drogę czy sposób wyjścia z sytuacji, z którymi przedtem nie potrafił sobie 
poradzić Do najbardziej znanych kontmuatorów teorii SullwananaleŜy zaliczyć 
Clarę Thompson i Priedę Promm-Reichmann.
Syntetyczny wykład koneexJi Sullizana znajduje się w ksiąŜce Fromm-Reichrnarn 
Principles of intensite psgchotherapg (195 W.

szkoła ehieag owskaFranz Ałexanderyranz Alexahder 0881-1963) urodził się

na Węgrzech, studia ukończył w Pudapszcie, specjalizację w zakresie psychiatrii 
Xątyt w Niemczech, pracował w berlińskim Instytucie Psychoanalizy.
W raka 1932 wyemigrował do USA i w tym samym wku załoŜrł tam sbnnr 
chicagowski'Instytut Psycbxnalizy, gdzie pracował aŜ do roku 1955.
W ostatnich latach kierował psychoanalitycznym lnstrtutem Badawczym w Los 
Angeles i był grajcarem Uniwersytetu w południowej Kalifornii.
Zaedypsychoterapii dynamicznej stosowane w chicagowskim Instytucie Ps: 
choanalizy zostały sprecyzowane w monografii P.
Alexandra i T.
Frencha Psgchoanalgtic thereng (IM%.
Nerwica jest tu traktowana jako niepowodzenie jednostki w próbie opanowania 
określonej sytuacji, jako, niem, oŜność znalezienia w danych okolicznościach 
społecznie akceptowanego zaspokojenia subiektywnie odczuwanych potrzeb.
W przebiegu terapii psychoanalitycznej Alexanderi French wyodrębniają pięć 
stadiów: 1) stadium hipnozy katartycznej: 2) stadium sugestii w stanie 
czuwania: 3) stadium swobodnych skojarzeń, które tym róŜni się od stadium 
hipnozy katartycznej, Ŝe przypominanie i odreagowywanie-emocji nie odbywa się 
szybko i dramatycznie, lecz w małych fragmentach i w ciągu dłuŜszego czasu: 4) 
stadium anerwicy przemesiemiowej: 5) stadium reedukacji emocjonalnej, w którym 
postępowanie terapeutyczne zmierza do trwałych zmian w funkcjonowaniu Ego 
poprzez powoli postępujący proces treningu autogennego.
DąŜeniem Instytutu chicagowskiego było opracowa@eostatniego stadium terapii.
Cel terapii precyzowany ty (następująco: rozwinąć u pacjenta zdolność zaspo 
łatania subiektywnie odczuwanych potrzeb w sposób BoŜliwy do zaakceptowania 
zarówno dla niego, jak.

i dla świata, w którym Ŝyje, i dzięki temu zapewnić mu rozwój jego 

własnych zdolności.
Autorzy uwzględniają wpływ przeŜyć z okresu wczesnego dziecińswa, zjawisko 
przeniesienia, a takŜe rozwój nerwicy przeniesieniowej.
Sądzą jednak, Ŝe przypuszczalne irau@aĘzujące przeŜycia z okresu dzie.

E.

Alexaade: ciństwa mogą mieć znaczenie tylko w niektórych przypadkach oraz Ŝe 
analiza procesu przeniesienia nie jest na jwaŜniejszyia, elctienlem le***ii.
Pacjent filc zawsze bowiem reagaje'aK, jakby tej-pedla był kimś z 
jegeprzeszłości: przeciwnie, w wielu wzpadkach reaguje 
zu*e*o*d*e**cze*s*e*ć*y*en*e**nowage azięki temu, Ŝe mógł zwrócić się do 
terapeutyopodtrzymanie emocjonalne, jak w terapii podtrzymdjąeej.
Ale i w systematycznej psychoterapii autorzy zalecają, aby uwagę pacjenta 
kierować przede wszysF kim'ra realne, aktualne problemy, a wywołujące nie-.

pokój wydarzenia z przeszłości przypominać tylko wteąygdy są potrzebne 

do wyjaśnienia motywów jego ąktualrych reakcji.
Starają się teŜ skierować jego uwagę bardziej na problemy świata zewnętrznego 
niŜ na reakcje wobec terapeuty.
Pacjent przychodzi z określonymi trudnościami w przystosowaniu się do 
rzeczywistości zewnętrznej.
Na jego prośbę o pomoc staramy sie, by zrozumiał istotę rywalizujących motywów, 
których istnienie przeszkadza mu w zadowalającym rozwiązywaniu poblemów.
Jego nerwica powstała jako obrona przed spojrzeniem na istotę rywalizujących 
motywów.
Dlatego, mimo własnej prośby o pomoc, będzie sprzeciwiał sie podejmowanym przez 
terapeutę próbom skionienia go do takiego spojrzenia.
Analizuj: e aktualne trudności pacjenta, stwierdzamy, 'Ŝe nerwica jest 
rezultatem nieudanych prób rozwiązania aktualnych problemów według wzorów 

Strona 27

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

zacńowania, które okazały się zawo-dnę juŜ przy próbach poprzeanich rozwiązań.
Dlatego interesuje nas przeszłość jako źródło tych stereotypowych wzorców 
zachowama.
Pierwszym zadaniem jest pomóc pacjentowi w znialezieriu rozwiązań aktualnych 
problemów poprzez korygowanie nieprawidłowych wzorców zachowania.
Pomne mu w tym, by zaczął zdawać sobie sprewę z rćeniicy miedzy przeszłością i 
teraźniejszością, a takŜe dać mu moŜliwość nowego ąrzystosowania się poąrzez 
sytuację przeniesienia.
Przeniesienie, przy którym stłumione dotychczas@zeŜyca emocjonalne pacjenta 
zostają skierowane na Jetapeutę, jest pewnego rodzaju i: omplikacją w leczeJJu, 
noŜna go uniknąć przy jednorazowej lera (li pO 48 W 66@ającej, jednakŜe w 
cystetnayeznej terapii spełnia Oo bardzo waŜną rolę.
W sctuacji, przeniesienia paeieulmusi mieć nowe doświadczenie emocjonalne, 
ku@eczne do przezwycięŜenia chorobowych konsekwencji.

minionych przeŜyć.

Spotykamy tu waŜne pojęcie korektywnego doświadczenia emocjonalnego.
Jest ono dla Alexandra głównym czynnikiem terapeutycznym: proces zmiany składa 
się z serii'doświadczeń korektywnych.
Terapeuta reaguje inaczej, niŜ reagowali na przykład rodzice w dzieciństwie.
Pacjent przeŜywa to emocjonalnie, porównuje, zmienia swoje postawy.
Nacisk-przeciwnie niŜ w psychoanalizie-przesuwa się z aspektu poznawczego 
(uzyskanie wglądu) na przeŜycie emocjonalne.
Psychoterapia przebiega jako proces reedukacji emocjonalnej.
Następnie pacjent próbuje zastosować w praktyce nowo ukształtowane postawy.
Oprócz cytowanej tuŜ pracy Psgehocnalgtie therdpg, napisanefwspólniez T.
Ęrenchem, do waŜniejszych monografii Alesandra naleŜy Wuidemtet (gis of 
psgchodnclgsis (1948, wyd.
poprawione, lł 63) oraz Psgchomclgsis md psgchotherdpy (l 95 ói.
Koncepcja Alexandra wywarła wyraźny wpływ na wielu czeskich terapeutów.
Wpływ tego teorii uwidacznia sie w pracy Weurosg Knoblocha, Knoblochowej.
Wolta i Syaba.
W ostatnich latach swego Ŝycia Alexander zaakceptował szereg elementów teorii 
uczenia się i po-djął próbę włączenia ich do swojej koncepcji w pracy The 
dyncmics oj psgchotherdpz iń the light of learning theorg (t 96 ą, .

Jules MasserrnanJules Masserman, profesOr neurole-git i psychiatrii na 

Uniwersytecie w Chicago, test autorem o niezwykle szerokich horyzontach 
umysłowych.
Usiłuje on zialegrować w szeroko pojmowaną zcncepcję, którą nazywa 
biodynamiczną, zasady teorii psychoanalitycznej (kształcił się w zakresie 
prchoanalizy w Instytucie Alexandra) , rozb-owszechnioną w Ameryce 
psychnbiologicznąteorię Adolfa Meyera i własne wyniki laboratorzinrch badaj nad 
zachowaniem, motywacją i frustracją u zwierząt.
Podstawowe zasady koncepcji Massermana rłoŜna wyrazić następu jąco: .

Ęj 9.
a) motywacja: wszystkie organizmy są pobudzane f do działania przez 

swoje potrzeby fizjologiczne: b) interpretacja środowiska: organizmy nie reagują
na jakąś rzeczywistość absolutną, lecz na swoją włas.

J.
M.
Masserman.
ną interpretację środowiska z punktu widzenia własnych potrzeb, 

zdolności specjalnych i doświadczeń in-dywidualnych: @adaptacja: ilekroć 
działanie zmierzające do jakiegoś celu jest częściowo lub całkowicie 
uniemoŜliwione przez zewnętrzne przeszkody, organizm bądź zmienia przy dalszych 
próbach osiągnięcia tego celu swoją technikę działania, bądź teŜ (częściowo lub 
całkowicie) zastępuje swój cel innym: 4) konflikt i lęk: jeŜeli między 
uporczywymi, naglącymi motywami istnieje powaŜny konflikt, kiedy Przystosowawcze
wzorce zachowania nawzajem się wyWuczają, organizm odezwwa narastające napięcie 
i lęk łJóre osiągają róŜne stopnie.

Zachowanie staje się P 4 dŜ ambiwalentne, źle przystosowane i 

nieskutecznie.

substytutywne (tj.neuurotyczne) , bądź teŜ jest coraz bardziej 

zdezorganizowaiie, regreszwne i dziwaczniasymbaliczre (tj, psychotyczne) .
Podajemy niŜej biodynamiczne zasady terapii, kto re umoŜliwiają Massermanowi 

Strona 28

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

włączenie do niej róŜnych technik.
Psychoterapeuta powinien: a) doprowadzić do tego, aby zachowanie neurotycznie 
przestało wydayae się pacjentowi konieczne luń koVZyóSTllC'b) pomóc mu w 
stworzeniu nowych wzorców zachowania, klóre pacjent przyjmie jako lepsze zarówno
dla niego samego, jak i dla jego otoczenia.
Aby osiągnąć Je cele, terapeuta powitienca) uŜyć wszystkich dostępnych, a 
etycznie dopuszczalnych środków, by ponoć pacjentowi w odzyskani.
1 zdrowia i energii i w ten sposób zwiększyć jego moŜliwości przystosowania się 
do środowiska: b) aŜyć wszelkich moŜliwych wpływów społecznych trudności i 
dzięki temu ograniczyć frustracie i konflikty chorego: c) wykorzystać lęk 
pacjenta i wypływającą z niego potrzebę zaleŜności i potrzebę łączności do tego,
by przeniknąć w świat jego pragnień, poglądów, wartości t.CZVTOW, d) pomóc 
pacjenlcwi w przeanalizowaniu tych pragnień, poglądów, wartości i czynów, w ich 
przeorganizowaniu i oąanowaDiut, aby uzyskał satysfakcjonujące go wartości i 
wzorce zaehora anta.
Pad-ławowe zasady koncepcti Massern: na, a takŜe IZ gląd plerunXOw dynaiulcznych
Oraz strata**ą 1 taktyką terapii dynamicznej zoatały wyłoŜenie w lega 
monografiach Princip (e*of dyaamie puchtidtru 0946) i Tle prac'ice of dgncmic 
psuchidtrz (1950, OsipCile pogląJy Masse: niania sa gadane w 38-0 gracy Tho 
biodgndmie roołs oj hwra: , beńatior (1968.

szkoła z Pało Alfo Kalifornijska Szkoła z Pało Alfo, do której naleŜeli 

J.

Malcy, G.
Bateson, D.
Jackson, J.
Weakland i J.

Fryzastosowała w psychoterapii interesującą koncepcję kontaktów międzyludzkich.
W zachowaniach, społecznych moŜna wyróŜnić trzy rodzaje stosunków: symetryczny, 
komplementarny i meta komplementarny.
1.
Stosunek symetryczny: obie strony charakteryzuje ten sam sposób zachowania, 
podkreślana jest równość stron.
Obie osoby mogą zaczynać działanie, krytykować, radzić.
Obie osoby mają równieŜ tendencję epodńreślania tej równości.
JeŜeli na przykład jedna osoba opowiada o jakimś swoim sukcesie, druga osoba 
opowiada o swoim równie waŜnym powodzeniu.
3.
Stosunek komplementarny: jedna osoba daje, nakazuje, krytykuje, radzi, druga 
przyjmuje, słucha.
Strony nie są sobie równe.
Taki typ stosunku istnieje na przykład między ojcem a dzieckiem, nauczycielem a 
uczniem itp W obu podstawowych stosunkach moŜe-pod wpłgywem 
okoliczności-nastąpić przesunięcie.
Na przykład, pierwotnie komplementarny stosunek dŜecka do rodziców moŜe zmienić 
się w miarę dotrzewsnią dziecka, w stosunek symetryczny, a w końcu wet w 
komplementarny w odwrotnym kierunku.
Mogą być równieŜ podejmowane róŜne aktywne próby zmierzające do zmiańy stosunku,
do jego przedefmiowaniaNa przykład w komplementarnym stosunku 
wykładowca-student, wykładowca informuje, a student pyla.
Student jednak moŜe postawić pytanie tak, Ŝeby pokazać, iŜ wie tyle samo, co 
wykładowca, i w ten sposób ustawić się na pozycji symetrycznej.
Wykładowca z kolei stara się przedefmiować stosunek jato komplementarny bądź 
wykazując w swej odpowiedzi, .

Ŝe jednak student nie wie Ęle, co on, bądź teŜ dając mu do zrozumienia, 

Ŝe, wyprasza sobie takie pytania Zachowanie, w którym jeden z partnerów stara 
się powstający rodzaj stosunku podać w wątpliwość, nązywane jest, manewretd".
W podanym przykładzie student wykonał manewr symietryczny, wykładowca manewr 
komplementaroy.
Takie manewry są bardzo częste, zwłaszcza w tych stosunkach między ludźmi które 
nie są jeszcze w pełni ustabilizowane.
Reaguje się na nie równieŜ stosując odpowiedni manewr.
JeŜeli osoba A zaŜąda od osoby B wykonania czegoś, osoba B zadaje sobie pytanie,
czy stosunek istniejący między nimi jest taki, Ŝe A ma prawo tego Ŝądać.
B musi bądź spełnić Ŝądanie i tym samym potwierdzić, Ŝe istniejący stosunek ma 
charakter komplementarny bądź odmówić, a zatem wykonać manewr, dzięki któremu 
stosunek zostanie zdefiniowany inaczej.

Strona 29

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Wreszcie ma trzecią moŜliwość: spełnić Ŝądanie stwierdzając, Ŝe, pozwala"osobie 
A mieć takie Ŝądania.
Skomplikowany rodzaj wytworzonego wówczas stosunku nazywamy stosunkiem meta 
komplementarnym.
3.
Stosunek metakomp (cmentarny polega na tym Ŝe jedna osoba pozwala drugiej na 
wykonywanie pewnych manewrów lub nawet zmusza ją do tego.
Na przykład, X postępuje nieporadnie i Y opiekuje się nim.
X jest wyraźnie w sytaacji podporządkowania, ale sam ten stosunek zaaranŜował, 
czyli, Ŝe to właśnie X w całym tym stosunka dominuje bardziej niŜ YWkomunikacji 
między ludźmi, oprócz treści zawartych w przekazie werbalnym, duŜe znaczenie ma 
ton głosu, mimika, gesty i cały kontekst sytuacyjny.
Czynniki te określają na inmym poziomie, jak powinna być rozumiama treść 
przekazu werbalnego.
Dlatego autorzy nazywają je metakomunikacją.
Przekaz werbalny moŜe być uzupełniony metakomunikacją, która.

jest zgodna z jego treścią, ale moŜe teŜ nie być zgodna z nbn i na 

innym-niewerbalnym-poziomie negować jego treść.
Ta dwupoziomowość komunikacji umoŜliwia wytworzenie stosunku, który autorzy 
nazywają podwójnym wiązaniem': jedna osoba znajduje się w sytuacji, w której 
druga osoba wyraŜa dwa rodzaje rozkazów sprzecznych ze sobą, na przykład matka 
mówi do dziecka, chodź do mnie, kochanie", przy czym w jej tonie słychać 
wrogość, albo w jej zachowaniu moŜna wyczuć niechęć, gdy tylko dziecko się 
zbliŜy.
Przedstawiciele szkoły z Pało Alfo przypuszczają Ŝe takie powtarzające się w 
dzieciństwie sytuacje powstałe w stosunkach wzajemnych (zwłaszcza w stosunkach z
matką) mają znaczenie dla etiologii schizofrenii.
Za, podwójne wiązanie"Malcy uwaŜa równieŜ sytuację powstałą przy wprowadzaniu w 
stan hipnozy: osobie badanej poleca się, Ŝeby jednocześnie coś robiła i nie 
robiła nic, na przykład, Ŝeby miała oczy otwarte i jednocześnie, Ŝeby je 
zamknęła: Ŝeby nie podnosiła rak i jednocześnie, Ŝeby je podniosła (, pozostaw 
rękę leŜącą na kolanie, twoja ręka się podnosi') itp.
Wyjściem z tej sytuacji jest dla osoby hipnotyzowanej wykonanie polecenia, a 
jednocześnie zaprzeczenie, Ŝe to ona wykonała określoną czynność.
Polecenie na dwu poziomach (werbalnym i niewerbalnym) moŜe się mieścić nawet w 
jednym rozkazie na przykład wówczas, gdy jedna osoba mówi do drugiej: .
Nie słuchaj mnie".
Druga osoba nie moŜe ani posłuchać, ani nie posłuchać.
Wytwarza się nie dająca się rozwiązać sytuacja, którą moŜna porównać z 
klasycznym paradoksem Eubulidesa: Kreteńczyk Epimenidestwierdzi, Ŝe wszyscy 
Kreteńczycy to łgarze.
Kła@le, czy mówi prawdę?
Podobnym paradoksom autoPzypoświęcają duŜo miejsca, opierając się w swych 
PozwaŜaniach na teorii typów logicznych Russeia.

W zakresie praktycznej psychoterapii szkoła w Pało Alfo powtarza, 

stosując własną terminologię, podstawowe tezy szkół dynamicznych: pacjenci z 
zaburzeniami psychogennymi układają swoje stosunki interpersonalne za pomocą 
symptomów chorobowych, a jednocześnie nie potrafią w inny sposób rozwiązać 
swoich problemów.
Reakcja ze strony ich otoczenia utrwala ten sposób rozwiązywania problemów.
Terapeuta, który nie postępuje inaczej niŜ inni ludzie, nie pomoŜe pacjentowi, a
jedynie uiaocni jego nieprawidłową postawę wobec ludzi.
Terapeuta musi więc cały stosunek ustawić w ten sposób, by stworzyć wraŜenie, Ŝe
akceptuje zachowanie pacjenta i kontroluje to, co się dzieje w sytuacji 
terapeutycznej.
W myśl paradoksy Eubulidesa, pacjent musi jednocześnie czuć, Ŝe to, co się z nim
dzieje, jest prawdziwe i realne, a jednocześnie odkryć, Ŝe jest to nieprawdziwe 
i nierealne.
PrzeŜywa na przykład miłość i nienawiść do terapeuty, a potem stwierdza, Ŝe te 
uczucia nie są wcale przeznaczone dla terapeuty lecz odnoszą się do obrazu 
wytworzonego w wyobraźni (np.obraza własnego ojca) , który na terapeutę został 
tylko przeniesiony.
Terapeuta jednocześnie jest i, nie jest tym ojcem.
Zadaniem terapeuty jest określenie istniejącego stosunku terapeutycznego jako 
komplementarnego lub raczej jako metakomplementarnego.
Bezcelowe byłoby nakazywanie pacjentowi, Ŝeby zachowywał się inaczej, niŜ to 

Strona 30

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

robił dotychczas.
Terapeuta akceptuje więc pacjenta i staje po jego stronie, nawet jeśli pacjent 
twierdzi, Ŝe nie odpowiada za swoje zachowanie.
Daje mu do zrozumienia, Ŝe jego zachowaniem kierują siły, których nie rozumie, 
podczas gdy on, terapeuta, rozumie je.
Manewr pacjenta jest w ten sposób akceptowany i przedefmiowany.
W tere pil niedgrektgunej pacjenta doprowadza się do tego.

Ŝeby z własnej woli zachowywał się inaczej niŜ dotychczas.

Występuje tu znowu paradoks polegający na ęęm, Ŝe pacjent jest kierowany w taki 
sposób, jakby tego kierowania nie było i jańby jego zachowaaie było całkowicie 
dobrowolne.
Pacjent zostaje więc zmuszony do lego, aby dobrowolnie zachowywał się 
inaCZCjZespół z Pało Alfo istniał w latach 1952-1962.
W wielu artykułach opublikowane zostały wyniki szeroko zakrojonych badań 
dotyczących komunikacji międzyludzkiej, analizowanej ze stanowis-ka logińi trpćw
Russeia i Whiteheada, które pod kierunkiem J.
Batesona objęły problematykę schizofrenii, hipnozy, gier, humoru itt.
Jay Malcy, który w trm zespole zajął się głównie, zagadnieniami psychoterapii, 
przedstawił jej koncepcję w ksiąŜce Strcćegies oj psuchotherdpy (19631.
Dalsze prace na temat konunulkacii międzyludzkiej zawiera ksiąŜka P.
Watzlawika, J.
Beariaa i D.
Jacksona Menśćhlicłe Kornmuntkcłiort (1969) oraz P.
Watzlawika J, Weakiareą i R.
F'iscbe Lósungen (1974) .

3.
Psychoterapia C.
R.

Rogersa

Podejście stworzone i rozwinięte przez G.
R.
Rogersai jego uczniów jest dziś znane jako, terapia skierowała na klienta"lub, 
skoncentrowana na kliencie" (client-centezed-thercpy) *.
Śpecyficzrą cechą tej terapii jest pobudzanie samodzielności pacjenta, zamiast 
poddawania go zewnętrznemu daiałaaiu korektywne.

ć Przez zastąpienie pojęcia pacjent pojęciem klient, przeJ@Umraczej z 

praktyki prawniczej niŜ lekarskiej, Rogers chciał z 8@centować, Ŝe dana osoba 
przychodzi po to, Ŝeby lei udzieWOopomocy, lecz nie Jest biernym obiektem 
działania i nie ęezrgnuje z własnej odpowiedzialności za to, co się z nią bę 92 
le dziąło, .

Carl R.
Rogers (ur.1902 rJ jest amerykańskim psychologiem klinicznym, Zaczrnał prakłykę 
w dziecięcych ośrodkach'ambulatoryjnych w C@cage.
B 8 ł profeseren prchologii na uniwersytetach w Ohio, Chicago 0945-1975) oraz w 
Wisconsin (1951-1963) obecnie pracuje w Kalifornii we własnym zakładzie w La 
Jolle.
Okres chicagerwski wiąŜe się z opraeowanienyprzez Rogersa własnej metody 
terapeutycznej, stosowanej w te.
czemu nerwic: okrs Pócy w Wiseo*i*-z zastosowaniem'tej metody w leczeniu 
Dsrchoz: w Xresie kalifornijskln ks.gers poświęcił się szczególnie bedaniom 
osobowości ludzi normalnych.
W jego pracach moŜna obserwować stały rozwój, zmiany i rewizje koncepcji.
Metoda brła najpierw nazrwana niedyrektywną, później przesunie (o w nici nacisk 
na związek terapeutyczny (client-cenłered) .
Jeszcze później Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystywania ialens: wnych 
przeŜyć w grupie (encounter grotjs) .
Ogromną rolę obok praktycznej psychoterapii odgrywa u Rogersa badanie efektów 
psychoterapii oraz procesu psychoterapeubczaego w ogóle.
Do współpracy nad tymi zagadnieniami***afił zgromadzić zespół wybitnych pych 
ologów klinicznych.
Podejście Rogersa charakteryzuje zasadnicze przekonanie, Ŝe wrodzoną cechą 
człowieka jest dobroć.
To Ŝe staje się nieznośny, egoistyczny, agresywny wobec otoczenia, jest wynikiem

Strona 31

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

doświadczeń zdobywanych w miarę rozwoju: gdyby nie one, pozostałby miły 2 
OTZyNZlV.
/rodłem zaburzeń w zachowaniu są wartości, sądy, oceny wpajane przez innych, 
które wchodzą w konflikt z własnymi sądami i ocenami, związanymi z 
sensorycznymi, wisceralnymi i afektywnymi reakcjami organizmu.
Bywa np.tak, Ŝe jakaś czynność test Ba kogoś przyjemuna, ale nie podoba się 
innym ludziom.
Człowiek uczy się wisc takŜe uwaŜać ją zz złą.
Na przykład, fantazje seksualne i onanizm wywołują u pacjenta przyjemne uczucia,
pod wpływem otoczenia jednak uwaŜa je za złe i siebie za złego takŜe właśnie 
dlatego, Ŝe im się oddaje.
Obie reakcje są ze sobą sprzeczne, a rezultatem tej sprzeczności jest powstanie.

niepokoju.

Aby pokonać ten niepokój, pacjent w podanym przykładzie bądź stara się wykluczyć
fantazje seksualne, a w przypadku masturbacji usiłuje prędko o tym zapomnieć, 
bądź w ogóle zaprzecza, jakoby uprawiał onanizm: bądź teŜ w jego świadomości 
występuje dystorsja: wraŜenia seksualne zaczyna interpretować jako pochodzące 
np.z układu trawiennego itp.
Zadaniem terapeuty jest stworzenie warunkówumoŜliwiającychpacjentowi samodzielne
dokonanie zmiany swoich postaw, a więc rozwinięcie prawidłowej samooceny.
Terapeuta powinien być przyjazny, troskliwy, rozumiejący, ale sam nie powinien 
ani oce-mać, ani interpretować.
Sytuacja partnerowania musi dać pacjentowi moŜność samodzielnego dokonywania 
ocen: terapeuta zapewnia mu atmosferę zrozumienia i stara się podtrzymywać 
proces wypowiadania się i poznawania siebie.
Rogers uwaŜa za przystosowaną taką osobę, która obiera własny sposób 
postępowania na podstawie obserwacji i oceny siebie, a nie na podstawie tego, co
sobie myślą o niej inni ludzie.
Wierzy, Ŝe istnieje wrodzona skłonność do samoaktualizacjioraz 
wrodzony-mechanizm regulacyjny, tzw.ocena orgamzmiczna: .
Oba te mechanizmy prowadzą do zdrowych, społecznie pozytywnych wyborów, jeŜeli 
nie będzie się im stwarzać Ŝadnych przeszkód.
Celem terapii Jest zatem zapewnienie swobodnego rozwoju istniejących zdolności.
JeŜeli tylko ten swobodny rozwój zostanie zapewniony, proces przystosowania 
postępuje sam, równieŜ bez psychoterapii.
Rogers definiuje przystosowanie raczej jako proces niŜ jako stan.
Osoba dowzeprzystosowana stale się zmienia, rewiduje swoje opinie o samej sobie 
na podstawie nowych doświad.

ć To znaczy ocena organizmu jako całości.
 (Przyp, tłumJ.
ś-Psychoterapia..

czeń, wykorzystuje wszelkie dosięgnę obserwacje i uzyskuje zadowolenie 

raczej z rozwiązywania nowych problemów, niŜ z tego, Ŝe mogłaby nie mieć ich 
wcale.

W trakcie skatecznej terapii zika negatywaa oce.
ry chciałby osiągnąć.

Nie wierzy jednak, Ŝe rzeczywiście miógłby osiągnąć ten ideał.
RóŜnice między tymi obydwoma obrazami Rogers oblicza za pomocą tzw.techniki 
Q-Sort.
Pacteul klasyfikute 80-150 twierdzeń opisujących osobowość, uwzględniając z 
jednej, stroęaktualną ocenę samego siebie, a z drugiej ocenę swego ideału.
MoŜna obliczyć korelację między obydwiema ocenami.
Na początku terapii korelacja bywa zwykle niska, przy udanej ąsychoterapii 
podwęyŜsza się.
Opracowaniem zasad psychoteraąii niedyrektywnejRogersa zajmuje się hamburski 
psycholog Reinha@8 (9.

g: ąusch.

Twsch 0857) podsumowuje podstawowe tezy j-yehoterapii niedyrektywnej w 
następujący sposób: a.
Pacjent posiada zdolność, przynajmniej nieujawnioną, rozumienia tych stron 
własnej osobowości i własnego Ŝycia, które wywołują jego niezadowolenie, lęk lub
troskę.
Pacjent ma zdolność i tendencję przekształcania samego siebie i swojego stosunku
do Ŝycia w sensie samourzeczywistnienia oraz dojrzewania, tak aby wzrastało jego
zadowolenie wewnętrzne.
b.

Strona 32

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Zdolności te ujawnią się i terapia będzie przebiegała znacznie łatwiej, jeŜeli 
psychoterapeuta wytworzy odpowiednią atmosferę, którą powinna cechować: 1) 
czujność i stałe dąŜenie do zrozumienia uczuć, myśli i wypowiedzi pacjenta w 
takiej formie, w jakiej istnieją one dla niego, bez tendencji do diagnozy, 
klasyfikowania czy zmiany: 2) stałe dąŜenie do słownego wyraŜenia wobec pacjenta
tego, czego terapeuta tak intensywnie słuchał i co zrozumiał.
c, w takiej atmosferze akceptacji, zrozumienia i braku zagroŜenia 
pacjent-zarówno w świadomych, jak i głębszych warstwach swojej osobowości-sam 
reorganizuje siebie w sposób bardziej konstruktywny i zapewniający lepsze 
przystosowanie, a jednocześoieosiąga równieŜ większe zadowolenie.
Percepcja własne) osoby zmienia się u pacjenta na tyle, Ŝe lepiej rozu@4 ei w 
szerszym zakresie akceptuje samego siebie, staje się bardziej twórczy, łatwiej 
przystosowujący się i do jrzalszy.
Podejście Rogersa cechowała z początku specyficzna technika, przy której 
terapeuta reagował, odzwierciedlaniem"uczuć pacjenta: unikał dedukcji czy 
i-łe*pretacji ukrytych treści, a starał się jedynie sfor Wułować własnymi 
stewami to, co zrozumiał na podęławieposzczególnych wypowiedzi pacjenta.
W poŜnie j 86@i okresie zaczęto podkreślać, Ŝe nawet nie Jyle.

technika, ile osobista postawa terapeuty, jego zajmę.

resowanie pacjentem, szczerość i zdolność wczuwania się składają się na 
zachowanie skuteczne i oczekiwane przez pacjenta.
Tego rodzaju pstawom terapeuty poświęcono szczególną uwagę w badaniach 
dotyczących psychoterapii schizofreników Rogers (1960, Truaxi CarkhuŜŜ (1967 
przeprowadzili systematyczne badania nad wpływem terapeuty na róŜne grupy 
pacjentów.
Rogers juŜ w 1957 r.określił takie postawy jako konieczne i wystarczające 
warunki skutecznego prowadzenia terapii.
Zdają one egzamin, bez względu na orientację teoretyczną i zastosowane metody, 
jeśli występują w następującej triadzie: a) empatia, zdolność wczuwania się: 
terapeuta czuje i rozumie to, co pacjent opowiada, w taki sam sposób, jak czuje 
i rozumie pacjent: b) akceptowanie pacjenta: terapeuta akceptuje pacjenta i 
szanuje go bez względu na to, czy jego sposób zachowania w danej chwili moŜna 
uwaŜać za właściwy czy teŜ godny poŜałowania: Rogers mówi w tym wypadku o 
szacunku i pozytywnym stosunku bez stawiania warunków, natomiast Truax nazywa tę
właściwość altruistyczną serdecznością: c) kongruencja (zgodność) : terapeuta 
reaguje jak realna osoba, zachowuje się zgodnie z tym, jakim jest rzeczywiście, 
niczego nie udaje, jego zachowanie się w toku terapii nie jest maskowaniem się, 
nie musi ukrywać swoich prawdziwych reakcji czy teŜ bać się'ich.
Truax nazywa to autentycznością (genumess) .
Teoria rogersowska wykorzystuje wymienione warunki celowo i systematycznie.
WaŜne jest ujawnienie wobec pacjenta tych postaw jako mających działanie 
terapeutyczne.
Sposoby, przy uŜyciu których to się dzieje, naleŜy uwaŜać za technikę w węŜszym 
znaczeniu.
Warunek kongruencji wymaga jednak, aby sposo.

%te nie były tylko odgrywaniem-roli, lecz sponta-jtgenym wyraŜeniem 

rzeczywistej postawy terapeu-*czne jNatym tle tworzy się stosunek, który pacjent
odsuwa jako bezpieczny i w którym nie ujawniane dawniej przeŜycia i uczucia mogą
być poznane, wyraŜane i porównywane, a następnie asymilowane lub integrowane z 
własnym, ja"pacjenta.
W roku 1961 Rogers ujął swoją metodę za pomocą, równania"określającego proces 
psychoterapio.
Im bardziej pacjent spostrzega terapeutę jako osobę rzeczywistą, autentyczną, i 
wczuwającą się, jako człowieka, który go bezwarunkowo szanuje, tym bardziej 
będzie zmieniać statyczny, niewraŜliwy, bierny i bezosobowy sposób egzystencji 
na sposób charakteryzujący się płynnym, zmiennym i akceptującym przeŜywaniem 
zróŜnicowanych uczuć osobistych".
W dotychczasowym rozwoju psychoterapii rogersowskiejmoŜna wyraźnie wyodrębnić 
cztery fazy.
W pierwszej fazie (1940-1950) terapia jest niedyrektywaa, terapeuta zapewnia 
jedynie odpowiednią, przyzwalającą atmosferę, podtrzymującą autoanalizę 
pokonywaną przez pacjenta.
W drugiej fazie (1950-WW) , terapeuta staje się aktywniejszy, stara się jak 
najbardiejwczuwać w przeŜycia pacjenta, adekwatnie je odwierciedlać i w swoich 
wypowiedziach dawać mu odczuć, Ŝe rozumie jego uczucia.
Trzecią fazę (19578@7 Q moŜna nazwać psychoterapią przeŜyciową, doświadczeniową.

Strona 33

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Terapeuta nie odzwierciedla juŜ tylko usuć pacjenta, ale przejawia i własne 
uczucia wywołane zwierzeniami pacjenta.
Jest empatyczny, serdeczBi autentyczny.
Najnowsza faza, czwarta (wymieniana w pracach po roku l 97 O) , zmierza do 
osiągnięcia łW@sywnych stanów uczuciowych związanych z przełBoiem wzajemnego, 
spotkania", moŜliwości praw-.

dziwego wyjawienia uczuć i serdecznego, empatyczne.

go współprzeŜywania juŜ nie tylko z samym terapeu.
tą, ale i w grupie.
Do podstawowych prac Rogersa, w klórrch moŜna prze.
śledzić stopniowe przekształcanie i rewizję tego koncepcji ną.
leŜy Counseling and psgchotherepg (l 9 H 2) .
Client-centereJ thą.
rapy (1531) oraz On becom 4 ng a aerson (l 96 l) .
D-świadczenia Rogersa i jego zespołu z okresu chicagowskich badań nad pey.
choterapią nerwic zostały zebrane w pracy wydanej wspólnie z R.
Dymond pod tytułem Psgchotherapg and perso*alitg chan.
ge (le 54) .
Doświadczania zebrane w Wisconsin, dotyczące moŜlivyościzastosowania jego metody
w psychoterapii schizofreników-w pracy Psgchotherepeuic reldtionship cni its 
impdetwydanej przy współpracy Gendlina, Kieslera i Truax (t 5 iY.
Problematykę empatii, serdeczwó (i i autentyczności rozwinęli dalej przede 
wszystkim Truas i Carkhuff w monografii Youcrdejfectiue counseling ani 
psgchotherapg (t 5 i 1) .
Rozwój i najnowsze trendy w terapii rogersowskiej dobrze oddaje zbiór prac Harfa
i Tomlinsona Neu directions in client-centered therapg (l 97 Q oraz D.
A.
Wexlera i L-.
N.
Rlce Jrnotationsin elłent-cen (ered therdpg (BM) .
W języku niemieckim ukazała się ksiąŜka R.
Tauscha Gesąrachspsgchotherapie (1913) stanowiąca szczegółowy przegląd koncepcji
i badań z tej dziedziny, uzupełniony własiłrmi eksperrmentami i przykładowymi 
przypadkami opracowanymi przez autora.
Iłowy zakres irtensrwnvoh zainteresowań Rogersa dotyczących grup, omawia ksiąŜka
Carl Ropers on encounter nroups (l 97 O) .
W Języku czeskim dostępny jest artykuł T.
Vymetala, który zanalizował terapię rogerSówską po zapoznaniu się z nĄw toku 
współpracy z Tauschem w Hamburgu.
Podejście rogersowskiestało się popularne równióŜ w NRD, zwłaszcza w berlińskiej
katedrze psychologii, o crm świadczą liczne artyk!b w zbiorze 
Psychotherdpieforschang pod redakcja J.
Helma (19121.

4.

Psychoterapia pawłowowska

Psychoterapia pawłowowska to kierunek powstały w Związku Radzieckim.
Opiera się na podstawowych załoŜeniach teorii 1.
P.
Pawłowa o fizjologii wyŜszych.

ąynności nerwowych, której punktem wyjścia były-iiąerymenĘ ze 

zwierzętami, przede wszystkim z psa jaj.
Te właśnie eksperymenty wykazały, Ŝe w pewjyeh warunkach powstają u zwierząt 
eksperymentalnych zaburzenia w zachowaniu, podobne do nerwig ludzi, i Ŝe te 
wywołane eksperymentalnie nerwice moŜna badać mewdą odruchowo-warunkową i 
interpretować w kategoriach pojęć stworzonych przez szkołę pawłowowską.
Na tej podstawie Pawłow przeniósł wyniki eksperymentów do kliniki nerwic 
ludzkich.
Pojęcie nerwicy.
Podstawowe tezy neurozologii pawłowowskiejsą następujące: A.
Nerwice powstają w wyniku: a) nadmiernego nasilenia procesa pobudzenia, b) 
nadmiernego nasilemiaprocesu hamowania, c) nadmiernego nasilenia ruchliwości obu
procesów nerwowych, ich zderzenia.
Nadmierne nasilenie procesu pobudzenia jest wywołane zbyt cięŜkimi przeŜyciami, 

Strona 34

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

maksymalnie intensywnymi bodzcami, 'jak na przykład poŜar, tragiczna śmierć 
drogiej osoby itp.
Dawidienkow (1963) podkreśla, Ŝe nerwica nie musi rozwinąć się natychmiast po 
cięŜkich przeŜyciach, lecz moŜe to nastąpić dopiero wtedy, kiedy warunki juŜ się
poprawiły, a trau@aĘzuJąceprzeŜycia minęły.
Tak było na przykład z przypadkami nerwie powstałych po zakończeniu wojennej 
blokady Leningradu.
W trakcie traumatyzującej sytuacji człowiek mobilizuje wszystkie swoje siły 
wewoęlrznei nerwica nie występuje.
Nadmierne nasilenie procesu hamowania moŜe być-powodowane koniecznością 
niezwykle silnego tłumienia przejawów uczuć i pragnień.
W takiej sytuacji by 8 na przykład dziewczyna (Pawłow) , która pielęgnoóa (a 
śmiertelnie chorego ojca i musiała przea nim uda Bać, Ŝe wszystko jest w 
porządku: podobny przy.

gdy teŜ ychSDyko 8 gOjSCeSOOGIII.
ś 8 dlni 81 I 0, ace 8 test 75) teld 8) 6 łW 44 jZ.

kład-to człowiek, który w pracy znosi długo trwa łące napięcie, poniewaŜ

nie moŜe okazać niechęci znienawidzonemu szefowi.
Nasilenie ruchliwości procesów nerwowych występuje głównie przy nagłej zmianie 
stereotypu dynamicznego, tzn.przy nagłych i znacznych zmianach całego trybu 
Ŝycia.
Do powstawania nerwic przyczynia się osłabienie odporności układu nerwowego 
wskutek przebytej choroby somatycznej, zwłaszcza infekcyjnej, wstrząsu mózgu 
itp.
8.
Nerwice rozwijają się w zaleŜności od typu wyŜszej czynności nerwowej, który 
jest dynamicznym zespołem podstawowych, wrodzonych i nabytych w trakcie 
indywidualnego rozwoju, właściwości procesów nerwowych.
Według kryteriów siły, równowagi i ruchliwości procesów nerwowych, rozróŜnia się
podstawowe typy ludzi: choleryk, sangwioik, flegmatyk i melancholik: typy te są 
fizjologicznymi odpowiednikami temperamentów Hipokratesa.
Skłonność do nerwie ujawniała typy skrajne: typ słaby-melancholik i typ silny, 
niezrównowaŜony-choleryk.
Oczywiście, w szczególnie trudnych sytuacjach nerwice mogą powstawać takŜe u 
typów zrównowaŜonych.
G.
Decydujące znaczenie dla powstawania określonych symptomów i form nerwicy ma 
specyficznie ludzki typ wyŜszej czynności nerwowej, wynikający z wzajemnych 
stosunków między dwoma układami sygnałów.
Pierwszy układ sygnałów jest u człowieka taki sa@jak u zwierząt: zadaniem tego 
układu jest sygnalizowanie bezpośredniej rzeczywistości: wraŜeń, spostrzeŜeń, 
wyobraŜeń.
Drugi układ sygnałów jest związany ze słowem jako, sygnałem sygnałów"i myśleniem
ludzkim.
Typ z przewagą pierwszego układu sygnałów 88.

i z przewagą czynności podkorowych, tzw.typ artysty, który cechuje 

wyŜsza wraŜliwość na doznania zmysłowe, skłonność do myślenia obrazowego, 
wzmoŜona pobudliwość emocjonalna, zainteresowania artystyczne, a takŜe skłonność
do przyjmowania rzeczywistości bez jakiejkolwiek analizy"-ma tendencję do 
zapadania na histerię.
łyp z przewagą drugiego układu sygnałów, typ naukowca czy myśliciela, skłonny do
myślenia abstrakcyjnego, do podwyŜszonego krytycyzmu, systematyczności, 
filozofowania, działalności naukowej, a jednocześnie charakteryzujący się 
chwiejnością emocjonalną i niezdecydowaniem, moŜe zachorować na psychastenię.
Typ pośredni, u którego obydwa układy sygnałów pozostają w równowadze, w 
okolicznościach patologicznych ujawnia kliniczny obraz neurastenii.
D.
Ze względu na mechanizmy patofizjologiczne moŜemy podzielić nerwice na trzy 
podstawowe grupy: histerię, psychastenię i neurastenię.
Patofizjologicznym podłoŜem histerii jest osłabienie czynności korowych, 
zwłaszcza funkcji drugiego układu sygnałów.
Kora zapada łatwo w stany hipnotyczne z powodu indukcji ujemnej z obszarów 
podkorowych.
Pojedyncze ogniska funkcjonalne niezwykle się w korze koncentrują, otaczają 
rozległą indukcją ujemną.
Wszystko to stwarza fizjologiczne podłoŜe emocjonalności i sugestywności 

Strona 35

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

właściwych dla histerii (Dawidienkow, 1963) Patofizjologicznym podłoŜem 
psychastenii jest pało logiczne osłabienie funkcji pierwszego układu sygnałów i 
obszarów podkorowych, co przejawia się w po@8@oderwania od rzeczywistości, 
bezsilności w Ŝyciu praktycznym, chorobliwej dociekliwości i niezdecydo*dnia.
W neurastenii wyróŜnia się trzy'stadia: w pierw.

szyna stadium występuje osłabienie procesów hamową.

ma wewnętrznego, co przejawia się nieadekwatnymi reakcjami 
afektywnymi-nieopenowaniem, draŜliwością unoszeniem się, gniewem.
W drugim stadium ulega zaburzeniu rórnieŜ proces pobudzenia.
Fora mózgowa mą podwyŜszoną reaktywność, ale szybko następuje wyczerpanie.
W obrazie klinicznym przejawia się to jako stan słabości pobudzeniowej.
W trzecim stadium przewaŜają objawy hamowania pozakresowego.
Silnie obniŜona reaktywność kory mózgowej daje kliniczny obraz ogólnej astenii.
E.
Obok podstawowych typów nerwic występują takŜe stany obsesyjne, często, ale nie 
zawsze, związane z nemricą psychasteniczną.
PodłoŜem ich jest patologiczna inercja procesów nerwowych, przy czym od nosi się
to do zaburzeń, izolowanych punktów kory"Fizjologiczne podstawy psychoterapii.
Psychoterapia pawlowowska wykorzystuje w praktyce wiedzę na te mat powstawania i
wygaszania odruchów warunkowych, na temat hamowania, irradiacji, indukcji i 
stanów fazowych, a takie roli drugiego układu sygnałów.
W tych terminach'opisuje teŜ postępowanie terapeutyczne.
A.
M.
Swiadoszcz (19521, zamiast o psychoterapii, mówi wprost o, terapii 
odruchowo-warunkowej", dzieląc ją na werbalną i niewerbalną.
Czołowy psychoterapeuta moskiewski, M.
S.
Uebiedinski (1971) ok: eśla zadanie psychoterapii jako, oddziaływanie na 
psychikę chorego w celu regulacji zaburzeń dynamiki procesów nerwowych i 
osiągnięcia najwłaściwszego stosunku między procesem pobudzenia i procesem 
hamowania: chodzi przede wszystkim o oddziaływanie na drugi układ sygnałów i za 
jego pośrednictwem na cały organizm pacjenta".
Charakterystyczny jest zwłaszcza tytuł monografii o psychoterapii jednego z naj 
9 O.

wybitniejszych przedstawicieli szkoły pawłowowskiej, y, 1.

Platanowa: Słowo kok jizjołogiczeskij i leczebng**an*or*z*X, 1, Płatonow 
0877-1969) pracował w charkowskich lataratoriachfizjologicznych oraz w 
szpitalach i ambulatoriach pęęehoneurologisnycń.
Pracę eksperymentalną łączył z rdtrwowąpracą psychoterapeutyczną klinicysty.
Iematern jego dysertacji b**o.
Wytwarzanie pocytrw@ei warunkowej reakcji ruchów ej na bodziec kompleksowy 
(światło-dźwięk) ', Systema-tyeznie zajmował się przede wszystkim badaniami 
eksperymentalnymi nad hipnozą i jej zastosowaniem w terapii w róŜnych, 
dziedzinach medycyny.
Jego monografia Słono kak jiziokgiczeskiii leczebngj faktor została wydana po 
raz pierwszy w 1930 r., drugie wydanie całkowicie przeredagowane i uzupełnione-w
1957 r., a wkrótce potem ukazał się jej angielski przekład.
W roku 1962 Płatonow przygotował jeszcze trzecie, 'uzupełnione wydanie tej 
pracy.
Zachował aktywność do późnego wieka i jeszcze w 91 roku Ŝycia zajmował się 
hipnotyzowaniem swoich pa-eleatów.
Psychoterapia oparta na załoŜeniach fizjologicznych wykorzystuje-według 
Plafonowa-przede wszystkim działanie bodźców słownych na korę mózgową.
Mowa stanowi silny, kamplekowo uwarunkowany bodziec, a jednocześnie silny 
czynnik o charakterze społecznym.
Objaśnianie, przekanywame i sugestia, oddziałując na dynamikę procesów korowych,
zmieniają w poŜądanym kierunku świadomość pacjenta, jego sferę emocjonalna, 
czynności endokrynno-wegetatywne i inne procesy fizjologicane, przebiegające w 
organizmie.
Psychoterapia musi przede wszystkim doprowadzić do rawnowag i między 
podstawowymi procesami korowyinii podkorowymi oraz między obydwoma układami 
sygnałów.
Psychoterapia umoŜliwia szybką regenerac je no finalnych czynności dzięki temu, 
Ŝe wytwarza w korze mózgowej nowe struktury dynamiczne, regulujące ogólny stan 
fizjologiczny organizmu, oraz dzięki temu, Ŝe usuwa struktury patologiczne.

Strona 36

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Do podstawowych zasad terapii pawłowowskiej naleŜy: a) odnowienie siły 

procesów nerwowych bądź za pomocą odpoczynku lub treningu, bądź przez podawanie 
bromu z kofeiną: .

K.

1.
Płatonow b) hamowanie ochronne, zwłaszcza w formie długotrwałego snu: c) 
wytworzenie nowych związków warunkowych lub hamowanie dawniej wytworzonych za 
pomocą np.perswazji, ćwiczenia lub sugestii: d) indukcja ujemna-włączanie 
chorych do pracy w zespole, zainteresowanie wykonywaniem czynności, wytworzenie 
silnych zainteresowań poza dziedziną choroby.
Z pawłowowskim podejściem fizjologicznym splata się w psychoterapii radzieckiej 
równieŜ pedagogiczna-ideologiczny aspekt wychowania nowego człowieka.

Podstawowe zagadnienia metodyczne.

W psychoterapii pawłowowskiej zarysowują się obecnie cztery podstawowe pode 
jścia metodyczne.
1.
Przede wszystkim za pomocą wykładu w kategoriach pojęć pawłowowskiej 
klasyfikacji nerwie wyjaśnia się pacjentowi przyczyny powstania jego trudności.
Chodzi tu o racjonalne wyjaśnienie oraz o psychoterapię perswazyjną.
Wykład taki moŜe zostać przeprowadzony na indywidualnym posiedzeniu lub jako 
element psychoterapii grupowej (Zaczepicki, 1959: Iwanow, 1958, 1966) 2.
Do najwaŜniejszych osiągnięć psychoterapii pa włowowskiej naleŜy psychoterapia 
oparta na sugestii.
Polega ona przede wszystkim na intensywnym stosowaniu hipnozy, traktowanej jako 
częściowy sen, jako hamowanie rozchodzące się po obu półkulach mózgu, ale 
omijające ośrodki czuwania, dzięki którym moŜe być realizowane zamierzone 
oddziaływanie na określone obszary kory mózgowej.
Hipnozę stosaje się w celu wzmocnienia hamowania ochronnego, a w hipnotycznych 
stanach fazowych wzmoŜenie wraŜliwości na słowa psychoterapeuty wykorzystuje się
po prostu do usuwania objawów.
W psychoterapii pawłowowskiej nastąpił ogromny rozwój hipnozy jako metody 
psychoterapeutycznej.
Szczególne zasługi połoŜyli w tej dziedzinie Płatonow (l 962) .
Bul (1955, 1968) Birman, Lebiedinski (19711, RoŜnów (l 954) , Słobodianik 
(19661, Strelczuk, Wolpert (1972) i inni.
Bul stosuje hipnozę w leczeniu zaburzeń kortykowiseeralnych.
3.
Pojęciem mającym szczególne znaczenie dla psychoterapii pawłowowskiej jest 
pojęcie trenirowkd, trening.
W znaczeniu fizjologicznym rozumie się przez nie trening procesów korowych, zaś 
w znaczeniu pedagogicznym-ćwiczenie prawidłowych reakc li, podkreśla Me 
stymulujące znaczenie aktywności własnej pacjenta.
93.

gdy teŜ cyehSDykoego, jSCeSO 03131.

Aktywność ta tłumi patologiczne ogniska, pobudza bLwiem rozwój indukcji 

negatywnej.
Trening jest szczególnie waŜny przy fobiach, afazji, patologicznych nawykach, 
jąkaniu, ale równieŜ przy stanach astenicznych.

Ryć.

1.
P.1, bul hipnotyzuje pacjenta itp.
Ostatnio rozpowszechnił się trening autogenny Schultza (patrz s.255) w róŜnych 
modyfikacjach (Swiadoszczi Romen, 1966: L-ebiedinski i Bortnikowa, 1971: 
Mirowski, 1973 i inni) .
4.
Do psychoterapii pawłowowskiej zalicza się reedukdcje osobowości.
Pojęcie reedukacji oprócz aspektu fizjologicznego obejmuje aspekty ideologiczne 
oraz wymagania dotyczące charakteru człowieka Ŝyjącego w społeczeństwie 
komunistycznym.
Postuluje się zmianę.

neurotycznej osobowości w duchu kolektywizmu (Sto bodianik, 1966) przez 

połoŜenie nacisku na świadomość celu i uświadomienie człowiekowi jego 
pcnadosobistegocelu, jakim jest budowanie społeczeństwa komunistycznego, na 
pokonywanie trudności siłą woli.

Strona 37

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

W.
N.

Miasiszczew (1971, por.str.378) za podstawowe zadanie reedukacji uwaŜa 
rekonstrukcję stosunków z otoczeniem.
Lebiedinski podkreśla znaczeme ukazywania perspektyw, połączenia osobistej 
motywacji z obowiązkami wobec społeczeństwa, rodziny i samego siebie.
Zaleca się opieranie reedukacji na doświadczeniach..
S.
Makarenki.
5.
Oprócz wymienionych czterech podstawowych metod opartych na teorii 
pawłowowskiej, niektórzy autorzy rozwijają równieŜ inne metody.
A.
M.
Swiadoszcz.

A.
M.

Swiadoszcz 0871) zajmował się farmakologicznymi metodami odęeagowującymi, o 
których w pawłowowskiej terminologii mówi się jako o, połączeniu uogólnionego 
ha@owania ze zmienionym stanem chorego punktu kory".

gdy teŜ cyehLSD ykoego, jSCił 08003*ni.
***@ (nŜma 1 Z J, dce***test 75) cel dCZRX łWład Z.

oraz o, likwidacji ogniska patologicznego zastoinową.

go pobudzenia za pomocą rozładowania jego energii, M.
E.
Teleszewska (1969) opracowała metodę natko psychoterapii, wykorzystując do 
ćwiczenia i oddziały.
wanta sugestywnego stadia euforii i wzmoŜonej podał.
pości na sugestię, następujące po doŜylnym podawaniu krótko działa jących 
barbituratów.
Psychoterapia pawłowowska jest waŜnym kierunkiem o stosunkowo jednolitej teorii,
w której terminologia fizjologii wyŜszej czynności nerwowej splata się z 
koncepcją społeczno-historycznego uwarunkowania psychiki ludzkiej.
Do szeroko stosowanych metod naleŜy hipnoza.
Cechą charakteryzującą zachowanie terapeuty jest aktywność polegająca na 
określaniu kierunku i treści psychoterapii oraz dyrektywność przejawiana w pracy
indywidualnej i zespołowej.
Większość interwencji ma charakter bezpośredniego prowadzenia, przyjacielskiej, 
ale jednocześnie autorytatywnej krytyki, reedukacji, sugestii, treningu, porady 
i podtrzyDlBlllŜlOprócz wymienionej juŜ podstawowej monografii K, 1.
Plafonowa Słowo kdk łizDłogic-esłi) 1 teczebngj faktor (1 wyd.
1962) , metoda pawłowowska znalazła odzwierciedlenie w pracy M.
S.
I-ebiedinskiego Oczerłf psichotiermii (1959 t?
) W, N.
Miasiszczewa Licznos ('i rietorozg 0960) S.
KonstorumaOpgt'prakticzeskoj psicho (ierdpii (19621, P, T.
Buła Wnuazenijei ęipnoz ni klmikie unmdriermich bolezniej (t 55 k 1568) 1.
E.
Wolperta Psichotierdifa (1972) oraz w pracy zbiorowej pod redakcją W.
E.
RoŜnowa Rukouodztuo po psichofierapit*.

5.
Psychoterapia behawioralna

Kierunek ten opiera się na psychologicznych teoriach uczenia.
Podstawą rozwoju terapii behawioralnet stały się osiągnięcia psychologii 
eksperymentalnej, zaj.

mującej się badaniem procesów uczenia się.

Psychoterapia behawioralna jest w zasadzie próbą zastosowania wyników i@eJod tej
dyscypliny do leczenia zaburzeń w zachowaniu człowieka.
Za punkt wyjścia przyjmuje przede wszystkim zauwaŜalne i eksperymentalnie uch 
wytnę zaleŜności między bodzcem a reakcją.
Jest związana z klasycznym behawioryzmem Watsona, ale opiera się na 

Strona 38

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

doskonalszych metodach i nowym obszerniejszym materiale badawczym.
Nawiązuje równieŜ do prac Pawłowa i Biechtieriewa, bardziej zresztą do ich 
aspektów metodologicznych niŜ do koncepcji neurofizjologicznych.
Odrzuca spekulację i filozofowanie, opierając się wyłącznie na zauwaŜalnych i 
moŜliwych do zarejestrowania faktach i na ich obiektywnym, precyzymym opisie.
Główną ideą łączącą róŜnorodne, wymienione tu metody jest przekonanie, Ŝe 
róŜnego typu zaburzenia w zachowaniu są w zasadzie reakcjami wyuczonymi.
JeŜeli więc zachowanie neurotyczne jest wyuczone, to musi podlegać 
eksperymentalnie ustalonym prawom uczenia się, a więc rówńieŜ przeoczaniu i 
oduczaniu.
Podczas gdy w psycńoterapii niekierowanej oraz psychoterapii antropologicznej 
technika odgrywa drugorzędną rolę, w psychoterapii behawioralnej nacisk kładzie 
się przede wszystkim na technikę: naleŜy znaleźć odpowiednią technikę uczenia 
się lub przeoczania, dzięki której będzie moŜna bądź usunąć istniejące objawy, 
bądź utzupełnićbrakujące reakcje.
Wyleczenie z nerwicy nie jest uzaleŜnione od ztuiaWW sferze myślenia, lecz od 
bezpośredniej zmiany Bobu działania.
Uczenie się lub przeoczanie rastąpuieautomatycznie, jeŜeli terapeuta zapewni 
odpowie 4 ie warunki.
Takie pojęcia jak wgląd, procesy nieświadome, reakcje symboliczane itp.stają się
w tym w*padku zgoła bezprzedmiotowe.
7-Psychoterapia...

SCćSODO 131.
g 8 dlnima 1 I 4.

3 C@8 jest 15) *e*183-CZRWós?ląd.

TO****dceGit O TYt.
241.

Czołowymi przedstawicielami tego kierunku są: an.

gielski psycholog kliniczny M.
J.
Eysenck i amerykan.
ski psychiatra J.
Wolpe.
Hans J.
Eysenck urodził się w Niemczech, studiował na un (.
wersytene w DĘon we FY@sJi, 4@dorat filozofii otrzymał nąuniwersytecie w 
L-orbiue.
Polczas woJOy pracował Jako psyche, log w Emerpencg Hosaitdl w L-ondynie.
Po wojnie załoŜył i nadał.

M.
J.
Eysenck.
J.
B oipe.
pnrowadzi oddział psychologiczny w zakładzie psycńiatryeznymmającym bazy

kliniczne w londrńskich szpitalach BethlehemRogal i Maudsleg.
Jednocześnie wykłada psycńologię na uniwersytecie londyńskim.
Jego Bcae prace dotyczą badania osobowości.
Jest twórcą koncepcji osobowości opartej na cykliczna-kołowym modelu cech, z 
osią ekstrawersja-intro wersja i osią stabilność-labilność (neurotrczność) .
Rozwinął metoąę badał Xwestlonariuszowjch (MMQ, MPT, ŚPI) słuŜących do mierzenia
tych cech: bada związki między tsgpannl nerwie a tpannb oobuwości, na przykład 
ustalając relacje między kontL: aami: dystmija-histeria i 
introwersja-ekstrawersja.
Zairmaje się równieŜ ąproblernatyka motywacji, psychopatologią, znany jest jako 
krjtrkafro występujący przeciw psrchoanalizie i metodzie testów projekcyjnych.
Opracował koncepcję i technikę terapii beha.

ąąoralnej.

NJeŜr 4 o iadrwiduatności niezwykle Ŝywotnych yęytyemych, wszechstronnych i 
twórczych, 33 zef Wolpe urodził się w 1915 r.w Południowej Afryce.
ęętstalcenie medyczne zdobył w południowoafrykańskim dni" w: ytecie w 
Witwatersrand, gdzie następnie przez szereg lat wykładał psrchia*ri*.
Od roku 1956 pracował w Stanach Zjedwezonych, najpierw w ośrolku badawczym przy 
uniwersytecie w Stanford, później tako profesor psychiatrii na uniwersytecie ę 
w: : ginii.
Obecnie pracuje na Tempie University w Filadelfii.

Strona 39

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

swoją koncepcję i doświadczenie zebrane w roległei, prrwatwejpraktyce 
prcboterapeutyczaej, opartej na stosowaniu technik behawioralnch, opisał w 
monografii Psgchotherdpg bg reciprocalinh ibition (t 95 Ŝ) .
Zachowanie neurotyczne zdefiniował Wolpe jako, utrwalony nawyk 
nieprzystosowanego zachowania, nabyty drogą uczenia się przez organizm normalny 
pod względem fizjologicznym".
Podstawowe znaczenie przypisuje lękowi, będącemu-jak twierdzi-z reguły elementem
sytuacji, w której następuje neurotyczne uczenie się: jednocześnie lęk jest 
zwykle takŜe ele@entemsyndromu neurotycznego.
Podobnie Eysenck twierdzi, Ŝe objawy neurotyczne są wyuczonymi wzorcami 
zachowania, które z jakiegoś powodu okazują się nieprawidłowe.
Czasami objawy neurotyczne są rezultatem wyuczenia się reakcji 
nieprzystosowanych (na przykład (obiel, kiedy indziej dowodem deficytu, 
tzn.niewyuczenia się właściwego sposobu zachowania (na przykład enuresis) 
Spośród teorii uczenia się bezpośredni wpływ na psychoterapię behawioralną miała
teoria G.
I-.
Mułła (Teoria wzmocnienia) i teoria 8.
F'.
Skinnera (teoria warunkowania instrumentalnego) : waŜne są takŜe, ze Wzglęau na 
sformułowane w nich zasady uczenia sie, prace Thorndike a.
Guthriego, Mowrera, Spence a.
Dunlapai inmęh Za klasyczne uwaŜa się dwa eksperymenty w die.

dŜinie terapii opartej na uczeniu się.
Pierwszy to eĘ.

speryment Watsarta i Rayner (1920) z li-miesięcznyąjAlbertem: ilekroć Albert 
zbliŜył się do białej mys: óąktóra była dotychczas obiektem neutralnym, 
rozlegąjsię przeraźliwy huk.
Po 5 eksperymentach na sam widok białej myszki Albert przejawiał oznaki 
straciło.
Strach stopniowo generalizował się takŜe na przedmioty podobne, a więc białe 
króliki, motki białej wełny itp.
Drugim jest eksperyment M.
Jones (19241 próbowała ona leczyć 3-letniego Piotra, u którego w normalnym 
środowisku powstała analogiczna do wytworzonej eksperymentalnie u Alberta fobia 
na białe myszki, króliki i przedmioty wełniane.
Stopniowo umieszczano w pobliŜu Piotra białą myszkę w chwili, gdy bawił się z 
innymi dziećmi, które się jej nie bały, albo w chwili, gdy z apetytem zjadał 
smakołyk.
Strach, dzięki obecności pozytywnych bodźców, został stopniowo zlikwidowany, 
reakcja lękowa na widok białej myszki została odwarunkowana.
Wykorzystając materiały z eksperymentów szkoły Pawłowa, a takŜe koncepcje Mułła 
i własne eksperymenty na kotach, Wolpe opracował teorię hamowania wzajemnego, 
traktowaną jako teoretyczne wyjaśnienie efektów psychoterapeutycznych.
Zachowanie neurotyczne powstaje w sytuacjach wywołujących lęk.
Pomyślna terapia uzaleŜniona jest od hamowania wzajemnego neurotycznych reakcji 
lękowych.
Chodzi o stłumienie czy zahamowanie reakcji lękowych wskutek jednoczesnego 
wywoływania innych reakcji, które pod względem fizjologicznym mzją charakter 
antagonistyczny wobec lęku i nie dają się z nim połączyć.
JeŜeli reakcja nie dająca się połączyć z lękiem zaczyna występować jednocześnie 
z bodzcem, który dotychczas wywoływał lęk, związek warunkowy między tym bodzcem 
a lekiem zostaje osłabiony.
100.

za reakcje antagonistyczne wobec lęku uwaŜa się ąa przykład jedzenie 

(patrz przykład Jones) , reakcjeąutorealizacyloe, reakcje seksualne, stan 
relaksacji.
geakejq cutoredlizdcgjnq jest reakcja, za pomocą której człowiek moŜe w pełni 
wyrazić swoje emocje, a jednocześnie adekwatnie do sytuacji domagać się swoich 
praw.
Głównym celem uŜycia tych reakcji jest wyeliminowanie neurotycznych nawyków i 
reakcji lękowych w kontaktach interpersonalnych.
Na przykład w sytuacji terapeutycznej rolę osoby, która wzbddzastrach, odgrywa 
terapeuta, a pacjent jest wielokrotnie ćwiczony w tym, by wobec niego postawił 
na swoim, przejawił agresywność itp.
Dzięki temu pacjent uczy się reagować z większą pewnością siebie takŜe w 

Strona 40

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

sytuacjach społecznych, a osoby krytykujące przestają być dla niego bodzcami 
wywołującymi lęk.
Podobnie przeciwwagą lęku w przypadku psychogennych zaburzeń potencji moŜe stać 
się intensąuność potrzeby seksualnej.
JeŜeli moŜliwe jest zapewnienie współpracy partnerki, zaleca się, by pacjent 
przeŜywał jedynie przyjemne uczucia wzajemnego kontaktu fizycznego i gry 
miłosnej bez zmuszania się do spółkowania, jeŜeli mogłoby ono być połączone ze 
strachem przed kolejnym zawodem.
Do próby spółkowania powinno dojść dopiero wtedy, kiedy potrzeba seksualna 
zapeoQe nad paraliŜującym wpływem lęku.
Najskuteczniejszym bodzcem usuwającym lęk okazała się relaksacja 
mięśiowusytuacja dotychczas wywołująca lek b 44 wYob*aŜeniatakiej sytuacji 
łączone są ze stanem relaksu: 9 z+@łi temu sytuacja przestaje kojarzyć się z 
lękiem, a pacjent staje się wobec niej odporniejszy (patrz me 1 o 4 
asystematyczne j desensybiazac yi) .
VuŜe znaczetie miało takŜe zastosowanie wyników badań Skirnera nad warunkowaniem
instrumenta@y@.
W przeciwieństwie do, klasycznego"odruchu waruj.

101.

kowego Pawłowa, w którym bodziec neutralny (np dzwonek) jest łączony z 

podawaniem pokarmu dopóty dopóki sarn nie zacznie wywoływać ślinienia, przy 
warunkowaniu irslrumentalnym wzmocnienie pokarmowe jest związane z określoną 
aktywną manipula.
cją, operowaniem jakimś instrumentem: na przykłałpokarm wypadnie dopiero wtedy, 
gdy osoba badana naciśnie na określoną dźwignię.
Wzmocnienie reakcji jest zatem uzaleŜaione od wystąpienia tej reakcji: 
wzmocnienie nie nastąpi, jeŜeli nie pojawi się reakcja (naciśnięcie dźwigni) .
W procesie uczenia się instrumentalnego yodmiot odgrywa aktywną rolę.
Praktycznie zostało to wykorzystane w terapii behawioralnej w technice 
wzmocnienia selektywnego: nagradzane jest pojawienie się określonej poŜądanej 
reakcji, nie nagradzane jest pojawienie się reakcji niepoŜądanej.
Na przykład, chory na schizofrenię, u którego sztucznie spotęgowano uczucie 
głodu przez wstrzykniecie insuliny, po określonym poŜądanym zachowaniu 
(np.aktywność społeczna lub działalność intelektualna) otrzymuje bezpośrednio 
nagrodę w postaci słodyczy.
Do ćwiczeń fumkcji intelektualnych i realistycznego myślenia uŜywa się aparaty, 
z których po prawidłowym rozwiązaniu zadania wypada cukierek, papieros, moneta 
itp.
Interesu łące są wyniki badań eksperymentalnych wskazujące, Ŝe wzmocnienie jest 
znacznie skuteczniejsze, jeśli jest stosowane nieregularnie.
W terapii behawioralnej zastosowane zostały równieŜ wyniki eksperymentów nad 
stosowaniem bodźców przykrych, , kary".
NiepoŜądane reakcje są łączone z bodzcami przykrymi, np.uderzeniem prądem 
elektrycznym, torsjami, dopóki nie pojawi sis tendencja do unikania ich.
TakŜe wielokrotne powtarzanie określonej reakcji bez wzmocnienia moŜe 
doprowadzić stopniowo do jej wygaśnięcia.
Na przykład, moŜna wyko.

102.
rzystać w leczeniu umyślne powtarzanie tiku ruchowego, jąkania itp. 

(metoda treningu negatywnego) .
Podsumowując moŜemy zatem stwierdzić, Ŝe terapia behawioralna wykorzystuje 
zarówno zasadę klasycznego odruchu warunkowego, jak i zasadę warunkowania 
instrumentalnego.
1.
Terapia wykorzystująca klasyczny odruch warunkowy zakłada połączenie określonego
bodźca z reakcją mniej lub bardziej mimowolną, odruchową, automatyczną.
W niektórych przypadkach konieczne jest połączenie tego samego bodźca z inną 
reakcją, na przykład przy pojawianiu się przedmiotu fobii organizm ma się 
nauczyć reagować spokojem, zamiast wegetatywnymi objawami strachu.
MoŜna to nazwać prze warunkowaniem.
Do tej kategorii naleŜy między innymi postępowanie wywołujące hamowanie 
wzajemne.
W innych przypadkach, przeciwnie, konieczne jest połączenie określonej reakcji z
innym bodzcem, np.przy enuresis nocturnd oddawanie moczu ma być reakcją na 
wybrany sygnał zewnętrzny, a nie na sygnały pochodzące z pęcherza moczowego.
2.

Strona 41

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

W terapii za pomocą warunkowania instrumentalnego chodzi o wywołanie reakcji 
przede wszystkim dowolnych i zamierzonych.
Powinny one być zmodyfikowane w ten sposób, Ŝe po ich wystąpieniu albo 
przeciwnie-niewystąpieniu następuje nagroda albo kara.
Przy uczeniu za pomocą nagrody czy teŜ wstrzyiuywanianagrody chodzi o 
wzmacnianie pozytywne: przy stosowaniu kary albo przy stworzeniu sytuacji z 
groŜącą karą i moŜliwością jej uniknięcia chodzi o wzmacnianie negatywne.
A Bandura (1969) wraz z zespołem współpracował łów zwrócił uwagę na jeszcze 
jedną formę uczenia się, flora okazała się skutecznym, a zarazem stosunkowo.

103.

prostym środkiem oddziaływania terapeutycznego.

Chodzi o tzw.uczenie się za pomocą doświadczeń zastępczych, będące właściwie 
nauką, bez doświadczania", uczeniem się przez obserwację i naśladownictwo.
Zasadę uczenia się społecznego dowcipnie ilustruje anegdota, podawana w 
amierrkańskiei literaturze prchokgiczrej: Samotny farmer kupił sobie papugę i 
chciał ją nauczyć, Ŝeby mwiła do niego, wujaszku".
Przez wiele godzin i dni powtarzał przy klatce, powiedz wujaszku'.
A poniewaŜ ta metoda nie przynosiła zadach rezultatów, wziął patyczek i za 
kaŜdym razem, kiedy papuka nie reagowała na polecenie, bił ja patyczkiem po 
głowie.
Kiedy i to nie pomogło, rozzłoszczony farmer zamknął papugę w kurniku.
Po chwili z kurnika rozległo się przeraźliwe gdakanie, a kiedy farmer poszedł 
sprawdzić, co się tam dziele, zobaczył, Ŝe papuga wali kurę po głowie i krzyczy 
"powiedz*wu j aszk u*".
Historyjka ta ilustruje myśl, Ŝe w psychoterapii, podobnie jak w wychowaniu, 
moŜe równolegle przebiegać uczenie się instrumentalne i uczenie się społeczne.
Pierwsze jest oparte na oddziaływaniu nagrody i kary, drugie jest procesem 
naśladowania tego, co robi nasze otoczenie.
CzaswiJ zachowanie, które słuŜy za wzór do naśladowania, jest przeciwieństwem 
tego, co chcielibyśmy osiągnąć.
Bandura przeprowadził serie eksperymentuw w zakresie psychoterapii dzieci i 
udowodnił, Ŝe naśladownictwo moŜe mieć wpływ na tworzenie się i na wygaszanie 
zabutrzeń zachowania.
W jego eksperymemtachz dziećmi nieagresywnymi, które obserwowały agresywne 
zachowanie modelu wobec zabawki, *e sytuacjach Ŝrustracyjnych wyraźnie wzrosło 
występowanie reakcji agresyWnych.
Natomiast dzieci z fobia, lękające się psa, potrafiły bawić się z psem, jeŜeli 
przedtentwidziały wielokrotnie w rzeczywistości lub na filme swojego odwaŜnego 
rówieśnika bawiącego sie z pseni.

104.
Terapii behawioralnej zarzuca się, Ŝe asiłQe usuwać jedynie objawy 

choroby, pozostawiając nietknięte jej podstawowe przyczyny: sukcesy takiej 
terapii zdaniem oponentów-mogą być problematyczne: przy trwaniu przyczyny jeden 
usunięty objaw moŜe być zastąpiony innym.
Terapeuci behawioralni przyznają, Ŝe istotnie zwracają awagę przede wszystkim na
objawęzi uwaŜają takie postępowanie za uzasadnione: leczenie objawów, na które 
pacjent uskarŜa się, powinno być głównym punktem zainteresowania terapeuty.
Dane statystyczne przytaczane w ich pracach zdają się potwierdzać słuszność tej 
metody.
Rezultaty te są dostatecznie trwałe, chociaŜ ani pacjent, ani terapeuta nie 
wiedzą, co było podstawową przyczyną choroby.
Niekiedy zbytnie zajmowanie się przyczynami raczej hamuje proces terapeutyczny.
W wielu przypadkach, głębokie wewnętrzne przyczyny", których istnienie zakłada 
psychoterapia dynamiczna, w ogóle nie istnieją, a jeŜeli nawet są, przestają być
waŜne dla procesu terapii.
Objaw i związany z nim lęk tworzą błędne koło: usunięcie objawów przerywa to 
błędne koło.
Dlatego leczenie objawowe ma charakter specyficzny, koncentruje uwagę na 
decydującym elemencie-tj.mechanizmach patologicznych (Wolpe) .
ZałoŜyciele kierunku behawioralnego, Eysenck, Wolpe i Raehman, poddawszy 
psychoanalizę i kierunki dynamiczne ostrej nieubłaganej krytyce, stworzyli 
ortodoksyjną linię terapii behawioralnej.
JednakŜe dalszy rozwój tego kierunku świadczy o kształtowaniu się bardziej 
umiarkowanego podejścia tak w praktyce, jak i w teorii.
Mimo pierwotnych deklaracji o niemoŜności powiązania objawów zewnętrznego 
zachowania z danymi subiektywnymi, sarna metoda systematycznej desensybilizacji 

Strona 42

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Wolpego wykorzystuje procesy wyobraŜeniawe.

105.

i wewnętrzne przeŜycia emocjonalne.
Redukcjonistycz.

ny, behawiorystyczny schemat S-R (bodziec-reakcja) został wkrótce zastąpiony 
przez lindsleya rozszerzonymschematem S-O-R-K-Kp 8.
Oprócz zaleŜności od bodźców zewnętrznych coraz częściej bierze się pod uwagę 
tzw.samokontrolę czy samoregulację poznawczą, zdolność człowieka do myślenia i 
kierowania własnym zachowaniem, do panowania nad reakcjami, których następstwa 
bezpośrednie mogą być przyjemne, ale następstwa perspektywiczne mogą być 
wątpliwe czy negatywne (Kanfer i Phillips, IOĘ Thoresen i Mahoney, 1974: Hartig,
l 974) .
Jednocześnie trwają próby włączenia terapii behawioralnejdo szerszego kontekstu 
psychoterapeutycznego.
Przykładem takich wysiłków sa metody stosowane przez A.
Uazarusa (1971, 1976) oraz psychoterapia rozwijana przez 0.
Kandaśa (1964, 1966, l 973) .
MoŜna uznać, Ŝe zwłaszcza Kondśś stworzył poŜyteczną w naszychwarunkachkoncepcję
szerszego wykorzystania technik wywodzących się z teorii uczenia się.
Kondaś kładzie nacisk na specyficzne cechy uczenia się ładzi, a jednocześnie 
zwraca uwagę na: a) wpływ świadomości jako czynnika regulującego zachowanie, b) 
znaczenie.

8 O oznacza a**ualny stan organizmu, z zespołem jego uwarunkowań 

biologiczaych i genetycznych.
Oraz osobowość z inteligencja, cechami temperamentu, postawami, nnontywaciai 5 
dstaMeniarĆ: K (konsekwencja) oznacza bezpośrednie następstwa zachowania.
Mogą one stanowić wzmocnienie pozytywne lub negatywne i w ten sposób wpływać na 
prawdopodobieństwo i częstość powtórnego pojawiania się określonej reakcji lub 
zachowania: mogą tę częstość podnieść, obniŜyć albo b*ć dla niej bez znaCZClllR.
Kp określa, z Jak częstotliwością i w takich odstępach czasu pewna określona 
reakcja ma u jednostki określone następstwa.

106.
osobowości jako całości, a zwłaszcza czynników motywacji i postaw, c) 

istnienie wielorakich czynników warunkujących powstawanie nerwic.
po podstawowych prac w dziedzinie terapii beha*ioralnej natęŜy Psgchothercpg bu 
reciprocal inMbitwn (1968) Wolpego oraz zredagowany przez Eysencka zbiór 
Wehmiour theraąg ant theneuroses (l 96 T.
Przeglądu technik opartych na mechanizmie hamowania wzajemnego dokonali Wolpe i 
L-azarus w podręczniku Behdtior thercpg technigBes (l 96@, a następnie Wolpew 
The practice of behctior (herdjg (19741.
L@zarus skłania się ku bardziej kompleksowemu pojmowaniu technik 
psychoterapeutycznych, co ujawnia się wrraŜnie w tego pracy Behniortherapg and 
begond (197) oraz w zbiorze Multimodal behaciortheraąg (tO) .
Metody szkoły angielskiej zostały omówione w zredagowanym przez Eysencka 
Eaaerimehts in behaeiourtherapg (19641, a przede wszystkim w monografii 
Ersenckai łachmana Nie cduses and cures of neurosis (1965) którą została wydana 
równieŜ w przekładzie na język niemiecki w RRD.
Techniki oparte na instrumentalnej zaleŜnśei między zachowaniem a sytuacją, z 
przykładami zastosowania wobec schizofreników i dzieci, zostały omówione w dwóch
zbiorach prac, redagowanych przez 1.
Krasnera i L.
Ullmana Resedrchin behctior modificdtion (1966) oraz Ccse studies in 
behdciormodification 0965) .
PawaŜnymi pracami o zasadniczm znaczemu dla rozwoju tego kierunku psychoterapii 
są monografie A.
Bandury Prmcin (es of behatior modificuion (1969) oraz A, Yatesa Behctiortherdpg
(l 9 N) : dobrym podręcznikiem Jet równieŜ ksiąŜka K.
O'Learrego i G.
T.
Wilsona Weh@ior (herdpg: appliedionmd outcome (l 575) .
W języku niemieckim wyszła interesująca praca L.
Blóschl Grundlager und Methoden der TerhaltensWerapieOWA, a w óęzrku polskim 
przekład ksiąŜki V.
Meyerai E.
Chessera Terapia behmłorclrd w p*gchimrit klmicztei (19731, w Czechosłowacji zaś
monografia 0.

Strona 43

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

KondŜśa Po@tćenia 1 psychoterapii (1964) i Disceidnń psychoterapia (196919731.
Od 1963 r, wychodzi czasopismo, Behaviour Rsearch andTherapy", redagowane przez 
Eysencka i Rachmana: od 1970 r.czasopismo, Behavior Therapy" (red.
G.
M.
Franko i J.
P.
Braó) oraz, Behavior Therapy ani Zxperimertal Psychiatry' (red.
T.
Wolpe i L.
J.
Rernah od 165 r.
, European Journal af.

107.

Behaviour Analysis and Modificatior" (red.
G.

Barendregt i in.
) Publikacji Jest trle, Ŝe od 1973 r.
G.
FYaks i G, T.
Wilsonzaczęli wydawać obszerne roczniki, Annual Reyiew ot Behamour Therapy", w 
których systematrzaią i komentują publika cle z kolejnych lat oraz przedrukowują
najcenniejsze prace, .

6.
Psychoterapia antropologiczna

Psychoterapia antropologiczna stawia pytania dotyczą ce samej istoty 

człowieka, rozpatruje zagadnienie ludzkiego istnienia i jego sensu, zagadnienie 
ducha, sumienia, odpowiedzialności człowieka.
Chodzi jej o zrozumienie ludzkiej egzystencji.
W ostatnich latach kierunek ten cieszy się coraz większym zainteresowaniem być 
moŜe głównie dlatego, Ŝe zajmuje się dylematami człowieka XX wieku, którego 
rozwój techniki i przeŜycia wojenne wydają się degradować coraz bardziej do roli
czegoś bez znaczenia, waŜnego jedynie jako część składowa całości.
Określenie "psychoterapia antropologiczna"wybraliśmy jako neutralne pojęcie 
ogólne, w związku z którym omówimy trzy róŜne kierunki charakteryzujące się 
wyŜej wymienionymi cechami, a mianowicie: dasemscnclizę, analizę egzystencjalną 
i psychologię humanistyczną.
Pierwsze dwa kierunki łączy się czasem określając je za pomocą pojęcia 
psychoterapii egzystencjalnej ze względu na związki z filozofią egzystencjalną, 
bądź teŜ mówi się o podejściu fenomenologicznym, poniewaŜ usiłują one zrozumieć 
człowieka z jego własnego, jednostkowego punktu widzenia.
Fenomenologiczną będzie w tym sensie równieŜ psychoterapia Rogersa.
Dcsemscnalizd (analiza egzystencji) Bmswangera i analiza egzystencjalna Erankla 
mają wprawdzie nazwy bę.

108.
I'dąee synonimami, ale styl ich myślenia i aparat pojąciowysą do tego 

stopnia odmienne, Ŝe konieczne jest i*h odr*Ŝnienie*dkŜe za po*ą nazwy.
Da seŚtsABĆlBDcseinmndlizd jest kierunkiem węychodzącym z załoŜeń 
egzystencjalnej filozofii Martina Heideggera, od którego przejęła podstawową 
terminologię.
W swoim.

L.
Binswanger.
podejściu fenomenologicznym nawiązuje natomiast do filozofii Edmunda 

Husserla.
Do czołowych przedstawicieli tego kierunku naleŜą Szwajcarzy Ludwig Binswangeri 
Medard Boss.
Dudwig Binswanger 0%1-1966) pracował w Klinice Psychiatrycznej w Zurychu poi 
kierunkiem E.
Bleulera.
W czasie, gdy przygotowywał pracę doktorską.
Jung zabrał go do Freuda.
Freud wywarł bardzo silny wpływ na Binswangerastor: zachował dla niego trwałą 

Strona 44

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

przyjaźń, mimo zasadniczej róŜnicy ich poglądów.
Swoją koncepcję stworzył pod wpływem.

IOJ.

prac Heideggera.

Po śmierci-w ego ojca przejął kierownictwa sanatorium Belleyue w Kreuzliagen nad
Jeziorem Bodeńską gdzie dzięki spokojnej i uwrmowanej pracr mógł p-oświecić się 
swoim bogatym zainteresowaniom kulturalnym, głównie poezji i muzyce.
Tam teŜ Drzeb 3 wał do końca swego Ŝycia.
Następnymi wybitnymi reprezentantami tego kierunku są: M.
Boss, profesor na wydziale medycyny w Zurychu, R.
Kuba, Brautigam, Christian.
A.
Storch, a w IJSA Rolle May, R.
Straus i inni.
MoŜna do nieb takŜe zaliczyć S.
V, yon Gebsattela (l 957) , który swoje podejście nazywa, antropologią 
lekarska".
Ddseinsdndlizd jest kierunkiem odpowiadającym sposobowi myślenia ukształtowanemu
przez klasyczna filozofię niemiecką.
Podstawowe prace są napisane zawiłym kwiecistym stylem, obfitującym w długie i 
rozwinięte zdania.
Wprowadzają duŜą nowych złoŜonych pojęć i są bardzo odległe od pragmatycznego, 
operacjonistycznegomyślenia czy statystycznej ścisłości nowoczesnej psychologii 
amerykańskiej.
Jest to zwrot cdścisłości i kontrolowanego eksperymentowania do intuicyjnego 
pojmowania człowieka.
Mimo te kierunek ten przeniknął takŜe do USA, gdzie jego zwolenunicyskupiają się
wokół czasopisma.
Journal of ExistentialPsychiatry", a ostatnio równieŜ w Amerykańskim 
Towarzystwie Ontoanalitycznym, wydajacym czasopismo.
.Existential Psychiatry".
Dcseinsdndlizd wychodząc z faktu, istnienia człowieka w 
świecie"Ni-der-Welt-NeiQ, usiłuje przeprowadzić analizę jego przeŜyć: w 
psychopatologii zaś analizę jego psychotycznej lub neurotycznej egzystencji.
Pragnie ułatwić zrozumienie ludzkiego istnienia.
Chce pomóc pacjentowi zrozumieć i zrealizować swoją egzystencję.
Podaje szereg tez określających istotę człowieka.
Człowiek potrafi uświadamiać sobie samego siebie i to, co robi.
Jest zdolny do podejmowania decyzji i po.

noszenia odpowiedzialności za swoje postępowanie.

Potrafi teŜ uświadomić sobie moŜliwość swej całkowitej izolacji, spowodowanej 
utratą wszelkich kontaktów a otoczeniem, a takŜe moŜliwość swego nieistnienia 
śmierci.
WiąŜe się z tym uczucie lęku.
Wartość człowieka nie polega na tym, czym był w przeszłości, lecz na tym, czym 
jest obecnie, a zwłaszcza na kierunkiajego rozwoju.
Rozwój człowieka powinien iść w kierunku realizacji, aktualizacji jego 
wrodzonych zdoln*śc*.
W dziedzinie zaburzeń w zachowaniu wszelkie próby klasyfikacji ustępują 
całkowicie na drugi plan.
Daseinsanalitycyunikają przyporządkowywania pacjentów do diagnostycznych 
kategorii i podkreślają, Ŝe zaburzenia w zachowaniu mogą być zrozumiałe jedynie 
z punktu widzenia określonej jednostki.
Dla kaŜdegapacjenta jest właściwie konieczna indywidualna teoria zaburzeń 
zachowania.
Podkreśla się, Ŝe osobowość pacjenta jest jedyna w swoim rodzaju i 
niepowtarzalna konieczne jest więc indywidualne podejście do jego problemów.
Dlatego teŜ w daseinsanalitycznej literaturze psychopatologicznej znajdujemy 
przede wszystkim szereg staranmie opracowanych kazuistycznych analiz.
Daseinsanalityk chce dokładnie zrozumieć pacjenta, biorąc pod uwagę indywidualną
strukturę jego osobowości.
Nie koncentruje się na jego zachowaniu, lecz przede wszystkim na jego 
subiektywnym doświadczeniu.
Usiłuje przeniknąć je przez wczuwanie się.
Znajdujemy tu powiązania z psychologią rozumiejącą Diłłheya.
Psychopatologowi zaleca się, aby, wczuł się'w pacjenta, poddał wraŜeniom, jakie 

Strona 45

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

wywołują w nim jego wypowiedzi i traktował odchylenia od normy jako specjalną 
formę ludzkiej egzystencji.
Ddseinsdndlizd chętnie stosuje spekulatywne interpretacje, obrazy i metafory.
Wskazuje na to analiza.

III.

schizofrenii u pacjentki E.
West, dokonana przez Bins.

WBOĘCNCJej istota wznosiła sie z początku ku górze tak rozśpiewany ptak i była 
lałem w świecie światła i aieograniczonej przestrzeni.
Sie potrafiła tuŜ bowiem wtedy pewnie stać na ziemi, w świecie konkretoeko 
działania i dlatego pod koniec przeistoczyła się w robBla pełz 8 J 4 ce 2 o w 
mrocznym grobie.
Dopiero w samobćistwie przełamała okowy przeszłości i zdobyłąwłasne istnienie: 
śmierć była iednoczećnie narodzinami jej egzystencji" (cyt, według Dryoty, l 
957) .
Analizy często kończą się stwierdzeniem, Ŝe w psychozie chodzi o, zatrzymanie 
rozwoju własnych moŜliwości ludzkiego istnienia", o ucieczkę przed samym sobą.
W terapii dcseinsdndlizc szdka dla pacjenta sposobu egzystencji, który byłby 
łatwym do zniesienia sposobem, istnienia w świecie".
Środkiem do osiągnięcia tego celu jest stosunek do pacjenta, mający charakter, 
komunikacji jednej egzystencji z drugą".
Stanowisko wobec technik terapeutycznych jest pełne rezerwy i w tym zakresie 
ddseiisendlizd nie wnosi nic nowego.
Postawa taka wynika z przekonania, Ŝe dla pacjenta jest zgubne, gdy jest leczony
i traktowany jako obiekt.
Podstawowe znaczenie przypisuje się stosunkowi terapeutycznemu, nazywanemu 
często, spotkaniem", w którym decydujące jest przeŜycie wewnętrzne.
Postępowanie terapeutyczne nie jest starannie planowanym aktem intelektu, główną
rolę odgrywa w nim intuicja.
@clem terapii jest wyzwolenie moŜliwości pacjenta po to by mógł je wykorzystać 
on sam oraz inni.
Ma ona pomóc ma poznać swoje moŜliwości i postępować zgodDl: Z 1111131.
IMB OOTOOC TOU TOZUDM: Ć i.
T: : BDZOWBĆ SWOją własną egzystencję.
Celem ostatecznym jest, by był sam sobą.
Podkreśla się moŜliwość dokonania samodzielnego wyboru.
Otwiera się przed nim nowe Foryzonty i pomaga mu się wytworzyć bardziej 
dojrzały.

119.
stosunek do Ŝycia i bardziej, dojrzałe sumienie".

Ukazuje mu się ideę jego przeznaczenia Ŝyciowego.
Jego obowiązkiem jest dąŜenie do osiągnięcia poznanego celu.
Ma realizować swoje istnienie ma je w pełni przeŜywać.
Kładzie się wyraźny nacisk na własną decyzję pacjenta, jego zobowiązanie: 
zobowiązanie człowieka mającego świadomość samego siebie, człowieka, który 
traktuje swoją egzystencję powaŜnie i z całą odpowiedzialnością.
Zwróćmy jeszcze uwagę na stosunek daseinsanalitykówdo problemu przystosowania, 
sformułowany przez Roiło Maya (l 959) .
WaŜną cechą daseinsanalitycznejpsychoterapii, odróŜniającą ją od szeregu innych 
metod psychoterapeutycznych, jest protest przeciwko przyjętemu w naszej kulturze
rozumieniu pojęcia wyleczenia.
Uznawane powszechnie postulaty: aby być odpowiednio przystosowanym i Ŝyć jak 
najdłuŜej, są same w sobie zaprzeczeniem istnienia, sensu Ŝycia.
Adaptacja oznacza zdolność przystosowania się do pewnej kultury.
Kiedy pacjent osiągnie takie przystosowanie, przyjmuje świat bez konfliktów, 
bowiem świat jest teraz taki sam jak kultura.
A poniewaŜ lęk powstaje jedynie ze swobody i z moŜliwości uczenia się nowych 
form zachowania, pacjent wyzbywa się lęku.
Wtedy teŜ moŜe pozbyć się objawów, które spowodowały konieczność leczenia.
Znaczy to, Ŝe moŜe być wyleczony dzięki wyrzeczeniu się własnego bytu.
Daseinsanaktykjest w zasadzie przeciwny takiemu wyleczeniu jako celowi terapii.
Przypuszcza, Ŝe wielkim niebezpieczeństwem w naszych czasach jest fakt, Ŝe 
psychoterapeuci stają się agentami kultury, a celem psychoterapii jest 
przystosowanie ludzi do owej kultury.
Dzięki temu psychoterapia staje się wyrazem rozbicia, wyobcowania i innych 
neurotycznych tendencji naszych dni.

Strona 46

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Według Rseinscndlizg zadaniem terapii nie jest.

8-Psychoterapia.
113.

spawodowanie, Ŝeby człowiek przystosował się, lec tę realizował swoje 

islnienie, by je przeŜywał jako coś realnego, by je przeŜywał w pełni, co JuŜ 
samo w sobie zakłada, Ŝe musi poznać swoje moŜliwości i na nich opierać swoje 
postępowanie.
L, Binswanger przedstawił swoją koncepcję w ksiąŜce Grundjorrnen und 
Nrkennłnisse menschlichen Ddsems (t 54 gyM.
Boss w ksiąŜce Psgcho 41 algse und Daseinscnalgtik (1951) a takŜe w pracach na 
temat interpretacji saów, psychosomatyki i perwersji seksualnych.
Nowym aykładem tej koncepcji jest praca G, Condrau Dcaeinscnalgttsche 
Psgchotherdpie (aO: ą.
R.
May wydał takŜe między innymi zbiór Waistentiu Psgchologg (1961) oraz 
interesującą monografię Lote and unii (l 97 ó) .
Analiza egzystencjalna i logoterapiaAnaliza egzystencjalna, stworzona przez 
wiedeńskiego neuropsychialrę W.
S.
Frankla, reprezentuje w zasadzie podobny pogląd na problemy antropologiczne jak 
dasemscndlizd: róŜni się od niej jednak zdecydowanie pod względem sposobu ich 
formułowania.
Sposóuprzedstawiania poglądów jest tu bowiem przystępny popularyzu jący, 
atrakcyjny.
W.
E.
Franki urodził się w 1905 r., studiował medycynę a*Wiedniu z początku-ozostawał 
pod wyraźnym wpływem Preuda, potem filozofów egzystencjalnych.
Zasady swojej analizy egzystencjalnej i logełerapii przemyślał jeszcze przed 
wojną.
W latach 1942-1945 był więźniem Teresina, Oświęcimie i Dachau, gdzie przez: wał 
wraz ze swoimi współtowarzrszamikrańcowe sytuacje ludzkiego istnienia, w związku
z czym szczególnego znaczenia nabrały tego twierdzenia na temat sensu Ŝycia.
Problematykę tę opisał w ksiąŜce Em Psycholog erlebt drsKoreentrationslager 
(19491.
Obecnie jest ordynatorem Oddziału Neurologicznego Paliki!alit Wiedeńskiej, 
profesorem uniwersytetu wiedeńskiego i proJesoem logoterapii na Międzynarodowym 
Uniwersytecie w Snu Diegc w Kalifornui.
Franki wysunął obok freudowskiego, dąŜenia do rozkoszy"i adlerowskiego, dąŜenia 
do mocy"jako.

11 Ą.
trzecią podstawową potrzebę ludzką, dąŜenie do znalezienia sensu Ŝycia".

DąŜeniu do znalezienia sensu Ŝycia poświęcił wiele uwagi polski psycholog K.
Obachowskiw ksiąŜce pt.
Psychologia dąŜeń ludzkich (l 968) .
NiemoŜność zaspokojenia tego dąŜenia Franki.

V.
R.

Franki nazywa frustracją egzystencjalną.
Frustracja egzystencjalna powstaje wtedy, kiedy człowiek zaczyna wątpić w sens 
swego istnienia, kiedy dotychczasowy sens jego bytu staje sie wątpliwy, stracił 
bowiem swoje uzasadnienie i człowiek nie wie, co robić dalej, lub kiedy w ogóle 
zaczyna wątpić w wszelkie racje swojego Ŝy.
eia.
Frustracja egzystencjalna sama w sobie nie jest jeszcze zjawiskiem 
pśtologicznym, moŜe jednak w pewnych okolicznościach stać się czynnikiem 
patogennym*w konsekwencji wywołać nerwicę lub depresję z tendencjami 
samobójczymi.
Powstałą w ten sposób nerwice Franki nazywa nerwicą noogenną (Gebsattel mówi o 
nerwicy egzystencjalnej) .
Wśród pacjentów ner.

115.

wieowyeh leczonych w Poliklinice Wiedeńskiej współ.

pracownica Frankla, Niebauer, stwierdziła 14%przypadków takich inerwic, w innych

Strona 47

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

szpitalach ustalono 12-21% (Langen) .
Aktualność tego problemu stwierdzono takŜe na terenie Czechosłowacji 
(KratochvilHh) .
Jest on znamienny zwłaszcza dla wysoko rozwiniętych społeczeństw konsumpcyjnych 
i jest przejawem ich "egzystenc jamę j pustki".
Szczególną formą nerwicy egzystencjalnej jest według Frankla-tzw.nerwica 
niedzielna, depresja, która występuje, gdy tylko skończą się zwykłe codzienne 
zajęcia, a człowiek uświadamia sobie pustkę i bezsens swego Ŝycia.
Podejście terapeutyczne, które stara się znaleźć wyjście z frustracji 
egzystencjalnej.
Franki nazywa logoterapią.
Logos nie znaczy tu, słowo", lecz, sens"i, duchowość".
Logoterapia nie jest próbą narzucenia pacjentowi z zewnątrz jakiegoś sensu 
Ŝycia, chce natomiast uczynić go zdolnym do znalezienia swego konkretnego 
indywidualnego sensu.
Człowiek moŜe nadać sens swemu Ŝyciu poprzez realizowanie wybranych wartości.
Dlatego teŜ logoterapia przede wszystkim pomaga pacjentowi rozszerzyć jego 
system wartości.
Autotelicznym dąŜeniom do osiągnięcia własnego zadowolenia i poczucia szczęścia 
przeciwstawia heterotelicznedąŜenie do realizacji wyŜszego rzędu celćw i 
wartości ponadosobistych i podkreśla, Ŝe poczucie szczęścia pojawia się łatwiej,
gdy jest uboczną konsekwencją spełnionego zadania, niŜ wtedy, gdy celem dąŜeń 
jednostki jest samo szczęście jako takie.
Zajmując się analizą problemu, bilansowych"samobójców (, czego jeszcze mogę 
spodziewać się od Ŝycia?') , z którym zetknął się w obozach koncentracyjnych, 
autor powraca-w myśl swoich koncepcji-do problemu, czego jeszcze Ŝycie oczekuje 
ode mnie?
".Odkrycie, Ŝe jestem komuś poili.

trzebny, Ŝe mogę być uŜyteczny dla innych ludzi, realizować cele 

ponadosobiste, pozwala łatwiej znosić trudności.
W logoterapii człowiek przyjmuje duchową istotę Ŝycia, przyjmuje 
odpowiedzialność za siebie i za realizowanie określonych wartości przez 
reagowanie na wymagania i zadania, jakie stawia mu Ŝycie.
Zagadnieniu wartości poświęca Franki duŜo uwagi.
Dzieli je na wartości twórcze (np.praca) , wartości doznaniowe (poznanie, 
literatura, studia, percepcja sztuki, miłość) i wartości postawy.
Wartości postawy nabierają specjalnego znaczenia na przykład u ludzi 
pozbawionych, na skutek cięŜkich nieuleczalnych chorób, moŜności i nadziei na 
realizowanie wartości twórczych i doznaniowych, u ludzi skazanych na cierpienie.
Chodzi tu o postawę pacjenta wobec cierpienia i sposób, w jaki to cierpienie 
przyjmuje.
Pacjent realizuje wartość postawy przez zgodę na cierpienie i przykładne 
znoszenie go.
Ostateczny sens cierpienia Franki próbuje znaleźć w nawiązywaniu do systemu 
wartości absolutnych.
Dzięki temu odwohije się do religii, z którą jego koncepcja filozoficzna ma 
bliski związek.
Erankl pojmuje człowieka w trzech wymiarach: fizycznym, psychicznym i duchowym.
Za podstawowe atrybuty ludzkiego istnienia uwaŜa-obok, ducha.

swoboda i odpowiedzialność wobec sumie.
nią.

Swoboda oznacza pewien sposób indeterminizmu: człowiek nie jest jedynie wytworem
dziedziczności i środowiska, istnieje-jeszcze trzeci czynnik, którym Jest jego 
własna decyzja.
W ostątecznej instancji człowiek sam decyduje o sobie.
Jest bytem dąŜącym do osiągnięcia celu i znalezienia sensu Ŝycia.
Oprócz przyczynowej terapii nerwic noogennych, polegającej na poszukiwaniu 
konkretnego sersu Ŝycia.
Franki zalicza do logoterapii jeszcze dwie niespecyficzne techniki, zalecane 
głównie przy zaburzeniach snu, .

117.

potencji, fobiach i nalręctwach: technikę intencji paradoksalnej oraz 

derefleksji.
Technika intencji paradoksalnej polega na doprowadzeniu pacjenta do tego by 
paradoksalnie Ŝyczył sobie tego, czego się boi.
Derefleksja ma na celu zapobieganie szkodliwej samoobserwacji, polega na 

Strona 48

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

odwracaniu uwagi od głównego problemu i kierowaniu jej na sprawy mało waŜne.
Do podstawowych prac naleŜą: Arztliche Seelsorpe (t@jTheorie und Theronie der 
Neurosen (l 956) , Psgchothterdpie mder Prdais (1947, 1975) i Der Wille zum Sina
(19721: w Języku angielskim wydano crtoweną wyŜej ksiąŜkę o przeŜyciach w obozie
koncentracriarm, uzupełnioną wykładem zasad logo terapii, pod tytułem JRrVs 
sedrch for meaninp (1962) oraz wybór prac FYankla, zaG (ułowwy Psgchotherdjg and
Ezistenhdism (l 567) .
W Czechosłowacji problemami analizy egzrstencłalnejzajmował się autor niniejszej
ksiąŜki (Kratoełwil, 1961 I 966) .
Psychologia hu ma ais Gez na W ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych powstało
podejście zbliŜone do dvsemscndlizą, nie nawiązujące jednak do kierunku 
europejskiego, lecz wyrastające raczej z opozycji wobec tego, co zwie, 
behawiory.
stycznym redukcjonizmem".
J.
Bugental (1967) kormułujeto następująco: podczas gdy psychologia 
behawiorystyczna stawia sobie za cel opisywanie, przewidywanie, manipulowanie 
zachowaniem organizmów, psychologia humanistyczna stara się zrozumieć wewnętrzne
przeŜycia jednostki i nauczyć ją opanowywać swoje przeŜycia (dzięki temu uczynić
ją takŜe odporną na wszelkie manipulacje z zewnątrz) .
Do czołowych przedstawicieli tego kierunku naleŜy przede wszystkim A.
Maslow.
Abraham M.
Masloy (1908-10 (1) był przez szereg lat kierownikiem kaledrr psJ@w 6 śii na 
unlwersrłecie w Waltham, Massachusetts.
Do naJwybitaieiszych jego prac zalicza się mo.

118.
ęogęaGę MotiucGon dnd personalitu (19 A) , Relińors, ualueswad peak 

experiewces (tOW oraz poudrd a psychologu of bemc (1962, 19681.

Zajmował się motywacją i klasyfikacją potrzeb.

Okok tzw.motywacji-D, związanej z brakiem (deprywacją) zaspokojenia określonej 
potrzeby, postawił motrwacię-B (B-byt) , nie zmierzającą do własnego 
zaspokojenia, tylko do trans.

A.
M.
Maslow.
cendencji samego siebie.

Zajmował się wartościami i szczytowymi irzeŜrciamL Jego koncepcja opierał się na
szeregu badań nad ludźmi zdrowymi, inteligentnymi, zdolnymi do samo 
aktualizacji.
Protestował przeciw, oficjalnej"mechanistycznej psychologii, mimo to 
iednakzostał wybrany na rok 1967-1968 prezesem Amerykańskiego Towarzystwa 
Psychologicznego.
W ostatnim roku Ŝycia opraxwywał swoje koncepcje w środkbadawczrm w Nenio Park w
Kalifornii.
Następnymi wybitnymi przedstawicielami kierunku humanistycznego są: Ob.
Buhler (l 962) , J.
Bugental 09671, S.
Jourard (1964, l 968) .
A.
Sutich i inni.
W roku 462 załoŜyli oni Amerykańskie Towarzystwo Psychologii Humanistycznej, 
głoszące pogląd, Ŝe, istota ludzka Jest twórcza i Ŝe podstawowymi determinantami
zachowania ludzi są wartości i intencjonalność".
Uwaga.

119.

badaczy skierowana jest na osobę przeŜywającą, prze Ŝycie wewnętrzne 

uwaŜa się za zjawisko pierwotne w badaniu człowieka.
Podkreśla się wartość kaŜdej jednostki i doniosłe znaczenie rozwoju tkwiących w 
niej zdolności.
Poświęca się uwagę takim tematom, jak młłość, spontaniczność, twórczość, gra, 
Ŝarliwość, transcendencja samego siebie, odpowiedzialność, autentyczność, sens, 
przeŜycie transcendentalne i odwaga.
Psychoterapii przyznaje ten kierunek waŜną pozy eję.
Jej rola polega na tym, by pomóc ludziom w ich rozwoju duchowym i w realizacji 
ich własnego potencjału psychicznego.

Strona 49

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Zajmuje się jednostką jako całością, uwzględniając jej niepowtarzalność i 
niemoŜność przewidywania jej cech.
W duchu psychologii rozumiejącej Sprangera i Diltheya przeciwstawia podejściu 
nomotetycznemu (odkrywanie powszechnych kanonów) podejście idiograficzne 
(odkrywanie jednostki) .
W psychologii humanistycznej człowiek jest traktowany jako jedyna w swoim 
rodzaju osoba, która Ŝyje z wytkniętym celem i kierunkiem działania, aktywizuje 
i realizuje swoje potencjalne moŜliwości, przejawia się twórczo w osiąganiu 
celów, które ją przewyŜszają (transcendencja samego siebie) .
Psychoterapeutyczne, spotkanie"jest nawiązaniem braterskiego stosunku, , 
wspólnym przeŜyciem': terapeuta słuŜy pacjentowi za model autentyczności*.

8 W koncepcji sp-otk-nią terabeurcznego uwypukla się wyraźna zbieŜność 

boclądów eczrsleacialnrch z poglądami Rogersa, Fromma, a w pewóm swdu i z 
b-oglądami Moreaotu Rogersa istnieje Jescze takŜe całkowita zgodność poi 
względem wyboru po-deiścia fenomenologicznego.
Rogers Jest zresztą równieŜ jednym z załoćrcieti Slowarzrszenia Psychologii 
Humanistycznej, a w oldnich czasach w swojej praktycznej działalności w L-a 
Jolle zajął się niemal wyłącznie prowadzeniem i badaniem, spotkań grupowych" 
(encounter groups) o orientacji humanistycznej.

120.
Autentyczność znaczy w zasadzie to samo, co u Rogersakongruencja: 

człowiek nie odgrywa przypisanej mu roli, ale jest sam sobą.
Zawarta jest tu teza, Ŝe jeśli człowiek moŜe być sobą, jeśli moŜe realizować czy
aktualizować samego siebie, to staje się dobry i pełny.
Samoaktualizacja-według Masłowa-obejmuje jednocześnie transcendencję samego 
siebie: , ludzie dokonujący samoaktualizacji są pogrąŜeni w czymś, co jest poza 
nimi".
Są czemuś oddani, pracują nad czymś, co jest im bliskie, czują się do czegoś 
powołani.
To, nad czym pracują, jednocześnie lubią, dzięki czemu w ich Ŝyciu nie istnieje 
dychotomia między pracą a zabawą.
Poświęcają Ŝycie czemuś, co Maslow nazywa, wartościami istnienia", wartościom 
ostatecznym, które nie mogą być juŜ zamienione na coś innego.
Do wartości takich naleŜy na przykład sprawiedliwość, doskonałość, prostota, 
ład, prawda, dobro i piękno.
O psychologii humanistycznej jej amerykańscy przedstawiciele mówią jako o 
trzeciej sile powstającejw psychologii.
Ma ona być przeciwwagą psychologii głębi, jak równieŜ psychologii behawioralnej.
W przeciwieństwie do psychologii behawioralnej, akcentuje się tu znaczenie 
bezpośredniego przeŜycia wewnętrznego.
Odmiennie od psychoanalizy, polegającej na badaniu popędowych, głębi"jednostki 
oraz na wyjaśnieniu minionych patogennych przeŜyć, psychologia humanistyczna i 
analiza egzystencjalna stanowią analizę wyŜyn': problemów duchowych, wartości i 
perspektyw.
Odnosi się to przede wszystkim do zrozumienia tendencji wymienionych autorów.
W innych kierunkach reprezentu jących psychologię humanistyczną kładzie się 
nacisk na bezpośredniość i teraźniejszość, tak Ŝe nie tylko przeszłość, ale i 
przyszłość odsuwa się poza sferę zainteresowań: człowiek powinien nauczyć się 
przede wszystkim być, tu i teraz".
Ma się nauczyć ujaw.

121.

mać swoje uczucia wobec samego siebie i wobec ludzi którzy znajdują się 

w jego otoczeniu.
Ma się równieŜ nauczyć akceptować i przeŜywać uczucia innych ludzi wobec niego.
Środkiem do realizacji tego celu sa grupy, treningu wraŜliwości" (se@sitititg 
trcimny groipsjgrupy spotkań" (ewowder groups) albo grupy, rozwoju 
indywidualnego" (personel grouth groupsj.
Rozwój indywidualny jest rozumiany jako rozwój zdolności przeŜywania i pełnego 
przejawiania swoich uczuć oraz jako rozwój fantazji, twórczoóci i kultywowania 
doznań zmysłowych, szczególnie dotyku.
Dlatego teŜ trenuje się róŜne techniki dotyku (Gunther, 1968) wykorzystywane 
później jako środek komunikacji niewerbalnej.
Podtrzymuje się agresywność i skłonność do płaczu: celem jednak jest odczuwanie 
radości (Schutz.
I 967) .
Wybitną rolę w rozwijaniu tego nurtu odgrywa Zakład Bsden w Big Sur, cichej 

Strona 50

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

lesistej okolicy nad brzegiem Pacyfiku, gdzie urządzane są weekendowe, 
tzgodniowei dłuŜsze, spotkania"i kursy, w czasie których obok protestu wobec 
konformizmu i konwencjonalizmu propaguje się pogardę dla cywilizacji i, powrót 
do natury".
Zakładem tym kierował przez szereg lat Frederick Perls (1951, l 964) , twórca, 
terapii opartej na teorii postaci" (Gest@t therapg) , która jest równieŜ j edna 
z odmian psychologii humanistyczne j.
P.
Perle (1894-1970) ukończ**medycynę w BerlinJe: w Berlinie i w Wielaiu Cb**takŜe 
staŜ psychoanalityczny.
Był asystentem K.
Goldsteina, u ztórego zapoznał K.
Goldsteina, u ztórego zapoznał się z metalami psychologii postaci.
V@@+ł z Wedec trzed nazizmem, najpierw do Holandii, a totem do Afryki 
Południowej, gdzie pracował w armii angielskiej Jako pychidra.
Tam teŜ opublikował pierwszą pracę Ngo, Nunger and Aggression, w której połoŜył 
podwaliny pod swoją późniejszą metodę.
W roku 1946 przeniósł się do USA, gdzie prowadził prywatną praktykę, między 
innymi przez dłuŜszy czas w Esalen.

122.
Perls nazwał swoją metodę terapią opartą na psychologii postaci, 

nawiązując do klasycznego kierunku niemieckiego, który eksperymentował głównie w
dziedzinie percepcji i podkreślał, Ŝe przeŜycia psychiczne naleŜy traktować 
całościowo.
Według Perlsa, neurotycy mają zły kontakt percepcyjny ze światem zewnętrznym i 
ze swoim własnym ciałem i nie potrafią otwarcie okazywać swoich uczuć.
Perls przypuszcza, Ŝe problemy powstają na skutek tego, iŜ ludzie 
niedostatecznie uświadamiają sobie swoje odczucia.
Terapeuta zatem powinien koncentrować uwagę na tej dziedzinie i wymagać 
wykonywania róŜnych zadań, które rozwijałyby u pacjenta umiejętność, 
uświadamiania sobie".
Uświadamianie sobie dotyczy bezpośrednio przeŜyć: na przykład przy jedzeniu 
pacjent ma sobie dokładnie zdawać sprawę z wyglądu, zapachu i smaku jedzenia, 
kinestetycznych odczuć przy Ŝuciu i połykaniu i połączonego z tym uczucia 
przyjemności czy wstrętu Bp.
Głównym załoŜeniem terapii jest zasada uświadamiania sobie zachodzących zjawisk 
i przeŜyć.
Terapeuta pyta: .
Co sobie teraz uświadamiasz?
Co się w tej chwili dzieje?
", ., Co czujesz w tej chwili?
Następnie kieruje się uwagę na relację między, ja"i, ty".
Pacjent często zachowuje się tak, jakby jego słowa były skierowane do ściany 
albo w powietrze.
Terapeuta pyta: .
Do kogo mówisz?", a w grupie kładzie nacisk na bezpośredni kontakt: .
Nie mów o nim, powiedz to jemu".
W toku terapii jednostka musi teŜ nauczyć się ąrzyjmować odpowiedzialność za 
narządy swojego organizmu i ich funkcje.
Zwykle mówi się o nich w trzecie) osobie: .
Oko mruga", .
Ręce drŜą".
W terapii opartej na psychologii postaciten sposób wyraŜania przekształca się w 
formę: .
Ja mrugam", , ja drŜę"i doprowadza pacjenta do tego, aby utoŜsamił się ze swoimi
narządami i mówił za nie, co wyraŜają.

tyj.

Yerapeutyczną orientację Perlsa dobrze'it**je podany fragment dialogu 

między terapeutą a pacjentką.
, T: Co pani sobie teraz uświadamia?
P: Uświadamiam sobie, Ŝe mówię, wł.
dzę pozostałe sobr w pokoju.
Uświadamiam s-obie, Ŝe Jan się chmurzy, czuję napięcie w ramionach.
Uświadamiam sobie, Ŝe ogarnia mnie niepokój, kiedy to mówię.
T: Jak pani przeŜywa.

Y.

Strona 51

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Perlsten niepokój?
P: Sbszę.
Jak głos mi drŜy.
Mam sucboóćw ustach.
Mówię niepewnie.
T: Uświadamia pani sobie, co robią pani oczy?
P: Teraz uś-wiadamiam sobie, Ŝe palrzą w bok T: MoŜe pani wziąć za to 
oćpowiedzialność?
P: ...Ŝe me patrzę wprost na pana.
T: MoŜe się pani słać swoimi o-czarni i pro wadzić dialog za nie?
P: Jestem oczami Marii.
Trudno, mi patrzeć prosto przed siebie.
Uciekają w bok...
'JeŜeli pacjent czuje się nieprzyjemnie i jeśli od wraca się od tego 
nieprzyjemnego uczucia, terapeuta często zatrzymuje go stawiając pytanie: -.
MoŜe per pozostać przy tym uczuciu?
"Pacjent powinien jeszcze bardziej rozwinąć te uczucia i więcej o nich 
powiedzieć.
JeŜeli neurotyk omija kontakt z przykrymi uczuciami, jego niepokój i strach 
wzmaga się.

lZa.
W terapii opartej na psychologii postaci pacjenci uczą się szeroko i 

intensywnie spostrzegać, odczuwać i wyraŜać uczucia, zamiast opisywać tylko 
odbierane wraŜenia.
Przy prowadzeniu grup Perls często zachowywał się w sposób nieoczekiwany, 
pacjent nigdy nie był pewien, co Perls zrobi za chwilę, czy postawi pytanie, 
skrzywi się, gwizdnie, czy będzie milczeć?
Według.
Perlsa, terapeuta nie jest po, to, Ŝeby coś wyjaśniać i czynić sprawy jasnymi, 
lecz po to, Ŝeby dać, pacjentowi okazję do przeŜywania.
Zgodnie z tym, prowokuje go i niepokoi swoim niezwykłym zachowaniem, gdyŜ w ten 
sposób moŜe łatwiej przełamać wyuczone formy konwencjonalne występujące w 
kontaktach towarzyskich pacjenta i sprowokować go do okazywania i akceptowania 
tego, co się rzeczywiście dzieje w jego własnym wnętrzu.
Swoje credo psychoterapeutyczne Perls: wyraził następu j ącymi słowami: .
Ja robię swoje i tg robisz suc**.
Nie jestem na śniecie po to, bg zgć uedługtwoich wg obraŜeń, d lu nie jesteś po 
to, bg Ŝuć uedług moich.
Tu jesteś tg, d od jestem od.
J cli się przypadkiem wzajemnie odncó 4: kWg, to cudnmie.
JeŜeli się nie odnajdziemy, to trudno"S.
Jourard (1964, 1968) wymaga, Ŝeby człowiek zrzucił maskę i był przezroczysty jak
kryształ: E.
Shostrom (l 968) , inny z wyznawców tego ruchu formułuje cele terapii jako 
przejście od manipulacji do aktualizacji.
, Manipalator"to człowiek, który uŜywa, wykorzystuje i włada sobą i innymi jak 
rzeczami.
, Aktualizator"to człowiek szanujący i ceniący siebie i innych jako prawdziwie 
ludzkie istoty i aktualizujący swój wewnętrzny potencjał.
Na zakończenie naleŜy zwrócić uwagę, Ŝe psycho.

125.

logia humanistyczna jest nie tylko próbą zrozumieniączłowieka i 

psychoterapii, ale i swego rodzaju zjawiskiem społecznym.
Znaczna jej część wiąŜe się z ruchem hippie wśród intelektualistów, 
niezadowolonych z pogoni za zyskiem i karierą, zakończonej uczuciem pustki, 
izolacji i wyobcowania: przeciwstawiała się oni krytycznie modelarń 
amerykańskiego społeczeństwa konsumpcyjnego i panującemu porządkowi, wycofują 
się w głąb własnego świata wewnętrznego i do małych grup, szukając prostych i 
skomplikowanych przeŜyć i usiłując zdobyć, , prawdziwe"uczuciowe 
samopotwierdzenie.
Antyspołeczny protest wyraŜany przez ten ruch jest wyraźnie indywidualistyczny i
naiwny i nie moŜe być rzeczywistym środkiem usuwania rozdŜwiekćww 
sp-ołeczeństwie kapitalistycznym.
Krystalizacja wspólnego stanowiską ludzi o skądinąd bardzo odmiennych poglądach 
Jest widoczna przede wszystkim w dwóch zbiorach prac, a mianowicie: Andnistic 
weupoinłs in psychologu (Severm, lł 65) oraz Chllenges of humcnistic psgchologą 

Strona 52

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

(3, Bugental, 19671.
Z prac głównrch reprezentantów tego kierunku, omawianej problemałrki 
bezpośrednio dotyczą monografie J.
Bugentala The search for authenticity (1965) Ch, BuhlerV@wes in psychoOercpg 
0+62) i A.
M.
Masłowa Touard d pstcholopgoj being (19621.
Zasady i przykłady terapii opartej na teor%post-aci przedstawione są w pracach 
Perlsa Ges (alt therapg (t!j 5 D i Gestalt thierapy terbctim (1969) oraz w 
zbiorze prac Gestalt therapg non, wydanym przez jego uczniów J.
Paganai 1.
Shepherd (l 972) , a takŜe w kskoaałej ksiąŜce E.
M.
Polsterćw Gestolt therapy integrcted (19 ią.

7.
Eklektycy.

Próby syntezy i integracji 

Przedstawiliśmy powęyŜej tezy i przykłady sposobu myślenia, reprezentantów 
współczesnych kierunków psychoterapeutycznych.
Staraliśmy się zachować przy.

126.
tym całkowity obiektywizm.

Sprawa wyboru pozostaje otwarta.
MoŜna ją w zasadzie rozstrzygnąć dwojako: 1.
Pierwszym moŜliwym rozwiązaniem jest całkowita akceptacja jednego z istniejących
kierunków.
W konsekwencji trzeba przyswoić sobie jego terminologię i sposób myślenia, 
interpretować konkretne osobowości i zaburzenia za pomocą jego pojęć, a w 
praktyce stosować metody opracowane przez ten kierunek.
Uznanie teŜ wybitnego nauczyciela czy kierunku, który ma w mniemaniu ucznia czy 
wyznawcy wielki autorytet, daje istotne korzyści.
Zaspokaja patrzebę oparcia i bezpieczeństwa, daje pewność siebie przy 
interpretowaniu i polemice, umoŜliwia natychmiastowe zajęcie stanowiska wobec 
kaŜdego nowego faktu i poglądu.
Wybór moŜe być przypadkowy lub świadomy.
Student czy początkujący psychoterapeuta moŜe na przykład wybfać dany kierunek 
tylko dlatego, Ŝe ma on największą siłę oddziaływania i jest rozpowszechniony w 
środowisku, w którym odbywa się kształcenie, tak Ŝe samodzielny wybór 
praktycznie nie moŜe być brany pod uwagę.
Kiedy indziej wybór taki byłby moŜliwy, ale student zmuszony jest dokonać 
wyboru, chociaŜ nie zna szerzej tej problematyki: na przykład, jeśli na 
Zachodzie student chce się zajmować psychoterapią, musi kształcić się na własny 
koszt przy którymś z istniejących stowarzyszeń (np.freudowskie, jungowskie, 
daseinsanalityczne) , a długotrwałe i kosztowne ćwiczenia z analizy odbywać pod 
kierunkiem przedstawiciela takiego stowarzyszenia.
Pod wpływem studiów staje się przewaŜnie propagatorem określonej teorii.
Podobnie bywa z samoukami: ich zainteresowania najczęściej rozwijają się w 
zaleŜności od tego, jaka literatura najpierw trafiła do ich rąk albo jaki 
materiał opracowywali praktycznie w okresie zdobywania kwalifikacji.

tyj.

zawodowych.

Drugą moŜliwością jest wybór świadomy, kiedy student, najpierw bez uprzedzeń, 
zapoznaje się z podstawami nauki i wybitnymi kierunkami, a po tem, zgodnie z 
własnym przekonaniem i z własną wolą, wybiera ten, który jest mu najbliŜszy.
2.
Innym rozwiązaniem jest postawa eklektyczna nie przychylanie się do jakiejś 
określonej szkoły, lecz wybór-z róŜnych systemów-według własnego uznania lub teŜ
próba dokonania syntezy czy integracji stanowisk.
Za eklektyczny uwaŜany sposób, kiedy autor wybiera z poszczególnych systemów to,
co mu się podoba, a co z sobą nie koliduje i wzajemnie sobie nie zaprzecza.
Mówiąc o sposobie syntetycznym, mamy na myśli próby połączenia kilku rozmaitych 
stanowisk czy podejść w określoną całość.
I wreszcie integracyjny sposób stara się złączyć poszczególne kierunki w całość 

Strona 53

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

wyŜszego rzędu, nadając inni rolę elementów podporządkowanych nadrzędnej, 
jednoczącej koncepcji.
Eklektyzm był w praktyce zawsze rozpowszechniony.
W ostatnich dziesięcioleciach bardzo wyraźnie zaznaczają się tendencje do 
dokonywania syntezy i integracji róŜnych kierunków.
Sprzyja temu z jednej strony fakt, Ŝe we wszelkich zbiorowych opracowaniach a 
takŜe na konferencjach i zjazdach, umieszcza sie obok siebie artykuły i wykłady 
autorów reprezentujących róŜne orientacje.
Z drugiej strony, rozmaite kierunki porównuje się ze sobą, poszukuje ich 
wspólnych i odmiennych cech, opisując je za pomocą jednolBe) terminologii, 
dzięki czemu ujawnia się semantyczny jedynie charakter niektórych sporów (na 
przykład PattersonTheories oj cotnseWg cnć, psgehotherdpg: Ford i Urban Sgstems 
oj psgchotherupgą.
W próbach syntezy najczęstsze jest łączenie ze aobą dwu wybitnych kierunków.
Znamy szereg prub po.

128.

128 ł'ją-antą koncepcji Pawłowa i Freudą: Dollard i MllerĘ) ' (1950) łączą 
koncepcję dynamiczną i behawioralnął ('2.
Wolt (1960) usiłuje zintegrować obydwie te kcn*"-cepcje, dodając elementy zasad 
pawłowowsko-biechtieriewowskich.
Próby syntetyzowania i integrowaunia pojęć miewają na ogół charakter bądź 
empiryczny, bądź*e*e*y*y.
Empiryczne, syntetyczne podejście reprezenJQąpsychoterapeuci, którzy starają się
wykorzystać wszelkie dostępne osiągnięcia róŜnych szkół i dostosowywać je do 
leczenia swoich pacjentów.
Taki charakter rdaobecnie na przykład znaczna część prac najbardziej znaunycb 
psychioterapeutów w krajach socjalistycznych, chociaŜ pod względem przyjętych 
kategorii interpretacji i uŜywanych technik róŜnią się oni między sobą (por.s.
435) .
Podejście naukowo-badawcze próbuje stworzyć syn tezę na podstawie wyizolowania i
przebadania skuteczneści poszczególnych zmiennych, uwzględnianych w róŜnych 
metodach psychoterapeutycznych.
Przykładem mogą być próby syntezy podejmowane przez J.
D.
Franka i M.
M.
Struppa.
J D.
Frank (1973) zajmował się badaniem wspólnych czynników niespecyfieznych, 
występujących w poszczególnych kierunkach psychoterapeutycznych przypuszczając, 
Ŝe dla wszystkich rodzajów psychoterapii wspólne są cztery podstawowe cechy: 1.
Związek między pacjentem a terapeutą, niekiedy włączony w kontekst działania 
grupy.
Zasadniczą cechą tego związku jest to, Ŝe pacjent ma zaufanie do zdolności 
terapeuty i wierzy, Ŝe terapeuta chce nut poioóc.
Pacjent musi mieć poczucie, Ŝe terapeucie rzeczywiście na nim zaleŜy, Ŝe się nim
opiekuje.
Nie wymaga to zawsze całkowitego zaaprobowania pacjenta, lecz raczej odczuwanego
przez pacjenta zamiaru terapeuty, .

-Psychoterapia..
129.

aby mu pomóc, bez względu na jego stan i zachowanie.

Związek terapeutyczny polega zatem na przekonaniu terapeuty, Ŝe pacjent moŜe 
opanować swój pro-blem, oraz na akceptowaniu pacjenta, jeśli nie takim jaki 
jest, to takim, jakim mógłby się stać.
2.
Określony kontekst i warunki terapii, które zwiększają u pacjenta oczekiwanie 
pomocy.
Lecznicze czynności rytualne (ćwiczenia) odbywają się w specjalnych gmachach, w 
specjalnym miejscu, które ma określoną aurę i stwarza moŜliwość ucieczki od 
wymogów codziennego Ŝycia.
Pacjent jest chroniony w ten sposób i moŜe skoncentrować się na zaleconych 
czyn-anościach terapeutycznych.
MoŜe uczestniczyć w kompleksowych rytuałach angaŜujących emocjonalnie, moŜe 
swobodnie przejawiać swoje uczucia, zagłębić się w aatoeksploracji i 
jednocześnie czuć się bezpieczny: moŜe być pewny, Ŝe nie będzie zniewaŜany za 

Strona 54

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

to, co będzie robić podczas terapii.
3.
Wyjaśnienie istoty zdrowia i choroby, normy i patologii.
Taka koncepcja teoretyczna daje pacjentowi moŜność dostrzeŜenia sensu w swoich 
własnych objawach.
JeŜeli to wyjaśnienie ma pomóc pacjentowi w pokonaniu jego dezorganizacji, musi 
być oparte na filozofii Ŝyciowe j, przyna jmniej częściowo optyrnistyczTlCj.
4.
Zadania lub sposób postępowania wynikające z teorii.
Niektóre sposoby postępowania szczegółowo ukierunkowują aktywność pacjenta, inne
pozwalają mu na przejawianie własnej inicjatywy.
Sa środkiem, za pomocą którego pacjent poznaje swoje błędy i koryguje je, przez 
co osiąga odpręŜenie.
Postępowanie fałdę wymaga od pacjenta pewnego wysiłku czy nawet poświęcenia.
Wymaga aktywnego uczestnictwa terapeuty i pacjenta, dzięki czemu przyczynia się 
do powstania związku terapeutycznego i staje się środkiem.

130.
wywierania wpływu przez terapeutę.

Skuteczność róŜnych rodzajów postępowania terapeutycznego nie musi wiązać się z 
ich specyficzną treścią, pod względem której poszczególne kierunki róŜnią się od
siebie, lecz z ich funkcją, która jest zawsze jednakowa.
Wymienione cztery czynniki psychoterapii oddziałują na pacjenta w róŜny sposób: 
a) dostarczają nowej okazji do aczenia się na poziomie poznawczym i praktycznym:
na przykład: mogą wyjaśnić się źródła trudności: terapeuta (a w grupie równieŜ 
członkowie grupy) słuŜy za model alterodywnychsposobów rozwiązywania problemów: 
pacjent poznaje róŜnice między swoimi oczekiwaniami a rzeczywistaścią, między 
oceną samego siebie a oceną wartości dokonywaną przez innych, między swoimi 
przypuszczeniami o przeŜyciach innych osób a ich rzeczywistymi odczuciami itp.: 
b) powiększają nadzieję na poprawę, która opiera się z jednej strony-na zaafaniu
do terapeuty, a z drugiej-na wierze w skuteczność metody: c) zapewniają 
przeŜywanie poczucia sukcesu, co z kolei podnosi wiarę we własne zdolności do 
pokonywania trudności: d) pomagają pokonać demoralizujące zobojętnienie wobec 
innych: e) pobudzają emocjonalnie.
ZałoŜerde, iŜ skuteczność róŜnych form psychoterapii zaleŜy od niespecyficznych 
czynników wspólnych dla wszystkich tych form, nie oznacza, zdaniem Franka, Ŝe 
kaŜdą formę terapii moŜna traktować na równi z innymi.
UwaŜa on, Ŝe niektóre metody bardziej nadają się dla jednych pacjentów, a 
inne-dla drugich.
Przypuszcza jednak, Ŝe dopóki to zagadnienie nie będzie wyjaśnione, nauce i 
praktyce bardziej przysłuŜą się zwoleruricy poszczególnych szkół, broniący 
swoich.

131.

właśnych poglądó-w, niŜ eklektycy.

Zdolność terapeuty do niesienia pomocy pacjentowi zaleŜy po części od jego wiary
w samego siebie, a to znowu uzaleŜnione jest od opanowania określonego systemu 
pojęciowego i związanych z nim technik, M.
H, Strupp wspólnie z A.
Berginem poświęcili duŜo uwagi szukaniu w róŜnych kierunkach terapeutycznych 
zarówno wspólnych dla nieb czynników, jak i alternatywnych, skutecznych 
czynników terapeutycznych.
W znanej pracy o badaniach psychoterapeutycznych, opublikowanej w.
International Journal of Psychiatry" (19691, oraz w ukazujących się w ślad za 
nią komentarzach kilku wybitnych psychoterapeutów zostało wyraŜone 
przypuszczenie, Ŝe wszystkie bardziej znane metody psychoterapeutyczne 
wykorzystują pewną liczbę specyficznych mechanizmów wpływu psychologicznego, do 
których naleŜą przede wszystkim: 1) przewarunkowanie, 2) wygaszanie, 3) uczenie 
się poznawcze, 4) nagroda i kara, 5) transfer i generalizacja, 6) uczenie się 
społeczne, w tym naśladowanie i identyfikacja, 7) perswazja, 8) empatia, 9) 
ciepło i 10) interpretacja.
W odróŜnieniu od Franka, który główny nacisk kładzie na cechy rtiespecyfićzne, 
wspólne dla wszystkich rodzajów peychoterapii.
Strugę i Bergin wyraŜają przekonanie, Ŝe psychoterapia przyszłości będzie 
opierać się na zbiorze specyficznych technik, które będzie moŜna stosować w 
specyficznych warunkach w sposób zróŜnicowany do wybranych problemów, objawów 
lub przypadków.
M.

Strona 55

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

M.
Strugę w referacie wygłoszonym na Międzynarodowym Kongresie Psychoterapeutycznym
w.
Oslo (l 973) , podjął próbę syntezy podstawowych czynników 
psychoterapeutycznych, wyodrębniając następu.

132.
łące, niezbędne i wystarczające"warunki ich działa DIB 1.

Terapeuta zapewnia związek, który pod pewnymi waŜnymi aspektami kształtuje się 
według wzorca związku rodzice-dziecko.
2.
Związek ten stanowi podstawę umoŜliwiającą terapeucie wpływanie na pacjenta za 
pomocą: a) sugestii, b) zachęcania do pełnej komunikacji, do szczerości i 
samoobserwacji, c) interpretacji, d) dostarczania yzorca do naśladowania i e) 
manipulacji nagrodami.
Podane techniki nie róŜnią sie zbytnio od teeh-uk, zzpomocą których rodzice 
wychowują dzieci.
3.
Pacjent musi mieć moŜność korzystania z opisanych warunków i musi chcieć z nich 
korzystać.
Na zakończenie tego rozdziału moŜemy powiedzieć, Ŝe pfóby syntezy są obiecujące,
ale dopiero zapoczątkowane.
WciąŜ jeszcze nie zaproponowano zadowalającej syntetycznej teorii psychoterapii.
Bardziej szczegó-ławą analizę poszczególnych zmiennych, które mogą tworzyć 
podstawę syntetycznej metody naukowej, podamy w rozdziale o badaniach nad 
przebiegiem psychoterapii.
Do podstawowych dzieł, w których moŜna szakać punktu wyjścia dla rozwaŜań 
syntetycznych, naleŜy studium Forda i Urbana Sgstems of psgchothercpg (19631, 
przegląd prac ba 4 awczrchMeltzoŜfa i Kornreieha Research in Psgcho (heratg 
0601, obszerne zespołowe dzieło pod redakcją A.
Bergirai S.
L.
Garfielda Psuchotherapu and behatiour charge (UH) , monografia J.
D.
Franka Perswsion cni Necling oraz cytowane JuŜ studium M.
M.
Struppa i A.
Bergina w.
International Journal of Psychiatry"jl 4 ł%li.

111.
Metody psychoterapii.

Metody psychoterapii dzielimy według załoŜeń teoretycznych, z których 

się wywodzą, i w zaleŜności od sposobów oddziaływania, na których się opierają.
WyróŜniamy metody racjonalne, sugestywne, odreagowdjące, psychoanalityczne oraz 
interpersonalnie korektywne.

1.
Psychoterapia racjonalna.

Psychoterapia racjonalna odwołuje się do logicznego myślenia pacjenta.

Stara się przede wszystkim oddziaływać na jego rozum, rozsądek, krytycyzm.
Formy psychoterapii racjonalnej są następujące: 1.
Zksplikacja albo wyjaśnienie: wykład i wyjaśnienie podłoŜa choroby, przyczyn jej
powstania, zaleŜności psychosomatycznych, oraz pogadanka na temat zasad higieny 
psychicznej.
2.
Perswazja: do wykładut dołącza się czynnik przeKODyWBlllR.
134.

3.

Reorientacja: dąŜenie do zmiany poglądów pacjenta i jego postawy wobec celów 
Ŝyciowych i wartości.
4.
Psychagogika: bardziej kompleksowe prowadzenie, uczenie i ukierunkowywanie pac 
Jenie Podstawowym załoŜeniem jest dokładna analiza anamnezy, która wprawdzie 
bywa włączana raczej do czynności diagnostycznych, jest jednak takŜe waŜnym 

Strona 56

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

czynnikiem psychoterapeutycznym.
Przede wszystkim pacjent łatwiej akceptuje wyjaśnienia i sugestie terapeuty, 
jeśli wie, Ŝe zna on dokładnie jego Ęprzypadek, jednocześnie psychoterapeuta sam
moŜe odwoływać się do konkretnych przeŜyć i doświaaczenia pacjenta.
Nie dyrektywne podejście w toku psychoterapii racjonalnej moŜna ograniczyć do 
metodycznego pogłębiania analizy anamnezy, a pośrednie oddziałgywanie 
psychośterapeuty moŜe tu polegać na sposobie i kolejności stawiania pytań.
Pacjent juŜ podczas własnej wypowiedzi inwentaryzuje swoje myśli i doświadczenia
Ŝyciowe.
Pewne zaleŜności ujawniają się same, a niekiedy moŜna oczekiwać, Ŝe pacjent 
samodzielnie dojdzie do konstraktywnychwniosków i propozyc li.
Bezpośrednie wyjaśnianie ukazuje pacjentowi zaleŜności przyczynowe bądź w formie
ogólnej, bądź na jego konkretnym przykładzie, i pozwala mu zastanawiać się nad 
nimi.
Z formą perswazji, historycznie związanej z nazwiskiem P.
Dubois, który propagował Ją jako przeciwieństwo rozpowszechnionej wówczas 
terapii hipnosugestywnej, wiąŜe się postulat odwoływania się do rozumu, co 
stanowi podejście wyraźnie dyrektywne.
Terapeuta planowo rozwija działalność w takim kierunku, by pacjent mógł 
akceptować jego wnioski.
Dalsze formy tej psychoterapii do logicznego oyślenia włączają takŜe elementy 
emocjonalne: psyehagogika propagowana głównie przez Kronfelda (1925) .

135.

wykorzystuje równieŜ elementy uczenia się wspólne dla psychoterapii i 

wychowania.
Metody psychoterapii racjonalnej stosują praktycznie wszyscy psychoterapeuci w 
przypadkach terapii podtrzymującej, a większość korzysta z nich takŜe w 
początkowym stadium psychoterapii systematycznej.
Psychoterapia racjonalna jest przygotowaniem do niektórechtechnik specjalnych 
(takich jak: trening autogenny, hipnoza, odreagowanie) , niektórzy opierają na 
niej całą psychoterapię.
Podstawą są systematyczne, metodyczne rozmowy, podczas których pacjent znajduje 
się w stanie pełnej świadomości.
-Pomocami w czasie takich roz@ów mogą być wszystkie znane i stzsowane w 
nauczaniu i oświacie środki, prowadzą-ce do lepszego zrozumienia, przyswojenia i
zapamiętania informacji, a więc przykłady, pomoce poglądowe, obrazy, schemiaty, 
diapozytywy, filmy, dyskusje, quizy popularna literatura itp.
Treść wyjaśniania, a takŜe kierunek reorientacji czy psychagogiki będzie się 
róŜnie w zaleŜności od przyjętych załoŜeń teoretycznych, a przede wszystkim od 
rodzaju choroby, np.w zaleŜności od tego, czy mamy do czynienia z przypadkiem 
alkoholizmu, psychozy czy nerwicy.
Osobnnik z somatycznymi zaburzeniami o podłoŜu nerwicowym przewaŜnie zgłasza się
do terapeuty po badaniach u lekarza intermisty, a często po licznych badaniach 
pomocniczych, w wyniku których powiadamia sie go o diagnozie negatywnej.
Chory taki zetknął się juŜ z niechętną postawz lekarza, powierzchownymi 
wyjaśnieniami, mającymi na celu przekonanie go, Ŝe nic mu nie jest, Ŝe są to 
tylko, nerwy".
W wielu wypadkach chory wyczuwa nawet i to, Ŝe mu się nie wierzy, Ŝe go się 
podejrzewa o symulowanie choroby, gdy tymczasem on zupełnie realnie odczuwa 
swoje dole 136.

gliwości.

Bywa teŜ czasem i tak, Ŝe lekarz radzi choremu, Ŝeby rozwiązał swoje problemy, a
dolegliwości same miną.
Kiedy indziej pacjent otrzymuje diagnozę pozytywną, która w rzeczywistości jest 
bez znaczenia, ale chory przywiązuje do niej ogromną wagę, poniewaŜ nikt mu jej 
dostatecznie nie węyjaśnił.
Zdarza się, -Ŝe wypowiedzi wygłaszane przy pacjencie węywierajana niego wpływ 
jatrogenny: podejrzewa on, Ŝe jest powaŜnie chory-zawał, nowotwór itp., domaga 
się podawania mu lekarstw czy stosowania innego rodzaju leczenia somatycznego, 
oszczędzania siebie i odpoczynku, a nawet po dłuŜszym trwaniu takiego 
stanu-przyznania renty.
WspółzaleŜności przyczynowo-skutkowe są najczsściejdla pacjenta niejasne, nie 
rozumie ich, niekiedy nie chce w ogóle mówić o swoich osobistych sprawach, 
poniewaŜ nie sądzi, aby mogły mieć jakiekolwiek znaczenie dla leczenia jego 
dolegliwości, a obawia się niedyskrecji (, zapiszą to w karcie choroby, któraś z
pielęgniarek przeczyta, wyniesie na miasto, jeszcze by to mogło zaszkodzić w 

Strona 57

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

małŜeństwie albo w pracy') .
Pacjent nerwicowy z psychicznymi objawami zaburzeń-z depresją, fobiami, 
natręctwami czy lękiem bywa częściej motywowany do nawiązania kontaktu z 
psychoterapeutą.
Jego stany są dla niego problemem, z którym nie potrafi skutecznie się uporać, 
stosuje niewłaściwe i nieskuteczne sposoby (np.zmusza się do uśnięcia, silą woli
stara się opanować natrętne myśli) , często ogarnia go strach, Ŝe zwariuje.
W stanie ostrej psychozy racjonalna psychoterapia niewiele pomaga, poniewaŜ 
pacjent nie potrafi zastanawiać się nad swoją chorobą i nie udaje się za pomocą 
prostych logicznych wyjaśnień doprowadzić go do zrozumienia przyczyn choroby.
W takiej sytuacji naleŜy ograniczyć wykład i perswazję do przekazania chore.

137.

mu wymagań obowiązującego na oddziale reŜimu leczenia.

W końcowej fazie leczenia, po aktywnym leczeniu, w okresie ustępowania objawów, 
fakt przebytejchoroby psychicznej staje się waŜnym czynnikiem w Ŝyciu pacjenta.
Szczególnego znaczenia nabiera wówczas potrzeba ukształtowania-poprzez 
odpowiednie wyjaśnienie-prawidłowej postawy pacjenta wobec przebyte j choroby.
W przypadku psychopatii, alkoholizmu i zboczeń płciowych znajomość własnych 
dolegliwości, ich przyczyn i konsekwencji ma dla pacjenta ogromne znaczenie.
W leczeniu alkoholików moŜna jednocześnie liczyć na to, Ŝe uświadomienie 
pacjentowi szkodliwego działania alkoholu na organizm i psychikę będzie 
elementem pomagającym w terapii.
PoniŜej omawiany szczegółowo tematykę, która moŜe stanowić treść racjonalnej 
psychoterapii nerwic prowadzonej w formie indywidualnej, zespołowej lub DJ BSZBT
9) Wyjaśnienie isioG i przrczrn choroby Chory z objawami nerwicy, który 
rozpoczyna leczenie, interesuje się przede wszystkim tym, co mu jest.
Często ma obawy związane ze swoją chorobą, obawy przed konsekwencjami, przed 
dziedzicznością.
Choroba i jej'objawy absorbują całą uwagę pacjenta.
Konieczne jest wówczas wy jaśnienie: 1.
RóŜnicy między objawami organicznymi a objawami funkcjonalnymi.
Wyjaśnienie musi zawierać zapewnienie, Ŝe Ŝaden narząd nie jest uszkodzony, 
czyli Ŝe zaburzenia są odwracalne, a takŜe zapewnienie, Ŝe objaw funkcjonalny 
Jest realną i rzeczywistą dolegliwością, często bardziej dokuczliwą niŜ 
zaburzenie orĘBlllCZTlC.
2.
RóŜnicy między nerwicą a psychozą.
Ma to zna.

138.
czenie przede wszystkim dla pacjentów z nerwicą, hospitalizowanych w 

zakładach psychiatrycznych, którzy wyraŜają obawę, Ŝe mogą "zwariować".
3.
Charakterystycznych objawów niektórych nerwic.
MoŜna opisać na przykład objawy draŜliwości i trudności w koncentracji awagi w 
neurastenii.
Przebieg napadu leku, charakterystyczne cechy myśli natrętnych, cechy napada 
histerycznego, sposób myślenia hipochondryka itp.
Opisywanie i wyjaśnianie objawów test uzasadnione, lecz wiąŜą się z tym takŜe 
pewne niebezpieczeństwa.
Plastyczny opis objawórw nerwicy znajdzie zawsze Ŝywy oddźwięk w gronie osób 
chorych na nerwicę.
Pacjent odczuwa pewnego rodzaju zadośćuczynienie, jeŜeli w opisie rozpoznaje 
swój o-bjaw: nie czuje się ze względu na swoją dolegliwość tak osamotniony, 
poniewaŜ wie tuŜ Ŝe test ona znana, opisuna i sklasyfikowana.
Obław traci dzięki temu swój fatalizm i znaczenie czegoś Jedynego w swoim 
rodzaju.
Pacjentka, która przeŜywała swoje napady lęku będąc przekonana, Ŝe zbliŜa się 
śmierć, dowiaduje się, Ŝe taki sam zespół objawów występuje u wielu osób i Ŝe to
wcale me zagraŜa ich Ŝyciu.
JeŜeli mówi się jej o tym w obecności licznego grona osób, łatwiej akceptuje 
podaweną informację jako rzetelną i fachową, a nie tako wymyślone dla niej ad 
hoc słowa pociechy.
Niektórzy pacjenci mogą jednak włączyć pewne opisywane objawy do swoich zespołów
objawowych, dla jarych wyiaśaienietakie moŜe stać się wskazówką, w jaki bardziej
przekonywający sposób powinni manifestować swoje objaw: , aby przedłuŜyć 
leczenie lub otrzymać urlop zdrowotny.

Strona 58

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Niekiedy skuteczne Jest ooisanie pewnych cech histerycznych w zachowaniu: 
zostaną one wyeliminowane, gdy pacjent po wrkładzie będzie się bał, Ŝe zespół 
mógłby go uznać za histeryka.
4.
Zasad psychogenezy, wpływu emocji na procesy psychiczne i somatyczne.
MoŜna podawać przykłady zmian fizjologicznych pojawiających się podczas 
przeŜywania strachu w sytuacji realnego zagroŜenia (zmiana tętna, ciśnienia 
krwi, oddechu, pocenie się, zaburzenia funkcji układu trawiennego) , wpływu 
uczuć po.

139.

zytywnych i negatywnych, wpływu powtarzających się uczuć negatywnych: 

naleŜy wskazać na moŜliwość wystąpienia trwałych zmian fizjologicznych, zwrócić 
uwagę, Ŝe zasady psychogenezy są wyraŜone w powiedzeniach będących mądrością 
ludową: .
Co masz na sercu", .
LeŜy mi to na wątrobie", .
Boli mmie o to głowa", .
Spadł mi kamień z serca".
PoŜądane jest równieŜ przeanalizowanie z pacjentami o odpowiednim poziomie 
inteligencji problemu mechanizmów neurofiz to-logicznych'i psyehodynamicznych, 
odpowiedzialnych za powstanie określonych objawów.
5.
Przyczyn mających wpływ na powstawanie nerwic: a) osłabienie procesów 
ośrodkowego układu nerwów ego-wpływ ogólnego wyczerpania, przebytychchorób 
somatycznych i urazów, braku równowagi hormonalnej w pewnych okresach Ŝycia itp:
b) przeŜycia psychiczne-jednorazowe nagłe urazy psychiczne oraz długotrwałe 
konflikty i napięcia: c) czynniki dotyczące chorego-jego konstytucja 
psychofizyczna, powodująca mniejszą lub większą odporność na negatywne wpływy, 
indywidualne cechy osobnicze, decydujące bądź o zdolnościach przystosowawczych, 
bądź będące źródłem konfliktów z otoczeniem (na przykład cechy histeryczne, 
wybuchowość i podejrzliwość jako cechy prowokujące otoczenie do reakcji 
odwetowych) .
6.
Zasady leczenia nerwic.
Celowe jest wyjaśnienie pacjentom znaczenia i oddziaływania metod, które będą 
wobec nich stosowane.
NaleŜy powiedzieć o roli kuracji farmakologicznej, wyjaśnić znaczenie analizy 
historii Ŝycia i osobowości dla ujawnienia czynników istniejących w środowisku i
w samym pacjencie, które spowodowały powstanie nerwicy.
MoŜna omówić znaczenie odreagowania, treningu autogennego, hipnozy, psychodramy 
itp., jeŜeli te metody mają być zastosowane wobec pac lenta.

140.
Wyjaśnienie zasad biglem psychicznej Higiena psychiczna jest zbiorem 

doświadczeń i zasad niezbędnych dla ochrony ludzi przed zaburzeniami nerwicowymi
czy chorobą psychiczną, a takŜe przed nawrotami tych zaburzeń: jej 
przestrzeganie prowadzi dupodniesienia efektywności pracy i do poczucia 
szczęścia osobistego.
Zasady higieny psychicznej moŜna podzielić na trzy grupy dotyczące: a) planów 
Ŝyciowych, b) trybu Ŝycia, c) postępowaunia z ludźmi.
Plany Ŝyciowe.
Doświadczenie wskazuje: Ŝe czławiekstosunkowo dobrze znosi aktualne trudności 
Ŝyciowe, -jeŜeli ma przed sobą perspektywę zmian na lepsze, natomiast znacznie 
trudniejsza do zniesienia i niekorzystna z punktu widzenia higieny psychicznej 
jest sytuacja, gdy wprawdzie wszystkie aktualne okoliczności są sprzyjające, ale
człowiek nie jest pewien swej przyszłości, w której mu coś zagraŜa (np.kierownik
sklepu z nie wykrytym jeszcze mankiem) .
MoŜna tu wykorzystać "system linii perspektywicznych"Makarenki: podnietą do 
Ŝycia dziś jest radość jutra.
Skłaniamy pacjenta do układania planów, do wyszukiwania wszystkich moŜliwych 
pozytywnych celów w przyszłości.
Szczególnego znaczenia nabierają te sprawy dla chorych, u których nerwica 
powstała wskutek zaistnienia krańcowo trudnych sytuacji i wydarzeń, w'wyniku 
czego utracili oni dotychczasowy sens Ŝycia (strata bliskiej osoby itp) .
Korzystną formą jest grupowa dyskusja na temat wartości Ŝyciowych.
Podczas jej trwania moŜna opisać przypadki paru osób, które usiłowały popełnić 
samobójstwo z powodu utraty tego, co stanowiło sens ich Ŝycia (kobieta, której 

Strona 59

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

dwoje dzieci utonęło w wezbranej rzece: męŜczyzna, który z powodu jakiegoś 
przestępstwa został pozbawiony swego kierowniczego stanowiska i przeniesiony na 
podrzędne) , i zaproponować, 1-41.

aby grono zebranych starało się odnaleźć wartości, które mogłyby tym 

ludziom zastąpić wartości utracone.
Badania wykazują, Ŝe w takich sytuacjach częściej poszukuje się bardziej 
wartościowego pod względem etycznym sposobu, jak być nadal poŜytecznym"niŜ 
sposobu, jak Ŝyć, Ŝeby mi się dobrze powodziło".
Do tej samej grupy naleŜy problem przystosowania.
Przystosowanie moŜna podzielić na: aktywne, kiedy człowiek sam usuwa 
niesprzyjające warunki i dzięki swemu postępowaniu zmienia sytuację (wyprowadza 
się z rodziną z konfliktowego środowiska w mieszkaniu teściowej, zmienia 
nieodpowiednią pracę) : i przystosowanie bierne, kiedy człowiek rezygnuje z 
pewnych swoich przyzwyczajeń, wymagań i pragnień, poniewaŜ nie moŜe ich 
zrealizować z powodu przeszkód, których pokonanie przekracza jego siły, lub 
będących rezultatem układów nie regulowanych przez niego 
(niemoŜmośćwyprowadzenia się od teściowej w okresie trudności mieszkaniowych) .
Dla ludzi z powtarzającym się zagroŜeniem nerwicą najlepsze moŜe być 
ukształtowanie postawy zbliŜonej do stoickiej, opisanej w Podręczniku nauk 
maminych Epikteta: odróŜnianie spraw, własnych", na kNre człowiek moŜe wpłynąć, 
i spraw, innych", na które w danych okolicznościach nie moŜe mieć wpływu (np., 
czy podczas jego urlopa będzie padać deszcz) .
Człowiek w takich wypadkach powinien nauczyć sig, absolutnej obojętności i 
nieprzejmowaniasię, innymi"sprawami.
Powinien natomiast wykorzystywać swoje siły, aby opanować i zmieniać według swej
woli, własne sprawy".
Problem przystosowania traktowany przez większość kierunków 
psychoterapeutycznych jako waŜne zadanie pychoterapii ma jeszcze jeden doniosły 
aspekt, na który zwrócili uwagę przede wszystkim przedstawiciele ddsemsdnclizg.
JeŜeli zgodzimy się, Ŝe istnieją war 142.

mści wyŜsze niŜ własne zdrowie, wartości, którym warto słuŜyć nawet za 

cenę tego, Ŝe człowiek będzie podlegał neurotyzującym wpływom, to pojęcie 
przystosowania jako ostatecznego celu psychoterapii musimy poddać rewizji.
Gdybyśmy bowiem skłaniali człowieka do tego, Ŝeby się przystosował społecznie 
nawet za cenę wyrzeczenia się swych przekonań, spłycenia swej twórczości 
artystycznej czy zrezygnowania z walki o prawdę i sprawiedliwość, wówczas 
lekarski pumktwidzenia pozostawałby w wyraźnej sprzeczności z zasadami etyki.
Kolejnym zadaniem jest wytworzenie optymistycznej postawy wobec Ŝycia.
Istnieje wyraźny związek między zewnętrznymi przejawami zachowania a wewnętrznym
stanem emocjonalnym człowieka.
Związek ten polega na pewnego rodzaju współzaleŜności.
Tak jak wewnętrzna radość skłania do uśmiechu, a nawet do wybuchów śmiechu, to 
na odwrót, świadomie, silą woli wymuszony uśmiech i aktywna postawa Ŝyciowa moŜe
wywołać autentyczny dobry nastrój.
Optymizmtczasem bywa autentyczny, ale moŜna go się równieŜ nauczyć.
Na Ŝycie moŜemy patrzeć jak na wielką szachownicę z czarnymi i białymi polami.
Jedna osoba widzi ją jako czarną płaszczyznę z białymi plamkami, ktoś inny-jako 
płaszczyznę w zasadzie białą, a tylko mie jscami trochę zaczernioną.
Zasady dotyczące trybu Ŝycia.
Wymienimy tu tylko w skrócie sprawy znane kaŜdemu psychologowi i lekarzowi, a 
mianowicie: organizacja dnia, podział czasu na pracę, odpoczynek, zabawę i sen: 
znaczenie odpoczynku w ciągu dnia: przyjemne spędzenie niedzieli: wykorzystanie 
urlopu w całości jako warunek prawdziwie dobrego, pełnego wypoczynku, znaczenie 
aktywnego wypoczynku: regularność posiłków, potrzeba snu 143.

w zaleŜności od wieku, ćwiczenia fizyczne i ich aktywi-*, Ŝujący wpływ, 
organizacja pracy.
Problemy dotyczą-.
ee palenia papierosów, picia alkoholu, czarnej kawz*uŜywania środków 
pobudzających, a takŜe przyjmowania środka-w farmakologicznych róŜnego typu.
Zasady postępowania z ludźmi.
Celem terapii jest dostarczenie pacjentowi niezbędnych wiadomości ułatwiających 
wytworzenie harmonijnych kontaktów z łudź mi.
Staramy się przede wszystkim o to, aby pacjent zrozumiał, Ŝe zachowaniie ludzi 
wobec nas jest odzwierciedleniem naszego zachowania wobec nich.

Strona 60

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Podajemy ąrzykłady na jzupemie j niepotrzebnych konfliktów, wywołujących 
niezadoWolenie i zaburzenia równowagi psychicznej człowieka.
OdróŜniamy je od konfliktów koniecznych do zrealizowania pawnyeh celów 
pozytywnych.
Podajemy przykłady konfliktowych sytuacji w środkach komunikacji, w sklepach, w 
rodzinie.
DąŜymy do tego, by pacjent zrozumiał, Ŝe na sporną sprawę moŜna spojrzeć z 
róŜnych punktów widzenia, uczymy go patrzeć na taką sprawę oczami innej osoby, 
wczuwać się w postawę przeciwnika.
Analizujemy problemy motywacji ludzkiego zachowania, uczymy znajomości ludzi, 
zaznajamiamy z róŜnymi typami ludzi, z rodzajami inlerakcji między ludźmi, 
analizujemy reakcję ludzi na róŜne formy krytyki, wskazujemy na znaczenie 
samokrytyki i znaczenie pochwały w postępowaniu z ludźmi.
Rozpatrujemy sytuacje, w których mogą powstawać ąowaŜne konflikty z rodzicami, 
dziećmi, z przełoŜonymi, podwładnymi, wreszcie z partnerami erotycznymi lub 
współmałŜonkami.
Zwracamy uwagę na formy konfliktów oraz na formy konstruktywnego prowadzenia 
sporów (Kratochvil, 1974 d) .
Szczególmą uwagę naleŜy poświęcić małŜeństwu, a zwłaszcza problemom zniechęcenia
w małŜeństwie, nie.

144.
zgodności między marzeniami a rzeczywistością, konfliktom pokoleń, 

zazdrości, niewierności, a takŜe problemom seksuologicznym dotyczącym 
oziębłości, braku orgazmu, zaburzeń potencji, harmonii seksualnej, stosowania 
środków antykoncepcyjnych itp.
Szczera rozmowa na te tematy bywa w większości wypadków bardzo poŜytecznym 
elementem terapii.
Oddzielna grupa problemów dotyczy wychowania dzieci.
Pacjenci z objawami nerwicy mają często powaŜne trudności z własanymi dziećmi.
Dlatego teŜ w cela zapobiegania powstawaniu nerwic, zwłaszcza u dzieci 
wychowywanych w środowisku nerwicowym, konieczne jest poinformowanie rodziców o 
zasadach prawidłowego z punktu widzenia higieny psychicznej postępowania wobec 
dzieci.
Jako pomoce poglądowe przy omawiania problemów dotyczących właściwego trybu 
Ŝycia moŜna wykorzystać filmy, ksiąŜki popularnonaukowe (z dziedziny wiedzy o 
nerwicach, o problemach małŜeńskich, seksualnych, wychowawczych, współŜycia w 
środowisku zawodowym, działalności społecznej i Ŝagadnień higieny psychiczne j) 
.
Wyjaśnienie dotyczące postępowania wobec objawów Częścią składową racjonalnego 
podejścia są takŜe wyjaśnienia umoŜliwiające zrozumienie mechanizmów 
psychologicznych i fizjologicznych i, przechytrzenie"niektórych ob jawów.
Na utrwalenie się niektórych objwwów wpływa lęk****o (ary oczekiwaniem na 
wystąpienie objawu oraz przymus samoobserwacji.
Pacjent, który cierpi z powodu tremy, czerwienienia się lub jąkania w obecności 
iuych ludzi, u którego w krytycznej chwili, przed immissio penis, następuje 
osłabienie'erekcji, będzie w takich sytuacjach znów natrętnie obserwował, czy.

W-Psychoterapia...
145.

wszystko jest w porządku i czy znane mu juŜ objawy nie zaczynają 

występować.
Obawa ta i samoobserwacjazaburzają, oczywiście, prawidłowy przebieg normalnych 
reakcji i objaw chorobowy pojawia się jako ich konsekwencja.
Derejleksic-według V.
E.
Frankla (1975) -o znaczą zaprzestanie niepoŜądanych rozwaŜań, tzw.nie myślenie o
określonym objawie lub o patogennej sytuacji, ignorowanie jej.
Stanu derefleksji oczywiście nie moŜna siągnąć w ten sposób, Ŝe w danej chwili 
zabraniamy sobie myśleć o czymś lub-bać się tego.
Franki cytuje stary alchemiczny przepis na wytapianie złota, w którym mówi się, 
Ŝe podczas warzenia zabrania się "myśleć o kameleonie".
JeŜeli człowiek usiłuje nie myśleć o kameleonie, to oczywiście okazuje się to 
niemoŜliwe, chociaŜ w innej sytuacji taka myśl nie przyszłaby mu do głowy.
Samo obserwację czy obserwowanie objawów trzeba więc zastępować czymś innym: w 
przypadku alchemika byłoby to na przykład skupienie uwagi na dokładnym 
wymieszania określonych składników, w przypadku pacjenta z nerwicą seksualną-na 
rozmowie z partnerem o miłości lub wspólnych przeŜyciach, w przypadku nerwicy 

Strona 61

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

lękowej lub innej-skupienie uwagi na jakiejś pracy, idei czy osobie.
Podobnie przy bezsenności często przeszkadza zasnąć obawa, Ŝe się nie zaśnie, 
strach przed następstwami nieprzespanej nocy albo złość z powodu niemoŜności 
zaśnięcia.
Zmuszanie się do zaśnięcia bywa nadaremne, raczej zaleca się reagować spokojnie 
na bezsenność, neatralizować obawy myślą, Ŝe aby skutecznie wypocząć, wystarczy 
spokojnie leŜeć, kierować uwagę na przyjemne wspomnienia, np.na przeŜycia z 
wakacji.
Zasada derefleksji obowiązuje zarówno w pojedynczych konkretnych sytuacjach, jak
i w sy.

146.
tuacjach o szerszym znaczeniu dla jednostki: kobiecie będącej w stanie 

depresji po stracie dziecka przyniesie ulgę intensywna praca i to nie tylko 
dlatego, Ŝe odkryje w niej nowe wartości, pozwalające jej pokonać frustrację, 
ale równieŜ dlatego, Ŝe musi skupić swą uwagę na tym, co robi, i wobec tego 
przestanie koncentrować się na sprawach bolesnych.
A zatem w derefleksjichodzi głównie o odwrócenie uwagi w innym kierunku.
Ze stanowiska pawłowowskiego chodzi po prostu o wytworzenie nowego: pobudzenia, 
które poprzez indukcję ujemną harmuje pobudzenie istniejące w innych obszarach 
kory.
Intencje paradoksalne to-według V.
S.
Franklatrik odbierający lękowi jego paraliŜującą siłę przez to, Ŝe absurdalnie 
pragniemy tego, czego się boimy.
Pacjent, który boi się brudu, powinien absurdalnie pragnąć, Ŝeby się jak 
najbardziej zabrudzić: pacjent, który boi się kompromitacji, będzie chciał 
skompromitować się kilka razy dziennie.
Oczywiście, te absurdalne Ŝyczenia pacjenta zwykle nie spełniają się, waŜne jest
jednak, Ŝe zmieni się jego stosunek do określonych objawów i będzie mógł 
właściwie traktować swoją nerwicę.
Oprócz Frankla i jego uczniów-Polaka i Nie bauer-o pozytywnych skutkach tej 
techniki pisał takŜe psychiatra z Dusseldorfu M.
0.Garz (19623.
Dla pacjenta z objawami lęku przed śmiercią zalecenia Gerza brzmiały: .
Od tej chwili przynajmniej trzy razy dziennie umierać na apopleksję': dla 
pacjenta cierpiącego na tremor przy pracy w obecności ludzi: .
Pokazać ludziom chociaŜ raz, jak się naprawdę umiem trząść': dla pacjenta 
dotkniętego dziwaczną obawą, Ŝe mógłby publicznie ulec pokusie dotknięcia 
genitaliów jakiegoś męŜczyzny: .
Wykorzystywać kaŜdą okazję na ulicy, w restauracji i w środkach komunikacji do 
chwytania obecnych tam męŜczyzn za penis".

147.

Bardzo często neurotycy, a zwłaszcza neurastenicy, skarŜą się na 

osłabienie pamięci.
NaleŜy zapewnić ich, Ŝe w zasadzie nie są to rzeczywiste zaburzenia pamięci, 
lecz nerwicowe zaburzenia koncentracji uwagi, w konsekwencji których człowiek 
łatwo zapomina gdzie coś połoŜył, co właśnie miał zamiar teraz zrobić, nie moŜe 
przypomnieć sobie, skąd zna danego człowieka, natomiast wiadomości dobrze 
utrwalone w pamięci zachowuje i przypomina sobie ąrawidłowo.
Wysiłek, by coś przypomnieć sobie natychmiast, jest na ogół daremny, dopiero 
później określona sprawa sama się przypomina.
Trzeba zalecić pacjentowi, aby uŜywał podręcznego kalendarzyka, w którym mógłby 
notować swoje codzienne sprawy i Ŝyć bez obaw, Ŝe o czymś zapomniał.
W stanach depresyjnych z przewagą elementów endogennych odpowiednie okazuje się 
wyjaśnienie, Ŝe pacjent, nie powinien usiłować walczyć z depresją, lecz powinien
znosić ją cierpliwie, jeŜeli to moŜliwe zachować dystans, uwaŜać ją za chorobę i
zdawać sobie z tego sprawę, Ŝe sam nie da sobie*z tym rady.
'Musi po prostu czekać, aŜ zacznie działać terapia biologiczna.
Przy przeprowadzaniu terapii racjonalnej konieczna jest bardzo dokładna 
znajomość zasygnalizowanej tu problematyki i przemyślenie sposobu przekazywania 
wyjaśnień pacjentowi, tak aby oddziaływanie terapeutyczne nie stało się 
czynnikiem jatrogennym.
Lepiej jest, gdy wyjaśnienie ma bardziej ogólny charakter i gdy sam pacjent 
przeniesie je na swój własny przypadek.
Konkretna interpretacja przypadku pacjenta jest moŜliwa dopiero po dokładnym 
zapoznaniu się z jego sytaacją, przy czym naleŜy wystrzegać się podawania 

Strona 62

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

przedwczesnych i niczym nie uargumentowanych wyjaśnień (np.
, To wszystko z przepracowania') czy komentarzy (młody lekarz podczas badania 
pacjen.

148.
ta z depresją spytał go o wiek Ŝony, kiedy pacjent niechętnie 

odpowiedział, Ŝe jest o 15 lat starsza, lekarz nie powstrzymał zdziwienia: .
Człowieku, co pan zrobił!
Później okazało się, Ŝe pacjent jest najzupełniej zadowolony z małŜeństwa, 
przyczyna depresji jest inna) .
Nie są równieŜ wskazane bezpośrednie, aulorytatywnerady typa: .
Niech się pan oŜeni", .
Niech się pan rozwiedzie", , Powinniśde adoptować dziecko chociaŜ i od tej 
reguły mogą istnieć wyjątki.
A W USA Klapman 0946) podał dla terapii grupowej plan 24 pogadanek na temat 
podłoŜa chorób psychicznych, stosunku społeczeństwa do chora-b pychicznych 
rozsądku.
Impulsów, rozwoju osobowości, nastrojów, konfliktów, istoty myślenia itp.
UwaŜa za właściwy podział pacJentó-w na klasę wyŜszą i niŜszą, a dla zwiększenia
efektywności nauczania poleca pacjentom ilustrowarrpodręcznik obejmujący zarys 
materiału.
W Związka Radzieckim Zaczepicki 0939) podkreśla konieczność przekonywania 
pacjentów o tym, Ŝe ich nerwica Jet nie tylko skutkiem wpływu sytuacji 
zewnętrznej, ale równieŜ Fwpływu określonych cech ich osobowości.
Podstawą systemnuwyjaśnień i perswazji jest 5 tematów: 1) wyjaśnienie istoty 
nerwic i przyczyn ich powstawania w świetle teorii Pawłowa: 2) wyjaśnienie roli 
cech osobowości pacjenta w rozwoju nerwicy: 3) wyjaśnienie znaczenia zaburzeń w 
stosunkach jednostki z otoczeniem: 4) wskazanie moŜliwości i spsobów leczenia 
aerwkr: 5) wyjaśnienie uzdrawiającego wpłrwu pracy, reŜimu dnia, wypoczynku i 
higieny sobileiiwanowG-ebiedinski, 1958) mówi o 4 następujących etapach terapii:
1) przezwycięŜenie niewłaściwego sosunku pacjenta do choroby i wzbudzenie Jego 
wiary w moŜliwść wyleczenia: 2) analiza danych anamnstycznrch i wyjaśnienie 
eCopatogenezy: 3) instrukcje wskazujące, w jaki sposób moŜna Wsunąć 
dolegliwości: 4) przekonanie pacjenta o kocie: złości powrotu do rwrmalne) 
pracrA.
Kogerer 0951) -Austria-uwaŜa Ŝe głównym celem pschoterapii racjonalnej o 
orientacji psychagogicznei test takie, wrehowanie pacjenta, aby potrafił czuć 
się szczęśliwszy'.
W wiązko z trm naleŜy przywrócić paciedewl wiarę we Własne siły i wskazać mu, w 
jaki sposób moŜe, wrkorzjsł-uląc.

149.

wszystkie czynniki zew*t**e i wewaę'rzne, kształtować własne Ŝycie w 

spoób naJwi-śłwsr i naiberdiej wartśeiowy.

A.

Ellis (1958, 1962) w USA pojmuje psychoterapię racjonalną jako atak na 
itracóooalae mrśleale pacjenta.
Psyebotempeutastosuje antrpropagandę, pałając argumenty przeciw.
sławne kłamliwej propagwdzie i przesądom, których pacjent nauczył się poprzednio
i które obecnie powtarza.
Posługując się przekonywaniem, pochlebswem, rozbudzaniem zaiatersowańa niekiedy 
i Ŝądaniem, skłania pacjenta do wykonywania okrślonej czmnścl będącej 
zaprzeczeniem tego, w co pacjent dotychczas wierz: t.
Wszystko to zmierza do Jednego celu: osiągnąć by pacjent przrswoit sobie 
racjonalną filozofię Ŝyciową, tak sarno jak uczelnio prrswoił sobie przeądy 
swoich rodziców i ograniczenia swojej kultury.
Psychoterapeuta Jest propagatorem wiary w moŜliwość zastosowania ścisłych praw 
logiki w Ŝyciu codziennym.
Szczerość myślenia i stosowanie metod naukowych pozwala zarazem nieustannie 
ujawniać w poczynaniach pacjenta najmniejszy mawet ślad irracjonalnego myślenia 
i energicznie kierować Je na bardziej racjonalne tory.

2.
Psychoterapia oparta na sugestii.

Hipnoza

Psychoterapia posługująca się sugestią nie stara się odwoływać do rozumu, 

Strona 63

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

przeciwnie, raczej go pomija, wykorzystując bądź autorytet terapeuty, bądź 
celowo wywołany stan pacjenta, w którym słowa terapeuty są przyjmowane z 
obniŜonym krytycyzmem albo bezkrytycznie.
Sugestia w szerokim znaczeniu tego słowa to bodziec w formie opinii, twierdzenia
lub gestu, który oddziałuje na osobnika nie podlegając z jego strony Ŝadnej 
analizie logicznej czy krytyce: bodziec ów wywiera wpływ na postawy, na przebieg
procesów psychicznych, a za ich pośrednictwem takŜe na reakcje fizjologiczne i 
zachowanie.
Podatnością na sugestię nazywamy zdolność danej osoby do reagowania na bodźce 
tego typu.
Czynnik podatności na sugestię wykorzystywany jest przy leczeniu 
farmakologicznym, a takŜe przy stosowaniu róŜnych procedur terapeutycznych.

150.
W naszym lecznictwie obserwuje się często, Ŝe pacjenci zasugerowani są 

wartością leku zagranicznego, mimo Ŝe ma on takie same składniki Jak lek 
produkowany w kraju.
Sugestywne działanie leku Jest tym większe, im test on droŜszy, trudniej dosępry
i mniej znany.
Fakt ten zatai potwierdzony miedzy Innymi w pracy Bóanowskiego i Chloupkawej na 
temat po-dawania grupie pacjentów nerwicowych znanego leku MeprobdmdAnofe, pod 
nową nazwą Depresja.
Działanie Menrobcma (u okazało się znacznie słabsze.
Do sugestywnego działania leku przyczynia się równieŜ kaŜda wyraźniejsza zmiana 
wywołana w organizmie po podaniu leku.
Jest ona dla pacjenta wskazówką, Ŝe lekarstwo działa, Ŝe coś się dzieje (na 
przykład wraŜenie ciepła przy zastrzykach z calcium, zaczerwienienie po 
Pemtonie) .
Do dziś jeszcze w niektórych zakładach psychiatrycznych popularne jest 
wstrzykiwanie podskórne cguc destilctc, co powoduje ból, rozumiany przez 
pacjenta jako, działanie"metody lub traktowany jako, cena"poprawy stanu zdrowia.
Zabieg taki moŜe być rodzajem terapii ut cliquid fierimdectur lub niekiedy 
narzędziem zemsty lekarza na niesympatycznym pacjencie czy "nieznośnej 
histeryczce", wtedy jednak ma bardzo wątpliwą wartość etyczną.
Udramatyzowany jednorazowy zabieg z zastosowaniem na przykład bolesnej 
faradyzacji, poprzedzony stanowczym przekonywaniem chorego, Ŝe silnie działający
zabieg szybko usunie występujące u niego objawy, bywa niekiedy skuteczny w 
przypadkach mono symptomatycznych nerwic histerycznych, zwłaszcza przy 
niedowładach, mutyzmie itp.
Na silnej sugestii pośredniej oparta jest równieŜ metoda maski 
tymolowejstosowana w**ingradzkim Instytucie Psychoneurologicznym.
Pacjent zostaje powiadomiony o niezwykle skutecznym działaniu tego kosztowniego 
leku, wykonanie zabiegu kilkakrotnie odkłada się wyjaśniając, .

151.

Ŝe leku jeszcze nie otrzyiaano, Ŝe trzeba składać specjalne podania do 

Ministerstwa Zdrowia o jego przydział, Ŝe jest go w ogóle bardzo mało.
Pacjent oczekuje na zabieg z coraz większym napięciem.
Ustala się wreszcie termin zabiegu, lekarze ubierają się jak do operacji, 
pacjent kładzie się na stole, do jego uszu dochodzi jeszcze jak gdyby mimochodem
praw adzona rozmowa dwóch lekarzy o doskonałym wyniku tego zabiegu w jakimś 
cięŜkim przypadku, po czym na maskę uŜywaną do narkozy kierowany jest strumień 
aromatycznego, obojętnego w działaniu płynu.
JeŜeli element sugestywny stosuje się jako podtrzymanie lub jako główny 
mechanizm terapii, to składnik ten przy ocenie skutków działania róŜnych 
rodzajów terapii nialeŜy uznać za zakłócający.
Jawimy wtedy o reakcji placebo.
Jest ona często przyczyną duŜych sukcesów nowych lekarstw czy metod.
Dopiero późniejsza analiza rezultatów wskazuje na konieczność odwołania 
pierwotnie entuzjastycznych oświadczeń.
W prowadzonych aktualnie badaniach farmakologicznych próbuje się uniknąć tego 
przez ustalenie wartości leków za pomocą tzw.podwójnie ślepej metody (double bli
4: jedna grupa pacjentów otrzymuje wówczas substancję właściwą, a druga grdpaw 
tych samych warunkach tak samo wyglądającą substancję obojętną (placebo) .
O tym, jakie lekarstwo otrzymał, nie wie ani sam pacjent, ani pracownik 
oceniający wyniki, chodzi bowiem o to, aby na ocenę nie wpłynęło jego własne 
nastawienie Y.

Y W badaniach nad działaniem śro-dków farmakologicznych coraz częściej 

Strona 64

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

stosuje się olrócz grupy eksperymentalnej otrzymującej właściwy lek, dwie grupy 
kontrolne: jedna grupa kontrolna nie dostaje Ŝadnego leku, druga otrzymuje 
placebo.
Waurtośćleku jet tym większa, im większy stopień poprawy notuje się w grupie 
eksperymentalnej w porównania z dwiema grupami kontrolnymi,  (Przrp, tłum) .

152.
Efektom placebo poświęcono szereg badań naukowych, w wyniku których 

stwierdzono, Ŝe niektórzy ludzie reagują silnie na placebo (placebo-redctor) , a
inni nie reagują (placebo-nonredctor) .
Efekt placebo stosuje się takŜe przy badaniu skuteczności metod 
psychoterapeutycznych.
Trudno tu'jednak znaleźć analogię do metody double blind, uŜywanej w 
farmakoterapii: nie uda się przecieŜ zastosować psychoterapii, tak samo 
wyglądającej, ale nie zawierającej działającej substancji".
Dlatego nie brak nawet głosów, Ŝe działanie wszelkiego rodzaju metod 
psychoterapeutycznych polega w zasadzie na sugestii i w związku z tym rodzaj 
zastosowanej procedury właściwie nie ma znaczenia.
Na korzyść tych poglądów wydają się przemawiać takŜe porównawcze anializy 
statystycznie, wykazujące jednakowe efekty przy zastosowaniu rozmaitych metod i 
rozmaitych podejść terapeutycznych.
JeŜeli nawet nie będziemy całkowicie zgadzać się z tymi poglądami.
faktem jest, Ŝe czynnik sugestii towarzyszy kaŜdej nieładzie terapii.
Sugestia pośrednia czy bezpośrednia stosowana na jawie jako samodzielna metoda 
terapeutyczna bywa przewaŜnie zaliczana do psychoterapii podtrzymującej.
Przy systematycznym wykorzystywaniu sugestii stosuje się ją zwykle w stanie 
hipnotycznym.
Dlatego teŜ podstawową problematykę i technikę hipnozy i hipnoterapii omówimy 
bardziej szczegółowo.

Istota hipnozy Hipnoza jest stanem psychicznym charakteryzującym się 

zwykle podwyŜszeniem podatności na sugestię i istnieniem specjalnego stosunku 
między hipnoyzerema hipnotyzowanym (raportem) .

Raport polega na wywieraniu przez hipnotyzera wpływu na percepcję, .
153.

sady, emocje i zachowamie pacjenta.
Stan ten moŜe bye.

podobny do snu, ale nie jest to warunek konieczny.
Z punktu widzenia jej istoty hipnoza jest złoŜonym konglomeratem wzajemnie się 
krzyŜujących i wpływających na siebie zjawisk i procesów, do których naleŜą 
przede wszystkim sugestywność, dysocjacja świadomości, zmiana sutbiektywnego 
spostrzegania rzeczywistości, szczególnego rodzaju kontakt interpersonalny, 
regresja do poziomu infantylnej zaleŜności, zmiana struktury ocen i percepcji, 
odgrywanie roli oraz częściowe hamowanie.
Wymienione zjawiska i procesy pojedynczo pojawiają się takŜe w innych, 
niehipnotycznychstanach (na przykład odgrywanie roli równieŜ w świadomej 
symulacją dysocjacja świadomości w patologicznych stanach zamroczeniowych: 
częściowe hamowanie takŜe w stanie normalnego snu z marzeniami itp) , a w 
poszczególnych przypadkach hipnozy nie występują w stopniu jednakowym lub mogą 
nie występować wcale.
Tak więc moŜliwa jest autohipnozabez kontaktu interpersonalnego, stan transu 
hipnotycznego bez podwyŜszonej sugestywności i, aktywna hipnoza'bez częściowego 
hamowania.
W zaleŜności od znaczenia przypisywanego poszczególnym procesom rozróŜnia się 
szereg teorii usiłujących wyjaśnić hipnozę.
Niektóre objawy mogą odgrywać róŜną rolę w zaleŜności od głębokości hipnozy.
Na przykład, odpręŜenie, senność i inne objawy przypominające sen są w przypadku
lekkiej i średniej hipnozy charakterystycznymi cechami umoŜliwiającymi 
odróŜnienie stanu hipnotyczniego od reagowania na sugestię na jawie: w stanie 
głębokiej hipnozy ich obecność zaleŜy raczej od podanych sugestii, ewentualnie 
od techniki hipnotycznej i oczekiwań pacjenta, ale dla charakte-rystyki stanu 
jest to nieistotne.
RozwaŜa się niekiedy moŜliwość operacyjnej defil 54.

nicji pojęcia hipnozy przez określenie tego, co musi zostać dokonane, 

aby wywołać stan hipnotyczny, a więc przez wskazanie techniki hipnotycznej.
PoniewaŜ jednak sposoby wprowadzania w stan hipnotyczny mogą się bardzo 
róŜnić-niekiedy są to metody wyraźnie niespecyficzne (np.jedynie'stopniowanie 
trudności sagestiina jawie albo-wypowiadanie jakiegoś słowa-sygnału, w związku z

Strona 65

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

którym osoba hipnotyzowana spodziewa się wystąpienia stanu hipnotycznego) , a 
kiedy indziej znowu nawet za pomocą klasycznej techniki hipnotycznej nie udaje 
się wprowadzić osoby w stan hipnozy-definicja operacyjna nie jest rozwiązaniem 
zadowala j ącym.
Stosunkowo najłatwiej jest sformułować opis typowych objawów występujących w 
stanie hipnotycznym.
Dlatego teŜ wydaje się, Ŝe najlepszym sposobem określenia pojęcia hipnozy jest 
definicja opisowa.
Uwzględniając to, co powiedzieliśmy wyŜej o znaczeniu hamowania, konieczne jest 
zdefiniowanie oddzielnie hipnozy lekkiej i średniej, a oddzielnie-hipnozy 
głębokiej.
Jako hipnozę lekką i średnią określamy stan cechujący się obniŜona aktywnością 
spontaniczną, a nawet zupełnym jej zanikiem, uczuciem senności i zmianami 
napięcia mięśniowego (zwykle w kierunku pogłębiającej się relaksacji, przy 
odpowiedniej sugestii nawet w kierunku katalepsji) , zamknięciem oczu (z trud 
noś-cią czy nawet niemoŜnością otworzenia ich) oraz specjalnym kontaktem międzz 
hipnotyzerem a osobą hipnotyzowaną.
W związku z tym kontaktem bodźce pochodzące od hipnotyzera nabierają dla 
pacjenta szczególnego znaczenia, natomiast reakcje pacjenta na otoczenie maleją.
Po zakończeniu hipnozy nie występuje amnezja lub występuje jedynie amnezja 
czeSClOWR.
Głęb-oka hipnoza, to stan cechujący się istnieniernt.

155.

raportu i zmianą stanu świadomości.

W czasie trwania tego stanu, za pomocą odpowiedniej sugestii moŜliwe jest 
wywieranie wyraźnego wpływu na zachowanie osoby hipnotyzowanej lub jej przeŜycia
psychiczne i procesy fizjologiczne, ponadto moŜliwe jest wywołanie pozytywnych i
negaywnych halucynacji, regresji*do wcześniejszych form zachowania oraz 
przekazywanie sugestii posthipnotycznych nawet wówczas, gdy cały okres trwania 
hipnozy objęty jest pełną amnezją.
Amnezję tę moŜna równieŜ przerwać za pomocą sugestii.
Teoretycznej problematyce hipnozy poświęciliśmy oddzielną publiXację 
(Kratocheit, l 972) : w tym rozdziale ograniczyny się więc jedyne do informacji,
które mają bezpośredni związek z zastosowaniem hipnozy w psychoterapii.
Technika hipnozy Wprowadzanie w stan hipnozy.
Wprowadzenia w stan hipnozy dokonuje się najczęściej przy uŜyciu technik 
usypiających lub technik polegających na stopniowaniu sugestii na jawie.
c.
Metoda usypiania.
Metoda usypiania polega na wywoływaniu u pacjenta zmęczenia przez 
wykorzystywanie bodźców i sytuacji stosowanych równieŜ przy wywoływaniu 
normalnego snu, a więc monotonii, spokoju, usuwania zakłócających bodźców, 
relaksacji miĘśJllOWBj.
Pacjent siada w wygodnym fotelu lub kładzie się na kanapce, prosimy go, aby 
zachowywał się biernie, nie usiłował pomóc w wprowadzaniu go w stan hipnozy, ani
się przed tym nie bronił.
Następnie kaŜe mu się bądź utkwić wzrok w jakimś punkcie czy w oczach 
hipnotyzera, bądź zamknąć oczy i słuchać głosu hipno.

156.
tyŜera.

MoŜna równieŜ stosować monotonne bo-dŜceakustyczne, cieplne, dotykowe itp.a) 
Ęiksacja wzroku-na przedmioc: e: pacjent koncentzuje wzrok na ostrzu ołówka, 
szklanej kulce, kry.

Ryć.

2.
Hipnotyczna fiksacja wzroku sztate, odblasku światła na pierścionku lub młotku 
słuŜącym do badania neurologicznego, środku kręcącego się wentylatora, plamce na
ścianie, małym błyszczącym punkcie lub specjalnym hipnoskopie-moŜe nim być na 
przykład papier z narysowanymi kołami koncentrycznymi, w których wspólnym środku
umieszczony jest kryształ odbijający światło znajdujące się za.

157.

pacjentem.

Przedmiot, na którym pacjent ma skoncentrować wzrok, powinien stać na stoliku 
(jeŜeli pacjent siedzi) , moŜe wisieć lub moŜe być umieszczony na ścianie 

Strona 66

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

(jeŜeli pacjent leŜy) : moŜe go równieŜ t: zymaćw ręce hipnotyzer.
Pacjent moŜe takŜe trzymać przed miot w ręku: naleŜy wówczas pozwolić, aby mu 
ręka opadła swobodnie, gdy tylko pacjent zamknie oczy.
Metoda Levy-Suhla, opracowana przez Stokvisapolega na fiksacji wzroku na 
dwubarwnym geometrycznym rysunku, co powoduje powstanie powidoków Metoda ta 
stosowana jest dla wzmoŜenia działania sugestii.
b) Eiksacja wzroku na twarzy hipnotyzera: naj częściej na nasadzie nosa albo na 
źrenicy oka.
Od hipnotyzera wymaga się w takim wypadku, aby ró-wnieŜwpatrywał się w określony
punkt w twarzy pacjenta, najlepiej w jego oczy, Ŝeby potrafił wytrzymać 
spojrzenie dłuŜej niŜ pacjent i starał się nie mrugać.
Metoda fiksacji wzroku na przedmiotach ma tę zaletę, Ŝe hipnotyzer nie męczy 
wzroku, a przy tym hipnoza moŜe być przeprowadzana przez dłuŜszy czas, aŜ do 
zupełnego zmęczenia pacjenta.
Fiksacja oczy-oczy ma jednak znacznie silniejszy ładunek sugestii.
MoŜna równieŜ kazać pacjentowi wpatrywać się w palec hipnotyzera lub w dwa 
palce-wskazujący i środkowy, ustawione w kształcie litery V.
Hipnotyzer moŜe stopniowo zbliŜać palce do oczu pacjenta: jest to tzw.metoda, 
naciskających palców"opisana przez Horvaia (l 959) .
c) Bodźce słuchowe: stosuje się monotonne dźwięki na przykład szum wentylatora, 
przytłumione uderzenia metronomu, dźwięki nagrane na magnetofonie, szum deszczu,
przytłumione odgłosy jakiegokolwiek aparatu-dyktafonu lub generatora.
d) Pasy: była to metoda hipnotyzowania powszechnie stosowana w okresie 
przednaukowym.
Hipnotyl 58.

zer powoli przesuwa dłonie nad twarzą i piersią pacjenta (małe pasy) 

albo nad całym ciałem (duŜe pasy) z góry w dół i duŜym łukiem zawraca w kierunku
głowy.
Przy delikatnym dotykaniu ciała mogłyby w procesie hipnotyzowania działać 
równieŜ bodźce czuciowe: na ogół jednak hipnotyzer stara się unikać dotknięć, 
poniewaŜ istnie je prawdopodobieństwo wywołania doznań i wyobraŜeń o charakterze
erotycznym.
Przy przesuwaniu rąk nad ciałem powoduje się moŜliwość usypiającego działania 
ciepła emanującego z palców hipnotyzera.
W zasadzie jednak działanie tej metody oparte jest na ładunku sugestii 
połączonym z wyobraŜeniem o magicznej, magnetycznej sile hipnotyzera.
e) Sugestia werbalna: hipnotyzowanemu powtarza się wielokrotnie monotonnym, ale 
jednocześnie silnym i zdecydowanym głosem objawy, które powinny u niego 
wystąpić.
A więc mówi się o stopniowym zasypianiu, zwiększającej się relaksacji, uczuciu 
cięŜkości po wiek i całego ciała, senuności, zmęczeniu itp.
Pacjent ma zamknięte oczy i wsłuchuje się w słowa hipnotyzera.
Najczęściej stosuje się kombinację wzrokowej fiksacji z sugestią słowną 
(technika werbalna-fiksacyjna) .
Dla przykładu podajemy treść i formę sugestii słowne j: .
Proszę się wygodnie ułoŜyć, rozluźnić wszystkie mięśnie i patrzeć w skupieniu w 
jedno moje oko.
Proszę zachowywać się biernie i czekać na to, co się stanie.
Zacznie pan stopniowo odczuwać zmęczenie, senność, powieki będą coraz cięŜsze, 
będzie pan czuł coraz większe zmęczenie i senność.
Moja twarz bęCzie się rozmazywać i znikać, będzie mnie pan widział gdzieś w 
oddali, chwilami znów wyraźnie, ale coraz bardziej będzie wszystko znikać za 
mgłą.
Powieki będą coraz cięŜsze, będą piec i łzawić, będą coraz cięŜsze i cięŜsze, 
będą opadać, będą się chciały zamknąć.
Uczucie cięŜaru w całym ciele zwiększa się.
Ręce i nogi są cięŜkie, prawie bezwładne, będzie pan tak zmęczoo: , tak po 
cięŜkiej fizycznej pracy, jat, po wielsim wysiłku.

159.

Przyjemme pan odpocząwa.

Senność jest coraz większa i większa, powieki są cięŜkie, chcą się zamknąć, 
zamykają się.
Senność, zmęczenie, ocięŜałość.
.Chce się panu spać.
Jest pan bierny, spokojny, rozluŜnionr, senny.
Powieki stają się coraz baraziejcięŜkie.

Strona 67

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

PogrąŜa się pan w stanie przyjemnego spokoju senności, snu, przy tu pozos (ale 
pan stale ze mną w kontakcie, wpływ moich słów na pana i na pana układ nerwowy 
będzie stale wzrastać.
Powieki są cięŜkie, zamykają się, zamykają się.
Będę liczyć do W i przy tym odliczaniu wszystkie objawy niezwykle się spotęgują,
powieki się zamkną.
Jeden dwa-powieki są coraz cięŜsze, trzy, cztery-zamykają się, opadają w dół, 
pięć, sześć-zupełnie opadają, siedem, osiem są zamknięte, dziewięć, aziesięć-juŜ
pan śpi, głęboko śpi cen będzie coraz głębszy...
"Tempo podawania, sugestii przystosowaje się do objawów występujących u 
pacjenta.
JeŜeli objawy są słabe, powtarza się ich opisywanie w zmienionej formie nawet 
kilka razy.
KaŜde częściowe powodzenie zostaje podkreślone i nawiązuje się do niego dalsze 
sugestie.
Gdy tylko osiągnie się stan, w którym pacjent zamknie oczy, noŜna stosować 
następne sugestie.
Zwykle zaczyna się od sugestii automatycznego podnoszenia ręki, kontynuuje 
sugestię podciągania ręki do ramienia i, stosownie do tego, próbuje niemoŜność 
otworzenia oczu, zdolność przeciwstawiania się sugestiom (nakaz-, rękę w 
dół-niech pan próbuje Ją opuścić') itd.
Aktywny trening hipnotyczny Kretschmera (l 96 O) , który rozwinął obecnie Langen
(1961) polega na ćwiczeniu odpręŜenia mięśni i fiksacji, wzroku, przy czym rola 
czynmików sugestywnych jest tu ograniczona.
Pacjent wykonuje praktycznie dwa pierwsze ćwiczenia treningu autogennego 
Schultza (patrz metoda treningu autogennego str.-255) , tzn.uczucie cięŜaru i 
uczucie ciepła w całym ciele, następnie ćwiczy fiksację: wpatruje się na 
przykład w tarczę cicho cykającego zegarka, *zu*ani*z*zenid*ś*i oczu*o*a.

160.
boaŜca akustycznego i zwęŜenie pola świadomości, wysstepujące wskutek 

silnej koncentracji, wszystko to, samo przez się, wywołuje stan hipnotyczny, 
który pogłębia się przez stałe powtarzanie ćwiczeń, tak Ŝe hipnotyzer nie musi 
nawet sugerować wprowadzenia w stan hipnozy.

Okres treningu obejmujący codzienne ćwiczenia trwa około miesiąca.
b.
Metodą stopniowania saugestii w jenie.

Przy tej metodzie nie stosuje się sugestii snu, nie wprowadza się atmasfery 
odpręŜenia, wygody i monotonii.
Hipno-tyzer występuje w bardziej aktywnej i autorytatywniejroli.
Wpływ hipnotyzera wzmacnia zwykle obecność rozmaitych magicznych elementów w 
jego otocze**z*ch*w*u.
Do realizacji niektórych prostszych sposobów hipnotyzowania wykorzystuje sie 
podatność pacjenta na sugestię.
Z kolei pierwsze udane próby wykorzystuje się po to, aby ją wzmocnić i poddać 
pacjenta coraz silniejszemu oddziaływaniu hipnotyzera.
Hipnotyzowanie przebiega w tym wypadku w szybkim tempie, musi odbywać się bez 
wahań, niepewności: sugestie muszą kyć podawane szybko, jedna po drugiej, tonem 
nie dopuszczającym do niewykonania poleceń.
Sugestiami początkowymi mogą być próby powszechnie stosowane przy badaniu 
podatności na sugestię, na przykład chwianie się w pozycji stojącej, 
ideomotoryczny ruch ręki próba zaciśnięcia dłoni itp.
Przykład przebiegu hipnozy: hipnotyzer stoi przed stojąc: mpacjentem, patrzy mu 
w oczy i energicznie wypowiada sugestię: Czute pan popychanie do tyłu upada pan 
do tyłu".
Gdy tylxopojawi się zachwianie równowagi: .
A teraz przeciwnie, coś popycha pana do mnie, upada pan do przodu: , prawa ręka 
zaczr**asię unosić, przyciska się do ramienial Pozostałe tak przsciśnięta do 
ramienia.
Nie moŜe pan jej opuścić w dół!
Niech.

U-Psychoterapia...
161.

pan spróbuje, niech pan zrobi duŜy wysiłek.

Nie moŜe pan w ogóle przemówić.
Proszę spróbować powiedzieć swoje imię.
Widzi pan, nie udałe się.

Strona 68

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Teraz moŜe pan powiedzieć, ale tyłka pierwszą sylabę.
Tak, widzi pan, tylko pierwszą sylabę.
Powtarza ją pan ciągle w koło.
Musi Ją pan wciąŜ powtarzać, nie moŜe ąan przestać".
 (W dalszym ciągu moŜna zrezygnować z fiksacji wzroku pacjenta i pozwolić mu 
patrzeć, gdzie chce) .
Teraz moŜe juŜ pan mówić normal@e.
Jak się pan czute?
Niech pan usiądzie.
Nie moŜe pan wsłaćl Teraz krzesło pana parzy, czuje pan całe krzesło test 
gorące, parzy, moŜe pan wstać.
Niech pan usiądzie na innym krześle.
Jest paru zimno.
Zimno ustępuje, pańska ręka jest zupełnie bez czucia, nic nie czuje.
Proszę się przekonać.
Czuje pan coś?
Koło pańskiej głowy latają muchy, pełno much...
Niech pan spojrzy, wiewiórka, chce się z panem bawić".
Przejście od poleceń na jawie do hipnozy moŜe być albo niezaawaŜalne dla 
pacjenta, albo w pewnej fazie podkreślamy, Ŝe występuje specyficzny, róŜniący 
się od normalnego stan hipnotyczny.
Przechodzi pan teraz w stan hipnotyczny, w którym będzie pan całkowicie pod moim
wpbwem, dopóki pana z tego znowu nie wyprowadzę.
Kiedy policzę do trzech, będzie pan w stanie głębokiej hipnozy, całkowicie pod 
moim wpływem, wszystkie polecenia natychmiast pan wykona, przy tym nie będzie 
pan senny, lecz całkowicie aktrwnr.
Stan hipnotyczny jest oddzielony od normalnej świadomości na Jawie: po obadzeniu
nie będzie pan nic pamiętał".
W ten sposób moŜna wprowadzać w stan hipnozy, z pominięciem stadiów bierności i 
se aności, osoby szczególnie podatne na sugestię i łatwo zapadające w głęboką 
hipnozę.
Hipnozę moŜna kontynuować bądź pozwalając pacjentowi na otworzenie oczu, bzdŜ w 
którejkolwiek fazie polecając mu, Ŝeby się połoŜył i, spał".
Zgodnie z zaplanowaną terapią, po wprowadzeniu pacjenta w stan głębokiego snu 
hipnotycznego, naleŜy przejść do stosowania energicznych sugestii 
terapeutycznych, a następnie hipnozę zakończyć.

162.
Opisana technika jest wygodna do stosowania szczególnie wtedy, gdy 

jesteśmy pewni, Ŝe pacjent wykazuje duŜą podatność na hipnozę lub gdy musimy 
szybko wprowadsić kogoś w stan hipnozy i sbierdzamy, Ŝe jest te osoba bardzo 
podatna.
Sytuacje takie zdarzają się na przykład przy demonstracjach hipnozy.
JeŜeli wybrana osoba nie jest dostatecznie podatna na hipnozę, trzeba z 
konieczności przejść do teeboJki usy (18018.
e.
Dalsze problemy metodologiczne.
Polany wyŜej scbematycznypodział technik hipnotycznych ma na celu ąprzede 
wszystkim wikazanie róŜnie i podobieństw między hipnozą a mem.
Pierwszy opis przebiegu hipnozy był jednocześnie przykładem techniki 
nieautorytatywnej, drugi-przykładem techniki autorytatywnej, dyrektywnej.
Opierając się na analogiach między hipnozą a stosunkiem dziecko-rodzice w 
okresie wczesnego dzieciństwa, autorzy o orientacji psychoanalitycznej mówią teŜ
niekiedy o, macierzyńskiej"technice hipnozy, kiedy hipnotyzer wchodzi w rolę 
matki piastującej i usypiającej swoje dziecko, oraz o technice, ojcowskiej", 
kiedy hipnotyzer zostaje przez pacjenta utoŜsamiony z wszechmocnym i 
rozkazującym ojcem.
Podczas gdy techniki autorytatywne wywołują raczej opór: osoba hipnoyzowana 
broni się i ewentualnie ulega dopiero po energicznych sugestiach, to przy 
technice nieautorytatywnejpowstaje u pacjenta potrzeba biernego poddania się 
woli hipnotyzera.
Niekiedy przy stoowaniu technik nieautorytatywaychpodkreśla się potrzebę, 
współpracy: terapeuta występuje nie tylko w roli matki usypiającej swoje 
dziecko, lecz takŜe w roli nauczyciela, który ma osobę hipaoęzowaną, nauczyć", 
jak ulegać hipnozie.
W razie niepowodzenia takiej próby, odpowiedzialność ponosi.

163.

Strona 69

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

tylko, uczeń"z powodu niedostatecznego koncentrowania się lub 

nieprawidłowej współpracy.
RozróŜniany teŜ hipnozę bezpośrednią i hipnozę pośrednią.
Hipnoza bezpośrednia polega'na poinformowaniu pacjenta o Ęm, co się będzie 
działo w czasie wprowadzania go w stan hipnotyczny.
Pacjenta urósł się o wyraŜenie zgody na przeprowadzenie hipnozy bądź teŜ, znając
jego stosunek do hipnozy, wyjaśnia mu się, na czym polega proces hipnotyzowania 
i czego się od niego oczekuje.
Dzięki temu u pacjenta wytwarza się określone nastawienie, zgodnie z 
wyjaśnieniami hipnotyzera.
JeŜeli pacjent obawia się, Ŝe straci zdolność samokontroli, przy hipnozie noŜe 
być obecna osoba trzecia.
Niekiedy dobre wyniki daje umoŜliwienie pacjentowi, aby obserwował przebieg 
hipnozy u innego pacjenta.
Stosując hipnozę pośrednią, moŜemy posłuŜyć się próbami sprawdzającymi 
podatność, podczas których przy pojawieniu się reakcji pozytywnych naleŜy 
przejść do stopniowania trudności sugestii i do intensywnego wprowadzania w stan
hipnozy.
Inna moŜliwością jest zastosowanie ćwiczenia relaksacji-koncentracji.
Wówczas sytuację przedstawia się pacjentowi jako instruowanie, konieczne do 
ćwiczeń relaksacyjnyeh.
Pacjent wprowadzany w stan relaksu jest początkowo rzeczyBwiście tylko 
instruowany o tym, co ma sobie wyobraŜać: terapeuta stopnńowo jednak przejmuje 
inicjatywę, instrukcje dotyczące wyobraŜeń zaczyna łączyć z heterosugestią, 
jeŜeli zaś pacjent reaguje na nią, moŜe stosować trudniejsze sugestie.
Tego rodzaju postępowanie umoŜliwia sprawdzenie w niezauwaŜalny dla pacjenta 
sposób jego podatności na hipnozę i podjęcie decyzji o szybkim wprowadzeniu go w
stan hipnozy bądź o przeprowadzeniu z nim dłuŜszego, ale niezaleŜnego od jego 
podatności na sugestie tramngu autogennego.

Wliteraturze opisana wiele róŜnorodnych technik hipnozy, uŜywamch do 

róŜnych celów.
Dla Informacji przeds: awimy jeszez-e niektóre z nich.
1.
Tehnika Erieksona z podnoszeniem ręki.
Technika ta Jest wygadna głównie dlatego, Ŝe łączy zamykanie oczu i początek 
stanu hipnotycznego z idenotorycznynn ru.

Ryt.

3.
Sugestia podncszezia ręki ehem podnoszenua ręki, którego tempo staje się 
obiektywnie zauwaŜalnym wskaźnikiem zapadania w stan hipnozy.
Pacjent siada wygodnie w fotelu, kładzie ręce na kolanach, a hipnotyzer poleca 
mu, Ŝeby śledził swoją prawą rękę i uświadomił sobie wszystkie odczucia i 
wszystkie ruchy, takie zacznie wykonywać.
Najpierw zwraca się pacjentowi uwagę na odczucia, które są wynikiem relaksacji: 
jeŜeli wykona bezwiednie ruch ta.

165.

kimś palcem, zwraca się na ten fakt uwagę, po czym przechodź (się 

natychmiast do podawania sugastii.
Najpierw poleca się rozstawić lekko palce, a polem po 4 oieść Jeden palec i 
stopniowo całą rękę.
Po wykonaniu brzez pacjenta polecenia hipnotyzer**.
Widzi pan teraz, tak ręka unosi się i Jednocześnie odczuwa pan senność i duŜe 
zmęczenie.
W miarę unoszenia ręki w górę bodzie pan coraz b@dziej zmęczony i senny, pana 
powieki będą się chciały zamkaąć.
Ręka b*ie się zginać w łokciu i zbliŜać do twarzy, aŜ lei dotknie, a pan będzie 
przy tym coraz bardziej senny i, kiedx ręka dotkde twArzr, będzie pan JuŜ 
pogrąŜony w głębokim śnie".
2.
Technika dezorśanizuiąoa zachowanie hipnotrzowanego.
Eriekson (1964) zaleca stosowanie tej techniki wobec osób mało podatnych na 
hipowę.
Polega ooa na polawaniu pacjentowi w szybkiej kolejności sprzecznych sugestii, 
których osoba hipnotyzowana nie zdąŜy wykonać, na przykład: .
Pańska prawa ręka podnosi się, nie moŜe jej pan po-dnieje, opada w prawo, lewa 
ręka*i się w górę, prawa ręka opada, obie ręce zbliŜają się do siebie".

Strona 70

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Zanim pacjent zdąŜy coś zrobić, czy zrozumie, co powinien, a czego nie powinien 
zrobić, słyszy kolejny rozkaz.
Chodzi w zasadzie o grę słów, która ma wywołać u pacjenta poczucie wzrastającego
chaosu i dezorganizacji, wskutek czego zaakceptuje i wykona jakąś bardziej 
zrozumiałą sugestię i w ten sposób ulegnie wpływowi hipnotyzera.
3.
Technika polegająca na fascynacji.
Spoobu tego aŜrwali głównie hipnotyzerzy sceniczni, mając na celu szybkie 
wprowadzenie w sie hipnozy za pomocą nagle pojawiającego się bodźca, np.światła,
uderzenia w gong, okrzyku, śpij!'itp.
Wprowadzanie w stan hipnozy jest tym łatwiejsze im bardziej tajemniczy Jst Jej 
przebieg i im bardziej pacjent wierzy w magiczną siłę hi 5 ootrzera.
Szczególnie silnie oddziału jącrm czraaildem moŜe b**tAłsŜe**, Ŝe oe-oba 
hipaoGzowanaoberwowała ul (zelaio hipwłrzowanie innej osobo.
Osoby bardzo podatne, zwąscza wtedy, gdy są uprzedzone o tym, Ŝe w określonych 
okolicznościach zapada sJę w stan hipnozy, moŜna wprowadzić szrbko w stan 
głębokiej hipnozy.
Osoba zahipnotyzowana najpierw sile Jak, skamieniała", a potem bądź spełnia bez 
naJmdeJs 3 eh oporów najabsurdalniejsze rozkazy, bądź śpiąc pada Jak kłoda na 
ziemię.
Tego typu szarlatańskie występy publiczne nie licują, oczywiście, z rolą 
psychotera.

166.
peub, a ponadto groŜą bardzo powaŜnym niebezpieczeństwem szybkiego 

zneurotyzowanla osoby poddawanej w ten sposób hipnozie.
UwaŜa się, Ŝe dla dzieci odpowiedniejsze i skuteczniejsze są techniki oparte na 
fantazji, wyobraźni i na zabawie w, na niby", niŜ zwykłe techniki z sugerowaniem
ruchów ideomotorycznych i zamykaniem oczu.
Hipnotyzer sugestywnie opisuje udział dziecka w sytuacji, która jest zgodna ze 
światem jego fantazji i pragnień (lot w rakiecie w kosmos, zejście w batyskafie 
do głębin morskich, wizyta w zamku śpiącej królewny itp) .
Sytuacja, na niby", którą dziecko wyobraŜa sobie, jakby była rzeczywistością, 
stopniowo pod kierunkiem hipnotyzera staje się Ŝywym hipnotycznym przeŜyciem 
halucynacyjnym, w które moŜna wpleść potrzebne sugestie terapeutyczne.
Techniki hipnozy mogą mieć charakter standardowy albo zindywidualizowany (w 
zaleŜności od osobowości i zachowania się pacjenta) .
Przy technikach stmderdotgchhipnotyzer stara się najpierw bezpośrednią 
sytuację-łącznie z zamiarami pacjenta-przekonstruować Y psychologicznie tak, jak
tego wymaga jego własny rytuał hipnotyzerski.
Stara się przerwać spontaniczne zachowanie pacjenta i skłonić go do innego 
zachowania, prosi na przykład, Ŝeby siedział i nie ruszał się, Ŝeby 
skoncentrował uwagę na Jednym p@kcie itp.
Standardowe techniki mają zasadnicze znaczę.

Y To przekonstruowanie sytuacji moŜna tuŜ uwaŜać za część techniki 

hipnotyzerskiej.
Hipnotyzer, prosząc pacjenta, Ŝeb 9 ułóŜ: ł, ręce i nogi w ten spsób"a, apo 
(rŜenie skierował tam", juŜ tym samym osiąga jakąś wstępną współpracę, która 
umoŜliwia przejście do instrukcji, którym pacjent się podporządkuje, do 
sugestii, na podstawie których, rzeczy zaczynają się dziać same"bez świadomego 
udziału pacjeda.

167.

nie w badaniu testem podatności na hipnozę.
W metą.

dach eksperymentalnych często uŜywa się technik tststandardowych, Ŝe 
minimalizują nawet wpływ osobo waści hipnotyzera.
Hipnotyzer na przykład czyta for runi, : ę hipnoĘczną albo odtwarza ją z taśmy 
magneto torowej.
Przy techtikuch ziadytuiduclizouanąch stosowanych na przykład przez Ericksona 
(19671, przy hipnotyzowaniu wykezysluje się cechy charakteryzujące zachowania 
danego ąacjenia.
JeŜeli na jarzykład pacjent chodzi nlcapekojnie po pokeJu, hląnolyzet'filc K 8 
śe niu Ŝal'zyin 3 ć się, lecz akceptuje jego chodzenie, a nawel prosi, Ŝcb'go 
tue ąrzerywać.
Jednoczę śn, e hipnotyzer najpierw za północą lIsCckCJi, a potem suiser 
ypgujujggy: yhkgsłuchać ty'eh i dalszBch sSgeSUl I zapadnie w hipnazę.
fajnemu pacJe*i*wi ldp**olzer pozwala na swobodne koja rŜenie, z począGu 

Strona 71

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

aKcejluJe je, a naslępLie stopniowo naci.

fixuje skojarzenia pacleala, aŜ swyanu sugestiarni nada tego.
168.
*Ŝe*ion*z gu**e*u**e*u*, *ac*.
która twierdziła, Ŝe w gabinecie u dentysty zawsze, szły jg zg strpcht: 

, H 1 p**o (yzet nZjplząy kąztł zeszlyy'Mleć j 3 kba**ziej potrafi, a hastępuie 
sarn takie zesztywnienie sugercycgjzrgjeYt'ał cąz vyWółyXał dalsze ńńjdwy rnc 
(O!'yćztłe i seGsorycznc.
Przy'leJ inelodzie zatem spontanticznc zachowanie się pąejenta jest przez 
hipnolyzcra ąYzyjmowane, hipntoĘzc: ąkęeptuje je, podtrzzmuJe przy uŜyciu 
sagestii, Ŝeby nnuc Je następnie modyfińować i w ten spoićb uzyskać wotyw aa 
pacjenta.
Sposób ten'dale doić duŜą swoboda dla improwizacji hipactyzera, linprowizacia 
taka musi-jedeak opierać się na suń: elnyrn wyczuciu prag: : leń i uczuć 
pacjenta, Opiśu tego pode****a dokonał K.
Balear (l 973) .
Wielokrotne wprowadzanie w stan hipnozy.
Przy kolejnych, wielokrotnie powtarzanych sea*nsach bipnotyeznycńreakcje 
ąacjenta występują na ogół szybciej.
niekiedy takŜe moŜliwe jest wprowadzenie w stan hipnozy głębszej niŜ w czasie 
pierwszej próbs.
W celu po.
f gIII k'**.

głębienia hipnozy stosuje się równieŜ'sugestię posthipnotyczną: w czasie

trwania pierwszego seansu zapewnia się pacjenta, Ŝe w następnej próbie hipnoza 
będzie głębsza, a sen hipnotyczny wystąpi szybciej.
Na takiej właśnie technice opiera się metoda hipnozy frakcjonowanej Vogta, przy 
której hipnotyzer w czasie jednego seansu wielokrotnie hipnotyzuje i wyprowadza 
pacjenta ze stanu hipnozy.
Po kaŜdorazowym wyprowadzeniu z tego stanu (dehipnotyzacji) pacjeola pyta się o 
doznawane wraŜenia i ponownie hipnoyzuje.
ZaleŜność między wielokrotnym powtarzaniem hipnozy a stopniem jej głębokości nie
jest jednak całkowicejednoznaczna.
ChociaŜ za pomocą treningu moŜna niekiedy zwiększyć głębokość hipnozy i zasięg 
jej działania, na ogół jednak zmiany te nic byBwają szczególnie wyraźne.
Zwykle juŜ w czasie pierwszego lub drugiego seansu moŜna określić, jak duŜa jest
podatność ąacjentana działanie hipnozy.
Podatność ta ujzwnia się wyraźniej podczas drugiego seansu, zwłaszcza wtetĘz, 
gdy w czasie pierwszego elementem zakłócającym był lek pacjenta przed utratą 
pełnej samokonitroli.
Niekiedy jednak powtarzanie seansów hipnozy powoduje obniŜenie efektywności 
sugestii.
Pacjentowi będącemu w stanie głębokiej hipnozy moŜna zasugerować, Ŝe podczas 
nasteąnego seansu osiągnie ten stan natychmiast po podaniu sygnału.
Na kolejnym seansie moŜna wówczas zaniechać stosowaniiacałej procedury 
hipnotycznej, a pacjent zapada y sen hipnotyczny na znak zasugerowany podczas 
poprzedniego seansu-wypowiedziane hasło, trzykrotne stuknięcie, dotknięcie jego 
czoła czy ręki itp.
W prańiycedobrze jest uwarankować początek hipnozy za ącmocąliczenia od I do 10,
a dehipnotyzację za pomocą liczenia w kierumku odwrotnym-od 10 do 0.
Wy.

fRQ.

brane bodźce mogą nabrać znaczenia sygnału hipnotycznego równieŜ bez 

uprzedniej sugestii posthipnotycznej, pod warunkiem, Ŝe wielokrotnie 
towarzyszyły procedurze hipnotycznej.
Tak więc pacjent wielokrotnie hipnotyzowany za pomocą fiksacji wzroku na 
krysztale zapada w sen hipnotyczny na sam widok kryształu, bez towarzyszących 
temu zwykle sugestii słownych.
Terapeuta musi brać pod uwagę moŜliwość zaistnienia takiej sytuacji, gdy podobny
przedmiot lub podobne hasło noŜe przypadkiem wywołać hipnozę nie kontrolowaną, 
poza eytuacją terapeutyczną czy ekspe-rymentalną.
Pacjent mógłby wówczas znaleźć się w trudnym czy nawet niebezpiecznym połoŜenia.
MoŜliwość zaistnienia takich niepoŜądanych powiązań likwidujemy równieŜ za 
pomocą sugestii posthipnotycznej, sugerując pacjentowi, Ŝe bedie wewa@6 w stan 
hipnozy na widok określonego przedmiotu jeb@k w naszej obecności czy na nasz 
irozkaz.

Strona 72

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Staramy się jednocześnie o to, by taką sugestią nie utrudniać lub nie 
uniemoŜliwiać-zahipnotyzowania pacjenta przez innego hipnotyzera.
Nie sugerujemy więc pacjentowi, Ŝe, nie moŜe pana zahipnotyzować nikt inny, 
tylko ja", lecz dodajemy: ..., albo inny specjalista, psycholog lab lekarz".
Metodę wprowadzania w stan hipnozy na określony sygnał, bez udziału hipnotyzera,
za pomocą metod odruchowo-warunkowych opracował Klumbies (194.
W metodzie Klumbiesa-, ablacyjnej hipnozy"-stosuje się bądź taśmę magnetofonową 
z nagranym tekstem, bądź specjalnie w tym celu wybrany przedmiot (najczęściej 
tabliczkę ze skomplikowaną barwną figurą geometryczną) , pod wpływem których 
pacjent wprowadzany był w stan hipnotyczny na pierwszych seansach.
Wywoływanie tego rodzaju hipnozy moŜe być wygodne szczególnie w przypadkach 
takich dolegliwości, jak na przykład nerwobóle.
W razie potrzeby pa.

170.
cjent moŜe sam wprowadzić się w stan hipnozy i za pomocą niej usuwać 

dolegliwości.
Przerwanie snu hipnotycznego przy uŜyciu płyty gramofonowej lub taśmy 
magnetofonowej jest łatwe: taśma lub płyta zawierają pełny zestaw rozkazów-od 
sugestii hipnotycznych, poprzez sugestie terapeutyczne aŜ do momentu 
wyprowadzenia z hipnozy.
W wypadku uŜywania innych sygnałów konieczne jest wyćwiczenie pacjenta, by 
budził się ze snu hipnotycznego pod wpływem określonego sygnału lub najlepiej po
upływie określonego czasu.
Stopień głębokości hipnozy a podatność na hipnozę.
Im większa jest głębokość hipnozy tym większą liczbę zja*skhipnotycznych moŜna 
wywołać podczas jej trwania.
Stopień głębokości hipnozy moŜna oceniać w dwojaki sposób.
Pierwszy sposób polega na porównywaniu stanu pacjenta z pewnymi z góry 
ustalonymi i scharakteryzowanymi stopniami głębokości hipnozy.
Drugi-na uŜywaniu skal zawierających spis śugestiiuszeregowanych według 
trudności wykonania, które w hipnozie naleŜy wypróbować.
Głębokość hipnozy określamy wówczas według osiągniętego wyniku liczbowego.
Osiągnięty wynik oznacza jednocześnie stopień podatności danej osoby na 
działanie hipnozy.
a.
Stopiei głąbokości hiprozg.
Podstawowy scbematycznypodział hipnozy na lekką, średnią i głęboką podaliśmy juŜ
w związku z definicją pojęcia hipnozy.
Dugruntowniej opracowanych, klasycznych i często uŜywanych podziałów stopni 
głębokości hipnozy naleŜy trzystopniowa klasyfikacja Forela, stosowana głównie w
literaturze niemieckiej i rosyjskiej.
I stopień-somnolencja.
Cechuje go uczucie senności, zamykanie powiek, uczucie ocięŜałości i zmęczenia, 
zwolnienie tempa procesów psychicznych.
Pacjent.

171.

odczuwa stan przyjemnego odpręŜenia mięśni, zachowuje jednak zdolność 

jasnego uświadamiania sobie tego, co się daieje w czasie seansu: zachowuje takŜe
swobode ruchów, moŜe nawet bronić się przed sugestiami hipnotyzera, ewentualnie 
otworzyć oczy i samodzielnie przerwać stan hipnotyczny.
2 stopień-itipotaksja.
Charakteryzuje się dalszym wzrostem uczucia senności, niemoŜqością otwarcia 
oczu, utratą swobody ruchów.
Pacjent częściowo lub nawet całkorwicie poddaje sie sugestiom hipnotyzera.
Wyjątek stanowi, sugestia dotycząca amnezji, bowiem w tym stopniu hipnozy 
amnezja moŜe być jedyNl?
CZĘSCIOWB.
3 stopień-sonnanibuliznn.
Chaurakteryzuje się wysoką podatnością na sugestię, łatwością wyw oływaniaw 
szystkich zjawisk blpaolycznych, oddzieleniem przeŜyć hipnotycznych od sfery 
przeŜyć świadomych, tj.aClliezjd.
ŚTlDeZld id DlOść ZOSldĆ WyellDllDOWdCB pO 3 zezdziałanie sugestią intrah: 
pnotyczną.
**ar-ze pozycje lileratu': nia@ieslse 3 podają, Ŝe do trzecegestap, na hiuuozy 
nnoŜja dó (owdzie 25838 paza pierwszy stoąień aJe w: chodzi IZ%, a całkowicie 
niepodatnych na działanie hipnozy test 5%osób (Trommer) .

Strona 73

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Wyniki naszych eXsperymentów są zbliŜone do danych statystycznychtpaehodzącycń z
innych Ŝrćaeł europejskich, według ktćryeh samnambuliznnosiąga około 15%osób 
hipnotyzowanych hipotaksie o!koło 5 O%, somnolencJę-3 O%, liczba niepodatnych na
hip-nóŜ-wynosi 5% (cyt, według Horvaia (l 959 g.
Niedogoancścią omówionej wyŜej klasyfikacji jest to, Ŝe w rzeczywistości objawęy
nie muszą zawsze tworzyć typowego obrazu określonego stadium.
Pierwsze dwa stopnie klasyfikacji Parcia dotyczą jedynie hipnozy we śnie, nie 
odnoszą się natomiast wcale do hipnozy na jawie.

b.
Panier głębokości htipnozg zd pomaca skal.

Mierzenie głębokości hipnozy polega na tym, Ŝe hipnotyzowanemwpodaje się 
sugestie według sąisu o wzrastaj (cym stopniu trudności.
W wypadku, gdy osoba hipnotyzowana reaguje zadowalająco, sugestie podaje, się aŜ
do momentu, w którym nastąpi niewykonanie sugerowanej czynuności.
Głębokość hipnozy puniktuje się wówczas podając numer ostatniej sugestii, którą 
pacjent wykonał.
W skali Davis-Husband (według Weitzenhoffera (1957) kolećaść!punktacja są 
nastęąuiące: z Relaksacja 3 DrŜenie powiek 4 Zamknięcie oczu 5 Pełna relaksacja 
ciała 6 NiemoŜność otwarcia oczu 7 NiemoŜność poruszeniia ręlgI O Katalepsja Jl 
Anestezja i 3 Jiunezja częśclOW@I 5 Amnezja posthipnotycznta 17 Zmiany w sferze 
osobowości i 8 Proste sugesie posthipnotyczne 20 Halucynacje klnestetycane, 
całkowita amaezia 31 MoŜność otwarcia oczu kez przerwania hipnozy 33 Sugestie 
posthipnotyczne o cechach dziwacznych S 5 Całkowity somnambulizm Ŝi Pozstywne 
posthipnotyczne halucynacje wzrokowe 27 Pozrtwne posthipnoćrczne halucynac je 
słuchowe 23 Systematyczne amnezję pasthipnotrcznezł Negatywne halucynacje 
słuchowe 30 Negatywne halucynacje wzrokowe.
Trudności klasyfikacyjne wynikają stąd, Ŝe w praktyce badane zjawiska nie zawsze
muszą występować w określonej kolejności.
Na przykład w skali Davis-Husbanda moŜność otwarcia oczu bez przerwania hipnozy 
jest umieszazona dopiero po osiągnięciu pełnej amnezji (punkt 20 i Zł) .
Inni autorzy (na przykład.

173.

Schneck, 1956) dowodzą, Ŝe kolejność obu tych zjawisk jest odwrotna.

W ostatnim dziesięcioleciu rozwinął się i znacznie rozpowszechnił inny typ skal,
przeznaczonych przede wszystkim do badania stopnia podatności na hipnozy.
Skale te są wystandaryzowane.
Wynik badania jest sumą punktów za pozycje skali zrealizowane przez pacjenta.
Do najczęściej uŜywanych naleŜą: Skala Stanfordzka (A, B i O) , profilowe skale 
stanfordzkie (I i 11) oraz haryardzka adaptacja skali A do badań grupowych.
O eksperymentach, w których stosowano skalę haryardzką, pisaliśmy JuŜ poprzednio
(Kratochvil, Schauerowa, l 968) .
W tym miejscu podajemy więc tylko dla informacji pozycje ze Starfordzkiej Skali 
O, nadającej się równieŜ do rutynowego badania stopnia głębokości hipnozy 
(Weitzenhoffer, Hilgard, 19621.

1.

Opadanie ręki: zesugeroweno, Ŝe ręka podnietom do bezycjihoryzontalnej-opadnie.
z.
Oddalanie się rąk: sugestia, Ŝe ręce wyciągnięte do przodu, które dłońmi prawie 
się strkaią, będą się od siebie oddalały.
a.
Halucynacja komara: sugestia, Ŝe koło głowy lata komar.
4.
Halucynacje smakowe: sugeruje się srnalc słodki i gorzki.
3.
Sztywność ręki: sueevie się, Ŝe ręka Jst na 5 ięta, wyciągnięta w przód, Ŝe nie 
moŜna jej zgiąć.
6.
Sen: sugeruje się pacjentowi, Ŝe będzie miał sen, i po dwóch minutach pyta się 
go o treśk snu.
7.
Regresja wieku: sugeruje się, Ŝe osoba hipnotyzowana chodzi do V, a potem do U 
klsr: boleca się tej napisać imię i aktualną datę, 8.
Anosmia: sugeruje się, Ŝe osoba hipnotyzowana nic nie czuje, a następnie*je się 
jej do wąchania**rozlwór amon i aku.
9.
Unieruchomienie ręki: sugeruje się, Ŝe ręka Jest cięŜka i Ŝe nie moŜna Jej 54 J 

Strona 74

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

4 ćR.
Halucynacja głosu: ooba hipnotyzowana ma odpowiadać halucynacyjnemu głosowi na 
anamnestyczne pytania.

174.
Il.

Negatywna-halucynacja wzrokowa: na stole leŜą trzy róŜnokolorowe pudełka, 
sugeruje się, Ŝe znajdują się fika dwa, a następnie pyta oeobę hipnotyzowaną.
Jakiego są cne koloru.
12.
Amnezja postldpnotyczaa.
Skale typu stardorazkiego mają właściwości-testów psychometrycznych, są 
dostatecznie rzetelne, obejmują sposób postępowania hipnotyzacyjnego, który 
moŜna, podołfie jak sugestie testowe, odczytywać dosłownie.
Dzięki temu przeprowadzenie testu jest stosunkowo mało zaleŜne od osoby i 
doświadczenia hipnotyzera.
Badanie za pomocą testu trwa około I godziny.
Wykorzystano go zwłaszcza przy badaniach związku między podztnością na hipnozę i
innymi właściwościami osoby hipnotyzowanej (Hilgard, l 965) .
Do celów klinicznych szczególnie przydatna jest skala Orne a i O'Connela (l 967)
.
Diagnozę głębokości hipnozy ustala się według skali składającej się z 5 
kategorii.
3.
Brak reakcji J Reakcja Ideomotoryczna 3.
NiemoŜność przeciwstawienia się sugesii 4, Halucynac) e 5.
Amnezja i sugestia pcsthipnołyczaaW ołrębie kaŜdej z polanych kategorii 
przeprowadza się jeszcesubtelniejsze zróŜnicowanie za pomocą znaków "+"i Oceoa 
wróŜąca Jeden punkt znaczy, Ŝe 5 ecJedt jest niepodatny na próby hinotrowanla, 
chociaŜ odpowiednio współpracuje z hipnotyzerem.
I 4-oznacza bardzo słabą reakcję na sugeshęmotoryczną.
Ocena z punkty oznacza, Ŝe hipnotyzowany Jest zdolny do reagowania na takie 
sugestie, jak podroŜenie ręki zamknięcie oczu i relaksacja, ale moŜe z 
powodzeniem przeciwstawiać się wleceniom.
JeŜeli będzie do tego sprowokowany.
Ocenę 24-stawia się wtelr, gdy pacjent przy wykonywaniu zasugerowanych ruchów, 
np.podnoszeniu ręki, ma uczucie, Ŝe je*k*uje automatycznie: punkty 2-daje się 
wówczas, gdy przy wrkon*aniu takiego ruchu pacjent ma uczucie, Ŝe robi to 
świadomie.

175.

a punkty oznaczają, Ŝe pacjent nie tylko reaguje na sugestie motoryczne,

ale nie moŜe się im ruwnieŜ przeciwsXwić: na przykład nie moŜe po odpowiełniej 
sugestii zgiąć ręki, otworzyć oczu itp.
JeŜeli usiłuje bezskutecznie trzeciws!-awić się sugestii, otrzymuje ocenę 3 b.
JeŜeli nztoniaat ma tylko wraŜenie Ŝe mógłby próbowzć przeciwstawić się, ale 
tego nie robi otrzymu 4 punkty oznaczają, Ŝe carucz wszystkich reakcji 
ocenisnychz i 1 punktami, hipaorzowany moŜe równieŜ przeŜywać zasugerowane mu 
haluc: aace, amnezję oraz pozytyane halucynacje*zrćkowe i słuchoWe, 4%i 4-daje 
się w zaleŜności od tece w jakim stopniu halucnacie sa Ŝywe i wydają się 
subiektywnie realne.
5 punktów otrznuie pacjent, u którego występuje amntezJaąosthipnotyczna, 
regresja do wieku wcześniejszego, i który wykopu je sugestie puathipnotyczne.
Punkty 5-przyznaje się wtedy gdy nieklóre bardziej skamplikorwanereakcje 
zzsugerow: ne bacjentowi wykonuje er niezupełnie prawidłowo, 5+otrzymuje pacjent
wykanujący bezbłędnie wszystkie najdziwaczniejsze sugestie hipnotyczne i 
pcsthipnotyczne, łącznie z pozytywnymi i negatywn: mi halucynacjami 
posthlpnotycznymi.
Ocenię eF osiąga jedynie I----ZĘ osób.
Podatność na hipnozę jest cechą względnie trwałą.
Koreluje wysoko z podatnością na sugestię na jawie, z wynikami w testach 
motorycznych badających podatność na sugestię-chwianie się w pozycji stojącej, 
sugerowane podnioszenie lub opuszczanie ręki (pss 0, 55) -oraz z testami 
zawierającymi rozkazy stawiania oporu wobec hipnozy (p-IGO) .
Korelacja z innymi cechami indywidualnymi jest przewaŜnie nieistotna lub sporna 
(por.
Holeśo*zsky, Svoboda.
1974: Kratochvil, l 972) .

Strona 75

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

O ile hipnozę uwaŜamy za stan*zmoŜonej podatności na sugestię, o tyle podatność 
na hipnozę oznacza dyspozycję do wzmoŜenia podatności na sugestię poprzez 
działanie określonej procedury hipnotycznej.
U niektórych osób podstawowa podatność na sugestię moŜe być bardzo niska i 
dopiero przez zastosowanie odpowiedniej techniki moŜna wąrowadzić.

176.
je w stan głębokiej hipnozy, czyli w przejściowy stan wysokiej 

podatności na sugestię.
U innych osób przeciwnie-podstawowa podatność na sugestię moŜe być wysoka, ale 
uŜycie technik hipnotycznych nie powoduje juŜ jej wzmocnienia i osoby takie nie 
mogą być wprowadzone w stan hipnozy.
Wyjaśnia to moŜliwość niepowodzenia we wszystkich tych przypadkach, gdy 
klinicysta kieruje pacjenta na hipnozę będąc przekonany, Ŝe nadaje się on do 
hipnoterapii ze względu na swoją znaczną podatność na sugestię (np.na sugestię 
społeczną, łatwość ulegania opinii innych ludzi) , pacjent natomiast, wbrew 
wielokrotnym próbom, pozostaje niewraŜliwy na zabiegi hipnotyczne.
Związek między podatnością na sugestię a podatnością na hipnozę jest pohadto 
skomplikowany przez dwa fakĘ.
Podatność na sugestię nie jest ewidentnie prostą, , ogólną'właściwością, lecz 
raczej zespołem róŜnych, rodzajów podatności".
Hipnoza natomiast, zwłaszcza głęboka, nie oznacza jedynie wzmoŜonej podatności 
na sugestię, dającej się zmierzyć skalami psychometrycznymi"lecz po lega teŜ na 
specyficznym kontakcie z hipnotyzerem i specyficznej zmianie świadomości (, 
transie') , wyraŜalnejna razie tylko jakościowo na podstawie subiektywnych 
wypowiedzi hipnotyzowanego.

Rodzaje hipnozy.

Jeśli przyjmiemy, Ŝe stopień osiągniętej podatności na sugestię stanowi pewne 
kontinuum stanu hipnotycznego, to moŜliwe jest równieŜ utworzenie drugiego 
kontinuum, uwzględniającego objawy zahamowania, senności, snu i bierności.
Na jednym krańcu takiego kontinuum znajdzie się wówczas hipnoza oparta na śnie, 
bierna, na drugim-hipnoza na jawie, aktywna.
RozróŜnienie to ma praktyczne znaczenie jedynie w przypadku głębokiej hipnozy, 
dla.

12-Psychoterapia...
177.

lŜejszych stopni charakterystyczne jest bowiem wystę-'.
pcwanie pewnych objawów zahamowania.

W hipnozie opartej na śnie, biernej, pacjent śpi lub wygląda jakby spał, ma 
ograniczoną aktywność.
Wykazuje brak spontaniczności, na polecenia reaguje jak automat, w głębszych 
stanach, gdy ma otwarte oczy jego spojrzenie jest martwe.
Przy zasugerowanych próbach chodzenia robi wraŜenie lunatyka.
Polecenia w stanie głębokiej hipnozy wykonuje z charakterystyczną powolnością i 
opóźnieniem.
Jeśli nie zostanie pobudzony za pomocą sugestii do spełniania poleceń, pozostaje
nieruchomy, śpi.
W hipnozie na jawie, aktywnej, pacjent jest ruchliwy, Ŝywo i szybko reaguje na 
svgestie, często rozwija je indywidualnie, zwłaszcza w przypadku zasugerowania, 
Ŝe przeŜywa jakieś sytuacje, nierzadko posługuje się spontanicznie słowem i 
gestem.
Sposób mówienia, chodzenia i zachowania, jeŜeli nie został zmieniony za pomocą 
specjalnej sugestii, jest normalny, spojrzenie otwartych oczu nie róŜni się w 
zasadzie od spojrzenia człowieka na jawie.
Hipnotyzowany moŜe w tym stanie przejawiać spontaniczność nawet poza sugestią 
hipnotyzera.
Rodzaj hipnozy zaleŜy przede wszystkim od sposobu hipnotyzowania, a takŜe od 
tego, jak sobie hipnotyzowany wyobraŜa hipnozę, od pośrednich i bezpośrednich 
wymagań i sugestii hipnotyzera, a wreszcie od cech osobowości hipnotyzowanego.
RóŜnice między poszczególnymi osobami bywają niekiedy bardzo znaczne-niektórzy 
ladzie mają tendencję do ulegania szybko i łatwo jednemu rodzajowi hipnozy, inni
drugiemu.
Przy odpowiednim wysiłku niektórych somnambulików udaje się wytrenować w obu 
rodzajach hipnozy.
PoniewaŜ w pracach popularnonaukowych moŜ-amia się hipnozę ze snem, najczęściej 
stosuje się.

178.

Strona 76

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

hipnozę opartą na śnie.

Technika usypiania, unikająca zresztą wzmacniania wyobraŜeń o magicznym wpływie 
hipnotyzera, jest nie tylko najpopularniejsza, ale równieŜ najefektywniejsza.
Analiza przebiegu hipnozy na jawie ma jednak takŜe doniosłe znaczenie 
teoretyczne (Kratocbvil.
I 969: Syeboda, l 96 Q.
Zakończenie hipnozy.
Czas trwania hipnozy jest uzaleŜniony od celu seansu.
Przy hipnozie terapeutycznej czas jej trwania nie przekracza zwykle pół godziny,
seanse powtarzane wielokrotnie trwają często kwadrans lub nawet kilka minut.
Autorzy radzieccy zalecają kończenie hipnozy po wykonaniu sugestii 
terapeutycznych w taki spoób, by pacjent pozostawał przez jedną lub kilka godzin
w nieprzerwanym śnie hipnotycznym (Płatonow: hipnoza-relaks) .
Niektórzy: aatorzy twierdzą, Ŝe dla realizacji trudnych zadań hipnotycznych 
poŜądane jest przedłuŜenie hipnozy co najmniej do pół godziny, aby w ten sposób 
umoŜliwić wystąpienie koniecznych zmian neurofizjologicznych i wytworzenie 
dostatecznie głębokiej dysocjacji (Emckson) .
Większość jednak autorów skłania się do poglądu, Ŝe przy wielokrotnym 
powtarzaniu seansów głęboki sen hipnotyczny występuje natychmiast po podaniu 
sygnału.
JeŜeli w czasie hipnozy opartej na śnie pacjent pozostaje przez dłuŜszy czas w 
całkowitym spokoju, bez kontaktu z hipnotyzerem i bez prób wykorzystywania czy 
odnawiania raportu, sen hipnotyczny często przechodzi w sen fizjologiczny.
Z takiego snu moŜna pacjenta zbudzić w dowolny sposób lub teŜ po pewnym czasie 
budzi się on bez pomocy z zewnątrz.
Nawet jednak w sytuacji całkowitego spokoju sen hipnotyczny nie przejdzie w stan
normalnego snu, jeŜeli hipnotyzer zabroni hipnotyzowanemu obudzić się.

1: 78.
179.

Hipnoza trwa wtedy dopóy, dopóki pacjent nie zostanie wyprowadzony ze 

snu hipnotycznego.
Hipnoza przedłuŜona, trwająca bez przerwy kilka dni, była uŜywana w końcu 
ubiegłego stulecia przez Wetterstrandai wielu innych badaczy.
Pacjent przez kilka dni bez przerwy pogrąŜony był we śnie hipnotycznym, 
pmyjmującposiłki i załatwiając potrzeby fizjologiczne jedynie na rozkaz 
hipnotyzera.
Przeprowadzaliśmy równieŜ serię eksperymentów z przedłuŜaniem hipnozy 
zastosowanej jako hipnoza na jawie.
Jako kryterium przyjęliśmy trwały potencjalny raport oraz nieuświadamianiesobie 
przez pacjenta faktu trwania hipnozy.
Nasze eksperymenty potwierdziły pogląd, Ŝe'przedłuŜenie hipnozy jest moŜliwe 
oraz Ŝe zostaje w tym czasie zachowany, bez przerwania stanu hipnotycznego, 
fizjologiczny rytm jawa-sen.
Przed momentem wyprowadzenia ze snu hipnotycznego konieczne jest skontrolowanie,
czy odsugerowaliśmy wszystkie zjawiska zasugerowane poprzednio w celach 
eksp-erymentalnychlub testowych.
Koń!rola taka pozwala wykluczyć moŜliwość ich trwania po zakończenia hipnozy.
Najczęściej stosujemy sugestię posthipnotyczną sugerującą przyjemne samopoczucie
pacjenta po obudzeniu się.
Wyprowadzenie ze stanu hipnozy polega na powolnym odsugerowywaniu objawów 
zmęczenia, senności, cięŜkości powiek, aŜ do zupełnego obudzenia się.
Praktyczne jest wytrenowanie u pacjenta umiejętności obudzenia się na odliczanie
powoli od 10 do 0.
Przykład dehipnotrzacii: .
Dalej śpi pan bardzo głęboko.
Wszystkie objawy wyrwał-@e w hipnozie całkowicie znikają.
Po obudzeniu będzie się pan czuł bardzo dabrze, przyjemnie, będzie pan w dobrym 
nastroju (ewentuelaie, sugerujemy amnezję: , tego, co się działo w hi*n*ie, z 15
ehtie nie będzie pan*i**ć') .
Będę liczył od dziesięciu do zera, pmy tym obudzi się pan zupełnie.
Dziesięć, dziewięć-zmęczenie i senność zaczyna stopnie.

180.
we znikać, czuje się tan emaz bardziej rześki..cztery, bzy powieki 

odzyskują lekkość, dwa, jeden-Jest pan JuŜ całkowicie obudzony, oczy się 
otwierają, zero-Jet pan tuŜ zupełaieobudzony.
Tempo odliczania-podobnie jak przy hipnotyzowaniu-pmystosowujemy do tempa, w 

Strona 77

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

jakim u pacjenta znikają objawy snu.
JeŜeli w trakcie liczenia pacjent nie obudzi się, powtarzamy procedurę 
dehipnotyzacji od początku, z całym spokojem i pewnością siebie.
Zdarzające się-zresztą niezwykle rzadko trudności przy budzeniu się z hipnozy 
mogą mieć związek z występującym u pacjenta autosugestywnym wy obraŜeniem 
takiego wypadku: mogą ró-wnieŜ być spowodowane jego podświadomym pragnieniem, by
pozostać w hipnozie, lub histeryczną potrzebą, by wydać się interesującym.
Czynnikami mającymi znaczenie przy powstaniu takich trudności są takŜe 
niezręczność i brak dostatecznej pewności siebie u niedoświadczonego 
hipnotyzera, jego własne obawy, Ŝe mógłby nie obudzić pacjenta, przejawiające 
się w zachowaniu i w tonie głosu.
W krytycznym przypadku moŜna za-sugerować pacjentowi, Ŝe hipnoza przejdzie w 
normalny sen, z którego obudzi się samodzielnie.
Nie zaleca się budzić pacjenta silą.
Gdyby doszło do niespodziewanego spontanicznego obudzenia się w trakcie trwania 
seansu, naleŜy za pomocą sugestii wprowadzić pacjenta ponownie w stan hipnozy, a
dopiero p-cłem wyprowadzić go z tego stanu.
MoŜna teŜ określić czas zakończenia hipnozy, na przykład: .
Obudzi się pan za pięć minut!"albo.
Teraz będzie pan jeszcze spał przez godzinę a potem sam się pan obudzi w bardzo 
przyjemnym nastroju", albo: .
Gdy do p-okoju wejdzie siotra i dotknie pańskiej ręki, obudzi się pan".
W przypadkach, kiedy jako sygnały powodujące dcj.

181.

hipnotyzację uŜywane są głównie dźwięki, na przykład dzwonek telefonu, a

przy autohipnozie, dźwięk budzika, który uprzednio pacjent sam sobie nastawia, 
konieczne jest zwrócenie uwagi, by obudzenie nie było połączone z lękiem.
Wówczas za pomocą sugestii obudzenie się łączymy nie z początkiem 
rozbrzmiewającego dźwięku, lecz z jego zakończeniem: .
Obudzi się pan, jak tylko budzik przestanie dzwonić".
Przy aktywnej formie hipnozy lepiej jest zastosować szybką dehipnotyzację, na 
przykład przez wypowiedzenie określonego słowa, stuknięcie itp: .
Gdy tylko stuknę ołówkiem w stół, wróci pan do normalPoniewaŜoptymalna szybkość,
z jaką poszczególni pacjenci wracają ze stanu hipnozy do stanu normalnego, moŜe 
być dość róŜna, niektórzy hipnoterapeuci (na przykład R.
Kancery) szybkość budzenia się pozostawiają pacjentowi sugerując: .
A teraz będzie się pan przyjemnie budzić w tempie, które panu najbardziej 
odpowiada''.
Hipnoza grupowa.
Wybór osób podatnych na hipnozę.
Hipnozę grupową moŜna przeprowadzić bądź wśród osób o nieustalonym stopniu 
podatności, bądź w grupie, wybranych osób, u których stwierdzono podatność na 
hipnozę.
Właściwą systematyczną hipnoterapię zespołową przeprawadzany z wybranymi 
pacjentami.
Przygetowanie do hipnozy będzie znacznie lepsze wtedy, gdy zademonstrujemy 
grupie przypadek udanego wprowadzenia w stan głębokiej hipnozy, najlepiej osoby,
którą juŜ dawniej hipnotyzowaliśmy z powodzeniem.
Niektóre osoby odczuwają obecność innych ludzi jako czynnik przeszkadzający.
W większości wypadków jednak widok oso-b reagujących na sugestie wykazujących 
objawy zahipnotyzowania działa pozy 182.

tywnie.

Podczas trwąnia właściwej hipnozy sytuacja w zespole wzmacnia u uczestników 
tendencję do dramatyzacji.
Dlatego teŜ przeŜywanie, a zwłaszcza odgrywanie zasugerowanych sytuacji, bywa 
często intensywniejsze niŜ podczas indywidualnego seansu.
a.
TeehWi wyboru osób podatnych na hipwozę.
Spośród technik wyboru osób podatnych na hipnozę przedstawiamy dwie: 
autorytatywną i nieautorytatywną.
I.
Próba zaciśnięcia rąk Hipnotyzer stojący w takim miejscu, by wszyscy zebrani 
widzieli jego twarz, najpierw wyjaśnia, Ŝe będzie wywierał na obecnych 
sugestywny wpływ.
Poleca wszystkim złoŜyć ręce, spleść palce, skierować wzroXna jego oczy lub 
wzniesiony palec i uwaŜnie słuchać.

Strona 78

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Sugestie, podawane bardzo energicznym i pewnym siebie głosem, mogą być 
sformułowane następująco: Jędę na was oddziaływać w ten sposób, Ŝe wasze dłonie 
zaczną się coraz mocniej do siebie przyciągać.
Będę liczyć do trzech.
Odczujecie, Ŝe wasze dłonie automatycznie zaciskają się, a kiedy powiem, trzy", 
nie będziecie ich mogli oddzielić.
Teraz pro-ze o absolutny spokój i skupienie.
Dłonie coraz mocniej przyc: ągaią się nawzajem, Jedenł Palce się zaciskająl Zwal
Dłonie przyciskają się mocno do siebie!
Trzyl Dłonie są teraz talsmocao zaciśnięte, Ŝe nie noŜna ich rozłączgćl 
spróbujeleł'.
Osoby, które rzeczywiście nie mogą oddzielić obu rąk lub rozłączają je z duŜymi 
trudnościami, wybieramy do właściwej hipnotyzac li.
2.
Metoda relaksacji i koncentracji Realizację sugestii w wypadku omawianej metody 
przedstawia się uczestnikom jako wynik ich własnych zdolności rozluźniania 
mięśni i skupienia myśli.
Hipnotyzer prosi, by zebrani wygodnie usiedli, rozluźnili mięśnie, zamknęli 
oczy, ręce połoŜyli swobodnie na kolanach i w skupieniu myśleli o tym, Ŝe ich 
prawa ręka.

183.

staje się coraz cięŜsza.

Monotonnym, spokojnym, ale jednocześnie przekonywającym głosem, powtarza, Ŝe 
prawa ręka zaczyna robić się cięŜka, opisuje powoli i plastycznie jak wzrasta 
jej cięŜar, a następnie doda je, Ŝe ręka leŜąca dotąd na kolanach, zaczyna 
przesuwać się powoli w prawo, aŜ opadnie w dół, wzdłuŜ ciała.
Hipnotyzer śledzi cały czas reakcję zebranych i zgodnie z zauwaŜonymi zmianami 
układa dalszy przebieg sugestii.
W wypadku, gdy u pewnej liczby sób pojawi się reakcja ruchowa, obejmująca prawą 
rękę, moŜna zakończyć eksperyment.
Grupę eksperymentalną tworzymy z osób, u których pojawiła się zasugerowana 
reakcja ruchowa.
Uczestników grupy wprowadzamy następnie w stan hipnozy przy uŜyciu techniki 
usypiania.
MoŜna równieŜ kontynuować eksperyment nie przerywając sugestii w momencie, gdy u
niektórych osób zaczną występować zasugerowane objawy: , lewa ręka będzie się 
podnosić, przybliŜy się do ramienia, nie da się jej opuścić, nie moŜecie 
otworzyć oczu, jesteście zahipnotyzowani".
Kiedy osoby podatne na sugestię zostaną wprowadzone w stan hipnozy, moŜna wezwać
pozostałych uczestników, by zakończyli eksperyment.
Dalszy przebieg hipnozy zespołowej zaleŜy od celu posiedzenia.
Eksperyment moŜna kontynuować, przekazując sugestie dotyczące zjawisk 
sensorycznych: ciepła, chłodu, hiperestezji, anestezji, sugerując sen, regresję 
wieku itp.lub przystąpić do wypowiadania sugestii terapeutycznych.
Drugi sposób polega na wytworzeniu w grupie po, zytywnej motywacji i dąŜenia do 
współpracy.
Na podstawie wstępnych wyjaśnień udzielonych przez hipnotyzera, uczestnicy 
posiedzenia powinni uwaŜać realizację sugestii za przejaw ich własnej zdolności 
do koncentracji i relaksacji.
Przy metodzie omówionej pol 84.

przednio powodzenie eksperymentu angaŜuje przede wszystkim prestiŜ 

hipnotyzera, a obecni zajmują postawę defensywną, poniewaŜ poddanie się sugestii
uwaŜają za przejaw własnej słabości.
b.
Hqnotgzouame wybranej grupy osób podatnych rdhipnozę.
Przy hipnotyzowaniu wybranej uprzednio grupy osób podatnyehna hipnozę moŜemy 
zastosować następujące metody: 1.
Hipnotyzowanie w pozycji siedzącej w dowolnym otoczeniu.
Pacjentów sadzamy w półkolu i polecany zatrzymać wzrok na lśniącym przedmiocie 
umieszczonym w środku półkola.
Technika sugestii jest analogiczna jak przy hipnotyzowaniu pojedynczej osoby.
Metodę tę stosuje się często wobec alkoholików.
Po wprowadzeniu grupy w stan hipnozy moŜna zasugerować pacjentom wstręt do 
alkoholu lub nawet zorganizować wpólnepicie alkoholu zmieszanego uprzednio ze 
środkami wywołu jącymi wymioty.
2 Hipnoyzow@iie w pozycji leŜącej w speujalniezorganizowanym atoezeniu.

Strona 79

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Pacjenci kładą się ną przygotowanych miegeachw cichym pomieszczeniu.
Dla przebiegu hipnozy korzystne jest, jeśli w pokoju jest półmrok, a na podłodze
leŜy dywan tłumiący kroki.
Włączany dowolny aparat wytwarzający jednostajny szum (np.wentylator) .
Pacjenci zamykają oczy, hipnotyzer powoli, monotonnym głosem wypowiada 
usypiające sugestie.
Aby sprawdzić działanie sugestii hipnotycznych, podaje np.rozkaz podniesienia 
ręki i obserwuje, w jaki sposób poszczególni pacjenci podporządkowują się 
rozkazowi.
Przy wielokrotnym powtarzaniu takich seansów moŜna dokonywać zahipnotyzowania 
grupy, uŜywając głosu hipnotyzera nagranego na taśmę magnetofonową.
Tego.

185.

rodzaju hipnoza grupowa moŜe być z powodzeniem sta.

sowańa wobec pacjealów o podobnych dolegliwościach nerwicowych czy 
psychosomalycznych.
Po wprowadzeniu grupy w stan hipnozy moŜna formułować sugestie terapeutyczne 
jednakowe dla wszystkich.
MoŜna równieŜ zastosować ten rodzaj seansu hipnotycznego jako, 
hipnozę-wypoczynek" (Płatonow, 1962) lub teŜ stosować w określonych przypadkach 
hipnotyczną terapię snem bez specjalnych sugestii.
Tę ostatnią metodę stosował między innymi Horvai (l 959) .
Obławy występujące w słanie hipnotycznym Omówimy teraz pokrótce funikcje, na 
przebieg których moŜna wpływać w czasie trwania snu hipnotycznego a takŜe 
objawy, które moŜna wywoływać za pomocą sugestii.
Niektórzy autorzy wymieniają spontaniczne zmiany, jakie-ich zdaniem-są 
charakterystyczne dla samego stanu hipnotycznego i do wywołania których nie jest
potrzebna Ŝadna sugestia.
Płatonow (l 962) , Horvai (1959) i inni wymieniają jako charakterystyczne dla 
hipnozy następujące objawy: spadek ciśnienia krwi, zwolnienie rytmu tętna i 
oddechu, notowane w zapisie pletysmograficznym rozszerzenie naczyń krwionośnych,
zwolnienie tempa skurczów Ŝołądka, objawy wzmoŜonego napięcia nerwu błędnego, 
ogólne zwolnienie czynności motorycznych oraz zaburzenia percepcji.
Zmiany te uwaŜane są za obiektywne objawy trwającego stanu hipnozy.
UwaŜamy jednak, Ŝe objawy te uzaleŜnione są od sposobu wprowadzenia pacjenta w 
stan hipnozy, a takŜe od jego pierwotnych oczekiwań i wyobraŜeń na temat 
hipnozy, nie naleŜy więc traktować ich jako Ępowe objawy stanu hipnotycznego.
Wyodrębnienie całkowicie jednoznacznych, tzn.obiektywnych kryteriów pozostanie 
prawdopodobnie jeszcze długo w sferze nie--pełnionych Ŝyczeń, po 186.

Rye.

4.
Most kataleptyczny niewaŜ większość zewnętrznych zmian w zachowaniu uwaŜanych za
wynik hipnozy moŜna naśladować lub symulować (Orne, 1959: Berber, l 969) .
Tymczasem wydaje się, Ŝe zasadniczym objawem hipnozy jest przeŜycie wewnętrzne, 
tj.subiektywne przeŜywanie sugerowanych zmian jako realnych.
Motoryka.
Sugestie hipnotyczne mogą dotyczyć zarówno pojedynczego ruchu, jak i złoŜonych 
zachowań ruchowych.
MoŜna więc zasugerować pacjentowi objawy poraŜenia wiotkiego lub spastycznego.
Objawy paraliŜu demonstrowane przez zahipnotyzowanego pacjenta nie są wynikiem 
poraŜenia nerwów, lecz pochodzą z jego subiektywnych wyobraŜeń o tym, jak 
np.wygląda człowiek z objawami czynnościowego poraŜenia histerycznego.
Niektórzy pacjenci przyjmują tego typu sugestie zupełnie biernie, inni usiłują 
poruszyć, sparaliŜowaną"kończyną, jednocześnie jednak występują objawy związane 
z rmęśmami antagonistycznymi i poruszenie czy zgięcie ręki staje się niemoŜliwe.

187.

Za pomocą sugestii moŜna wywołać u pacjenta katalepsję pawnych części 

lub całego olała.
W trakcie trwania sugestii ciało pacjenta utrzymuje się przez dłuŜszy czas w 
narzuconych, dziwacznych i niezwykłycń-pozycjach.
Niekiedy udaje się zademonstrorwać tzw.most kataleptyczny: hipnotyzowanego 
układa się w pozycji horyzontalnej, 'podpierając mu jedynie głowę i pięty: całe 
ciało sztywne i wypręŜone leŜy nie dotykając ziemi.
Most kataleptyczny moŜna jednak takŜe naśladować bez hipnozy.

Strona 80

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Sensorium.
W czasie trwania stanu hipnotycznego pacjentowi moŜna bardzo łatwo zasugerować 
uczucie chłodu lub ciepła, wywołać u niego hiperestezję, ból lub 
przeciwnie-hipeslezję, hipalgezję czy analgezję Y.
U sonmambulików z wyćwiczoną analgezją moŜna przeprowadzać w stanie hipnotycznej
analgezji riawetmniejsze zabiegi operacyjne, wykorzystywać hipnozę do 
spowodowania bezbolesnych porodów itp.
Objawy wegetatywne towarzyszące bólowi mogą być wówczas bądź całkowicie 
zachowane, mimo braku subiektywnego uczucia bólu, bądź ulegają znacznemu 
zmniejszeniu.
Głębokiej analgezji nie osiąga się natychmiast, trwa to zwykle przez dłuŜszy 
czas.
NaleŜy najpierw doprowadzić pacjenta do zróŜiieowanego odezurwania bólu, np.w 
prawej i lewej ręce, sugerując, Ŝe jedna z nich jest mniej wraŜliwa.
Po kilkakrotnych próbach badających wraŜliwość (kłucie igłą) , pacjentowi 
sugeruje się, Ŝe, ręka czuje coraz mniej, aŜ przestanie w ogóle cokolwiek 
odczuwać".

8 Hiperestezja-nadwraŜliwość skóry lub zmysłów.

Hipestezja-zmniejszenie wraŜliwości dotykowej.
Hipalgezjazmniejszenie wraŜliwości na ból.
Analgezja-brak czucia bólu.
 (FFzJp, tłum.

18 b.
MoŜliwe jest takŜe wywoływanie iluzji i halucynacji wzrokowych-zarówno 

wtedy, gdy pacjent ma zamknięte oczy, jak i wtedy, gdy ma oczy otwarte.
Halucynacje takie mogą dotyczyć widzenia określonych barw, przedmiotów, 
zwierząt, ludzi i scen.
Halucynacje słuchowe mogą dotyczyć prostych dźwięków, mowy, muzyki, dłuŜszych 
wypowiedzi o prawidłowej strukturze logicznej i gramatyczne t.
Wywołując halucynacje węchowe, moŜemy sugerować pacjentowi bądź nbreśloae 
zapachy, bądź teŜ odsugerowywaćistnienie w otoczeniu jakichkolwiek zapachów lub 
sugerować ich zmianę.
Hipnotyzowany, otrzymując naczynie z wodą i sugestię, Ŝe jest to ocet, amonikczy
perfumy, zachowuje się wówczas adekwatnie do sugestii.
Z apetytem zjada surowy ziemniak podany jako jabłko.
Za najtrudniejsze uwaŜa się wywołanie negatywnych halucynacji słuchowych, a 
zwłaszcza wzrokowych.
Przy zasugerowaniu całkowitej głuchoty, , ogłuchły"pacjent ma niekiedy trudności
z zachowaniem raportu i reagowaniem na dalsze sugestie słowne podawane przez 
hipnotyzera.
Cechą charakterystyczną stanu hipnozy jest jednak takŜe i to, Ŝe pacjent z duŜą 
łatwością toleruje logiczne sprzeczności występujące w czasie seansu.
Eksperyment wywoływania negatywnych halucynacji słuchowych moŜna uczynić 
bardziej logicznym, jeŜeli jednocześnie z zasugerowaniem abeolutnejgłuchoty 
przekaŜemy pacjentowi sugestię, Ŝe zacznie nas znów słyszeć w momencie, gdy 
poozuje dotknięcie ręki na swoim nadgarstku.
Przy negatywnych halucynacjach wzrokowych moŜna zasugerować pacjentowi bądź 
całkowitą ślepotę bądź teŜ niewidzenie jeByme poszczególnych przedmiotów czy 
osób.
Na przykład sugestia: .
Oprócz mnie nie ma w tym pokoju nikogo"sprawia, Ŝe pacjent rzeczy 189.

Ryć.

5.
Zahipnotyzowana pacjentka tańczy w rytm hal u cywwanei muzJki z helu jijowanym 
partnerem wiście nie widzi imej obecnej tam osoby, a poruszając się po pokoju 
moŜe na nią wpaść i nawet przestraszyć się jej.
JeŜeli w czasie eksperymentu poprosimj pactentaby czyld takiś lekst i taka 
niewidzialna"dlań osoba połoŜy rękę na tekście, la paotent wprawdzie nie będzie 
mógł czylać, ale wytaśni Ŝe przeszkadza mu w tym jego, zamglmy wzrok", a nie 
dłoń zakrywająca tekst.
190.

Istota opisanych tu zjawisk stanowi przedmiot zaciętych dyskusji.

Niektórzy autorzy dowodzą, Ŝe podłoŜem zasugerowanych halucynacji jest 
rzeczywista chwilowa ślepota, inni-Ŝe jest to granie roli lub zachowanigzgodne z
pierwotnymi wyobraŜeniami pac lenta o tym, jak zachowuje się człowiek w transie 
hipnotycznym.

Strona 81

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Za słusznością pierwszej hipotezy przemawiają wyniki badań Ericksona, w których 
pacjenci po halucynacli barwnego wzorca wskazywali adekwatny, negatywny obraz 
zastępczy.
Inni autorzy, którzy nie uzyskali potwierdzenia tych wyników w swoich badaniach,
skłaniają się raczej do twierdzenia, Ŝe osoby hipnotyzowane postępują zgodnie z 
własnymi wyobraŜeniami, wytworzonymi przed transem hipnotycznym.
W Czechosłowacji na przykład Homal i Hoskoyec (1964) na podstawie własnych 
eksperymentów głoszą pogląd o decydującej roli wyobraŜeń pacjenta z okresu 
poprzedzającego trans hipnotyczny.
Na przykład, zasugerowanie niewidzenia elementów figury Mullera-Lycra', 
wywołujących złudzenie wzrokowe, nie pomogło osobom nie poinformowanym w 
usuniĘciu tego złudzenia.
Reakcje wegetatywne.
Za pomocą hipnozy moŜna wy wołać u pacjenta szereg zmian wegetatywnych, 
niezaleŜnych od jego woli.
MoŜna wpływać na procesy metaboliczne (np.przez-sugestię, Ŝe pacjent je miód, 
moŜna wpłynąć na podwyŜszenie u niego poziomu cukru we krwi) , na zwiększenie 
wydzielania soków Ŝołądkowych, na zmianę tętna, ciśnienia krwi oraz na 
wydzielanie moczu.
MoŜna równieŜ wpływać na zachowanie pacjen.

Y Złudzenie Miillera-Lycra polega na trm, iŜ z dwu rówarchod clnków 

ograniczonych skośnymi ramlmmi dłuŜszy wyda je się odcinek ograniczony ramionami
skierowanymi na zewątrx.

 (Przyp, tłum) .
191.

ta sugestiami przeŜyć seksualnych.

Psychoterapeuci-*-interniści, Klemsorge i Klumbies (1959) analizują' (w swojej 
pracy Psgchotherapie in Klinik und Pmzis'poszczególne układy i narządy, podając 
przykłady ich podatności na sugestię hipnotyczną.
Zwykle łatwiejsze i, skuteczniejsze jest wywołanie zmian fizjologicznych w 
organizmie za pomocą wzbudzania odpowiednich e@wcji i stwarzania sytuacji, niŜ 
za pośrednictwem bezpośredniej sugestii fizjologicznej która niekiedy brzmiałaby
zupełnie absurdalnie (na.
przykład.
Pańskie leukocyty mnoŜą się') .
Niezwykła łatwość wywoływania z@ian skórnych (pęcherzy) przez zasugerowanie 
poparzenia spotykana jest jedynie u pacjentów histerycznych, klórych cechuje 
duŜa chwiejność systemu naczynioruchowego.
Procesy poznawcze i emocje.
Podczas gdy mniej głębokie stadia snu hipnotycznego powodują obniŜenie 
aktywności poznawczej, stadium somnambuliczne nie wyklucza podejmowania pracy 
umysłowej.
MoŜliwe jest prowadzenie oŜywionej dyskusji z osobą hipnotyzowaną, pytanie ją o 
opinie, skłonienie do samoobserwacji.
Pacjent noŜe czytać, pisać, rozwiązywać testy psychologiczne.
MoŜliwe jest równieŜ obniŜanie lub podwyŜszanie aktywności wyobraźni, 
wywoływanie myśli natrętnych i lęków.
W zakresie procesów pamięciowych moŜliwe jest zasugerowanie hipermnezji, dzięki 
której hipnotyzowany przypomina sobie dawno zapomniane rzeczy i umiejętności, 
którymi nie posługuje się obecnie.
Z metodycznego punktu widzenia Interesujące byłoby badanie mowy ojczystej u 
ludzi, którzy wczesne dzieciństwo spędzili w innym środowisku Językowym niŜ to w
którym Ŝyją jako dorośli, i zapomnieli juŜ mowę z okresu swego dzieciństwa.
MoŜliwe jest takŜe zasujQQ.

gerowanie amnezji pewnych wybranych wydarzeń z przeszłości lub 

wytworzenie złudzeń pamięcaowęycmprzez przedstawienie jakiejś historii, o której
pacjent będzie mówił z przekonaniem jako o wydarzeniu, ktćrerzeczywiście 
przeŜywał.
Stosunkowo łatwo jest równieŜ wywierać wpływ na emocje osoby hiprwtyzowanej bądź
przez zasugerowanie jakiegoś wyobraŜenia o określonym zabarwieniu emocjonalnym, 
bądź przez bezpośrednie zasugerowanie samego afektu lub nastroju (.
Gniewa się pan", , Jes*pan wesoły') .
Nastrój taki osoba hipnotyzowana uwaŜa za nieumotywowany lub łączy go sama z 
określoną treścią.
PrzeŜysv anie zasugerowanych sytuacji i regresja wieku.
Halucynacje daty czące sytuacji zas-ugerowanej pacjentowi związanie są z 

Strona 82

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

wielomia, zmysłami.
Sugestie w rodzaju.
Jedzie pan pociągiem", .
Je pani obiad", .
Doi pani kozę", .
Jest pani w domu ze swoim męŜem i dziećmi"itp.mogą być przeŜywane tylko 
wewnętrznie, ma tomiast w hipnozie typu aktywnago osoba hipnotyzowana wchodzi w 
interakcje z całkowicie halucynowanymlub iluzorycznie przeksatałeonym 
otoczeniem, gra określoną rolę, rozmawia np.z wyimaginowanym męŜem i słgyszy 
jego odpowiedzi albo przenosi rolę męŜa na hipnotyzera i zwraca się do niego 
z'wyrzutami.
W ten sposób pacjenci mogą odgrywać dowolne sytuacje wyobraŜone lab rzeczywiste.
Mają one w wielu wypadkach zarazem znaczenie diagnostyczne i terapeutyczne, 
poniewaŜ pacjent sam odgryw a zasadnicze traumatyczne sytuacje i swój sposób 
reagowania na nie..
Odgrywanie takich sytuacji moŜe jednocześnie działać kśtartycznie.
Szczególną formą reprodukowania skomplikowanych sytuacji jest regresja wieku.
Dzięki zastosowaniu od.

W-Psychoterapia..
193.

Ryc.
6.Regresja do wieku 6 IĆ.

Zahipnotyzowana pacjentka liczy na palcach powiedniej techniki (opis techniki 
patrz w rozdziale o hipnotycznym odreagowaniu) , pacjent zostaje cofnięty do 
wczesnych okresów swojego Ŝycia, czasem nawet do okresu wczesnego dzieciństwa.
Zamiast mechanicznie określać wiek, lepiej jest wówczas przypomnieć pacjentowi 
jakieś waŜniejsze wydarzenie związane z analizowanym okresem (np.
Przeniosę pana do okresu, kiedy pan zaczął chodzić do szkoły') .
Gdy to się uda, osoba zahipnotyzowana zachowuje się w sposób odpowiedni dla 
danego okresu: mówi, pisze, rysuje jak dziecko, bawi się zabawkami: hipnotyzer 
moŜe przejąć wówczas rolę rodziców lub nauczyciela, którzy zadają dziecku 
pytaunia.
Bardzo interesujące pod względem psychologicznym zjawisko regresji wieku jest 
takŜe przedmiotem dyskusji dotyczących jego autentyczności.
Niektórzy badacze stwierdzili moŜliwość usunięcia wszystkich prze 194.

Ŝyć i doświadczeń związanych z późniejszym okresem Ŝycia, w wyniku czego

zachowanie się osoby hipnotyzowanej jest adekwatne do zasugerowanego wieku.
N 4 przykład, Gidro-Frank i inni badacze stwierdzili przy regresji do wieku 
poniŜej 6 miesięcy Ŝycia pojawienie się odruchu Babińskiego, który, jak wiadomo,
w tym okresie jest objawem fizjologicznym, a w późniejszych latach Ŝycia 
całkowicie zanika.
Inni autorzy, np.
Hoskovec (1963) i Homal (1962) wykazali w swych eksperymentach, Ŝe przy regresji
wieku osoba dorosła zachowuje się zgodnie ze swymi wyobraŜeniami o ty@, jak 
zachowuje się dziecko w danym wieku.
Niektórzy badacze (Erickson, Kubie, Wolberg) przyjmują, Ŝe obie hipotezy mogą 
być słuszne, to znaczy, Ŝe zjawisko regresji wieku jest dynamicznym połączeniem 
grania roli i rzeczywistego przeŜycia.
Zagadnienie prawdziwości czy autentyczności zasugerowanych zjawisk niektórzy 
autorzy (na przybładHilgard.
Orne) wyjaśniają w ten sposób, Ŝe traktują objaw jako rzeczywisty wtedy, kiedy 
sam zahipnotyzowany jest w danej chwili subiektywnie w pełni przekonany o jego 
realności, bez względu na to, czy obiektywne wskaźniki, na przykład reakcje 
fizjologiczne, są zgodne z tym subiektywnym przeŜyciem.
Na przykład osoba głęboko zahipnotyzowana przy sugestii analgezji moŜe nie 
odczuwać Ŝadnego bólu, nawet przy bardzo silnym bodzcu bólowym, mimo Ŝe reakcja 
fizjologiczna moŜe odpowiadać wielkości bodźca bólowego.
Przy regresji wieku moŜe na przykład przeŜywać rzeczywiście uroczystość swoich 
czwartych urodzin, jeśli nawet według kryteriów obiektywnych jej zachowanie nie 
odpowiadałoby wiekowi czterech lat.
Właśnie tym subiektywnym odczuwaniem realności zasugerowanych wraŜeń lub 
wspomnień osoby głęboko zahipnotyzowane róŜnią się od osób mało podatnych.

ć 95.

aa hipnozę lub nawet udająeych zapadniecie w.

Strona 83

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

hipnotyczny, które nie doznają prawdziwego cła wewnętrznego, a tylko je 

uwidaczniają.

Fos (hipnotyczna sugestia i amnezja.

Sugestia posthipnotycznamoŜe dotyczyć wszystkich objawów opisanych w poprzednim 
rozdziale.
Jest to sugestia narzucona w stanie hipnozy, ale działanie jej sięga poza moment
zakończenia hipnozy.
JeŜeli przebieg hipnozy nią jest objęty amnezją i pacjent pamięta polecenia 
hipnotyzera, odczuwa taką sytuację nierzadko jako przymus, któremu moŜe się 
jednak w mniejszym lub większym stopniu przeciwstawić.
JeŜeli natomiast na polecenie hipnotyzera występuje amnezja, pacjent wykonuje 
zasugerowane czynuności często z poczuciem, Ŝe działa z własnej woli i na 
pytania dotyczące motywów zachowania stara się podawać racjonalne argumenty.
Nasze własne doświadczenia wskazują, Ŝe uzasadnienia podawane przez pacjentów 
mają nierzadko cechy myślenia paralogicznego.
Zdarza się niekiedy, Ŝe podczas wykonywania trudnych lub absurdalnych poleceń, 
zasugerowanych w trakcie hipnozy, pacjent zapada w stan powtórnej krótkotrwałej 
hipnozy.
L.
Mayer (1952) mówi o, posthipnozie"połączonej z amnezją następczą.
Na równi z innymi sugeshami posthipnnycznymiw hipnozie moŜna nakazać takŜe 
posthipnotyczną amnezję na węydarzenia, które miały miejsce przed seansem 
hipnotycznym lub w czasie jego trwania.
Zazwyczaj zakłada się, Ŝe w fazie sommambulicznej całkowita amnezja na przebieg 
hipnozy występuje równieŜ bez podania specjalnej sugestii, podczas gdy w mniej 
głębokiej hipnozie całkowitej amnezji nie udaje się osiągnąć nawet wówczas, gdy 
odpowiednia sugestia jest powtarzana kilkakrotnie.
Spontaniczną amnezję moŜna usunąć takŜe przez.

196.
stan.
OTZ CZyóe.
zastosowanie sugestii posthipnotycznej lub zasugerować jej przerwanie za

p-omocą określonego sygnału (np.
Po zakończeniu hipnozy nie będzie pan o niczym pamiętać aŜ do momentu, kiedy 
podczas rozmowy wypowiem pańskie imię: wtedy wszystko pan sobie przypomni") .
KaŜdy objaw pos (hipnotyczny moŜe bądź ujrzymy wać się jeszcze po obudzeniu się 
pacjen, a (np.hipnoyzowanybudzi się ze, sparaliŜowaną"kończyną, jeŜeli 
hipnotyzer zap-omal odsugerować paraliŜ) , bądź występuje dopiero po zakończeniu
hipnozy.
Objaw pasthipnotycznymoŜe równieŜ wystąpić w czasie ściśle określonym przez 
hipnotyzera (.
Za 5 minut poczuje pan ogromne pragnienie"lub.
Za 3 dni wyśle pan do mnie pocztówkę') lub na określony sygnał (.
Kiedy zapalę-papierosa, zerwie się pan z krzesła') .
Odpowiedni sygnał moŜe p-odąć sobie według instrukcji sam pacjent.
M.
Cerny (1973) opracował tę technikę pod nazwą, sugestia posthipnotyczna wywołana 
przez autostymulację".
Zasugerowane efekty (na przykład zmniejszenie bólu, tiku czy innego objawu, 
uspokojenie, poprawa nastroju itp) następuje po dotknięciu określonego, 
amuletu"albo po zwykłym zaciśnięciu palca wskazującego i kciuka czy pięści.
Na sugestii posthipnotycznej opiera się w głównej mierze wykorzystanie metody 
hipnozy w psychoterapii.
Postępowanie przy hipnoterapii Hipnoza jest stosowana najczęściej do 
bezpośredniego, sugestywnego oddziaływania na dolegliwości pacjenta.
Przypominamy jednak, Ŝe moŜe ona znaleźć w pewnym stopniu zastosowanie równieŜ 
przy innych metodach psychoterapeutycznych, które omówimy później, na, przykład 
odreagowujących (hipnotyczna psychokatha.

197.

rsis) , treningowych (hipnotyczna desensybilizac ja) , 

psychoanalitycznych (hipnoanatiza) , w niektórych formaeKpsychoterapii 
interpersonalna-korektywnej (hipnodrama) , a takŜe przy racjonalnych metodach 
psychagogieznyeh (uŜycie formułek, mających na celu przekształcenie osobowości 
pac j enta) .
MoŜna wyróŜnić dwa główne sposoby bezpośredniego, sugestywnego ustawania 
objawów: 1) jednorazowy, nagły, gwałtowny: 2) powolny z serią powtarzanych 

Strona 84

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

seansów hipnotycanych.
Nagłe, gwałtowne usuwanie objawów.
Jest to sposób stosowany zwłaszcza w przypadku występowania monosymptomówo 
podłoŜu histerycznym.
Warunkiem jego zastosowania jest wprowadzenie pacjenta w stan głębokiej hipnozy.
Jeśli nie uda siętego osiągnąć podczas pierwszego seansu, naleŜy próbować 
pogłębiać hipnozę na następnych seansach i odłoŜyć na później zastosowanie 
zabiegu terapeutycznego.
W stanie głąbokiejhipnozy następuje autorytatywne odsugerowanieobjawu: 
np.leŜącemu pacjentowi z histerycznym poraŜeniem dolnych kończyn podaje się 
rozkaz: .
Wstań i chodź".
W podobny sposó-b moŜna odsugerować mutyzm, afonię, agrafię o podłoŜu 
histerycznym.
Aby sprowokować przywrócenie zablokowanej funkcji, moŜna równieŜ uŜyć sposobu 
pośredniego w postać zasugerowania określonej sytuacji.
Pacjentka z histerycznym poraŜeniem dolnej kończyny, powstałym pod wpływem 
przeraŜenia w czasie powodzi, otrzymała w stanie głębokiej hipnozy sugestię: .
Jest pani na zabawie tanecznej, zbliŜa się do pani sympatyczny tancerz, 
zaczynają grać walca, tancerz ukłonił się pani".
Pacjentka wstała i zaczęła tańczyć z halucynowanym tancerzem halucynowanego 
walca.
MoŜna takŜe zasugerować pacjentowi cofnięcie się do czasu, kiedy jeszcze nie 
skar.

198.
Ŝył się na określone zaburzenia.

Sprawą sugestii post hipnotycznej będzie wówczas doprowadzenie do tego, by 
opanowana czy przywrócona w czasie hipnozy funkcja została przeniesiona w stan 
na jawie.
W przypadku wystąpienia u pacjenta nieprzyjemnych doznań czuciowych, jak 
parestezję, bóle, reakcje w egetatywne spowodowane napięciem emocjonalnym dobrze
jest, jeśli na pierwszych seansach hipnotycznych doprowadzi, się do stopniowega 
nasilenia się objawu.
Dopiero po uzyskaniu wyraźnego wpływu na objaw moŜemy poprzez odpowiednie 
sugestie próbować go usunąć.
Na przykład, pacjentce cierpiącej na psychosomatyczne bóle brzucha najpierw 
zasugerowaliśmy znaczne nasilenie bólów, na które Ŝywo reagowała: następnie pod 
wpływem odpowiedniej sugestii bóle zmniejszyły się i wreszcie całkowicie 
ustąpiły.
U pacjentki z kancerofobią, cierpiącej na bóle gardła i trudności w przełykaniu,
najpierw nasililiśmy bóle aŜ do niemoŜności przełykania, po czym w wyniku 
zasugerowania bóle natychmiast ustały.
U pacjentów cierpiących na tremor rąk moŜna równieŜ najpierw spotęgować drŜenie,
a następnie zasugerować jego ustąpienie.
Stopniowe usuwanie objawu w ciągu kilku kolejnych seansów.
W przypadkach, gdy pacjent nie zapadł w dość głęboką hipnozę lub jeśli warunki, 
w jakich przebiega seans, są niewystarczające do szybkiego usunięcia ob-jawów 
albo teŜ objawy mają charakter dyfuzyjny, nie zaleca się usuwania ich od razu, 
lecz w ciągu serii seansów przeprowadzanych około 2 razy na tydzień.
UŜywa się wówczas sugestii stopniowej poprawy, na przykład, Będaie pan coraz 
spokojniejszy, bóle będą się zmniejszać, będzie się pan czuł coraz lepiej".
Zaleca się, aby w miarę moŜliwości sugestie te racjonalnie umotywować, łącząc 
poprawę stanu zdrowia pacjenta.

199.

z jakimś logicznym argumentem, na przykład: .

Jednocześnie z poprawą pańskiej sytuacji Ŝyciowej pana dolegliwości stają się 
zbędne, niepotrzebne, znikają, czuje się pan coraz lepiej" (metoda 
Bernheima-Biechtiemewa, polecana przez Plafonowa) .
Ciczba seansów moŜe się wahać od 10 do 20 i więcej.
Jeśli pojawiający się efekt nie jest trwały, konieczne jest organizowanie 
seansów codziennie lub co drugi dzień: następnie odstępy między posiedzeniami 
przedłuŜamy aŜ do jednego tylko seansu na miesiąc.
Interesujący jest związek między głębokością hipnozy a jej efektem 
terapeutycznym.
Zwykle bywa tak Ŝe im głębsza jest hipnoza, tym szybszy i bardziej wyraźny jest 
jej efekt.

Strona 85

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Zdarzają się jednak takŜe przypadki, kiedy stosunkowo lekką hipnozę, ocenianą 
przez hipnotyzera jako niezupełnie zadowalającą, pacjent'uwaŜa za bardzo 
skuteczną.
Doświadczenia takie wyjaśniają fakt, Ŝe na przykład Stokyis (l 965) , Płatonow 
(l 962) , Langen i wielu innych hipnotyzerów o bogatej praktyce nie przywiązują 
większej wagi do stopnia głębokości hipnozy, a nawet do tego, czy pacjent w 
ogóle znajduje się w stanie hipnozy: wystarcza im to, Ŝe pacjent leŜy z 
zamkniętymi oczami.
Wtakiej sytuacji powtarzają oni wiele razy na wielokrotnych seansach sugestie o 
poprawie zdrowia-często z duŜym powodzeniem.
Stwierdzenie faktu, iŜ działanie terapeutyczne moŜe się pojawić nawet po 
posiedzeniach hipnotycznych, podczas których hipnotyzer miał wraŜenie, Ŝe 
pacjent jest niepodatny na hipnozę i Ŝe wprowadzenie go w stan hipnotyczny nie 
udało się, spowodowało, Ŝe niektórzy autorzy (na przykład Omie, Evans) 
rozróŜniają terapeutyczny wpływ stanu hipnotycznego i sytuacji hipnotyczne j.
Sytuacja hipnotyczna polega na tym, Ŝe przeproZOO.

wadzą się z pacjentem pełpą procedurę hipnotyczną, pacjent przypuszcza, 

Ŝe jest zahipnotyzowany i oczekuje, Ŝe hipnoza będzie na niego wpływać w 
określony sposób.
JeŜeli w rzeczywistości jest niepodatny na hipnozę znaczenie terapeutyczne ma 
jedynie stan oczekiwania, placebo-reakcja, i związek terapeutyczny, wzmocniony 
procedurą hipnozy.
Doświadczony hipnoterapeuta nie przeprowadza w takich wypadkach testów 
badających głębokość hipnozy, Ŝeby nie wywołać u pacjenta wątąliwościco do 
głębokości stanu hipnotycznego, w jakim się znajduje.
Podejście hipnoterapeutyczne jest wyznaczone przez rodzaj przypadków poddawanych
terapii.
JeŜeli mamy usunąć nawyki, moŜemy łączyć je z uczuciem wstrętu (na przykład 
nudności czy kaszel z piciem alkaholu lub paleniem papierosów) albo 
obojętnością.
MoŜemy rów-nieŜ wzmacniać przez zastosowanie sugestii hipnotycznej motywację do 
przezwycięŜania nawyku: przy otyłości moŜemy zasugerować zmniejszenie apetytu 
albo zainteresowanie potrawami dietetycznymi, przy jąkaniu, tiku, skurczu 
pisarskim, poraŜeniach funkcjonalnych itps moŜemy stosować nie tylko sugestie 
posthipnotyczne, lecz równieŜ przeprowadzać ćwiczenie odpowiedniej funkcji, 
ułatwione stosowaniem sugestii intrahipnotycznej.
W przypadkach fobii moŜna pozwolić pacjentowi na wyobraŜenie sobie sytuacji 
lękotwórczej, aby następnie odsagerować jego lęk i napięcie.
Przy bezsenności moŜna połąozyć sugestie całkowitego odpręŜenia i zaśnięcie z 
czynnościaimi poprzedzającymi sen: przy enuresis-sugerować budzenie się w nocy, 
przy bólu-uspokojenie i zanikanie bólu (w przypadkach bolesnych zabiegów, 
wymagających zastosowania hiąnotycznej anestezji, dobrze jest przed tym 
przećwiczyć anestezję) : przy neurotycznych depresjach-sugerować steniczne 
postawy i racjonalnie umotywowa.

201.

aną i optymistyczną ocenę sytuacji, przy rozlanąch dolegliwościach 

neurotycznych-stopniową poprawę stanu zdrowia.
Postępowanie hipnoterapeutyczne moŜna bardzo zindywidualizować, ale dobrze jest 
opracować sobie zasadniczy, stały trzon formuły terapeutycznej, zawierającej 
wszystkie najwaŜniejsze punkty.
Powinna ona być sformułowana w miarę moŜności pozytywnie, w sposób dający się 
łatwo zapamiętać, aby terapeuta mógł ją w trakcie hipnozy kilka razy 
przekonywająco powtarzać.
W sugestiach terapeutycznych mówimy zwykle o poŜądanym rezultacie, opisując go 
pod róŜnymi aspektami i wymieniając obrazowo wszelkie moŜliwe szczegóły.
Wracamy jednak kilkakrotnie do podstawowej formułki, którą wypowiadamy wyraźnie,
pewnie i powoli.
Problematrka hingr jest przedmiotem wydanych w Czechosłowacji monografii 1.
Horyaia Hgpnosa u lekdrstoi (1959) i J.
Hoskoyca Psychologię hgąnosg a sugesce (l 967) .
Zagadnieniami teoretycznymi zajmuje się praca J.
Hoskovca Teorie hgpnozg (1970 i monografia Kratochvila Podsfata hgpnozg d 
sąrinek (19121.
W bibliografii zagranicznej istnieje wiele róŜnej Jakości prac o hipnozie.
Jako po-dręcznik technik szczególnie cenna Jest monografia A.
Weitzenhoffera Ge@er@l techniques of hijnotismU 957) .

Strona 86

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Specjalne i zindywidualizowane techniki hipnotyczne omówione są w zbiorze M.
Cricksona Adtcnced techniques oj hgpnosiscnd therapg (l 97 W.
W dwu bardzo dobrych podręcznikach 8.
Stokvisa i D.
LangenaŁehrbuch der Wganose (1965) oraz M.
Kleinsorga i G.
KlumbiesaTechnik der Hganose filr Arz (e (1961) znajdujemy załączone próbki 
gramofonowrch nagrań tekstów słuŜących do hipnotyzowania i sugestii 
hipnobcznrch.
Zagadnienie polatnoścl na hipnozę i jej związku z owbowośclą omówione Jest 
szczegółowo w monografii S.
R.
Hilgarda z (gpnotic susceptibilitg (l 965) .
ObŜera zbiór brać bdewcząch znajduje się w lssiąŜce Hupnosis.
Resedrch developments dnd perspectives, zreóagowa.

z**.
net przez K.
Promma i R.
Shora (19721.

Wyrazem sceptycznego stanowiska wobec hipnozy jest praca T.
X.
Barb-era Rgpnosis, a scientifie cpprocch (B 69) .
Do bardziej znamch prac na temat zastosowania hipnozy w terapii naleŜą prace L-.
R.
WolbergaMediel hgpnosis.
8.
Hartlarda Mediecl mi dertdl hgpnosis.
A.
Mearesa System of medical hgpnosis oraz M.
Crasilneckai J Maila Clinical hgpnosis (19751.
Wpływowi hipnozy na ból test poświęcona specjalna monografia: E, i J Hilgard 
Ŝfgpnosism the relief of pam 09751.
Obszerna jest równieŜ literatura radziecka dotycząca hipnozy.
Jako pracę o zasadniczym znaczeniu wymienić trzeba monografię K.
1.
Plafonowa Słono kak jiziołogiczeskij i leczebngif@tor (19621, prace W.
E.
RoŜnowa Giąnoz u miedicinie (l 954) .
P.
1.
Buła Tiechnikd unraczebnopo gipnoza (1955) i Głpnoz i unuszeniJew klmikie 
unutriennich bolezniei (1960, a takŜe pod: ęcznik A.
P.
Słobodianika Psichotierejifa, wnuszenife, gipnoz*.

3.
Psychoterapia odreagowująca (abreabtywna) i farmakologiczna

Pojęcia metody odreagowującej i metodyfarmakologicznejsą częściowo zbieŜne.
W celu wprowadzenia yacjenta w stan sprzyjający odreagowaniu, uŜywa się bowiem 
obecnie najczęściej środków farmakologicznych.
Odreagowanie moŜna jednak osiągnąć takŜe inaczej i-podobnie-wspierające 
zastosowanie środków psychofarmakologicznych w psychoterapii moŜe opierać się na
innych mechanizmach niŜ odreagawanie.
Odnosi się to przede wszystkim do stosowania środków halucynogennych.
W rozdziale tym omówimy problematykę odreagowania, a takŜe złoŜoną problematykę 
wykorzystania środków halucynogennych do celów psy, choterapii.
Psychoterapia odreagowująca zmierza do zlikwidowania patogennego wpływu 
negatywnych emocji przez spowodowanie, Ŝeby pacjent wyraŜał je w warunkach 
terapeutycznych.
Pacjentowi pozwala się więc odtwa.

203.

rzać lub przeŜywać powtórnie dawne urazy psycbicz-ne i konflikty, licząc

na katartyczne działanie takiego powtórnego przeŜycia.
Pojęcie katharsis i odreagowanie rozpowszechniły się w literaturze 

Strona 87

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

psychoterapeutycznej, zwłaszcza po wydaniu przez Freuda i Breuera Studiów o 
histerii (l 895) , w których znajdujemy znany fragment: .
Poszczególne objawy histeryczne znikały natychmiast i bezpowrotnie, jeŜeli udało
się wydobyć wyraziste wspomnienia węydarzeń, które je kiedyś wywołały, a dzięki 
temu wzbudzić takŜe afekt towarzyszący tym wydarzeniom, i jeŜeli pacjent owo 
wydarzenie w miarę moŜności jak najdokładniej opisał, a ów afekt wyraził 
słowami.
Wspomnienie bez afektu prawie zawsze nie odnosi Ŝadnego skutku.
PrzeŜycie psychiczne musi być tak Ŝywe jak tylko to moŜliwe-odtworzone tak, jak 
przebiegało pierwotnie, musi być wprowadzone in stan ncscendi i wtedy wyraŜone 
słowami.
Działanie metody katariycznej czy odreagowującej polega na tym, Ŝe likwiduje ona
działanie wyobraŜenia poprzednio nieodreagowanego w ten sposób, iŜ bądź w stanie
lekkiej hipnozy wprowadzi je do świadomości, bądź za pomocą sugestii usunie je 
tak, jak to się dzieje z amnezją w somnambulizmie".
Podobną metodę zastosował przed Freudem i Breuerem-P.
Janet w 1889 roku w celu zlikwidowania objawćw histerycznych u W-letniej 
dziewczyny, u której uuuwanie tych objawów za pomocą sugestii w stanie hipnozy 
nie przynosiło Ŝadnych rezultatów.
Janetw trakcie hipnozy zastosował regresję pacjentki do wieku 13 lat, kiedy to 
przeŜyła silny wstrząs psychiczny: dziewczyna ponownie przeŜyła dawną sytuację 
ujawniając afekt i objawy ustąpiły, Freud zarzucił później metodę odreagowywania
i zaczął stosować metodę swobqdnych skojarzeń, na pod 204.

stawie której opracował znaną metodę psychoanalityczną.

JednakŜe zagadnienie odreagowania było nadal rozwijane przez innych 
psychoterapeutów, przy czym zakres pojęcia odreagowania został wyraźnie 
rozszerzony.
Pierwotnie, zgodnie z głębinową psychologiczną koncepcją nieświadomości, 
rozumiano je jako ponowne przeŜycie wypartych, nieuświadomionych treści.
W późniejszym okresie pojęciem odreagowania akreślanorównieŜ emocjonalne 
powtórne przeŜywanie napięć wywołanych przez uświadamiane treści.
W podanym wyŜej szerszym znaczeniu posługujemy się pojęciem odreagowania równieŜ
w tej ksiąŜce.
Odreagowanie moŜna więc zdefiniować jako reprodukcję czy powtórzenie 
emocjonalnych przeŜyć o charakterze patogennym, w celu zredukowania napięcia 
emocjonalnego.
Metodę odreagowania, zwaną w mowie potocznej, wentylacją", stosuje się z 
powodzeniem w szeregu zwykłych rozmów pacjenta z lekarzem.
W poufnej atmosferze gabinetu lekarskiego, w obecności człowiaka, który słucha 
ze zrozumieniem, szereg pacjentów spoBanicznie, wygada się"i, wypłacze"ze swych 
dawnych i obecnych zmartwień, trudności i odczuje ulgę nawet bez Ŝadnej 
imterpretacji, poleceń lvb wskazówek terapeuty.
Stosowanie tej metody wymaga odpowiednich warunków zewnętrznych, a takŜe ze 
strony terapeuty umiejętności słuchania z uwagą i ze zroZUTYII!
111: 111.
W niektórych przypadkach taka niezaplanowana sytuacja nie wystarcza jednak do 
tego, Ŝeby nastąpiło skuteczne odreagowanie dramatycznych napięć.
Konieczne jest wówczas zastosowanie specjalnych technik, wprowadzających 
pacjenta w stan szczególnie sprzyjający odreagowaniu.
Następuje to przez stymulację emotywności z jednoczesnym obniŜeniem lub 
zniesieniem działania mechanizmów obronnych i ograni 205.

ezeniem samokontroli.

Stosowane techniki moŜna podzielić na hipnotyczne, wyobraŜeniowe, sytuacyjne i 
farmakologiczne.
Odreagowanie przez hipnozę Pacjenta wprowadza się w stan hipnotyczny, a 
następnie za pomocą sugestii skłania się go do przeŜywania sytuacji, którą ma 
odreagować.
Zanim to jednak nastąpi, naleŜy sprawdzić zdolność pacjenta do przeŜywania 
sytuacji w stanie hipnozy przez zasugerowanie mu sytuacji obojętnych.
Zdolność tę moŜna takŜe rozwijać przez ćwiczenia w zakresie przeŜywania sytuacji
w stanie hipnozy, wymaga to niekiedy nawet kilku seansów.
Sugerujemy pacjentowi na przykład, Ŝe rozmawia z przyjacielem, bawi się z 
dziećmi, spotyka złego psa, przebywa w grozie rodziny itp.
PrzeŜywanie i odreagowanie moŜe się odbywać w trojaki sposób, w zaleŜności od 
głębokości i rodzaju hipnozy: a.
Pacjent odtwarza sytuację słownie i ruchowo, mając przez cały czas otwarte oczy.

Strona 88

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Podajemy np, następującą sugestię: .
Gdy dotknę pańskiego czoła, przeniesie się pan całkowicie do tego czasu, kiedy 
przeŜył pan...
Proszę otworzyć oczy, moŜe się pan poruszać, będzie pan wszystko wyraźnie 
słyszał, wszystko widział i odczuwał...
Jest... (podajemy dzień lub godzinę i początek sytuacji) , obok pana stoją 
(podajemy osoby, które brały adzid w zdarzeniu) ".
Podajemy odpowiedni sygnał i czekamy na rozwój aktywności pac lenta.
b.
Pacjent jest w stanie hipnozy bardziej bierny.
Pacjenta sadzamy na wprost ściany lub podajemy mu bądź lustro ustawione w ten 
sposób, by odbijał się w nim biały sufit, bądź arkusz białego papieru.
Wypowiadamy sugestię: .
Będzie pan wyraźnie widział i prze.

206.
Ŝywał wszystko to, co się wtedy zdarzyło".

Pacjent patrzy na ścianę, w lustro lub na papier i przeŜywa zasugerowane 
wydarzenia.
c.
Hipnoza nie jest na tyle głęboka, aby w trakcie jej trwania pacjent mógł 
otworzyć oczy.
Pozwalamy pacjentowi leŜeć z oczami zamkniętymi i podajemy sugestię: .
Przeniesie się pan całkowicie do sytuacji (następuje opis konkretnej sytuacji) ,
będzie pan znowu wszystko przeŜywać".
W przypadku uŜycia techniki opisanej w punktach b i c pacjent czasem, widzi"lub 
przeŜywa wewnętrznie sytuację, jego przeŜycia mogą ujawniać się nawet w postaci 
objawów fizjologicznych, nie wyraŜa ich jednak słownie.
NaleŜy wówczas zmusić pacjenta do tego, by mówił, by wyraŜał głośno uczucia, 
które przeŜywa.
Metoda dopuszczająca, by pacjent miał zamkJęleoczy, jest najłatwiejsza.
Przy ćwiczeniach przeprowadzanych z pacjentami o małej podatności na sugestię 
pomagamy czasem liczeniem towarzyszącym sugestii, sŜe określone wydarzenia będą 
coraz wyraźniej wyłaniać się z niepamięci.
Pacjent moŜe przeŜywać sytuacje dwojako: bądź jako osoba bezpośrednio 
zainteresowana, bądź jako obserwator.
Rfektywniejszy jest pierwszy sposób, jednakŜe równieŜ za pomocą drugiego sposobu
moŜna spowodować intensywne odreagowanie emocji.
W wypadku, gdy nie znamy przyczyny zaburzenia bądź dlatego, Ŝe pacjent nie 
zwierzył się, bądź dlatego Ŝe sam jej sobie nie uświadamia, moŜemy naprowadzić 
go natraumatyzujące przeŜycia sugestią: "A teraz przenosi się pan do chwili, 
kiedy objawy chorobowe wystąpiły po raz pierwszy, przeŜywa pan te wydarzenia, 
które je poprzedzały".
Przykłady: ZZ-letnia pacjentka przeŜyła poŜar w sw**miejscu pracy.
Wyniesiono ją nieprzytomną z szatni odciętej ogilem.

207.

od wyjścia: przeŜywa stan nie odreagowanego silnego strachu.

Od tego czasu ma lęk przed poŜarem, boi się wejść do szatni, cierpi na brak ape 
18 u, ubółek wagi orAz lane objawy.
Po wprowadzeniu w fazę somnambuliczną hipnozy, przeniesiono ją za pomocą 
odpowiedniej sugestii do momentu poŜaru.
Pacjentka miała zamkmęte oczy.
Pojawiły się u niej wyraźne oznaki niepokoju, wołała o pomoc, wzrweła przyjaciół
męŜa, matkg płakała, krzyczała, Ŝe dziecko, którego się sp-odziewa (była w tym 
czasie w ciąŜy) musi umrzeć raŜeni z nią: rzucała się na łóŜku.
Po zakończaniu zasugerowanego wydarzenia, u pacjentki wystąpiło.

ZYOĘCZćlOl?

I*z*g*****.

równieŜ rzeczywiste wejście do szatni w towarzystwie terapeutr: strach 

został usunięty.
Analogicznie przeprowadzono hipnotyczne odreagorwanieu pacjentki, która od 
chwili wrpadku samochodowego bała się asiąść do auta, araz u innej pacjentki, u 
której rozwinęło się objawy neurotyczne, kiedy wykryła, Ŝe mąŜ ją zdradza.
W hipnozie powtórzyła rozmowę z męŜem, słowami wyraŜała myśli i uczucia, które w
rzeczrwistej sr 1 uacji zawsze tłumiła.
W przypadkach bardziej skomplikowanych noŜna podczas kilku kolejnych seansów 
odgrywać i odreagowywać poszczególne, mające znaczenie, w: darzenia z Ŝycia 

Strona 89

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

pacjenta, sytuacje z azieciństwa, wyiaśaiiać nieaświadomione motywy.
U pacjentki z napadami mieszanymi o charakterze 
histeryczna-epileptączrymreprodukcja pierwszego napadu wykazała, Ŝe musiał to 
być napad epilepsji iacksonowskiej po przebytym zapaleniu opon mózgowych 
(meningi (is) .
Odtwarzanie dalszych etapów Ŝycia pozwoliło ustalić, Ŝe napady histeryczne 
towarzyszące uprzednim objawom wvstąpib po zgwałceniu pacjentki przez dwu 
męŜczyzn.
Liczba napadów zwiększała się równieŜ w okolicznościach przypominających 
sytuację gwałtu, chociaŜ pacjentka nie zdawała sobie z tego sprawy.
Napady występowały np.często po stosunku płciowym.
Metodę taką, polegającą na wielokrotnym powtarzaniu seansów hipnotycznych, 
podczas których stosuje się stopniowo przeniesienie pacjenta do róŜnych waŜnych 
okresów i sytuacji jego Ŝycia oraz stopniowa wprowadza się materiał do 
świadomości, interpretuje.

108.
uczucie odpręŜenia.

W czasie kolejnego seansu hipzasugerowanojej przeŜycie pobytu w szatni w przyy 
juŜ nie będzie się bała.
Do tel sugestii nawiązuje.

go i odreagowuje, moŜna określić jako hipnoanalizęNiektórzy autorzy 

amerykańscy zachowują jednak tej min bipnoanaiiza dla metody psychoanalitycznej,
w kto rej hipnozę stosuje się do przezwycięŜania oporu i przy spieszenia wglądu,
.

PrzeŜycia wy obraŜę nioweU pacjentów o bujnej wyobraźni moŜna stosować 

odreagowanie, wykorzystując stan relaksacji z pobudzeniem wyobraźni (obrazowego 
myślenia) .
Pacjent spoczywa w pozycji leŜącej z zamkniętymi oczami.
MoŜna równieŜ wykorzystać początków e ćwiczenia treningu autogennego.
Istnieje kilka wariantów tej techniki.
S.
Kretschmer i K.
Betz (1960) mówią o, Bildstreifendenken", taśmie obrazowego myślenia, rozumiejąc
przez to podobne do filmu sekwencje, w których kaŜda grupa obrazów jest 
scenicznie zorganizowana.
To obrazowe myślenie dokonuje się przy zwęŜonej świadomości, przy zachowanym 
poczuciu własnej aktywności i silnym udziale afektu.
Do katartycznego odreagowania dochodzi niekiedy zupełnie przypadkiem, 
kiaayindziej wytwarzanie obrazów myślowych alymulowanejest przez omawiaaiie 
tematów związanych z problemanupacjenta.
Autorzy ci zalecają wykorzystanie tej metody takŜe w celu dalszego kształtowania
osobowości: przez pogłębianie przeŜyć, aŜ dc medyłacji, podczas którycń dochodzi
do przeŜycia i poznania rzeczywistości niemoŜliwej do poznania rozumowego, 
dającej się nalomiast poznać dzięki przeŜyciu wewnętrznemu.
Desoille w le rete etet (e we śnie na jawie, podobnie jak Nappich w swoim, 
ćwiczeniu medrtacyjnym", zalecają s**bclicznewrokcraŜenie unoszenia się'w górę.
Brachfeld bierze za 3 uakt wyjścia wysoJi szczyt, z którego pacjent wchodzi po 
drabi-n*e w gćre du nieba, po czym pta się go o to, co wówczas.

44-Psychoterapia..
309.

przeŜywał.

PrzeŜycia nabieraJĘ częto misłycznego charakteru i moŜna je porównać z, zejściem
w głębiny", z popędami, z instynktami.
M.
Leuner (l 97 Q nazywa swoją metodę katatymiczrymprzeŜywariem obrazowym 
(katathgmes Bilderleben) .
Podobnie jak poprzednio wymienieni autorzy, poleca pacjentowi, Ŝeby sobie 
wyobraŜał określone sceny, słaŜące za podstawę do subiektywnego tworzenia 
obrazów, które mają znaczenie symboliczne.
Do obrazów wymienianych przez Leunera naleŜy widok łąki wejście na górę, 
spojrzenie w głąb piekieł, śledzenie biegu strumienia od źródła aŜ do morza, 
spojrzenie w dół wypełniony błotem, przeszukiwamie domu, spotkanie z ojcem i 
matką oraz obserwowanie wulkanu.
Pacjent porusza się w metaforycznej sferze swego Ŝycia wewnętrznego i opisuje 
swoje przeŜycia.
W ciągu kilku takich seansów wytwarza się, katatymiczna panorama", która 

Strona 90

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

umoŜliwia wgląd w podświadome problemy pacjenta.
Najintensywniejszy proces przeŜywania Ceuner nazywa symbolicznym dramatem: 
symboliczne postacie, pojawiające się na łące albo wyłaniające się z bagna czy 
piekła, w wyobraŜeniach są doprowadzone do spotkań i interakcji.
Wyjaśnienie jest oparte na koncepcjach psychoanalitycznych.
W.
Luthe (1969) opracował metodę, którą nazywa odreagowaniem autogennym.
Za punkt wyjścia przyjmuje on stan relaksacji, w który pacjent jest wprowadzany 
po, dokładnym opanowaniu standardowych ćwiczeń treningu autogennego (por.str.
2551.
Odreagowanie autogenne polega na tym, Ŝe pacjent zastępuje wyćwiczony stan, 
biernej koncentracji"autogenną formułką dotyczącą stanu, biernej akceptacji".
Jest to postawa obserwatora, który biernie przyjmuje wszystko, co mu przychodzi 
na myśl.
Jednocześnie wszystkie myśli, wyobraŜenia 210.

i uczucia wyraŜa słowami: według terminologii Luthego" wyraŜa wszystko, 

co opracowuje i programuje jego mózg".
Zarówno terapeuta, jak i pacjent powinni respektować dynamikę tych zjawisk i nie
ingerować w proces odreagowania.
JeŜeli moŜliwe jest utrwalenie wypowiedzi na taśmie, zadaniem pacjenta będzie 
przepisanie materiału w domu, a następnie głośne odczylamego i zinterpretowanie.
Posiedzenia z terapeutą powtarzają się aŜ do wyczerpania tematów: częściowo 
pacjent noŜe je opracowywać w domu samodzielnie.
Odreagowanie autogenne Jet-według Lalhego-ie 4@ąz form szerszej metody 
neutralizacji autogennej.
Drugą formą neutralizacji jest werbalizacja autogenna.
Jest to prostsza forma, ąrzy której pacjent z góry skierowuje uwagę na swoje 
określone problemy, uświadamiając rabie w pełni ich negaGwó wNrwna swój stan 
psychiczny czy swoje trudności.
W trakcie trwedastanu relaksac li, wywołanego zastosowanymi ćwiczeniami treningu
autogeanego, stara się wyrazić słremi swoje pęłlPBYL-uthe ąróbował klasyfikawać,
kierowane mózgiem"mechanizmy neutralizacji autogennej.
Obejmują one np.programowanie tematyki (kolejność materiału, który jest 
uświadamiany) , powtarzanie tematów (wielokrotne pojawianie się określonego 
materiałuji modyfikację tematów (zmiany i tematyczne zniekształcenia, 
powodujące, Ŝe pacjent nie rozumie tresek interpretacje materiału, które nie są 
zgodne z rzeczywistością) .
Pojęcie odreagowania w definicji Luthego jest bardzo zbliŜone do pojęcia 
odreagowania (abreakcji) stosowanego w psychologii głębi.
JednakŜe terminologię psychodynamiezną Luthe zastępuje konsekwentnie 
terminologią neurofiz jologiczną.
Luthe poświęcił opisowi, teorii i przykładom zasłoowudametody neutralizacji 
autogennej dwa tomy ze swego F-woow!o Xompendium terapii autogennej: tom V pt.
Dgnamics of cdogełic neuiralization (tło) i tom VI pt.
TredmeM uith autocenic.

124.
211.
**i*.

neutrclization (19721.

Medytacyjna metoda Leunera zastałą przedstawiona w broszurze Katathgmes 
Bilderleben (l 97 o) .
hloŜliwości wykorzystania wyobraŜeń wzrokowych, wzbudzają coraz większe 
zainteresowanie ze względu na efekty zastosowania ich jako pomocniczej metody 
psychoterapii, szerszej niŜ abreakcja.
Techniki takie są opisane w pracach Singera lmcgerg md dagdream methodin 
psychothercpy OWA) i E.
Sborra Psgchotherdpgthroug 3 h imdgerg O 9 iW.
Prowokowanie do zachowania odreagowującego Odreagowanie sytuacyjne moŜna 
sprowokować w ten sposób, Ŝe stwarzamy pacjentowi warunki, w których ujawnia on 
ssoje napięcie bądź w obecności reilnegowinowejcy, bądź wobec osoby, która 
reprezentuje wiTlOwBjCĘ.
MoŜna np.odreagować napięcie pacjentki spawa-dawane przez małŜonka, konfrontując
oboje partnerów.
Dzieli katalitycznemu wpłzwowi obecnego przy konfrontacji terapeuty, pacjentka 
jest pobudzana do powiedzenia swemu partnerowi wszystkiego, co myśli o ich 
sąpornym problemie.

Strona 91

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Do tego samego celu moŜna wykorzystać równieŜ posiedzenie'psychodramatycznc, 
kiedy osoby, w stosunku do których pacjent odczuwa napięcie, zastępuje 
współpacjent, albo ktoś z zespala, terapeutycznego i kiedy odgrywa się sytuacje,
dotyczące nieodreagowanych napięć.
Istotna jest w tych metodach moŜność reagowania w rzeczywistej interakcji 
społecznej i moŜność wykorzystania szerokiego wachlarza zachowań ruchowych i 
werbalnych.
Aby sąrowokorwać odreagowanie moŜna takŜe przydzielić role po wyświetleniu filmu
dćrcząeego aktualnych problemów pacjenta.
Na przykład, po obejrzeniu filmu Kto ponosi utnę, ukazującego róŜne drobne 
konflikty małŜeńskie, uczestnikom D 64 edzenia terapeutycznego poleca się, aby 
przyjęli rolę określonej.

2 (2.
postaci a filmu i W czasie dyskusji reprezentowali jet stanowisko.

Podczas dyskusji przy konfrontacji stanowisk dochodzi do projekcji własnych 
problemów i do odreagowania napięcia i wrogości.
Dzięki temu pawstaJą warunki sprzyjające skorygowaniu włąsnych pastaw.
Metoda przyjmowania roli, tak równieŜ metoda psychodramy, wykraczają Jednak poza
zakres psychoterapii odreagowującej, naleŜą bowiem do metod 
interperscnalniekorektywnych, amawianrcb w specjalnym rozdziJeZachowaniemające 
prowadzić do odreagowania wywołane jest niekiedy w ten sposób, Ŝe terapeuta 
p-owtarza, nalega i, stopniując dramatyczność sytuacji skłania pacjenta do 
przejawiania emocji, do odpowiedniej mimiki i pantomimy, do płaczu, do bicia 
przedmiotów itp.
Szereg technik słuŜących do odreagowania uczuć agresywnych opisali Bach i 
Bernhard (l 97 l) .
Przytaczają oni na przykład uderzenia w poduszkę, wzajemne bicie się dwóch osób 
specjalnymi miękkimi pałkami, zwanymi bataki itp.
Skrajną formę psychoterapii odreagowującgj stanowi terapia proponowania ąrzez A.
Janwa (19714.
478) Opiera się ona na wymuszonym odreagowyyaniutprzypuszczalnych urazów 
powstałych w okresie wczesnego dzieciństwa-łącznie z traumaycznieprzebi ega 
jącym porodem.
Przed rozpoczęciem terapii pacjent pozostaje przez Jeden dzień w zupełnej 
izolacji, co ma na celu zwiększenie jego napięcia.
Następnie przez trzy tygodnie przychodzi co dzień do terapeuty na dwugodzinne 
posiedzenia, podczas których roztrząsa swoją przeszłość.
Aby doprowadzić do stanu pogłębioneąo oddychania i umgŜliwić wydawanie okrzyków 
stanowiących wyraz regresji do poziomu dziecięcego zachowania afektywnego, 
terapeuta prowokuje u pacjenta kilkakrotne ataki odreagowujące i zmusza go, Ŝeby
pozostał w tym stanie przeŜywania.
Pacjent, wijąc się na podłodze, woła, tato", , mamo", przeŜywa bezsilność, 
wściekłość.

213.

i beznadziejność, którą tłumił w sobie od dzieciństwa.

PrzeŜycia te wraz z wybuchami dotychczas nie ujawnianego napięcia Janoy nazywa 
podstawowymi, pierwotnymi krzykami i płaczami.
W ten sposób pacjent na poszczególnych posiedzeniach znowu przeŜywa róŜne swoje 
wczesne urazy i uczy się wyraŜać swoje napięcie w sposób elementarny, 
najprostszy, a nie-jak dotychczas-za pomocą neurotycznych zachowań.
Po trzech tygodniach pacjent przechodzi na kilka miesięcy do ponadpodstawowej 
grupy terapeutycznej.
W swojej uproszczonej koncepcji terapii Janoy zakłada, Ŝe dzięki wymuszonemu 
odreagowaniu uda mu się zniszczyć u pacjenta system zachowali neurotyczŜnych, ',
przerwać łańcuch zahamowań".
W jego technice obok odreagowania duŜą rolę odgrywa czynnik sugestii, 
podtrzymywany bombastyczną reklamą i dramatycznością pode jścia.

Odreagowanie wywołane podaniem śr o dk i w farmakologiczny eh W tym 

wypadku stan sprzyjający odreagowaniu wywołuje się przez podanie środków 
farmakologicznych, i'to bądź preparatów obniŜających samokontrolę przez zwęŜenie
świadomości (narkoanaliza, anestetyka inhalacyjna) , bądź pobudzających do 
mówienia i przejawiania emocji (psychomimetyka) , bądź teŜ wywołujących zmianę 
psychiczną w obrazie modelowej psychozy (zwłaszcza LSD) .
Wymienione metody farmakologiczne stosuje się nie tylko przy odreagowywaniu, ale
takŜe w celach diagnostycznych (pogłębienie tendencji eksploracyjnych, wywołanie
objawów) oraz dla podparcia psychoterapii innego rodzaju niŜ odreagowanie, 

Strona 92

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

zwłaszcza dla intensyfikacji kontaktu terapeutycznego i pobudzania do prodiakcji
materiału nadającego się do in.

214.
terpretacji dynamicznej.

Dotyczy to szczególnie psychoterapii przeprowadzanej pmy uŜyciu środków 
halucynogennych, o czym będziemy jeszcze mówić.
Narboanaliza.
W okresie międzywojennym Bleckwenn, lindemann, Wagner i inni zaczęli stosować 
szybko działające barbiturany, podawane doŜylnie w celu uzyskania informacji od 
małomównych pacjentów.
Bor-ley (1946) opracował następnie metodę nazwaną narkoanalizą, słuŜącą do 
wyzwalania i analizy wspomnień i stłumionych emocji.
Metoda ta rozpowszechniła się szczególnie podczas drugiej wojny światowej.
Sargant (l 948) , Slater, Debenham i Mili (1941) zalecali ją, by skłonić 
pacjenta do ponownego przeŜycia silnych emocji, wywołanych zdarzeniami 
wojennymi, które spowodowały u niego powstanie nerwicy urazowej.
Grinker i Spiegel (1945) zastosowali tę metodę wśród Ŝołnierzy w Północnej 
Afryce, traktując ją bardziej kompleksowo jako, narkosyntezę", uzupełnioną 
psychoterapią na jawie.
Po wojnie metoda ta rozpowszechniła się i w terapii nerwic cywilnych.
Przykład aaslosowania: leŜącemu pacjentowi wstrz 3 ku je się powoli doŜylnie 
5-procentowy roztwór szybko działającego barbituranu (Sodwm cmgt@, Pentotdl 
sodwrn, Thiopmton) , jeden gram rozcieńczony w 20 cmŜ wody destylowmei.
Pacóentoripolecamy liczyć ci lóo do 1 albo prowadzimy z nim rozmowę aŜ do 
chwili, gdy pojawi się lekka dysartria (zwykle po wstrzyknięciu a do 5 cnA 
roztworu) .
Na tej granicy między jawą a saem, biedy pecient tram zdolność samokonmli, 
ułzrmuiemygo przez dłuŜszy czas, dodając powoli małe dawki roztworu.
Cłkawita da*a potrzebna do rarkxnaizy zaleŜna Jest od, czasu trwania tego stanu 
i waha się zwykle między 8-15 cmłroztworu.
Pacjenta moŜna teŜ najpierw uśpić (co zderza się często mimo wolt przy szybszym 
wstrzyknięciu roztworu) , wtedy trzeba go za pomocą silniejszych bodźców skłonić
do rozmowy.
W stanie narkotycznym utrzymuje się kontakt z pacjentem i naprowadza rozmowę na 
przeŜycia, które były przrczyną za.

215.

łamania pjchicznego.

Czasanti Jedno słowo zwiąAne z tymi przeŜyciami wystarczy do wrwołaia gwałwwnei 
reakcji emocjonalnej, płaczu i sponladchóch: a 3 boMedzi, kiedy Indziej przewaŜa
zahamowanie i DacJealowi trzeba stale zadawae pytania.
Narkoanaliza usuwa oełóaae bariery i hamulce i dzięki temu umoŜliwia pacienwwi 
wyraŜanie słowami jego konćiktńwemocjonalnych.
Stosunek do terapeuty wyraźnie się intensyfikuje, niektórzy aatozr mówią agrest 
o regresji do stanu dziecinnej ufności i zaleŜności (forsie: ) .
Przypuszcza się, Ŝe pod vpływem narkoaralizy pacjent łatwiej przyp-ominą sobie 
nawet 8, co dotychczas objęte było amnezją.
Piarkoanalizę moŜna zakończyć brądŜ w ten sposób, Ŝe przestaje się podawać 
rozlwór i pacjent, pozostając w stałym kontakcie z terapeutą, stopniowo wraca 
d-o stanu pełnej świadomości (ziedy pacjent sto-gniewa budzi się terapeuta moŜe 
dokonać syn-tezy, omówienie, sJo@ułew 8 ć zalćceniia) bądź moŜna teŜ szybszym 
wstrzyknięciem reszty preparatu, zupełnie uśpić jJecjetitB.
W ttlltia Xyg-3 Qł 8-31 D 8 CJl 3 X O+l 3 Wa arii, m: Zje Ołątttująctą pczebieg 
rozmowy.
Narkoanaliza była aość często uŜywana w kryminalistyce jako, serunm prawdy", 
które miało zmusić podejrzanego do przyznania się albo do zdradzenia ukrywanych 
okoliczności.
JeŜeli jednak badany miał silne motywy do zaprzeczania, działanie natkoanalizy 
było nieskuteczne.
RównieŜ wiarygodność takiego przyznania się jest problemiatyczna: przyznanie się
w takim stanie nie ma wartości dowodu, a uŜycie tego rodzaju sposobu jest takŜe 
ze względów etycznych godne potępienia.
W psychoterapii cel i motywacja są inne, ale tu równieŜ nie jest wskazane 
wymuszanie jakichkolwiek wyznań, których pacjent nie powiedział dobrowolnie.
Bardziej właściwe jest uzyskacie potrzebnych informacji aobrowolnie po 
nawiązaniu terapeutycznego kontaktu, z pacjentem i zdobyciu jego zaufania.
UŜycie metody narkoanalizy do celów eksploracji jest uzasadnione wtedy, gdy 

Strona 93

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

pacjent sarn wskutek zahardowania, strachu czy wstydu nie potrafi mówić o swych.

216.
sprawach albo ich nie potrafi wyrazić wraz z ładunkiem emocjonalnym, 

chociaŜ jest rniotywowany pozytywnie.

Narkopsychoterapia.
Metoda Teleszewskiej.

Profesor M.
E.
Teleszewska (1969) opracowała metodę natko psychoterapii barbituranowej, której 
celem jest nie ty Je odreagowanie, co raczej wywołanie stanu euforii w czasie 
ćwiczeń i węypowiadania pozytywnych sugestii.
U około 750 ąacjentów osiągnęła ona zadorwaiającerezultaty przy leczeniu 
utrwalonych nerwic neurastenicznych, histerycznych i 
obsesyjna-psychastenicznych.
Posiedzenia cdbwają się codziennie lub co drugi dzień, zaleŜnie od ąotraeby od 2
do 2) razy: trwałą 30-46 minut.
Przeiętnadawkawynosi 11, 5-3 mil (rzadziej 5-6 mi) i-proc*n***egoroztworu hecena
(u albo dmytal-natrium, podawanego doŜylnie w celu osiąeniccia stadium zmiaa 
emocjonalnych z przewagą euforii, w którym pacjent moŜe się swobodnle poruszać 
ćwiczyć upośleazcne funkcje.
Przy dalszym podawaniu rozłwGuWyslępaJa zmiany w sferze świaQnwści, dysatlriai 
s: łonuność do zasypiania.
Teraąeuta wrp-owiała króGkie i zrozumiałe sugstie, porwtarzając je wielokrotnie 
w trakcie seansu: w miarę potrzeby przeprowadza ćwiczenia 
przwracaiaceupośledzona funkcję, np.przy blepńarospazrnie-oWeóŜ i zamykanie oczu
przed lustrem: przy afonii i mutyznie-ćwzeniewypowiadania słów aŜ do recytacji 
wierszy, przy parali Ŝach o p-odłoŜu hieterycznym--ćwiczenia ruchowe itp.
Wykorzystuje się przede wszystkim działanie eaforii i zwięt-zona łata ość 
przyjęcia saugstii terapeuty.
Za najskuteczniejsze dla u-najęcia fobii autorka uwaŜa stadium znaian 
emecJonalarcb.
dla usunięcia utrwalonych objawów histerycznych-prze ściegJędzv euforią a 
zwęŜoną świadoniościa, nalomiasl w Wąa 989 hipochondrycznych nerwic-dysartryczne
stadium lekko zwęŜonej świadomości.

9 jĄ.

Euforyczny albo depresriaie-odreagowujący charakter stadium, które 

Teleszewska nazywa stadium zmian emoc tonalnych w auŜym stopniu zaleŜy od tego, 
czy seans ma na celu odreagowanie urazów psychicznych, czy sugestię pozytywną i 
ćwiCZClllŜ.
UŜycie anestezji inhalacyjnej.
Wśród środków stosowanych do anestezji inhalacyjnej rozpowszechnił się zwłaszcza
eter, a w Czechosłowacji trójchloroetylen (Narcogev Spoję) .
d.
Eter.
Wzmiankę o zastosowaniu eteru do psychoterapeutycznego odreagowania znajdujemy u
J, M.
SchultzajuŜ w 1927 r., rozpowszecbnienie tego środka zaś przypada na okres li 
wojny światowej, kiedy zaczęli go uŜywać psychiatrzy angielscy, amerykańscy i 
radzieccy.
Badacze radzieccy (Popów, Tiemkin, Gilarowski.
Kulik i inni) stosowali przewaŜnie lekką narkozę eterową (nakrapianie maski 
12-20 emĘ w przypadkach mutyzmu i surdomutyzmu histerycznego.
W trakcie narkozy pacjent zaczynał mówić i rozmowę przedłuŜano aŜ do chwili, gdy
się obudził.
Swiadoszcz (1971) w przeciwieństwie do pozostałych autorów, aŜywającduŜej dawki 
eteru radykalnie dusił pacjenta aŜ do momentu, gdy ten przeraŜony zaczynał 
krzyczeć.
Metodę tę zastosował Gilarowski (przy dawce 20-40 cmĘw leczeniu poraŜeń 
histerycznych.
Na Zachodzie z powodzeniem uŜywał eteru Palmerw przypadkach wojennych nerwie 
urazowych u Ŝołnierzy walczących w Afryce Północnej.
Jego metodę stosowali od 1944 r.
Shoryon i Sarganit (l 947) , którzy podsumowali szczegółowo swoje badania i 
stworzyli własną teorię, opartą na zasadach pawłowowskich.
W okresie powojennym powstała równieŜ praca norweskiego autora P.
Askeyolda (l 958) .

Strona 94

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Zlb.
Według Sarganta i Shoryona, pacjentowi naleŜy wyjaśnić, Ŝe zabieg ma na 

celu wyzwolenie jego emocji czy napięcia, powodującego powstawanie objawów.
Maskę Schimmelbuscha nałoŜoną na twarz skrapia siseterem.
W ciągu kilku pierwszych wdechów maskę trzyma się tuŜ przy twarzy, po czym 
kładzie się ją bezpośrednio na twarzy i nadal nasącza eterem.
Auto rzy nie podają, jaka ilość eteru powinna być uŜyta, podkreślają tylko, Ŝe 
nie wolno podawać go w zbyt ma tym tempie i w zbyt małych dawkach, gdyŜ 
doprowadziłoby to do pełnej narkozy.
Odurzonemu pacjentowi przypominamy zdarzenie, które wywołało objawy ner'wieowe 
(Askeyold podaje, Ŝe wystarczy wypowiedzieć, kluczowe"słowo) .
JeŜeli uda się osiągnąć lekki stan odvrzenia, w ciągu I do 10 minut występuje 
znaczne podniecenie i pacjent zaczyna odreagowywać.
Głos jest silniejszy, na twarzy występuje zaczerwienienie.
Często pacjent zachowuje się tak, jakby wydarzenia będące przedmiotem 
odreagowania właśnie teraz się rozgrywały.
Niekiedy potrzeba nawet kilku osób do pilnowania pacjenta, jeŜeli pacjent jest 
bardzo silny, wskazane jest nawet przywiązanie go do łóŜka.
Występują znaczne róŜnice indywidualne w zakresie stopnia intensywności i czasu 
trwania ekscytacji.
U niektórych pacjentów określony poziom podniecenia trwa przez dłuŜszy czas, u 
innych mija prędko, przez chwilę są oni zahamowani, a wkrótce stan podniecenia 
zaczyna występować ponownie.
Wreszcie u innych pacjentów krzywa pobudzenia szybko podnosi się w górę, 
następnie nagle opada do stanu inercji, w którym pozostają oni przez kilka 
zninut, jakby w stanie śpiączki.
Sarganti Slater nazywają ten stan, szczytowym kolapsememocjonalnym"i uwaŜają go 
za oznakę najbardziej zadowalającego przebiegu terapii.
Ich zdaniem, za pomocą tej metody moŜna łatwo osiągnąć odreagowanie.

219.

emocjonalne u osobników z nieutrwaloną jeszcze ostrą nerwicą urazową.

Gdy nerwica trwa natomiast przez dłuŜszy czas a, oaliwość niepowodzenia 
odreagowania zwiększa się.
Askeyold uwaŜa tę mietodę za w skazaną zwłaszcza wuwezas, gdy wyzwolenie afektu 
było w jakiś sposóń zablokowane.
Metoda maski eterowe) Swladoszeza.

W jąjcjjjcjjyj******.
metodzie Świadoszcza (1971) stosuje się rówpieŜ eter.

Nie w niej jednak o odreagbwajie w ścisłym tego słowa znaleez o inny mechanizm 4
ziała*ia terapeutycznego.
Me.

toda ta moŜe jednak w Wbranych przypadkach oddać ceruregcmggjPacjeatorwi

wyjaśnia się, Ŝe podłoŜem jego zaburzeń jest hamowanie, częściowy sen pewWch 
obszarów kory mózgowej i Ŝe podamy ma lek, który (SI'chmiasl usunie ten stan 
hamowań'a.

Pacjanta przywiązuje się w pozycji horyzontalnej.

W pr: ą, *adkach poraŜenia histerycznego, sparaliŜowana część ciała pczc-taje 
nie przywiązana, waŜne jest jednak, Ŝeby pacjatłll 5 ŚĆl WYRŜ?
ÓW, ś?
W 02918 Tle TlOśe SIĘ (OTVsZYĆ.
ŚXsujesię dość duŜą maskę, trzykrrwającą nos i usta, po nasączeniu 40-80 mi 
eteru naleŜy ją atrzepnąć i szybko połoŜyć na twarz pacjenta na 5-90 sekund.
Zdejmujemy maskę, gdy tylko zauwaŜymy, Ŝe objawy histeryczne ustąpiły, np.w 
wypadku histerycznej niemoty pacieOt zacznie krzyczeć algo poruszy pa raŜoną 
kończyną itp.
Swiadoszcz uwaŜa tę metodę za szczególnie skuteczną w przypadkach histerii z 
objawami wypadaieciafunkcji.
Działanie terapeulyczne polega na tym, Ŝe wskutek szybkiego nałoŜenia maski 
odrachowo zatrzymany zostaje oddech, przy czyni pacjent odczuwa silny lęk, 
któremu towarzyszą ąubudzenie psychuruchowe.
Powoduje to usumęcie citjawcwhisterycznych długą, zrnyWatCa punktów Darruowąnią 
w korze Jatą ąobutdz*ni*k.
Trójchloroetglen.
Podstawową metodę z zastosowaniem trójchlorcetylenu (Ncrcogenu) opracował w 
Czechosłowacji Robert Kancery (l 967) .
W Anglii pracował nad zastosowaniem trójchioroetylenu L.

Strona 95

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

, Ress******.

Opis techniki.

W rozmowie poprzedzającej zabieg wyjaśniamy pacjentowi zasadę działania metody.
Oczy przykrywamy płatem, ligniny, na twarz nakładamy maską Schimmelbuscha, a na 
nią gazę z otworem, kapiemy kilka kropli narkogenu, aby pacjent przyzwyczaił się
do jego zapachu.
Właściwą początkową dawką jest 50 kroąli.
JuŜ ma tej dawce u wielu pacjentów występuje pobudzenie.
JeŜeli nie występuje, dodajemy 2 Xpo 20 kropli, w razie potrzeby w odstępach 
pięciominutowych.
Po dawce 90 kropli u większości ąacjentów występuje yobudzame.
Nie wpływamy na przebieg pobudzenia, traktując je jako proces czysto 
fizjologiczny.
JeŜeli pobudzenie nie wystąpi, terapeuta wywołuje je wyąpowiadając odpowiednie 
słowo, które jest symbolem neurotyzującej sytuacji.
Po tej ąierwszej fazie-pobudzeaia-następuje druga faza, faza snu narkotycznego, 
podczas którego terapeuta przeprowadza psychoterapię.
Pacjentowi wyjaśniamy etiologię jego choroby i sugestywnie zapewniamy go, Ŝe 
jego dolegliwości ustąpią.
Posiedzenie trwa przeciętnie 20-60 minut.
Zabieg len moŜna stosować w przypadkach nerwic z etiologią psychoganną.
Koncerz (1952) wymienia 148 przypadków, z których 76%zostało wyleczonych bądź 
nastąpiła u nich znaczna poprawa.
Narkogen stosowano przez pewien czas z bardzo pozytywnymi rezultatami w szeregu 
zakładów morawskich (Czernowice, KronueryŜ, Jeseniń) .
Dalsze jego stosowanie zostało jednak ograniczone ze względu na sygnały 
ostrzegające przed podawaniem narkogenu na lekko przyłoŜoną maskę 
Sehimmelbuścha.
OstrzeŜenia te były związane raczej z pewnymi negatywnymi doświadczeniami ze 
stosowaniem trójchloroetylenu do całkowitej anestezji chirurgicznej 
(niebeząieczeństwu pierwotnego bezdechu) niŜ z ryzykiem stosowania me.

221.

tody przy znacznie niŜszym dawkowaniu roztworu w celach 

psychoterapeutycznych.
Istniejące przepisy zalecają stosowanie półotwartego sposobu inhalacji.
Stosowanie tej techniki wymaga współpracy z anestezjologiem.
Psychomimetyka.
Przy zastosowaniu psychomimetykównie wprowadzamy pacjenta w stan całkowitego 
hamowania, lecz przeciwnie-w stan pobudzenia korowego.
Zwiększa się szybkość myślenia i chęć do zwierzeń, aŜ do wystąpienia słowotoku, 
wzmaga się gotowość do reakcji emocjonalnych, znikają opory.
Odreagowanie następuje przy zachowaniu pełnej świadomości pac lenta.
Metodę tę opracował Delay (1947) ze współpracownikami i nazwał ją szokiem amfe 
(aminowym.
W Czechosłowacji wprowadził ją Zalman w 1950 r.nadając jej bardziej odpowiednią 
nazwę, rozmowy psychotonowej".
W zakładzie w KromieryŜu poddaliśmy analizie przebieg rozmów psycbotonowych z 50
neurotyczkami (Kratochvil.
I 96 Oc) .
Technika rozmowy (interaiew) psychotonowej.
Pacjent leŜy w pomieszczeniu izolowanym od dźwięków, nawiązujemy z nim rozmowę i
jednocześnie w ciągu I-2 minut wstrzykujemy mu doŜylnie 30-40 mg psychotonu.
Rozmowę opartą na znajomości psychoanamnezypacjenta skierowujemy na wspomnienia,
z którymi przypuszczalnie mają związek objawy nerwicowe.
W wielu wypadkach pacjent zaczyna płakać i spontanicznie opowiadać o swoich 
najtrudniejszych problemach.
Obecność kilku osób jest niepoŜądana.
Dobrze robi zakrycie oczu pacjenta chustką: znmiejszato jego zahamowanie i 
umoŜliwia mu o wiele intensywniejsze przeŜycie sytuacji.
Rozmowę kontynuujemy dopóki trwają zmiany emocjonalne i dopóki raz.

222.
mowa dostarcza nowego materiału.

Zwykle takie in tertiew trwa od I do 3 godzin.
Typową próbką przebiegu rozmowy psychotonowej moŜe być przypadek 4 l-letniej 
sprzedawczyni, hospitalizowane j w związku z nerwicą depresyjną.
Nerwica była nastęstwem koafllktutmałŜeńskiego, ktery doprowadził do rozwodu.

Strona 96

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Po kilku minutach od zaaplikowania psychotonu, u pacjentki występ-uje intensywna
ekscytacja, woła męŜa, nazywa go naiculszmi wyrazami, wrraŜa całą swoją 
tęsknotę: , Józeczku, kochanie, wróć do mniel Wróć!
Ja bez ciebie nie wytrzymam!
Ja chcę ciebie.
kocham cię, wróć!
'Intensywne pebudzeue trwało około W minut.
Po tej fazie następuje wielomówność, płaczliwość adekwatna do treści wspomnień.
Po, odreagowaniu i racjonalnej analizie sytuacji w ciągu następnych dni 
decho-dzl do itspokoienia, deprsiaustępuje i petentka włącza się do czmmej 
lerapii.
We wspomnianych 50 przypadkach pobudzenie ruchowe wystąpiło u 50%chorych, 
wzmoŜona p-otrzebazwierzeń u 76%, reakcja płaczu u 7 O%.
Odreagowanie nastąpiło u 70%chorych, w tym u 20%miało przebiagburzliwy, a u 
50%spokojniejszy.
Bywa jednak i tak Ŝe psychoton wywołuje jedynie objawy wegetatywne i 
nieprzyjemne dolegliwości (bóle głowj, parestezję ucisk w piersiach, 
przyspieszenie oddechu, zawroty głowy, torsje itp) .
Niektórzy autorzy wyjaśniają to działaniem mechanizmu konwersji histerycznej, 
jako wtórnej obronnej reakcji na niebezpieczeństwo zagraŜające z powodu 
uświadomienia sobie albo powierzenia komuś wypartych treści.
Jest to jednak prawdopodobnie indywidualnie uwarumkowana specyficzna reakcja na 
środek farmakologiczny, wywołana wyraźnym sympatykomimetycznym działaniem 
psychotonu.
Zmienność ta jest prawdopodobnie zaleŜna od róŜnic indywidualnych w zakresie 
wegetatywnego układu nerw owego.
W kilku przypadkach w trakcie rozmowy psychotonowejwystąpiła reakcja 
paradoksalna-pacjent poczuł senność i nawet zasnął.
W dniu, w którym od.

223.

bywa się rozmowa psychoiorowa, pacjent cierpi zwykle na brak apetytu i 

bezsenuność, którą naleŜy usunąć przez zastosowanie silnej da wki środków 
nasennych.
Oprócz czechosłowackiego preparatu PsgchotonSpoję (benzedrina, amfetamina) moŜna
stosować inne psychomimetyk: , takie jak zastrzyki Peryitinu (metbylamfetamina) 
, Ritalina, EenmetraŜina i Dexfenmetrazina: dawkowanie jest analogiczae.
Problematska technik odreagowu jąmchZanim przejdziemy do omawiania zastosowania 
halućynicgenów, opartego przewaŜnie na innych zasadach niŜ odreagowanie, uwaŜany
za wskazane podsumować problematykę technik odreagowujących, które w psy 
choterapii są jednym z zagadnień spornych.
Metoda odreagowania jest oparta na załoŜeniu, Ŝe nieodreagowane napięcie moŜe 
wyw oływae objawy albo warunkować ich (rwanie.
Napięcie to moŜna by w zasadzie usunąć dwojakim sposobem.
Po pierwsze", roząuszczeniem"w relaksacji, wprowadzeniem spokoju zamiast 
napięcia za pomocą hipnozy, czy odwróceniem urwagi.
Po drugie-potęŜnym, wypuszczeniemt'skoncentrowanego afektu, rozładowaniem 
energii poprzez wywołanie krótkiego spięcia, czyli przez odreagowanie.
Cecznicze działanie odreagowania moŜna porównać z otwarciem wentyla w 
przegrzanym kotle albo z chirurgicznym wyczyszczeniem ropnia, w myśl znanej 
zasady t (i pts, ibi etdctd.
Nie wydaje się, by odreagowanie mogło mieć specjalne znaczenie wówczas, gdy 
pacjent wielokrotnie opowiada kaŜdemu o swoich urazach i przeŜytych napięciach, 
gdy zaterd-porównując nadal-rana jest otwarta i ropa noŜe odpływ ać samoczynnie.
Radykalne cięcie potrzebne jest raczej wtedy, gdy ropa jest otorbiona i nie moŜe
odpłgywać samoczynnie.
Sargant (1948) i Shoryon 224.

 (1947) wskazują na to, Ŝe odreagowanie jest najskuteczniejsze u osób, 

które po przeŜytych stresach ujawniają przewaŜnie zahamowanie reakcji.
Pozostaje jednak problemem, czy tak pojęte odreagowanie jest rzeczywiście 
bardziej skutecznym czynnikiem terapeutycznym.
Poglądy na temat technik odreagowujących nie są jednoznacznie formułowane w 
literaturze przedmiotu.
Z pozycji psychoanalitycznych nie uznaje metod odreagowania Masserman (l 955) .
Twierdzi on, Ŝe metody te powodują większą zaleŜność pacjenta od terapeuty, Ŝe 
mogą wywołać ulgę, ale tylko chwilowo i Ŝe ich ostateczny efekt jest negatywny.
Z pozycji pawłowowskichnie uznaje odreagowania większość autorów dawniejszych 

Strona 97

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

prac radzieckich.
Autorzy nowszych prac radzieckich na temat psychoterapii (Swiadoszcz, 1971: 
Konstorum, 1971 i Słobodianik, 1960) oceniają bardziej pozytywnie odreagowywanie
urazów psychicznych.
UwaŜają za bezsporne, Ŝe istnieją nerwice, w których nieodreagowane urazy 
psychiczne mogą mieć działanie patogenne, a odreagowanie tych urazów moŜe mieć 
działanie lecznicze.
Pozytywnie ocenia odreagowanie takŜe szereg psychoterapeutów niemieckich, np.
J.
M.
Schultz, Kleinsorge, Klumbies i inni.
Szczególnie pozytywne poglądy na problem odreagowania wyraŜają autorzy 
bułgarskiego podręcznika psychoterapii (Szarankow, Łozanow, Petrow, Atanasow, l 
963) .
Powołują się zwłaszcza na osiągnięcia bułgarskich badaczy, tj., technikę 
reprodukcji"*ikoły Krstnikowai "dekapsulację kortykodynamiezną"Kiryła Czolakowa.
Istnieje szereg prób wyjaśnienia mechanizmu odreagowamaw kategoriach 
fizjologicznych, przewaŜnie zgodnie z teorią pawłowowską.
G-uensberger (1959) określił terapeutyczny mechanizm narkoanalizy jako 
wytworzenie nowego odruchu warunkowego, klóryprzerywa chorobliwą fiksację afektu
w ten sposób, Ŝe.

W-Ps 9 eboteraąia...
225.

łączy afektywne napięcie z efektorami.

Podobnie Swia-, doszez (1959) wyjaśnia terapeutyczne działanie odreagowania 
jako, likwidację ogniska patologicznego pobudzenia wewnętrznego za pomocą 
rozładowania jego energii".
Jeśli odreagowanie przeprowadza się w stanie snu hipnotycznego lub 
narkotycznego, bierze teŜ w.nim udział mechanizm, yołączenia całkowitego 
hamowania ze specjalnym stanem chorego punktu".
Shoryon i Sargant (1947) widzą podobieństwo odreagowania do szarpnięcia, wskutek
którego została przerwane patologicznie awarunkowane związki.
Przypuszczają oni, Ŝe, szczytowy kolaps emocjonalny", który moŜna było 
zaobserwować w trakcie odreagowania pod wpływem eteru, odpowiada zachowaniu psów
obserwowanych przez Pawłowa podczas powodzi w Leningradzie: wywołanie silnego 
pobudzenia doprowadza do fazy hamowania pozakresowego, w której kora nie jest 
zdolna do dalszej czynności i w której-podobnie jak u psów podczas powodzi w 
UeningradziemoŜe nastąpić usunięcie wcześniej utrwalonych warunkowych schematów 
zachowania się.
Po takiej reakcji moŜe nastąpić ponownie skuteczne uwarunkowanie: pacjenci są 
zdolni do akceptowania nowych potawi wartości.
W przeciwieństwie do teorii Shoryona i Sarganta, Konećny i KonećnŜ (19523, 
wyjaśniając mechanizmy odreagowania narkogenowego, mówią o kontynuowaniu czy 
powtarzaniu patogennych reakcji w warunkach chroniących korę przed uszkodzeniem.
Wychodzą oni z załoŜenia, Ŝe narkogen usuwa z kory patologiczną irradiację czy 
inercję, spowodowaną wpływem indukcji ujemnej w ośrodkach podkorowych w wyniku 
osłabienia procesu hamowania.
Narkoza narkogenowahamuje czynności kory, chroni ją przed uszkodzeniem i pacjent
moŜe kontynuować albo powtórzyć swoje 226.

Bs-ąaę.
dawne reakcje, które s-cwałowały naruszenie funkcji.

Proces reagowania jest teraz izolowany, przebiega, na ślepo", wytwarzają się dla
niego nowe drogi, nowe stereotypy.
Na tak przygotowanym terenie w drugiej fazie stosuje się psychoterapię 
sagestywną i racjonalną: wytwarzają się wówczas nowe, adekwatne stereotypy 
dynamiczne.
Dokonaje się to pod ochronnym hamowaniem snu narkotycznego, gdy w fazie 
paradoksalnej wpływ bodźców słownych jest skuteczniejszy niŜ na) BWI?.
Teleszewska (1969) wiąŜe skuteczność narkopsychoterapiinie z odreagowaniem, lecz
raczej z wpływe@stanu euforii wywołanego za pomocą barbituranów, wzmoŜoną 
podatnością na sugestię i ćwiczeniami zaburzonych funkcji.
Oceniając działanie barbituranów pod w zględem fizjologicznym, podkreśla sięich 
wpływ na układ limbiczno-reticularny i przypuszcza, Ŝe w stanie euforii 
subnarkotycznej powstają warunki sprzyjające usunięciu patologicznej dominanty i
powstąniunowej, zdrowej dominanty.
Luthe (1972) pojmaje odreagowanie dokonywane w stanie relaksu autogennego jako 

Strona 98

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

kierowane przez mózg wyzwolenie śladów przeŜyć istniejących w neuronach.
W jego ujęciu, człowiek zwykle hamuje aulo regulacyjną czynność mózgu, podczas 
gdy bierną postawą widza w stanie relaksu autogennego stwarza warunki, w których
autoregulacyjna czynność mózgu moŜe zostać całkowicie zrealizowana.
Mózg w tym stanie sam kieruje odreagowaniem, pacjent ma mu tylko po prostu 
pozwolić pracować.
Czytając prace Lathego, nie moŜemy oprzeć się wraŜeniu, Ŝe autor miesza pojęcia 
psychologiczne i fizjologiczne i Ŝe po prostu pers-onlfikujemózg.
Oceniając metody odreagowujące, musimy zwrócić uwagę, Ŝe przy braku 
zadowalającego wyjaśnienia me.

jjł.
997.

chanizmu odreagowania równieŜ niedostatecznie uzasadniona jest sama 

hipoteza, Ŝe wyzwolenie emocji jest rzeczywiście skutecarym czynnikiem 
psychoterapeutycznym.
Katharsis w stanie hipnozy bywa bowiem łączona z sugestią dotyczącą objawów: 
podobnie jak działanie narkogenu kończy sugestywna synteza.
TakŜe inne metody odreagowania nie bywają stosowane samodzielnie, lecz 
przewaŜnie jako składniki leczenia kompleksowego.
JeŜeli chodzi o rozmowy psychotonowe, włączaliśmy je zawsze do planu 
kompleksowej terapii.
I chociaŜ niektórzy autorzy, jak Jonas (l 954) , Straker (1953) i Paulett (1953)
podają we wskaźnikach procentowych bezpośredni efekt terapeutyczny metody, to 
jednak z ich relacji wynika, Ŝe materiał z seansu katartycznegozostał z kolei 
wykorzystany do rozwiązania sytuacji powodującej napięcie i Ŝe nie ograniczano 
się tylko do dokonania odreagowania.
Nie moŜna teŜ pominąć sugestywnego działania całej procedury terapeutycznej, w 
którym łączy się zapał terapeuty i reputacja metody.
Stwierdziliśmy nieraz o wiele większy wpływ rozmowy psychotonowej, kiedy 
przeprowadzano ją w szerszym zakresie i kiedy na posiedzeniach grup omawiano 
skuteczność tej metody, niŜ wtedy, kiedy tylko mimochodem włączano ją do planu 
terapii.
Podobnie metoda narkogenowa miała znacznie silniejsze działanie, gdy stosowano 
ją masowo, niŜ wówczas, gdy przeprowadzano ją sporadycznie.
Przy tych wszystkich zastrzeŜeniach noŜna jednak przypuszczać, Ŝe mechanizm 
odreagowania jest, mimo w szystko, jednym ze skutecznych czynników psychoterapii
i Ŝe metody odreagowujące są poŜytecznym narzędziem pracy psychoterapeuty.
MoŜna je uwaŜać za wskazane przy ostrych nerwicach, zwłaszcza powstałych nagle 
wskutek urazu psychicznego.
W wypadkach gdy traumatyzująca przyczyna minęła i nadal juŜ nic 228.

*i, i.
działa (katastrofa, poŜar, powódź, zgwałcenie itp) , moŜna uwaŜać 

odreagowanie-jeŜeli przyjmiemy hipotezę o patogennym działaniu nieodreagowanego 
napięcia emocjonalnego-za metodę przyczynową, poniewaŜ isuwa napięcie 
emocjonalne, wywołujące objawy nerwicowe.
W wypadku nerwie konfliktowych, gdy trwa nadal sytuacja konfliktowa, moŜe być 
jedynie metodą leczenia objawowego, poniewaŜ usuwa wprawdzie napięcie 
emocjonalne, ale nie usuwa-przyczyn, które je wcwołały i mogą wywoływać nadal.
Metody odreagowujące mogą dawać we wskazanych przypadkach bardzo dobre wyniki, 
równie często jednak są nieskuteczne: albo w ogóle nie wywołują odreagowania, 
albo, pomimo dokonanego odreagowania, elekt jest zerowęy.
Guensberger (l 95 O) , podobnie jak Gayral (l 956) , przypuszcza, Ŝe 
np.narkoanaliza ma działanie katartyczne nawet wtedy, gdy nie wysłspuJe (aza 
pobudzenia.
Podobnie i Konećnś stwierdziła w nieklórychprzypadkach skuteczność narkoanalizy 
pomimo niewystąpienia pobudzenia.
Te fakty, oczywiście, wy-chodzą poza zakres pojęcia odreagowania, którego istotą
jest właśnie pobadzenie emocjonalne.
Jeśli chodzi o zerowy efekt terapeutyczny po pomyślnie przeprowadzonym 
odreagowaniu, to U.
Mayer (1939) sądzi, Ŝe zmkają wówczas wewnętrzne przyczyny objawów, ale*o 
jeszcze nie oznacza, Ŝe objawy ustępują automatyczie.
Aby objawy ustąpiły całkowicie, potrzebne jest dalsze leczenie objawowe.
Obecnie w podejściach syntetycznych katharsis jest uwaŜane za jeden ze 
skutecznych czynników psychoterapii indywidualnej i zbiorowej (Frank, 1971: 
Yalom, 19751.

Strona 99

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Przeprowadzane są równieŜ badania eksperymentalne z udziałem grup kontrolnych, 
wskazujące na specyficzne działanie kdthdrsis w procesie terapeutycznym 
(Nichols, l 974) .

92 Q.

Eksperymenty z nark*atizą w Czechsłowacji są szczegółowo opisane w arf: 

kule S.
G-uensbergera Ncrkoana (uzd aknteoretickp a praktickg minor 095 (11: 
eksperymenty z psychotonemw artykule S.
Kratochvila Psgchotonoutj interuiewu emoćnich neuroz (l 96!
Il.
Zagadnienia narkoanalizy opracował J.
Horsley w pracy pt.
Ncreocnclgsis (15-46) oraz K, FeryersNdrkodndluse cis iniwle Metho 4 e in der 
Psuchotherdpie (MSD.
Techniki narkopsychoterapii według M.
E.
Teleszewskiej zostały opisane wmonografii Narkorsićhotieraaiia pH niewrozach 
(19851.
Psich o terapia psyehodrlep ty eznaNazwą psychodysleptyki lub halucynogeny 
obejmujemy preparaty, które, wywołują krótkotrwałe zmiany pychiczne, podobne do 
psychoz.
Najczęściej uŜywanymi preparatami są meskalina, dwuetyloamid kwasu lysergowego 
(LSD 25) oraz psylocybina.
Meskalina znajduje się w kaktusie amerykańskim (zwanym przez Azteków peyotl) , 
którego zaŜywali Indianie jako ziele o czarodziejskiej mocy.
ZaŜycie je) wywołuje zmiany percepcji, zmiany w sferze świadomości i anormalne 
stany emocjonalne.
W Czechosłowacji eksperymenty z zastosowaniem meskaliny przeprowadzał Neyola, 
który opisał liczne autoobserwacjew monografii na temat widzenia 
czterowymiarowego.
Niedogodnością stosowania tego preparatu jest jego znaczna toksyczność: przy 
wielokrotnym uŜywaniu zachodzi niebezpieczeństwo nieodwracalnego uszkodzenia 
miąŜszu wątroby.
LSD było początkowo uwaŜane za środek wzmagający skurcze macicy, w 1943 
r.szwajcarski chemik Hoffmann w laboratorium firmy Sandoz podczas przypadkowej 
intoksykacji zauwaŜył jego działanie psychodysleptyczne.
Przy doustnym podaniu nawet zupełnie małej dawki pojawiają się charakterystyczne
objawy, pełny toksyczny obraz jest widoczny przy zaŜyciu 50 do 100 gamm (I gamma
s I mikrogram) .
Eksperymen.

2311.
tajne objawy psychopatologiczne, wywoływane przez LSD, opracował 

Roubićek (CSR) w monografii Aksperimentclnipsgehorg (19611, Pmy podaniu doustnym
pierwsze objawy zatrucia występują z reguły po 30-60 minutach (przy podaniu 
doŜylnym dwukrotnie szybciej) , w większości przypadków osiągają punkt 
kulminacyjny po 2-3 godzinach i trwają przeciętnie 3-li godzin.
Objawy te całkowicie astają z reguły w czasie pierwszej nocy po eksperymencie.
Do objawów wegetatywnych, pojawiających się zwykle w pierwszej fazie próby, 
naleŜą zawroty głowy, mdłości, uczucie pustki w głowie, bóle głowy, wewnętrzne 
drŜenie, uczucie słabości, pocenie się, czerwienienie, czasem drętwota mięśni 
twarzy i przełyku.
PrzewaŜnie pacjent odczuwa niesmak, czasem występują nudności i torsje.
Podczas intoksykacji świadomość jest zachowana, tok myślenia bywa zwykle 
przyspieszony, niekiedy występują objawy gonitwy myśli, a nawet inkoherencji.
W sferze uczuciowej pojawia się najczęściej euforyczna hipomania, czasem 
deprsja, a niekiedy obydwa sttanywystępują na zmianę.
Czasami pacjent przejawia niepokój, stan niepewności, ksobność aŜ do reakcji 
paranoidalnych albo agresywność.
Na początku intoksykacji występują zwykle zaburzenia percepcji-deformacja 
rzeczywistych spostrzeŜeń, iluzje i halucynacje, zwłaszcza wzrokowe.
Kolory są spostrzegane przez chorych jako bardziej intensywne i są przez nich 
określane jako, jadowite".
Wizje wzrokowe są najintensywniejsze, gdy chory znajduje się w ciemnym 
pomieszczeniu i ma zamknięte oczy.
Wizje te mają charakter świecących płaszczyzn, obrazów kalejdoskopowych, wiru 
jących tarcz, świateł lunaparków.

Strona 100

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Zmienia się percepcja ciała, polegająca na poczuciu dysproporcji.
Występują teŜ zaburzenia orientacji w schemacie ciała, deformacje w 
spostrzeganiu przestrzeni i czasu.
Czę.

231.

ste są depersonalizacje, zaburzenia jaźni: świat prze staje być 

rzeczywisty.
Podawanie wysokich dawek narkotyku wywołuje przeŜycia mistyczne i ekstatyczne.
Psylocybinę uzyskał równieŜ Hoffmanm w 1958 r.w Bazylei z grzybów Psilocgbe 
JMeaiemd.
Podaje się ją podskórnie w dawce 9-10 miligramów.
Objawy są analogiczne jak przy USD, przebieg intoksykacji jest jednak 
intensywniejszy i krótszy: stan zatrucia trwa około 4 godzin.
LSD i psylocybina mogą być stosowane do wywoływanta krótkotrwałych psychoz 
modelowych przy zachowaniu u pacjenta pełnej zdolności do introspekcji.
Dlatego teŜ mają duŜą wartość dydaktyczną.
UmoŜliwiają psychiatrom, psychologom i pielęgniarzom doświadczanie przeŜyć, 
które co dzień śledzą u chorych amysłowoi dzięki temu pozwalają wczuć się w 
przeŜycia chorych.
Eksperyment na samym sobie oznacza równieŜ'ogromne poszerzenie wiedzy fachowej i
jest bardzo cenną pomocą dla studentów psychologii i medycyny.
Za przeciww-skazania uwaŜa się te choroby somatyczne, przy których napięcie 
emocjonalne mogłoby wywoływać niepoŜądane skutki uboczne.
Jako komplikacje mogą się pojawić wyjątkowo reakcje długotrwałe, nieprzyjemne, 
zwłaszcza gdy mają charakter depresyjny, a podczas inioi*sykacji trudne do 
opanowania reakcje lękowe agresywne lub tendencje samobójcze.
Dlatego teŜ konieczna jest stała kontrola Intoksykację moŜna zablokować podaniem
25-50 mg chloropromazyny.
DoŜylne podanie chloropromazyny przerywa przebieg psychozy modelowej zwykle juŜ 
w przeciągu 3-10 minut (w psychoterapii takie przerywanie jest jednak 
niewskazane) .
Początkowo ąsychodysleptyki wykorzystywano do modelowania stanów psychotycznych,
a intoksykację badano z opisowego punktu widzenia.
RozwaŜano jej pokrewieństwo z psychozami endogennymi.
Pokrewień.

232.
stwo to nie zostało jednań potwierdzone, lntaksykacjamiodeluje objawy 

psychoz, istota jej jest jednak zasadniczo róŜna.
W ostatnich czasach pojawiło się wiele prac, które rozpatrują terapeutyczne 
zastosowanie psychodysleptykówprzede wszystkim jako bardzo skutecznych leków 
wspierających psychoterapię.
MoŜna uwaŜać za dowiedzione (Grot, Dytrych, 1965) Ŝe reakcja na intoksykację za 
pomocą psychodyslepiykówjest zjawiskiem kompleksowym, w którym odgrywają rolę: 
a) farmakologiczne działanie preparatu, powodujące przesunięcie w kierunku 
obrazowego myślenia sennego, zaburzenia percepcji i regresywne zjawiska w 
myśleniu: b) osobowość intoksykowanego, jego aktualny stan psychiczny, sytuacja 
Ŝyciowa i motywy uczestnictwa w eksperymencie: c) osoba eksperymentatora i 
stosunek między nim a osobą mtoksykowaną: w zaleŜności od zachowania się 
eksperymentatora moŜe się zasadniczo zmieniać treść halucynacji i rodzaj reakcji
emocjonalnych: d) sytuacja i rodzaj eksperymentu: okazuje się, Ŝe reakcje 
emocjonalne są inne w zaleŜności od tego, czy intoksykację przeprowadza się jako
eksperyment nawkowy, jako demonstrację dla studentów, , jako przeŜycie 
inspirujące artystę, czy jako zabieg terapeutyczny.
W dziedzinie psychoterapii szereg autorów uwaŜa dysleptyki za silne czynniki 
odreagowania, które wywołują ponowne przeŜycie sytuacji traumatycznych z 
wcześniejszego okresu Ŝycia albo przykrych doświadczeń z póŜdejszego okresu 
rozwojowego, z odpowiednimi reakcjami emocjonalnymi i katutycznymi, 
dająesmiwyraźny efekt terapeutyczny.
Robinson (1963) ze swoimi współpracownikami natomiast stwierdza, na podstawie 
anializy statystycznej, Ŝe nie ma większej.

9 RQ.

róŜnicy między rezultatami standardowej procedury psychoterapeutycznej 

bez odreagowania a psychoterapią z zastosowaniem odreagowania.
Odreagowujące działanie halucynogenów'uwaŜa się tylko za jeden me 

Strona 101

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

najwaŜniejszy-składnik kompleksowego działania preparatu w procesie 
psychoterapii.
W zakresie stosowania halucynogenów w psychoterapii wyodrębnia się dwa kierunki:
psycholityczny i psychodeliczny.
Psychoterapia psycholityczna.
W psychoterapii psycholitycznejczy teŜ psycholizie stosuje się wielokrotną 
intoksykację dawkami od 50 dn 200 gamm, zwykle aŜ do 50 intoksykacji.
Zwolennicy psycholizyopierają się na załoŜeniach psychoterapii dynamicznej.
Kierunek ten rozpowszechnił się w Europie, a jednym z waŜniejszych jego 
reprezentanlów jest M.
Ueuner z Góttinger.
Leuner (1962) rozpoczyna posiedzenie, po uprzednim przygotowaniu 
psychologicznym, od podawania dawek 25-50 gamm i powbarza intoksykacje z 
przerwani tygodniowymi, podnsząc dawki o 25 gamm na kaŜdym posiedzeniu aŜ do 
osiągnięcia optymalnej wysokości dawki.
W trakcie intoksykacji*pacjent przebywa w cichym, zaciemnionym pokoju, który 
powinien być przyjemny i urządzony ze smakiem.
Zaleca się, by podczas eksperymentu pacjent spędzał większość czasu w pozycji 
leŜącej, nie zabrania się mu jednak wstawać, jeść malować, pisać itp.
W eksperymencie Leunera pacjent przebywa, przez większość czasu w samotności, w 
razie potrzeby moŜe mówić do mikrotomu, w kaŜdej chwili moŜe wezwać dzwonkiem 
terapeutę lub pielęgniarkę, dopiero w szczytowej fazie eksperymentu terapeuta 
przez jedną albo dwie godziny przebywa z pacjentem i rozmawia z nim.
Materiał uzyskany podczas eksperymentu jeszcze tego samego dnia jest analizowany
w zespole.
Oprócz posiedzeń psycholitycznych zaleca się.

przeprowadzenie z pacjentem przynajmniej jednej indywidualne j rozmowy 

tygodniowo.
Podczas posiedzeń psycholitycznych pacjent stopniowo przywołuje z pamięci i 
przeŜywa wydarzenia ze swojego Ŝycia.
Leuner nazywa je transfenomenalnymisystemami dynamicznymi (1-dgst) , które w 
normialnychwarunkach istnieją poza sferą świadomości, wąpływająjednak na reakcje
człowieka.
Kiedy taki system zbliŜa się do świadomości podczas posiedzenia 
psycholi-tycznego, pacjent spostrzega swoje otoczenie jako tran sformowane w 
kategomach tego systemu (np.jeŜeli zbliŜa się do wydarzeń z okresu dzieciństwa, 
kiedy to źle się z nim obchodzono, spostrzega terapeutę jako kata, zaś 
pomieszczenie, w którym się znajduje, jako katownię) .
S.
Grot wprowadza pojęcie, doświadczenia koncentrycznego".
Tran-fenomenalny system dynamiczny Leunera jest tylko istotą przeŜycia, ale 
wokół niego skupia się koncentrycznie szereg późniejszych OTZCśyĆ.
Kiedy przeŜycie pod wpływem LSD nawiązuje do tego doświadczenia, nasila się 
psychotyczny charakter reakcji pacjenta.
Pacjent koncentrycznie, odtwarza doświadczenie: najpierw przeŜywa jego przejawy 
i konsekwencje z okresu bliŜszego, stopniowo przywołuje wydarzenia odległe, 
wcześniejsze, a kiedy wreszcie odtworzymy sarną istotę przeŜyć, system znika i 
na dalszych posiedzeniach juŜ się nie pojawia.
Dotychczasowe czechosłowackie doświadczenia z psychoterapeutycznym stosowaniem 
halucynogenów związane są przewaŜnie z kierunkiem psycholitycznym.
Hausner i DoleŜał (1963 c, b) , a niezaleŜnie od nich Grot i Dytrych (1965) 
uwaŜają halucynogeny za bardzo skuteczne środki wspierające psychoterapię.
Zdecydowanie pogłębiają one i przyspieszają proces psychoterapeutyczny.
Osłabiają mechanizmy obronne.

235.
ląd.
y ( (.

obniŜają opór przeciwko ujawnieniu wypartych do podświadomości przeŜyć, 

pogłębiają oddziaływanie terapeutyczne przy w ąelni zachowanej świadomości 
pacjenta i pomagają mu w akceptowamu sytuacji konfliktowych.
Psychoterapia z zastosowaniem LSD oznacza zasadniczą oszczędność czasu, rokuje 
większe sukcesy niŜ psychoterapia konwencjonalna i amoŜliwia łagodzenie objawów 
nerwicy, a takŜe wywieranie wpływu na pacjentów opornych wobec terapii.
Sukcesem kończy się 50-80%przypadków terapii, czas trwania systematycznego 
procesu leczenia skraca się do jednej trzeClCj.
Według Hausnera i DoleŜała (1963 c) , przy psychozie anastępuje usunięcie oporu 

Strona 102

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

i regresja wieku sięgająca nawet do pierwszych lat Ŝycia, intensyfikacja związku
terapeutycznego, odreagowanie emocjonalne połączone z wglądem, ponowne 
przeŜywanie zapomnianych wydarzeń traumatycznych pojawia się w postaci omamni 
wizji, następuje symbolizacja, eksterioryzacja i obiektywizacja własnych 
konfliktów.
Oddziałuje tu niezwykłość przeŜyć, świadomość nadzwyczajnej aptek', euforyzac ja
i prawdopo-dobnie takŜe chemiczny wstrząs spowodowany ingerencją czynników 
chemicznych w procesy układu wegetatywnego.
Stan toksycznej derealizacjii depersonalizacji umoŜliwia pacjentowi łatwiejsze 
niŜ w stanie normalnym akceptowanie zaleŜności psychodynaimicznych.
Pacjent jest zielny do spostrzegania i akceptowania siebie takim, jakim jest.
Porzuca swoje zwykłe i wyuczone role, staje się podatniejszy na zmianę swego 
systemu wartości.
Przyczyniają się do tego równieŜ pojawiające się nieoczekiwanie wraŜenia i ich 
niezwykłość.
W przeciwieństwie do Leunera, Hausner zaleca, aby terapeuta był stale obecny 
podczas intoksykacji.
Związek terapeutyczny oparty na zaleŜności jest bo 236.

wicia wtedy znacznie silniejszy.

MoŜliwe jest modelowanie konfliktowych sytuacji, pacjent moŜe być poddansw 
korzystniejszych warunkach reekspozycji pierwotnych przeŜyć traumatycznych.
Powstają wówczas warunki do przeŜycia doświadczeń korektywnych.
Kiedy problemy są juŜ, przepracowane", pacjent moŜe ąrzejść do doświadczeń 
integracyjnych, akceptując sam siebie takim, jakim jest, i dojść w ten sposób do
redakcji swoich konfliktów wewnętrznych.
Wówczas zrodzi się 11 niego poczucie harmonii z otoczerien, wzrośnie jego 
twórczość, odczuje odpręŜenie, uzyska wgląd, zacznie być świadomy swego miejsca 
w świecie i poczucia ładu w swoim Ŝyciu.
Pro-bowano takŜe stosować intoksykację grupową.
JednakŜe posiedzenie grupowe przebiega przewaŜnie w nastroju euforycznym, ma 
charakter raczej zabawy tow arzyskiej, a pacjenci są muniej podatni na 
terapeutyczne oddziaĘwanie zespołu.
DoleŜał i Hausner, uwaŜają za najskuteczniejszą intoksykację indywidualną, 
łączoną z psychoterapią grupową bez intoksykacji, zwłaszcza z pobytem w zespole 
terapeutycznym.
Hausner i Grot interpretują objawy wegetatywne towarzyszące intoksykacji jako 
przejawy oporu, sprzeciwu: sądzą, Ŝe są one uwarunkowane psychodynamicznie, a 
nie farmakologicznie.
Przypadki opracowane przez Grafa i Hausnera ujawniają w psycholitycznych 
posiedzeniach wiele produkcji symbolicznej w znaczeniu freudowskim i jungowskim.
Psychoterapia psychodeliczna.
Przy tej technice stosuje się zwykle jednorazowo duŜą dawkę LSD (od 400 do 1500 
gamm) , która ma wywołać mistyczne, transcendentalne wraŜenia, poczucie 
kosmicznej przynaleŜności, spowodować niezwykłe i intensywne przeŜycie.
Zwolennikami tej techniki są przede wszystkim badacze 237.

kanadyjscy i amerykańscy.

PrzeŜycie w czasie intoksykacji jest tak intensywne i wstrząsające, Ŝe głęboko 
ingeruje w strukturę osobowości, powoduje zmianę systemu wartości pacjenta, 
doprowadza do nagłego olśnienia czy spojrzenia ponad osobistą problematykę, a 
takŜe do oceny własnego Ŝycia i otaczającego świata z innej perspektywg.
PrzeŜycie to nazywa się przeŜyciem psychodelicznym.
Jest to niewyraŜalne, ekstatyczne przeŜycie dobra, piękna i bezpośredniego 
pojmowania: polega na szczególnego rodzaju "wtargnięciu"w Ŝycie, porównywanym z 
ekstazą religijną.
Wielokrotnie opisywano sukcesy osiągane w grupach diagnostycznych, uwaŜanych 
zwykle za nie poddające się wpływom terapeutycznym, jak alkoholicy, narkomani, 
zboczeńcyseksualni, psychopaci i przestępcy.
Pacjentów zwykle przygotowuje się systematycznie do tych eksperymentów, 
pobudzając do specjalnych przeŜyć za pomocą kwiatów, muzyki, niezwykłego 
otoczenia, a niektórzy badacze (Mel-car) zalecają udział profesjonalnej grupy 
terapeutycznej, składającej się z 4 osób, dwóch męŜczyzn i dwó-eh kobiet.
KaŜda z tych osób wnosi do sytuacji terapeutycznej swój specyficzny temperament,
a pacjent moŜe widzieć w nich odzwierciedlenie róŜnych składników swojej 
osobowości.
Podczas posiedzenia psycboielicanego pacjenci często rozmawiają o doznawanych 
wraŜeniach atomowej eksplozji, o regeneracji, o przeŜywaniu jungowskiej 

Strona 103

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

symboliki archetypu, o poczuciu jedności, wtajemniczenia i 
niewyraŜalnościprzeŜywanych wraŜeń.
Zajmowanie się zagadnieniami egzystencji i właściwego posłannictwa Ŝyciowego, 
nastawienie na przeŜycia estetyczne bądź religijne oraz oczekiwanie, Ŝe 
przeŜycie intensywne wzbogaci duchowe Ŝycie pac lenta, wszystko to jest częścią 
składową przygotowania.
Podczas samej intoksykacji kładzie się raczej nacisk na po.

238.
zytywne moŜliwości pacjenta i na jego przyszłość, a nie na 

psychopatologiczny charakter przeŜyć czy teŜ dawne urazy.
Akcentuje się raczej potrzebę poddania się przeŜyciom Cettmg go) , a nie ich 
analizy.
Ob.
Sayagei inni (1964, 1966) wyobraŜają sobie istotę terapeutycznego oddziaływania 
takiego posiedzenia zgodnie z zasadami psychoterapii antropologicznej: ludzie 
trwają w nieautentycznej egzystencji, obcy i obojętni dla siebie i otoczenia, 
ich choroba powstaje z niemoŜności znalezienia albo dostrzeŜenia sensu Ŝycia, 
intoksykacja LSD oznacza spotkanie, które przynosi nagłe i głębokie olśnienie, 
moŜność widzenia jasno i bez deformacji.
PrzeŜycie pod wpływem CSD rozszerza horyzont duchowy i nadaje Ŝyciu bogatszy 
sens.
Pozwala człowiekowi uzyskać świadomość samego siebie, świadomość innych ludzi i 
swojej odpowiedzialności.
W czasie pokazowych intoksykacji studentów psychologii obserwowaliśmy niekiedy 
objawy przeŜycia psychodelicznego nawet przy stosowaniu niskich dawek (100 gamm)
.
Na przykład, jedna z uczestniczących w eksperymencie studentek opisuje: .
Przenosiłam się w inny świat, świat idei.
Miałam uczucie, Ŝe wcieliła się we mnie cała mądrość wieków, Ŝe pokonałam w 
sobie istotę, która widzi świat w świetle doświadczenia swego krótkiego Ŝycia, 
Ŝe moje spojrzenie na świat z 3 skuje inny wymiar, Ŝe obejmuje właśnie całą tę 
mądrość i doświadczenie ludzkości od zarania jej istnienia, Ŝe jest w nim Jakby 
dotknięcie wieczności.
Wszystkie rzeczy dookoła były pozbawione konkretności, przyziemności i 
małostkowości.
Ja sarna miałam uczucie zdumiewa jącego wewnętrznego oczyszczenia".
W eksperymentach przeprowadzonych przy współpracy z X.
MruŜą i E.
Famulową (1969) spróbowaliśmy sprawdzić wpływ jednorazowej intoksykacji w dawce 
300 gamm na pewne postuyy normalnych osób które poddano badaniu testowemu przed 
i w kilka Irgo-daj po intoksykacji.
W czasie przygotowania filozoficznego, wieczorem przed intoksykacją przegrywano 
taśmę magnetofonową O krótkości Ŝycia, ułoŜoną na podstawie rmśli Seneki, a tuŜ 
przed pierwszymi objawami iatoksrkavii odczrłrwano apokryf K.
Kapka Aga (hor, w którrm autor ara.

239.

lizuje róŜnicę między sprylen, rozumem i mądrością.

Praczy-eia miały charakter psychołeliczny fika w wriątkowych przypadkach, ale 
przez większość osób iatoksrkowanych zostały ocenione jako moŜność poznania 
siebie i wzbogacenia własnego systemu wartości.
Na skalach postaw ujawniło się wyraźne obniŜenie poziomu sztywności i 
dogmatyzmu.
Podczas gdy psyeholityczna psychoterapia w duchu metod analitycznych sięga w 
głąb osobowości, Ŝeby wydobyć i, oŜywić"dawne urazy, terapia psychodeliczna jest
w prawdziwym tego słowa znaczeniu psychoterapią, wyŜyn" (peck eaperieices) w 
terminologii MasloWR.
Od roku 1966 odbywały się corocznie w Jeseniku (CSR) trzydniowe seminaria dla 
praktykantów stosujących USD.
Na znaczne ograniczenie rozwijającej się terapii psychodysleptycznej wpłynęło 
przede wszystkim naduŜywanie halucynogenów, które, zwłaszcza u młodzieyna 
zachodzie Europy, osiągnęło groźne rozmiary.
Drugą przyczyną było wykrycie teratogennego działania LSD przy stosowaniu go we 
wczesnym okresie ciąŜy, stwierdzonego u szczurów, oraz nie wyjaśniony dotychczas
wpływ USD na aberracje chromosomalne, stwierdzane przez niektórych autorów w 
badamiu ludzkich leukocytów in titro.
Badania in tivo, przeprowadzone u osób naduŜywających LSD, były przewaŜnie 

Strona 104

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

bezwartościowe, poniewaŜ badane osoby uŜywały równieŜ innych środków.
W Czechosłowacji zagadnieniem wpływu LSD na cechy genetyczne zajmował się Śrśmi 
jego zespół.
Na podstawie analizy literatury oraz własnych badań doszli oni do wniosku, Ŝe 
CSD jest środkiem, który moŜe doprowadzić do powstania mutacji genów, jednak 
dopiero po podaniu dawek wyŜszych niŜ te, które są zwykle przyjmowane przez 
człowieka.
Niemniej jednak komeczne jest bardzo ostroŜne postępo.

wantę przy ordynowaniu tego preparatu, zwłaszcza gdy chodzi o dawki 

wyŜsze lub powtarzane.
NaleŜy teŜ podkreślić konieczność stosowania przerw, trwających co najmniej trzy
miesiące, między zaŜywaniem LSD a początkiem ciąŜy.
Przerwa taka zmniejsza ryzyko przeniesienia uszkodzonego materiału genetycznego,
niezaleŜnie od tego, czy intoksykacja ma miejsca u męŜczyzny, czy u kobiety.
W Czechosłowacji stosowanie środków halucynogennych jest uzaleŜnione od zgody 
naczelnego psychiatry i na ogół bardzo ograni 32011: .
Objaw: zaburzeń w zachowaniu pod wpływem halucynogenów Interesująco opisał 
Rouhićek w ksiąŜce Ekaperimentalnipsgeho: g 0961) 1 obszerny przegląd światowej 
literatury na temat klinicznego stosowania LSD jest po-dany w pracy S.
Grafa i T.
Dytrycha I.?
D 25.
Vgueiti e khnicke ąrdai (l 965) .
Liczne prace o eksperymentach psychoterapeutycznych publikowali głównie Hau-ner 
i DoleŜał (1963 c, b, 1974) i S.
Grot z USA, który test autorem monografii Realms oj the human unconscious (l 9?
Teorie Leunera są zawarte w jego monografii Die eapermełtellePsgchose (19621.
Obszernych danych o świata-wych doświadczeniach i tendencjach w dziedzinie badań
na LSD dostarcza zbiór referató-w wygłoszonych na konferencji w Amlbvllle, 
wydanrprzez M.
A.
Abramsona pod tytułem The tse of LSD in psgehoWercpg md dlcoholism (1967.
Krótki krytyczny przegląd literatury o LSD podaje teŜ T.
X.
Barber w pracy pt.
I-SD, marihuana, goga and hgpnosis (l 97 l) .

4.

Psychoterapia treningowa 

Pojęcie psychoterapia treningowa określa metody, ktćrychgłówną zasadą 
terapeutyczną jest powtarzanie.
uczenie się, trening.
Mówiąc ściślej, metody polegające na zastosowaniu planowych, systematycznych 
ćwiczeń, stopniowo coraz to trudniejszych.
Dzięki tym metodom.

16-Psychoterapia..
3-41.

pacjent oducza się chorobliwych zachowań albo, przeciwnie, ćwiczy-się w 

zachowaniu poŜądanym i prawidłowym.
Metody treningowe opierają się w duŜej mierze po pierwsze-na pawłowowskiej 
koncepcji warunkowania, po drugie-na amerykańskim behawioryzmie i teoriach 
uczenia się.
Zasadnicze znaczenie maja w przypadku objawów, które są właściwie złymi 
nawykami, wyuczonym, źle przystosowanym zachowaniem się i które moŜna 
interpretować jako postać patologicznie utrwalonego odraahu warunkowego, 
stereotypu czy schematu zachowania się.
Chodzi więc właściwie o wytworzenie hamowania, wygaszenie patologicznego 
związku, na przykład za pomocą celowego niewzmacniarua powtórnie podawanego 
bodźca warunkowego, i wytworzenie poŜądanych związków warunkowych.
Kiedy indziej zamiast pozytywnego treningu stosuje się ćwiczenia, awersyjne, 
np.wytworzenie odruchu wymiotnego na działanie niepoŜądanych bódź COW.
Omówimy teraz sześć następujących sposobów przeprowadzania psychoterapii 
treningowej: 1.
Trening pozytywny.

Strona 105

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

2.Terapia awersyjna.
3.
Trening negatywny i metoda przesycenia.
4.
Trening relaksacyjny.
5.Systematyczna desensybilizacja.
6.
Naśladowanie.
Trening pozytywny Nlajprostszym i bardzo efektywnym sposobem jest ćwiczenie 
właściwej reakcji, podobnie jak ćwiczy się właściwą umiejętność czy nawyk w toku
nauczania i wychowania.
Trening laki stosuje się powszechnie przy fobiach i natręctwach.
Pacjenta np.stawia się w sytuacji wywołującej u niego lęk, z początku w 
okolicznościach łatwiejszych, stopniowo w coraz trudniejszych.

242.
dopóki się do nich nie przyzwyczai i dopóki nie nauczy się poruszać w 

nich bez lęku.
Na przykład pacjentka, na którą napadł obcy męŜęczyzna, gdy szła przez most i 
która bała się w ogóle wejść na jakikolwiek most, uczyła się najpierw wchodzić 
na sam brzeg mostu, potem posuwała się kilka metrów dalej w obecności znajomych 
osób, stopniowa szła eeraz dalej i sama, aŜ zdołała przejść przez cały most, 
najpierw w ciągu dnia, a później wieczoram.
Dziecko cierpiące na fobię wody, przyzwyczajamy da wody najpierw w ten sposób, 
Ŝe bawimy się z mm na brzegu basenu czy jeziora, gdzie woda jest płytka 
stopniowo i bez przymusu skłaniany je do dolań: niadalszego, odwaŜniejszego 
kroku-wejścia do głęb-ze) wody.
W wypadku natręctw pacjent moŜe wykonywać systematyczne ćwiczenia polegające na 
tym, Ŝe np.jeŜeli cierpi na przymus mycia, umyślnie brudzi się co raz bardzie j.
Podobny trening odgrywa zasadniczą rolę w leczeniu nerwicowych zaburzeń mowy 
(bmbuties, tumilnssermoms) i kurczów koordynacyjnych, takich jak ną.
tik, kurcz pisarski itp.
Na systematycznie odbywanych ćwiczeniach pacjent pisze łatwe zaokrąglone znaki 
na duŜych liniach ołówkiem zaopatrzonym w grubą nasadkę: stopniowo zmniejsza się
grubość nasadki i wielkość pisma, a litery stają się trudniejsze.
Przy jąkaniu ćwiczy się najpierw mowę szeptem, następnie czytanie w tolerowanym 
przez pacjenta otoczeniu, krytyczne zgłoski pacjent z początku opuszcza, albo 
rozpoczyna się ćwiczenie od czytania samych samogłosek w tekście: ćwiczy się 
prawidłowy oddech przy czytaniu i mówieniu, stopniowo przechodzi się do 
opowiadania przeczytanego tekstu, do spontanicznej rozmowy: pacjent uczy się 
mówić bez błędów i w obecności kilku osób.
Kondśś (1965) opracował dla początkowej fazy ćwiczę.

 (RP.
243.

ma tzw.technikę cienia (na wzór Cherr*ego i Sayersa) , polegającą na 

tym, Ŝe terapeuta czyta, a jąkający się powtarza nie widząc tekstu bądź czyta 
razem z nim tekst z maĘm opóźnieniem o jedno słowo.
Do tej samej grupy metod naleŜy teŜ tzw.pozytywne warunkowanie, które stosują 
np.
Mowrer i Jonesw przypadkach enuresis.
Nawyk budzenia się wytwarzany jest za pomocą specjalnego aparatu, który zaczyna 
dzwonić, jak tylko pacjent zacznie we śnie oddawać JTIOCZ.
PowaŜne miejsce uzyskało ćwiczenie pozytywne w terapii par osób dotkniętych 
funkcjonalnymi zaburzeniami seksualnymi, zwłaszcza zaburzeniami erekcji i 
przedwczesną ejakulacją u męŜczyzny, a oziębłością oraz anorgazmią u kobiety.
Naskuteczniejsza-metoda opiera się na postępowaniu dokładnie opracowanym przez 
Mastersa i Johnson (l 97 O) , które było później rozmaicie uzupełniane i 
modyfikowane (Annon, 1975: Kapłan.
I 974) .
Punktem wyjściowym jest odrzucenie Iasawienla na, wyeyn'i, sukces", a Asąpieaie 
go koncentracją na przyjemnych doznaniach, towarzyszących dolrkaniu i draŜnieniu
róŜnych części ciała w ciągu pz 4 łuŜonej gry miłsnej, prowadzonej w atmosferze 
pogody i bezieczeństwa.
Ma to doprowadzić zarówno do usinięcia niebokćącego na@ęcia, wsłydu i srachu 
przed niepowodzeniem.
Jak i do rozwoju i udskonalenia naturalnych reakcji obu partnerów i ich 
wzajemnej harmonii.

Strona 106

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Poda jemy naszą zwięzłą wersję ćwiczenia.
MałŜonkowie powinni zamieszkać na okres dwóch tygodni w hotelu albo nawet w 
zakładzie leczniczym.
Podczas codziennych konsultacji o (rzrmćwiczeń, których celem są: D doznania 
przy dotyku róŜnych części ciała, przy czym partnerzy są aktrwni na przemian: 2)
doznania przy srslematycznym pobudzaniu Ŝeńskich narządów płciowych, podczas gdy
Ŝona kieruje ręką męŜa: 3) doznania przy pobudzaniu męskiego członka, g 4 y mąŜ 
kle.

244.
ruje ręką Ŝony i poddaje się jedynie doznaniom świadomie nie dąŜąc do 

erekcji: w przypadku wzwodu otoka, pozwala mu się opaść i kontrnuuje się 
draŜnienie: 4) przedłuŜone pobudzenie członka z przerywaniem draŜnienia albo z 
wykonaniem silnego ucisku na corona glandis, ilekroć ma nastąpić wytrysk: 5) 
doznania wywołane wzajemnym kontaktem gerilaliówi obecnością członka w pochwie: 
kobieta w odpowiedniej chwili sama wprowadza członek do pochwy i próbuje wybonać
nieznaczne, powolne ruchy eksploracyjne z powtarzanym wyjmowaniem członka: 6) 
manualna stymulacja łechtaczkowa przy członku wsuJę***do pochwy zmierzająca do 
wwalania orgazmu u kobiety z oddaleniem ejakulacji u męŜczrznvtW doznania przy 
kombinowanym draŜnieniu seksualnym i koitalnych ruchach z zastosowaniem pozycji,
które bardziej pobudzają kobietę niŜ męŜcyznę: doprowadza to z reguły do 
stopniowego zbliŜenia reakcji szczytowego pobudzenia obu partnerów (Kratochvil, 
1973, lO 4) .
Ćwiczeniem skierowanym nie tyle na usunięcie objawów, co raczej na reedukację 
pewnych braków w sferze osobowości, jest trening woli.
Pacjent sam stawia się w sytuacjach, w których musi zdobyć się na pewien wysiłek
i pokonywać przeszkody, przy czym znowu posuwa się od ćwiczenia prostszego do 
bardziej skomplikowanego, od łatwiejszego do trudniejszego.
Uczy się rezygnować z niektórych przyjemności lub odkładać na pewien czas 
przyjemność, której się spodziewa, uczy się opanowywać pewne impulsywne 
tendencje, ciekawość itp.
Na przykład, sarn ćwiczy się w tym, Ŝe dopiero za 15 minut zapali papierosa, na 
którego ma juŜ teraz wielką ochotę: zje na obiad mniejszą porcję niŜ by chciał 
(jest to ćwiczenie raczej dla osób otyłych) : w celu ćwiczenia swej woli wykona 
zadanie, które jest dla niego przykre i którego nie musi podejmować.
Podobaie jak przy wszystkich ćwiczeniach, waŜna tu jest systematyczność, a 
dodatkowo rejestrowaniie ćwiczeń na piśmie.
Najlepiej jest wyzna.

245.

czać sobie zadania na dany dzień rano i opisać je, wieczorem zaś 

sprawdzać wykonanie zadania i zanotować wynik.
Utrwalanie na piśmie stopniowo osiąganych zwycięstw'nad sobą ma duŜe znaczenie 
mobilizujące.
Za pomocą zapisywania w zeszyciku codziennych zadań moŜna jednocześnie ćwiczyć 
wolę i przekształcać teŜ pewne niepoŜądane cechy charakteru.
Na przykład, człowiek pobudliwy poświęci kilka tygodni na ćwiczenia i spełnianie
postanowień: .
Dziś w ciągu całego dnia zirytuję się tylko dziesięć reŜ: ': .
Dziś tylko dziewięć razy"aŜ dojdzie do tego, Ŝe postanawia.
Dziś nie zirytuję się ani razu".
Człowiek uległy ćwiczy w kierunku odwrotnym: .
Dziś pozwolę Ŝeby na mnie nakrzyczano trlko dziesięć razy", aŜ osiągnie cel: .
Dziś nie pozwolę ani razu, Ŝeby na mnie nakrzyczano".
Pacjent nieufny, nieśmiały i niezręczny w stosunkach towarzyskich ćwiczy się w 
swobo 4 om sposobie bycia.
Sarn wyznacza sobie ćwiczenia i wraz z terapeutą kontroluje w dzienniczku swoje 
postanowienia, aby w ciągu dnia przeprowadzić jak najwięcej rozmów ze znajomymi 
i nieznajomymi ludźmi, ktćrych spotyka, starać się kaŜdemu powiedzieć coś 
miłego, przyjemnego, co go dobrze usp-osobi.

PoŜyteczny moŜe być w pewnych przypadkach aktywizujący trening, 

opracowany przez Bojanowskiegoi Chloupkową* (1964) przede wszystkim dla osób 
astenicznych, hypotymicznych i depresyjnych.
Autorzy ci wychodzą z załoŜenia, Ŝe ogólny nastrój jest związany z zachowaniem i
Ŝe zaleŜność między stanem wewnętrznym a jego zewnętrznymi przejawami moŜe być 
dwukierunkowa.
Pacjent powinien więc rano energicznie zrywać się z łóŜka, przez chwilę się 
gimnastykować umyć się zimną wodą i śpiewać.

Strona 107

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

W ciągu całego dnia powinien starać się utrzymać energiczną postawę, ruchy jego 
powinny być Ŝywe, powinien szybko się decydować i być przez cały dzień aktywny, 
zarówno w pracy, jak i w zabawie.
Powinien się cieszyć ze zwy.

24 b.
kłych codziennych przyjemności, jak posiłki, ruch, słoneczna pogoda, 

dobrze wykonana praca itp.
Zaleca się, by pacjent znalazł sobie jakieś hobby, którym będzie sie zajmować w 
chwilach odpoczynku.
Bojanowskii Chloupkowa wymagali, aby pacjenci prowadzili tygodniowe zapiski o 
tym, jak im się udało wykonać kaŜdy punkt programu.
Metoda ta ma wiele wspólnego z popularnym hasłem, głowa do góry" (keep smilmg) ,
z optymizmem pragmatycznym, propagowanym kiedyś w pismach S.
0.Mardena, i z pouczeniami D.
Carnegiego' (.
Jak pozbyć się zmartwień i jak zacząć Ŝyć') .
Przy kaŜdym systematycznym pozytywnym ćwiczeniu waŜne jest wzmacnianie 
poŜądanych reakcji.
Z zasady warunkowania instrumentalnego wynika, Ŝe jeśli po danej reakcji 
następuje pozytywne wzmocnienie, jest prawdopodobne, Ŝe przy następnych okazjach
znowu wystąpi ta sama reakcja.
W stosunku do osoby o dojrzałych motywacjach, odczuwającej potrzebę akceptacji i
uznania, jako wzmocnienie wystarcza przewaŜnie pochwała, przejaw zadowolenia i 
uznania za strony terapeuty.
U dzieci będzie to dodatkowo otrzymanie podczas posiedzenia ciekawej zabawki, 
wysłuchanie interesującego opowiadania albo zabawa.
Dla pacjentów o mniej dojrzałej lub zaburzonej strukturze osobowości naleŜy 
dobrać prostsze formy nagrody, odpowiadające potrzebom jednostki, i w miarę 
moŜności stosować je bezpośrednio po wykonanym ćwiczeniu.

Na przykład Lovaas (1968) w terapii autystycznych dzieci 

schizofrenicznych natychmiast nagradzał k-Ŝde właściwe wykonanie ćwiczonej 
reakcji (ćwiczenia wokalne, naśladowanie sylab i słów, naśladowanie właściwego 
zachowania się, sposobu breja, przejawy zachowań społecznych) , wkładając 
dzieciom do us!nab kawałeczek ciastka czy cukierek.
Opracowano równieŜ skomplikowany system nagra-d w formie tzw., Ŝełonowego 
gospodarstwa" (token economu) , mający na celu podniesienie.

247.

poziomu zachowań społecznych u schizofreników.

Za kaŜde właściwe zachowanie się, np.za troskę o swój wygląd, za utrzymywanie 
porządku, za prawidłowy sposób bycia w towarzystwie innych, za wykonanie pracy 
itp.pacjent dostaje określoną liczbę banów, które moŜe bezpośrednio wymienić w 
kantynie na te, co chce mieć, na bilety do kina czy uzyskanie pewnych 
przywilejów na oddziale (Ayllon i Azrin, 1965, 1961.
Podobny system nagradzania bonami stosowano z powodzeniem w leczeniu i 
rehabilitacji w Zakładzie Psychiatrycznym w Dranicach.
Oprócz ćwiczenia zewnętrznych reakcji i wewnętrznej samokontroli psychicznej, w 
ostatnich latach coraz popularniejsze staje się dąŜenie do opanowania reakcji 
wisceralngch za pomocą tzw.biologicznego sprzęŜenia zwrotnego (biofeedbcck) .
Biojeedbdck oznacza proces, podczas którego podmiot otrzymuje za pomocą 
przyrządów-w miarę moŜności ciągłe-informacje o przebiegu jakiejś funkcji 
fizjologicznej, której sobie nie uświadamia.
Za pomocą ćwiczeń wykorzystujących mechanizm warunkowania instrumentalnego moŜe 
się nauczyć opanowywać te funkcje organizmu, kierowane przez autonomiczny układ 
nerwowy, które tradycyjnie były uwaŜane za mimowolne.
Praktyczny sposób postępowania polega na tym, Ŝe osoba ćwicząca 
otrzyrmujesygnały wzrokowe, akustyczne albo inne (na przykład dźwięk o zmiennej 
wysokości, światło o zmiennej intensywności albo światło o róŜnych barwach itp.)
, które ją informują o kaŜdorazowej zmianie funkcji danego narządu.
Osoba ćwicząca otrzymuje instrukcję, aŜeby w jakikolwiek sposób (metodą prób i 
błędów) postarała się zmienić funkcję narządu w poŜądanym kierunku, tj.osiągnąć 
na przykład podwyŜszenie lub obniŜenie wysokości dźwięku sygnalizującego funkcję
narządu.
Początkawo badany z reguły nie wie, jak moŜe wpłynąć na funkcję narządu, a 
eksperymentator takŜe nie potrafi podać właściwych instrukcji.
JednakŜe nieprzerwane sprzęŜenie zwrotne, sygnalizujące wa.

24 b.

Strona 108

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

bania w funkcjon-owaniu narządu i stanowiące przy wahaniu w kierunku 

poŜądanym jednoczesne pozytywne wzmocnienie, umoŜliwia stopniowe odnalezienie 
sposobu wpływania na przebieg funkcji narządu.
Dotychczasowe badania wskazują na moŜliwość wyćwiczenia umiejętności 
oddziaływania na fankcję serca, funkcję jelit i Ŝołądka (na przykład dzięki 
sprzęŜeniu zwrotnemu pH soków Ŝołądkowych przy wprowadzonej sondzie moŜna było 
wpływać na wydzielanie Ŝołądka Welgan, l 974) , oddziaływania na procesy 
metaboliczne, na rytm alfa potencjałów mózgowych itp.
 (Stoyva i inni, 1972: Shapiro i inni, 1973: Di Cara i inni, 1975: Legewie, 
Musselt, l 975) .
Terapia odwykowa (awersyina) Teraąia odwykowa (awersyjna) polega w zasadzie na 
łączeniu niepoŜądanej czynności z nieprzyjemnym bodzcem, np.wytworzonym odruchem
wymiotnym, z uderzeniem prądu elektrycznego albo z faradyzacją itp.
Technika ta znalazła najszersze zastosowanie w leczenia alkoholizmu.
Picie alkoholu albo wąchanie wyziewów alkoholowych łączy się z reakcją wymiotną 
po podaniu apomorfmy lub emetyny.
Po 10-15 seansach wytwarza się odruch warunkowy i pacjent po spoŜyciu alkoholu 
odczuwa mdłości albo wymiotuje.
Analogicznie K.
Ereund (1962) próbował wytworzyć odruch wymiotny u homoseksualistów przez 
eksponowanie po zastrzyku apomorfiny obrazów obiektów poŜądania se-.
ksualnego.
Raymond wyleczył w ten sposób fetyszystę, dla którego obiektem poŜądania były 
wózeczki dziecinne: torebki damskie.
Związek, fetysz-przyjemne doznania erotyczne"został zastąpiony związkiem, 
fetysz-nudności".
Terapia odwykowa z zastosowaniem lekkich uderzeń prądem elektrycznym została 
uŜyła np.w wypadku skurczu pisarskiego: przy pisaniu.

249.

2494.

w chwili, gdy u pacjenta zaczynały występować objawy kurczu, otrzymywał 

on uderzenie prądem w drugą rękę.
Do drastyczniejszych sposobów polegających na karaniu naleŜą popularne dawniej 
metody terrorystyczne, opisane przez W.
Kret: -chmera (1960) pod nazwą protreptgkd.
Metody te mają na celu usunięcie u pacjenta objawów neurotycznych i 
doprowadzenie go do normalnego stanu za pomocą silnych bodźców sensorycznych, 
zwykle powodujących ból, i wywołanych przez te bodźce nieprzyjemnych uczuć: na 
skuteczność terapii wpływa teŜ czynnik sugestii, pewną rolę odgrywa moment 
zaskoczenia, ból i tresura.
Warunkiem powodzenia jest pewność siebie u terapeuty, jego konsekwencja i 
nieokazywanie litości, a jednocześnie umiejętność panowania nad własnymi 
emocjami.
Sposób ten jest najbardziej odpowiedni dla pacjentów prymitywnych, naiwnych i 
niezbyt krytycznych.
Wskazany jest w leczeniu histerycznych zaburzeń ruchowych i sensorycznych.
Technika oparta jest na załoŜeniu, Ŝe u pacjenta występuje zarówno świadome 
dąŜenie do wyzdrowienia, jak i podświadoma prymitywna tendencja do uzyskania 
pewnych korzyści albo teŜ unikania pewnych obowiązków czy zadań Ŝyciowych.
Klasyczna jest, metoda zaskoczenia"Kaufmana, polegająca na tym, Ŝe w wypadku 
poraŜenia kończyny pacjent poddany jest nieoczekiwanie bolesnej faradyzacji, 'a 
jednocześnie otrzymuje stanowczy rozkaz, Ŝeby poraszał poraŜoną kończyną, w 
wypadku głuchoty-Ŝeby słyszał, w wypadku mutyzmu-Ŝeby mówił itp.CI.
Vincent i Kehrer zalecają połączenie bolesnej faradyzacji z ćwiczeniami 
stosowanymi przemocą.
Kretschmer dzieli swoją metodę protreptyczną na trzy fazy: w pierwszej fazie 
pacjenta przygotowuje się do procedury za pomocą oddziaływania sagestywnego: 
250.

w drugiej fazie poraŜoną kończynę poddaje się faradyzacji t stosuje 

mniej lub bardziej stanowczą sugestię, Ŝe pacjent moŜe nią wykonywać wszelkie 
ruchy: w trzeciej fazie regenerowana czynność jest intensywnie OWIĆ/008.
ZbliŜona do tych sposobów jest metoda maski eterowej Swiadoszcza (l 959) .
Po nagłym wdechu oparów eteru pacjent przestaje oddychać, praktycznie dusi się, 
wpada w panikę, co wywołuje ruchy obronne, krzyk itp Oczywiście stosowanie metod
powodujących ból jest dyskusyjne i mimo woli terapeuta mógłby być posądzony'o 
to, Ŝe chce dręczyć pacjentów, aby zaspokoić w ten sposób własne skłonności 

Strona 109

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

sadystyczne.
Za lepszą niŜ zasada karania, polegająca na stopniowaniu napięcia i niepokoju, 
szczególnie przy usuwaniu niepoŜądanych nawyków ruchowych, uwaŜa się w 
nowoczesnej terapii behawioralnej zasadę, inikmid kdrg", która umoŜliwia 
zaniechanie niepoŜądanej czynności i dzięki temu ąozytywne, zadowalające 
rozwiązanie sytuacji.
Przykładem noŜe być technika uŜywana przez MacCullocha, Birlesa i Feldmana 
(1971) w awersyjnejterapii męskiego homoseksualizmu.
Bodzcem są zdjęcia postaci męskich i kobiecych w pozach erotycznych, wyświetlane
na ekranie.
Zdjęcia postaci męskich sygnalizują nieprzyjenune'dderzenie prądem, którego 
moŜna jednak uniknąć, jeŜeli pacjent przez naciśnięcie guzika (w ciągu ośmiu 
sekund) usunie zdjęcie z płótna projekcyjnego.
Następne, wyświetlane zdjęcie kobiety, przy którym nie grozi uderzenie prądem 
elektrycznym, kojarzy się wtedy z uczuciem ulgi.
Weunętrznd sensybilizdcia jest nowszą nietoda, przy której niepoŜądane 
abstrakcyjne bodźce łączone są nie z zewnętrzną karą, lecz z bardzo 
nieprzyjemunymi i negatywnie silnie naładowanymi emocjonalnie 251.

wyobraŜeniami.

Przy niewłaściwym zachowaniu osobnik wyobraŜa sobie sytuacje budzące strach, 
wstręt lub grozę (Cautela, l 967) .
Annon (1973) na przykład doprowadzał pacjenta ze skłonnościami do pedofilii do 
tego, Ŝeby sobie wyobraŜał dziewczynki i ich genitalia w połączeniu z wizjami 
hańby, biciem przez rozwścieczonych ludzi, wtrąceniem do więzienia i z 
szczególnie dla tego pacjenta przeraŜającą wizją ciasnego pomieszczenia pełnego 
pająków.
Trening negatywny i metoda, przesycenia'*Obie metody oparte są na zasadzie 
celowego wywoływania niepoŜądanej reakcji.
Przy ćwiczeniu negatyw nym chodzi o to, aby przez wielokrotne zamierzone 
wywoływanie określonej reakcji doprowadzić do tego, by stała się reakcją w pełni
kontrolowaną.
Przy metodzie przesycenia reakcję wywołuje się tak długo, aŜ nastąpi zmęczenie 
odpowiednich ośrodków korowych, po czym reakcja zwykle wygasa.
Sposób ten uwaŜa się za wskazany w wypadku monosymptomatycznych nawyków 
nerwicowych, takich jak kurcz pisarski, jąkanie, ssanie palca i enuresis.
Na kolejnych posiedzeniach terapeutycznych chory świadomie powtarza swoje 
niewłaściwe reakcje.
W koncepcji Mułła ten sposób leczenia oznacza w zmacnianie tzw.hamowania 
warunkowego.
Na przykład, aby usunąć jąkanie, Lehner ćwiczy pacjenta dwa razy tygodniowo po I
godzinie.
Rozmawia z chorym i przerywa rozmowę, gdy tylko pacjent zaczyna się jąkać.
Moment jąkania się pacjent powtarza potem świadomie jak najdokładniej przed 
lastrem, łącznie z wszystkimi składnikami ruchowymi.
Yates, .
lecząc tik, kazał pacjentowi przez dłuŜszy czas stale jak najdokładniej 
powtarzać tiki (np.5 minut podczas kaŜdego posiedzenia i 5 minut w domu: 
posiedzenia odbywały się co dzień) .
Kondśś (l 965 c) , w chwilach 252.

gdy pacjent umyślnie powtarzał ruchy tikowe, stosował galwanizację, a 

zakończenie ćwiczenia było połączone z wyłączeniem prądu i relaksacją.
Całe ćwiczenie z kolejno następującymi po sobie napięciem i relaksacją powtarzał
4 do 8 razy podczas jednego posiedzenia.
Trening relaksacrinrMetody relaksacyjne opierają się na załoŜeniu, Ŝe istnieje 
wzajemny związek między trzema czynnikami: napięciem psychicznym, czynnościowym 
stanem wegetatywnego układu nerwowego i napięciem mięśni.
PoniewaŜ tonus mięśni szkieletowych noŜna dowolnie zmieniać, stwarza to moŜność 
wykorzystania relaksacji mięśniowej dla osiągnięcia relaksacji psychicznej i dla
wywarcia wpływu na funkcje narządów, kierowanych przez wegetatywny układ 
nerwowy.
Dało to podstawę do stworzenia w celach psychohigienieznych i 
psychoterapeutycznych rozmaitych metod relaksacyjnychz których najbardziej znane
są: metoda relaksacji progresywnej E.
Jacobsona i trening autogenny J.
M.
Schultza.

Strona 110

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Relaksacja progresywna.
Edmund Jacobson (1948) opracował metodę systematycznych ćwiczeń polegających na 
rozluźnianiu mięśni wszystkich części ciała.
Ćwiczę, nią te podzielono na 6 lekcji.
1.
Na pierwszej lekcji pacjent uczy się rozróŜniać uczucie napięcia i auczucie 
rozluźnienia mięśnia.
Terapeuta kaŜe mu jedną ręką ścisnąć mocno oparcie fotela i śledzić wraŜenia 
odbierane w przedramieniu.
Następnie terapeuta chwyta pacjenta za rękę w przegubie i kaŜe mu, aby spróbował
ją podnieść.
Pacjent ma przy tym uświadomić sobie napięcie w bicepsie.
Potem terapeuta, nadal trzymając za przegub, kaŜe pa 253.

cjentowi ciągnąć rękę w przeciwnym kierunku.

Zwraca mu uwagę na odczucia w mięsniach prostujących ramienia.
Potem kaŜe mu napręŜyć biceps i natychmiast zupełnie go rozluźnić: pozwala przy 
tym, aby ręka pacjenta swobodnie opadła.
Pacjent ćwiczy się w intensywnej relaksacji wymienionych grup mięśni, dopóki nie
potrafi relaksować jednocześnie wszystkich mięśni przedramienia i ramienia.
2.
Na drugiej lekcji pacjent ćwiczy relaksację mięśni głowy.
W pierwszej kolejności ćwiczy mięśnie twarzy: marszczy czoło, po czym je 
rozluźnia.
Przez 10 minut stara się jak najbardziej rozluźnić czoło.
Pacjenci zwykle mówią o wystąpieniu uczucia drętwoty.
Następnie pacjent ćwiczy mięśnie nosa i ust, terapeuta kaŜe mu marszczyć nos, 
mięśnie ust.
Potem kaŜe mu zacisnąć zęby, dzięki czemu pacjent napręŜa Ŝwacze i mięśnie 
skroniowe.
UłoŜenie warg jest waŜnym czynnikiem właściwej relaksacji dróg oddechowych: przy
właściwej relaksacji wargi są na kilka milimetrów rozchylone.
3.
Na trzeciej lekcji uwagę skierowuje się na mięśnie języka, których napięcie 
moŜna wyczuć, gdy pacjent przyciska koniec języka do tylnej ścianki siekaczy.
Potem pacjent otwiera usta i uświadamia sobie czynności mięśni przedgnykowych.
Wszystkie mięśnie relaksuje.
Następnie zwraca się uwagę na napięcie wywoływane w mięsniach oczu i szyi i 
poświęca się nieco czasu na ich relaksację.
4.
Na czwartej lekcji pacjent zajmuje się relaksa-Ę: mięśni ramion, 5.
Nla piątej lekcji ćwiczy rozluźnianie mięśni pleców, klatki piersiowej i 
brzucha.
6.
Na szóstej lekcji ćwiczy relaksację palców u rąk I U TIOĘ.
Przy ćwiczeniu relaksacyjnym pacjentom bardzo 254.

pomaga koordynacja relaksacji róŜnych mięśni z automatyczną relaksacją 

mięśni oddechowych, która iaslępujeprzy normalnym wydechu.
Oprócz ćwiczeń w czasie posiedzeń pacjent powinien ćwiczyć w domu relaksację 
wskazanych grup mięśni przez pół godziny dziennie.
 (Opis ćwiczeń według skróconej techniki stosowanej przez Wolpego, l 96 l) .
Jacobson podkreśla, Ŝe zasadniczym skutecznym czynnikiem jego metody jest sama 
relaksacja i neguje udział czynników sugestywnych.
Trening autogenny.
Stan relaksu przy jednoczesnym ograniczeniu bodźców zewnętrznych, połączony z 
pogrąŜaniem się w stan odpręŜenia psychicznego, wykorzystuje się do oddziaływań 
autosugestywnych.
Przy.

J.
M.

S-chultzczęslympowtarzaniu tego stanu wzmacnia się działanie prostej relaksacji.
Metodą dokładnie opracowaną i wypróbowaną jest trening autogenny, opracowany 
przez J.
M.
Schultza juŜ przed 40 łaty.
Podstawową pracą na ten temat jest monografia J.
M.

Strona 111

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Schultza 9 ts.

255.

cutopene Traming, która ukazywała się w stale uzupełnianych wydaniach 

(13 wydanie w 1970 r.
Nowoczesnym kompendium jest ó-tomowe dzieło W.
LuthegoAutopenic thercpg, napisane częściowo wspólnie z Schultzern.

*c, *, *re*in*au*oge**poz*cji*eŜące**en*a s*a*d*rd*we*dz*c*e z 

z*ndyw*dua*z*wany*formułkami autosugestii osiągamy tzw modyfikację 
au*oge*ą**och*bd*dz*e*sko*p*kowany*wyzsz*stopień to autogenuna medytacja.
*, *opie*i*iŜszg, *czeni*s*ar*o*e, *zo*e*niŜszego s*opnia jes**ko*ejno 
ćwiczo*y*za*ań, p*zyktórych pacjent osiąga rozluźnienie mięśni róŜnych częś*ii 
na*ząd*w*ia*a a*ednocześ*e ko*ce*uokreślonych w instrukcji subiektywnych 
odczuciach, *a*kie*powodze*d jes*ca*ko*a*e*aksacja***.

śni, przy której ćwiczący koncentruje się na myśli: .

Jestem zupełnie spokojny".
Oczy ćwiczącego są zamknięte, najodpowiedniejsze jest ćwiczenie w pozycji 
leŜącej lub siedząc w wysokim fotelu, lub teŜ, pozycja doroŜkarza siedzącego na 
koźle': kolejność ćwiczeń jest następująca: 1.
Ćwiczenie uczucia cięŜaru w całym ciele: wywołuje się wyobraŜenie cięŜaru 
najpierw w dominującej ręce, czyli u praworęcznych formułka sugestii brzmi: .
Prawa ręka jest cięŜka".
Uczucie cięŜkości przenosi się później na drugą rękę i kończyny dolne, aŜ 
wreszcie pacjent odczuwa cięŜkość w całym ciele.
2.
Ćwiczenie uczucia ciepła: rozpoczyna się je znowu od polecenia pacjentowi, by 
skoncentrował się najpierw na prawej ręce, i wypowiedzenia formułki: .
Prawa ręka jest ciepła", co jest połączone z relaksacją obwodowych naczyń 
krwionośnych.
Przy końcu ćwiczeń na sygnał, ciepło"pacjent odczawa wyraźne podwyŜszenie 
temperatury całego ciała.
3.
Regulacja czynności serca: ćwiczący musi się nauczyć wyczuwać spokojny rytm 
swego serca.
Najpierw prawą ręką wyszukuje tętno w okolicy serca i koncentruje się na myśli: 
.
Serce bije mocno i spokojnie".
Po wyćwiczeniu powinien czuć spokojny puls takŜe bez przykładania ręki.
4.
Koncentracja na oddechu z myślą.
Oddycham zupełnie spokojnie", bez świadomego wpływania na oddech.
Ćwiczący powinien raczej, poddać się"oddechowi, jak to jest podkreślone w 
formule.
Oddycha mi się" (es dtmet mich) .
5.
Regulacja funkcji narządów wewnętrznych: ćwiczący koncentruje uwagę na okolicy 
plezus solaria z myślą: do pleaus solms napływa ciepło.
MoŜna to zastąpić prostszym zdaniem: .
Do mego brzucha napływa ciepło".

17-Psychoterapia...
257.

6.
Koncentracja na głowie z myślą: .

Czoło jest przyjemnie chłodne".
Pacjent węykonuje ćwiczenia trzy razy dziennie w ciągu od I do 5 minut.
Później ćwiczenie przedłuŜa się do kwadransa i do pół godziny, a kończy się 
zawsze.

Ryc.
Ba.

Trening autogenny w pozycji siedzącej energicznym odwołaniem stanu relaksacji 
przez wezwanie: "WypręŜyć ręce", "Głęboko oddychać", "Otworzyć oczy", .
Wyprostować ręce do przoda".
Trening w zakresie pszczególnych zadań trwa zwykle około 14 dni, tak Ŝe do 
przećwiczenia całego niŜ 258.

szego stopnia potrzeba trzy miesiące.

Strona 112

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

Regularne ćwi-czenia powinny doprowadzić do uspokojenia, podniesienia wydolności
psychicznej i dc usunięcia pewnych ob jaw ów nerwicowych.
W naszym systemie ćwiczeń przeprowadzanych grupowo, koncentrację skierowaną na 
oddech stosujemy przed koncen.

Ryc.
Rb.

Trening autogenny w pozycji siedzącej nacią na pracę serca, poniewaŜ jest 
łatwiejsza.
Skoncentrowanie się na pracy śerca częste pomijamy, gdrŜ niektórzy pacjenci mogą
zaobserwowane wówczas nieprawidłowości akcji serca przeŜywać hipochondrycznie.
Na wstapnych posiedzeniach staramy się wyćwiczyć całkowitą relaksację, która 
wielu ludziom.

259.

sprawia trudności.

Wyjaśniamy, Ŝe mięśnie są doskonale rozluźnione podczas snu albo w czasie utraty
przytomności: jeŜeli podniesiemy wówczas rękę osoby relaksowanej, ręka nie 
stawia oporu i poddaje się bezwładnie.
Jeśli Ją puścimy-opada pod wpbvem własnego cięŜaru.
Zalecamy, aby pacjent sprawdził na ręce iaslrukwra, kiedy relaksacja test 
prawidłowa, a kiedy nieprawidłowa.
Zalecamy ćwiczyć odpręŜenie równieŜ w ten sposób, Ŝe te konfrontujemy z 
napięciem, na przykład polecamy, Ŝeby pacjent trzymał przed sobą rękę bardzo 
silnie wypręŜoną, a potem na dany znak ją, gxuścił".
Następnie przechodzimy do ćwiczenia, biernej koncentracji", koncentracji bez 
specjalnego wysiłku: .
JeŜeli myśli odbiegną od tematu, nic nie szkodzi: kiedy peti to stwierdzi, 
proszę Je spokojnie i bez nacisku skierować na właściwy temat".
JeŜeli pacjent ma rozwiniętą wyobraźnię, zalecamy, Ŝeby sobie jak 
najplastyczniej wyobraził treść formułki (na przykład przy ćwiczeniu uczucia 
ciepła, ma sobie wyobrazić, Ŝe rękę grzeje słońce albo kaloryfer) : jeŜeli nie 
ma rozwiniętej wyobraźni, powinien sobie powtarzać formułkę w 4 uchu stale 
mechanicznie, nie poruszając przy tym ustami.
Podkreślamy, Ŝe Jeśli uczucie ciepła nie pojawia się, nie naleŜy się tym 
niepokoić ani przeiłuŜać ćwiczenia.
Pojawienie się określonego odczucia nie jest rezultatem czasu trwania 
pojedynczego ćwiczenia, lecz wynikiem częstości i prawidłowości ćwiczeń.
Przebieg ćwiczenia pacjent zapisuje sobie w specjalnym notatniku, co powinno 
wykazać, ile razy w ciągu dnia ćwiczył i takie odczucia pojawiły śię u niego.
Przy ćwiczeniu kaŜdego następnego zadania pacjent zaczyna zawsze od wykonania 
ćwiczeń juŜ opanowanych.
Po całkowitym opanowaniu ćwiczeń nie musi powtarzać całej formułki, wystarczy, 
gdy wywoła u siebie całościowe wyobraŜenie, na przykład takie jak, cięŜar", 
"ciepło", , oddech"itd.
Po wywołaniu wszystkich tych wyobraŜeń człowiek powinien znajdować się w 
spokojnym stanie całkowitego relaksu, z odpręŜonymi kończynami, równomierną 
temperaturą ciała i chłodnym czołem-spokojny, odporny i zrównowaŜony.
J.
M.
Schaltz przypisuje odczuwaniu znaczenie symboliczne: pod koniec ćwiczeń.

260.
człowiek powinien odczuwać, gorące serce i chłodną głowę"b.
Formułki zmdgunduatizouane.

Modyfikacja autogenne.
Po opanowaniu ćwiczeń standardowych moŜna skierować uwagę na wskazane albo 
niepoŜądane cechy i objawy typowe dla indywidualnego przypadku: pacjent, który 
jest skoncentrowany na zagłębianiu się w siebie, wyobraŜa sobie owe poŜądane 
właściwości jako rzeczywiste i autosugestywnie przyswaja je za pomocą 
zindywidualizowanych formułek (formelhajteVorsdtzbildung) .
RozróŜnia się fgrmułki dotyczące funkcji fizjologicznych i formułki z intencją.
1.
Formułki dotyczące funkcji fizjologicznych zmierzają do wzmocnienia efektów 
wywołanych juŜ ćwiczeniami standardowymi: dotyczą one przede wszystkim funkcji 
tych narządów, w których pacjent odczuwa niedomagania.
Zgodnie z zasadami treningu autogennego, formułki te mogą dotyczyć uczucia 
cięŜaru, ciepła, chłodu albo automatycznych funkcji organizmu.
Uczucie cięŜara jest wywoływane przy usuwaniu symptomów połączonych z napięciem,

Strona 113

Kratochvil Stanisław - Psychoterapia - Kierunki - metody - badania

ciepło w wypadku niedostatecznego ukrwienia, chłód przy swędzeniu, bolach i 
innych przykrych dolegliwościach.
Dla ilustracji podamy przykłady formułek stosowanych przez Luthego w wypadku 
zaburzeń psychosomatycznych i organicznych.
Przy wrzodowym zapaleniu okręŜnicy: .
Dolna część brzucha jest ciepła': przy otrłości: .
Jolem sp-okoJny, zadowolony i syty': przy angina pectoris: .
Czuję ciepło w lewym ramieniu': przy migrenie (bardzo ostroŜnie) .
Czoło Jest lekko chłodne': przy astmie jednocześnie z wdychaniem ustami 
chłodnego powietrza: .
Szyła jest chłodna", .
Klatka piersiowa Jest ciepła", .
Oddycham spokojnie i równo".
Luthe nie zaleca ozywania formułek podwyŜszających przekrwienie głowy.
Przy wrzodach Ŝołądka i delegllwośclach ga.

261.

R yc.
CZBfort aut staj.
lllZŜktó**OKI' (War.
strycznrch nie zaleca się ćwiczeń odczuwahib ciepła w brzuchu, ponkrwaŜ 

powołują zwiększenie perrstaltrki, przekrwienie błony śluzowej Ŝołądka i 
nadkwaśność.
2.
Formułki z intencją mają na celu zmianę funkcji psychicznych, postaw i sposobów 
zachowania.
Eormułki z intencją neutralizującą powinny usunąć koncentrację uwagi zaburzającą
funkcje fizyczne lub psychiczne, np.u balbutyka: .
Obojętne mi jest, czy ludzie na mnie zwracają uwagę", u anankastyka: .
Natrętne myśli są mi obojętne".
Formułki z intencją wytwarzają tendencje pozytywne przeciwstawne chorobowym, np.
Świat jest interesujący i piękny"w wypadku depresji, albo.
Interesują mnie ludzie wokół mnie"w wypadku tendencji egocentrycznych i 
hipochondrycznych.
Przy usuwaniu niepoŜądanych nawyków, jak alkoholizm, palenie papierosów, zaleca 
się najpierw formułki z intencją neutralizującą, wytwarzające obojętny stosunek 
do danej czynności nawykowej, np.
Papierosy są mi obojętne", .
Alkohol jest mi obojętny".
Schultz radzi jeszcze dodawać formułki.
ZaleŜy mi na kaŜdej chwili", .
Jest mi zupełnie obojętne, Ŝe inni piją alkohol", albo połączyć formułki.
Inni piją, mnie jest alkohol obojętny".
Właściwą formułką abstynenckąjest np.
Wiem, Ŝe w kaŜdych okolicznościach odmówię wypicia nawet kropli alkoholu".
Formułki z intencją wzmacniającą podtrzymują motywacje do osiągnięcia poŜądanych
cech, np.
Potrafię przeprowadzić coś", .
Rozstrzygam sprawy energicznie i szybko", .
Jestem energiczny i zdecydowany".
Umiem panować nad swymi czynami", .
Jestem usposobiony przyjaźnie", .
Potrafię zrozumieć innych".
Eormułka powinna być krótka, wyraŜona jasno i w miarę moŜliwości w formie 
twierdzącej.
Tak np.przy usuwaniu lęku mie uŜywa się formułki.
Nie boję.

262.
się", tylko.
Jestem spokojny", .
Jestem odwaŜny".

Na przykład człowiek cierpiący na tremę moŜe ćwiczyć Ŝormułkę "Jestem zupełnie 
spokojny podczas występu"albo.
Jestem pewny siebie w obecności innych osób".
Podobnie przy enure*is nocturnc odpowiedniejsza jest formułka.
Obudzę się, gdy odczuję potrzebę oddania moczu"niŜ.
Nie zmoczę się".

Strona 114