CZĘŚĆ PIERWSZA

W upalny lipcowy wieczór przystojny, choć biednie ubrany, młodzieniec wyszedł ze swej izby, podnajmowanej na 
ulicy S-ej. Z niezdecydowanym wyrazem twarzy skierował się w stronę mostu. Głowę zaprzątały mu liczne problemy: 
myślał o biedzie, która od jakiegoś czasu go nękała, głodzie, który czuł od dwóch dni, ciągłym unikaniu gospodyni 
czekającej na zaległy czynsz, choć wynajmował pokój „wielkości szafy”. Zdawał sobie sprawę, że wskutek 
niesprawiedliwego losu, który od miesiąca rzucał mu kłody pod nogi, był rozdrażniony, napięty, unikał ludzi. Idąc 
dusznymi ulicami Petersburga oddawał się rozmyślaniom, czy jest w stanie „to” zrobić.W pewnej chwili z odrętwienia 
wyrwał zamyślonego bohatera pijak. Wskazując na nakrycie głowy młodzieńca, wyzwał go od „niemieckich 
kapeluszników”. Incydent ten umocnił w nim przekonanie, że włożenie tak charakterystycznego nakrycia głowy - „Był 
to kapelusz wysoki, okrągły, zimmermanowski, ale znoszony do szczętu, wyrudziały, w dziurach i plamach, bez ronda, 
szkaradnie zgnieciony z jednego boku” - zwracało uwagę innych. Wystraszony, przypomniał sobie, że odtąd musi dbać 
o najmniejsze szczegóły: „(…) Bo te drobiazgi gubią zawsze i wszędzie…”. Szybko doszedł do celu swej drogi. Przebył 
zapamiętaną ilość kroków, znając doskonale trasę dzielącą jego mieszkanie od „tego” miejsca. Z ogromnym 
zdenerwowaniem podszedł do olbrzymiej kamienicy, zajmowanej przez: „rękodzielników, krawców, ślusarzy, kucharki, 
Niemców, prostytutki, drobnych urzędników” i innych. Choć stróżowało tam kilku mężczyzn, tym razem młodzieniec 
nie spotkał żadnego z nich. Pozostał niezauważony, dzięki czemu szybko przemknął na schody. Znał dobrze wygląd 
korytarza, ciemne i ciasne otoczenie odpowiadało jego planom. Wszedł na czwarte piętro. Drogę zagrodzili mu 
żołnierze-tragarze, wynoszący meble z jednego z mieszkań. Bohater ucieszył się, że wraz z tą wyprowadzką, na piętrze 
zostało tylko jedno zajęte mieszkanie, to, w którym już niedługo zrealizuje swój plan. Choć był zdenerwowany, nie 
wycofał się. Zdecydowanym ruchem dłoni nacisnął dzwonek przy drzwiach jednego z lokali. Po chwili ktoś przekręcił 
zamek i przez uchylone drzwi nieufnie popatrzył na przybysza. Gospodyni, uspokojona obecnością wielu ludzi na 
klatce, wpuściła go do siebie. Bohater wszedł do ciemnej, przepierzonej sieni. Stara lokatorka, choć męczona 
uporczywym kaszlem, nie spuszczała z niego swych „ostrych, złych oczek”. Była drobna, miała siwe włosy tłusto 
nasmarowane olejem. W tym momencie poznajemy nazwisko głównego bohatera - młodzieniec przedstawił się jako 
student Raskolnikow i grzecznie przypomniał, że był u kobiety przed miesiącem. Mimo tego wyjaśnienia, pytający 
wzrok gospodyni nadal spoczywał na jego twarzy, co powodowało zmieszanie i zakłopotanie gościa. Starucha w końcu 
wpuściła go do niedużego, skapanego w blasku zachodzącego słońca pokoju. Raskolnikow zastanowił się, czy „wtedy” 
też będzie świeciło słońce. Obrzucał pokój uważnym spojrzeniem, chcąc zapamiętać jak najwięcej szczegółów. 
Zauważył, że wszystko w obrębie tych czterech ścian było bardzo czyste i lśniące, co z pewnością stanowiło zasługę 
pracowitej Lizawiety, siostry lichwiarki. Po dyskretnych oględzinach otoczenia, będąc cały czas w zasięgu pytającego 
spojrzenia gospodyni, do której zwracał się per Alono Iwanowno, ujawnił w końcu cel swej wizyty – przyniósł zastaw. 
Z kieszeni wyjął stary, płaski, srebrny zegarek z globusem wyrytym na kopercie i ze stalowym łańcuszkiem. Węsząc 
kolejny interes, lichwiarka przyjęła minę twardej negocjatorki i przypomniała Raskolnikowowi o upływie terminu 
wykupu poprzedniego zastawu, przyniesionego ponad miesiąc temu. Student poprosił o cierpliwość i obiecał wkrótce 
odkupić siostrzany pierścionek. Podczas rozmowy cały czas się targowali. Aby podbić cenę przyniesionego przedmiotu, 
Rodia powiedział, że to pamiątka po zmarłym ojcu. Nie zrobiło to wrażenia na Iwanownej, która w końcu zgodził się 
wziąć za zegarek rubla i piętnaście kopiejek. Gdy zgodzili się w kwestii ceny, stara sięgnęła do kieszeni po klucze i 
wyszła do drugiego pokoju. Raskolnikow, zostawiony samotnie, nasłuchiwał dochodzących odgłosów, chcąc ustalić, 
gdzie kobieta trzymała pieniądze, którym kluczem otwierała komodę, a którym szkatułkę. Przed wyjściem uprzedził 
lichwiarkę, że wkrótce przyniesie srebrną papierośnicę. Ta, niewzruszona, nie wydawała się być zachwycona tą 
wiadomością i ucięła dalszą wymianę zdań. Po wyjściu na ulicę rozzłoszczony Raskolnikow krzyknął, że to, co 
zamierza zrobić, jest obmierzłe i zastanawiał się, jak „coś” tak okropnego mogło mu przyjść do głowy. Szedł jak pijany, 
potrącał przechodniów. W końcu, nękany palącym pragnieniem, wszedł do szynkowni, w której poprosił o piwo. Po 
chwili już siedział w rogu lokalu, delektując się orzeźwiającym smakiem złotego trunku, które spowodowało, że poczuł 
ulgę. Odprężony, rozglądał się po ciemnym, przygnębiającym pomieszczeniu i obserwował pozostałych gości. Jego 
uwagę przykuł człowiek siedzący na uboczu, przypominający emerytowanego urzędnika, co jakiś czas pociągający łyk 
z butelki. Mężczyzna zaciekawił Raskolnikowa swym wyglądem: na oko przekroczył już pięćdziesiątkę, jego twarz 
była żywym dowodem na uboczne skutki alkoholu - miał przekrwione oczy oraz nabrzmiałe powieki. Ów gość, choć 
miał wysłużony strój, wyróżniał się spośród innych klientów szynku, biła od niego znajomość manier i dobre 
wykształcenie. Mężczyźni zaczęli gawędzić. Nieznajomy przedstawił się jako radca tytularny Marmieładow. 
Górnolotnym językiem opowiadał o swoim małżeństwie, które ustawicznie rujnował, o żonie, której nie potrafił obronić 
przed pobiciem, bo w tym czasie leżał pijany, o tym, jak jego córka musiała zostać prostytutką, by zarobić na 
utrzymanie rodziny, jak tracił każdą posadę, jak przepijał wszystko, nawet pończochy ukochanej. Opowiadał dużo o 

1

żonie, kobiecie wykształconej, pochodzącej z dobrej rodziny, która, choć się przeziębiła i kaszle krwią, to od rana do 
wieczora pracuje i zajmuje się ich dziećmi (prócz wspólnego potomka mają dzieci z poprzednich małżeństw: ona 
dwójkę z oficerem piechoty, on zaś córkę Sonię). Wyznał Rodionowi, że pije nie żeby zapomnieć, lecz by pamiętać, by 
bardziej cierpieć - alkohol nie dawał mu błogiego zapomnienia. Przybliżył słuchaczowi okoliczności, w których Sonia 
została prostytutką: rodzina od dłuższego czasu nie miała pieniędzy na jedzenie. Nie mogąc liczyć na wiecznie pijanego 
Marmieładowa, Katarzyna Iwanowna podsunęła „prosty” sposób swej zarobku pasierbicy. Gdy Sonia pierwszy raz 
wróciła z ulicy, macocha całą noc klęczała przy jej łóżku i całowała w stopy. Dziewczyna, zmuszona przez życie do 
uprawiania najstarszego zawodu świata, musiała wyrobić sobie tzw. żółty bilet i nie mogła już mieszkać z rodziną 
(gospodyni i lokatorzy się nie zgadzali). Od dłuższego czasu to ona utrzymywała rodzeństwo i rodziców. Marmieładow 
pochwalił się, że przed pięcioma tygodniami wziął się w garść i dostał pracę: „Gdy zaś przed sześciu dniami 
przyniosłem, nic nie czknąwszy, pierwszą swoją pensję (…) nazwała mnie [żona] dziubdziusiem”. Cała rodzina snuła 
wtedy plany na przyszłość, które jednak nie miały się spełnić - pięć dni temu podstępem wykradł resztę przyniesionej 
wypłaty i zaczął znowu pić. Dziś nawet posunął się do wzięcia pieniędzy od Soni. Na tę opowieść wszyscy w 
szynkowni, od dłuższej chwili słuchający dziwnego towarzysza, wybuchli śmiechem. Marmieładow w odwecie 
wygłosił mowę o dniu Sądu Ostatecznego, gdy wszystkie winy zostaną odpuszczone. Obrzucany wyzwiskami, poprosił 
Raskolnikowa, by zaprowadził go do żony. Całą drogę rozwodził się nad porywczością Katarzyny Iwanownej, przed 
którą czuł strach. Gdy dotarli na czwarte piętro Kamienicy Kozela, zbliżała się godzina jedenasta. Zastali otwarte drzwi, 
przez które Raskolnikow ujrzał nędzny, brudny, powleczony półmrokiem widok. Okazało się, że cała rodzina 
wynajmuje pokój przechodni, przez który inni lokatorzy dostawali się do swoich mieszkań. Przez pouchylane drzwi do 
dalszych pokoi dolatywały odgłosy libacji i niecenzuralne wyrazy. Rodion od razu rozpoznał Katarzynę Iwanownę, 
kobietę mniej więcej trzydziestoletnią, wychudzoną, z wypiekami na twarzy i błyszczącymi oczami. Przypominała 
osobę w amoku i nie zauważyła wchodzących. Oni za to od razu spostrzegli ściskający serce widok: sześcioletnia 
dziewczynka spała na podłodze, rok starszy brat płakał w kącie, przytulany i uspokajany w bezpiecznym azylu chudych 
ramion swej dziewięcioletniej siostry. Nie czekając na dalszy rozwój wypadków, Marmieładow ukląkł na progu i 
popchnął nowo poznanego towarzysza w głąb pokoju. Kobieta, myśląc, że to ktoś do biesiadujących za ścianą sąsiadów, 
nie zwróciła na niego uwagi. Chciała zamknąć drzwi i w tym momencie dostrzegła klęczącego męża. Rozpoczęła się 
straszliwa awantura: Iwanowna wrzeszczała, szukając resztek skradzionych pieniędzy. Nie panowała nad sobą, 
oskarżała Bogu ducha winnego Raskolnikowa o udział w haniebnym uczynku jej męża. Świadkami widowiska byli 
ciekawscy mieszkańcy sąsiednich pokojów, dopingujący Katarzynę w jej poczynaniach. Zmieszany i znudzony Rodion 
przed wyjściem położył na oknie wyszperane z kieszeni kilka miedziaków. Nazajutrz Raskolnikow obudził się późno, a 
w dodatku w złym nastroju spowodowanym niespokojnym snem. Rozglądał się z niechęcią po skromnym i od dwóch 
tygodni niesprzątanym pokoju. Po przebudzeniu odwiedziła go Anastazja, kucharka i służąca gospodyni, przynosząc 
trochę herbaty i barszczu oraz złe nowiny – Rodia od dawna nie płaci czynszu i jej pracodawczyni zamierza to zgłosić 
na policję. Wizyta kobiety, prócz możliwości rozgrzania zasuszonego żołądka, miała jeszcze jeden plus - kucharka 
wręczyła mu list, który przyszedł wczoraj. Po charakterze pisma widocznego na kopercie Raskolnikow poznał, że 
napisała do niego matka, mieszkająca w guberni r-skiej. Wywołało to duże wzruszenie bohatera. List był bardzo długi, 
pełen zapewnień o miłości i oddaniu Pulcherii Aleksandrownej i jej córki Duni – siostry adresata. Matka na początku 
wspominała o długach, które zrobiła, aby wysyłać mu pieniądze, które musiała regulować z małej renty. Najwięcej 
miejsca poświęciła streszczeniu nowej sytuacji jego siostry. Po tym, jak pan domu, w którym Dunia pracowała jako 
guwernantka, uczynił jej niedwuznaczną propozycję, wzburzona i dumna dziewczyna zamieszkała z matką. Dunia 
przyjęła posadę nauczycielki, by móc przesłać pieniądze bratu. Wziętą zaliczkę musiała potem, co miesiąc spłacać. Na 
początku pan Swidrygajłow – gospodarz domu i pracodawca, traktował swą podwładną obojętnie. Wszystko zmieniało 
się po alkoholu – stawał się wtedy grubiański. Pewnego dnia Marfa Pietrowna, jego żona, podsłuchała rozmowę męża z 
młodą pracownicą, i, nie zrozumiawszy, kto zawinił, oskarżyła siostrę Raskolnikowa o złe prowadzenie się. Całe zajście 
skończyło się wymierzeniem policzka Duni i wrzuceniem jej rzeczy na wóz drabiniasty. Takim to powozem 
dziewczyna zajechała pod dom matki. Przez miesiąc po tym wydarzeniu Pulcheria z córką nie wchodziły do cerkwi, 
ponieważ były tam narażone na obelżywe uwagi i plotki, roznoszone przez urażoną Marfę Pietrowną. Matka 
podkreślała, że Dunieczka cały czas pozostała twarda. W końcu pan Swidrygajłow opamiętał się i przyznał do 
wszystkiego małżonce. Na dowód niewinności dziewczyny pokazał Marfie list, w którym Dunia prosiła go o 
opamiętanie i docenienie rodziny. Zszokowana Pietrowna pojechała do soboru błagać Najświętszą Pannę o siły, a potem 
przeprosiła ofiarę swego ślepego zaufania do męża. Wstąpiła także do każdego mieszkańca, by osobiście przeczytać list 
Duni – bezwarunkowy dowód jej niewinności i skromności. Cała ta sytuacja spowodowała, że o rękę dziewczyny starał 
się teraz pewien kawaler, Piotr Pietrowicz Łużyc, krewny Marfy Pietrowny. Pulcheria opisywała go jako człowieka 
poważnego, budzącego zaufanie, majętnego, choć mającego już czterdzieści pięć lat, trochę posępnego i wyniosłego. 
Matka uprzedzała, że przyszły szwagier Rodiona wybiera się do Petersburga, by otworzyć publiczną poradnię 

2

adwokacką i przy okazji się z nim rozmówić. Autorka listu rozkładała przed synem wachlarz perspektyw, które staną 
otworem dla ich rodziny po ślubie Dunieczki z Łużynem. Zawiadomiła, że wkrótce zasili kieszeń syna 
kilkudziesięcioma rublami oraz przyjedzie wraz z jego siostrą do stolicy. Nie mogła się doczekać ponownego 
połączenia rodziny po trzyletniej rozłące. Choć w trakcie czytania listu twarz Raskolnikowa pokryła się łzami 
wzruszenia i podziwu, to na zakończenie lektury zły uśmiech wykrzywił mu zaciśnięte wargi. Był tak zdenerwowany, 
że wyszedł na spacer by ochłonąć.

Postanowił nie dopuścić do ślubu: „Hm… A więc postanowiono nieodwołalnie: Awdotia Romanowna wychodzi za 
wyznawcę racjonalizmu, za człowieka interesów, który ma kapitalik (już ma kapitalik – to brzmi solidniej, bardziej 
imponująco), który ma dwie posady i który podziela zapatrywania naszej nowej generacji (jak pisze mama), wreszcie, 
który ‘zdaje się jest dobry’, jak to zauważyła sama Dunieczka. To zdaje się jest najparadniejsze! I taż sama Dunieczka 
idzie za mąż za owo zdaje się!....Wyborne! Wyborne!”. Wykrzykiwał, że jego matka chce poświęcić córkę dla syna. 
Jego nerwy doszły takiego stanu, że gdyby na jego drodze stanął Łużyn, był gotów go zabić. Czuł, że jest bardzo 
zmęczony i, zachęcony widokiem wolnej ławki, postanowił usiąść i odpocząć. Już prawie zrealizował swój zamiar, ale 
uprzedziła go jakaś dziewczyna. Po przypatrzeniu się, Raskolnikow zdał sobie sprawę, że ta wyglądająca na 
piętnastolatkę osoba jest pod wpływem alkoholu. Spostrzegł jednocześnie, że w ślad za panienką podążał elegancko 
ubrany jegomość. Rodion w mig rozszyfrował jego zamiary (dziewczyna była prostytutką, a jegomość zamierzał to 
wykorzystać) i, doskoczywszy do mężczyzny, zaczął go okładać pięściami. Nie wiadomo, jakby ta jatka się skończyła, 
gdyby nie interwencja idącego nieopodal policjanta.. Mundurowy natychmiast rozdzielił szarpiących się 
spacerowiczów. Na prośbę o wyjaśnienie przyczyny spięcia, były student powiedział o przewidywanych planach 
eleganta w stosunku do dziewczyny. Raskolnikow poprosił policjanta, dając mu na zachętę dwadzieścia kopiejek, by 
odstawił nieletnią do domu. Nie doszło do tego, ponieważ żadnym sposobem nie mogli wydobyć od pijanej adresu. W 
końcu dziewczyna poderwała się na nogi i mamrocząc, poszła przed siebie. Za nią podążył kochliwy jegomość, a za 
nim z kolei czuwający policjant. Zostając sam, Raskolnikow przypomniał sobie, że obiecał odwiedzić dawno 
niewidzianego przyjaciela ze studiów – Dymitra Razumichina. Jego druh także cierpiał biedę i z tego powodu, choć był 
niezwykle inteligentny, musiał opuścić mury uniwersytetu.

Do wizyty jednak nie doszło – Raskolnikow uświadomił sobie, że dopiero „po tamtym” będzie w stanie odwiedzić 
przyjaciela. Jako że był w pobliżu jadłodajni, wstąpił na kieliszek wódki i sycącego pieroga z nadzieniem. Wszystkie 
emocje, które od miesiąca nim targały, dały o sobie znać – po wyjściu z zakładu gastronomicznego zasnął mocnym 
snem w krzakach na Wyspie Pietrowskiej. Wówczas ma miejsce ważny moment powieści – młodzieńcowi przyśnił się 
koszmar. Znowu miał siedem lat i mieszkał z rodzicami na prowincji. Pewnego wieczoru, idąc z ojcem na cmentarz 
odwiedzić babkę (obok grobu której była też mogiłka jego sześciomiesięcznego brata), znaleźli się obok szynku, w 
którym odbywała się huczna biesiada. Chłopiec zawsze czuł lęk przed tym miejscem, lęk, który zaraz miał zyskać 
uzasadnienie. Choć mocno trzymał ojca za rękę, „pijackie i straszne gęby” bardzo go przerażały. Nagle uwagę chłopca 
przykuł wóz służący do przewożenia beczek, stojący przed gankiem gospody i zaprzężony nie w muskularnego 
pociągowego konia, lecz „szkapę małą, chłopską bułankę, chudą, jedną z tych, które (…) robią bokami wlokąc wysoki 
wóz drew czy siana”. Widok ten wywołał w chłopcu dwa uczucia: współczucie i strach. Gdy z szynku z hukiem 
wypadło podchmielone towarzystwo, siedmiolatek przeczuwał najgorsze. Jeden z pijanych zaproponował pozostałym 
podwiezienie na swej dwudziestoletniej kobyłce, na co wszyscy wybuchli gromkim śmiechem. Mikołka, nie wycofując 
się z propozycji, krzyczał, że koń, mimo że je bardzo dużo, jest bezużyteczny, i dlatego z chęcią by się go pozbył. 
Chcąc pokazać, jak bardzo zwierzę jest mu posłuszne, wziął bat i zapowiedział, że klacz zaraz zacznie cwałować. 
Słowami „rżnijcie ją” zaczął namawiać kompanów, by również wzięli baty i tresowali zwierzę. W konsekwencji tego na 
wóz wdrapało się sześciu parobków i gruba, chichocząca „baba”. Rozpoczęło się dręczenie klaczy, przypominającej 
bardziej suchy szkielet, niż zwierzę. Mały Rodnion rozpaczał nad losem „biednego konika”. Nie dawał się odciągnąć na 
bok zdenerwowanemu ojcu. Przeciwnie – wyrwał się i pobiegł blisko maltretowanego zwierzęcia. Mimo, że z tłumu 
odzywały się coraz głośniejsze głosy sprzeciwu, Mikołka nie przestawał smagać konia i wydzierać się: „Zakatrupię!”. 
Kobyłka w pewnym momencie zaczęła wierzgać, co spowodowało kolejne salwy śmiechu: „(…) takie byle co, a 
wierzga!”. Rozpoczął się nowy etap dręczenia: rozległa się „hulaszcza pieśni” na głowę i oczy klaczy spłynęły kolejne 
bolesne razy. Chłopiec cały czas był obok konia, głaskał go i mimo własnych łez, przerażenia i tego, że niektóre razy 
spadały na niego, nie opuścił zwierzęcia. W pewnym momencie Mikołka, zniecierpliwiony faktem, że szkapa go nie 

3

słucha, chwycił „długą, grubą hołoblę” i cisnął na grzbiet ledwo żywej klaczy, która wskutek ciosu przysiadła na zadzie 
i ostatni raz spróbowała pociągnąć wóz. W tym czasie chłostało ją sześć par biczów, a Mikołka nie przestawał bić ją 
hołoblą. Ktoś zachęcał: „Siekierą ją, co tam! Skończyć z nią od razu!”. Sadystyczny właściciel, chwyciwszy żelazny 
drąg, zaczął nim z całej siły okładać wynędzniałą szkapę. Wtórowali mu inni, bili czym popadnie: kijami, biczami, 
hołoblami. W końcu klacz zdechła, wyciągnąwszy uprzednio łeb do góry. Wówczas dopiero oglądający widowisko 
zaczęli krzyczeć, że chłop nie ma Boga w sercu, że zadręczył biedne zwierzę. Morderca sprawiał wrażenie, że żałuje tak 
szybkiego końca swego sadystycznego popisu. Mały Rodia przedarł się do martwego zwierzęcia, całował jego 
zakrwawiony łeb i oczy. Rzucił się nawet z piąstkami na Mikołkę, lecz odciągnął go ojciec. Malec przytulił się do niego 
i wtedy dorosły Raskolnikow, zlany potem, obudził się. Przeżycie to, mimo że było tylko snem, pogłębiło jego depresję.
W drodze powrotnej do domu minął plac Sienny i natknął się na Lizawietę Iwanowną, trzydziestopięcioletnią pannę, 
młodszą przyrodnią siostrę znajomej lichwiarki, traktowanej przez starą gorzej niż służąca. Wskutek tego spotkania 
Raskolnikow zdobył cenną informację – jutro o dziewiętnastej Lizawieta miała pójść w interesach do jednego z 
handlarzy – tym samym lichwiarka miała zostać sama w domu.

Rodion przypominał sobie, jak zaczęła się jego znajomość z nieuczciwą lichwiarką i jej siostrą, handlarką, o dziwo, 
dającą najlepsze ceny. Kiedyś znajomy, na wypadek gdyby Raskolnikow potrzebował pieniędzy, dał mu ich adres. 
Półtora miesiąca temu, oglądając zegarek po ojcu i złoty siostrzany pierścionek, przypomniał go sobie i postanowił 
zastawić biżuterię. Gdy oddał pierścionek, poczuł niechęć do lichwiarki i, zamierzywszy się napić, wstąpił do traktierni 
na herbatę. Tam przypadkiem usłyszał rozmowę o staruszce prowadzoną między jakimś studentem i oficerem. 
Dowiedział się, że stara była wdową po urzędniku, „bogatą jak Żyd”, mającą surowe zasady prowadzenia „interesu”, 
niekorzystne dla spóźniających się z wykupem i tyranizującą swą siostrę Lizawietę, której w testamencie zapisała 
jedynie stare „graty”, mimo że ta oddawała jej wszystkie zarobione pieniądze i że była jej jedyną krewną. Starucha 
wszystko przepisała na monastyr w guberni, w intencji wiecznego pokoju swej duszy. Rozmówców dziwił fakt, że 
Lizawieta raz po raz zachodziła w ciążę, choć była samotna... Uczestniczący w tej rozmowie student w końcu 
zażartował, że powinien zabić lichwiarkę: „Sto, tysiąc dobrych poczynań można by poprzeć i zrealizować za pieniądze 
tej staruchy (…)”. To dało dużo do myślenia Raskolnikowowi. Od tamtej pory zaczął „to” planować. „To” zaczęło go 
prześladować. Po powrocie do domu, wyczerpany koszmarem najpierw siedział po ciemku na kanapie, a później zasnął. 
Następnego dnia obudziła go Anastazja. Przyniosła lurowatą herbatę i chleb. Mimo jej życzliwych zamiarów, Rodia 
spał nadal - zmusił się do wstania dopiero wieczorem. Wykonywał czynności obmyślane od miesiąca: założył płaszcz z 
wszytą pętlą do umocowania siekiery, wziął atrapę papierośnicy – deseczkę, i, zawinąwszy ją w papier, związał mocno 
sznurkiem (by rozsupłanie węzła zajęło trochę czasu lichwiarce i odwróciło czujne oczy od klienta). Podczas tych 
poczynań nurtowało go jedno pytanie: „Dlaczego prawie wszystkie zbrodnie tak łatwo wychodzą na jaw i zostają 
wytropione?”. Odpowiedzi szukał w samym zbrodniarzu, który: „w chwili przestępstwa ulega jakiemuś upadkowi woli 
i rozwagi, których miejsce zajmuje wprost fantastyczna, dziecięca lekkomyślność”. Wyszedł spóźniony – już dawno 
wybiła dziewiętnasta. Plan zdobycia siekiery z kuchni się nie powiódł – Anastazja urzędowała w swoim królestwie w 
najlepsze. Niezbędny przedmiot Rodia wykradł z otwartej komórki na podwórzu. Przeszedł siedemset trzydzieści 
kroków, z umocowanym toporkiem pod lewą pachą. Dzięki wozowi z sianem, stojącym właśnie przed budynkiem, 
przemknął przez bramę kamienicy lichwiarki niczym widmo. Wszedł na znajome piętro i zadzwonił do drzwi. Po chwili 
stanęła w nich Alona Iwanowna, podejrzliwie spoglądająca na gościa. W końcu wpuściła go do środka. Gdy pokazał jej 
zastaw, mówiąc, że to obiecana papierośnica, odwróciła się w stronę okna by rozsupłać sznurek. W tym momencie 
Rodia wyciągnął siekierę i uderzył kobietę kilka razy w ciemię. Natychmiast trysnęła krew i otumaniona lichwiarka 
upadła na podłogę. Raskolnikow wsunął rękę do jej kieszeni i wyciągnął klucze, z którymi pobiegł do sypialni
Uroiło mu się po jakimś czasie, że starucha ożyła. Wrócił więc do kuchni i ponownie podniósł zakrwawioną siekierę. 
Już chciał uderzyć, gdy jego oczy dostrzegły na pomarszczonej szyi kobiety sakiewkę. Gdy chciał ją zdjąć, ubrudził się 
krwią Iwanowny. Skarb odnaleziony w woreczku bardzo go zadowolił – był szczelnie wypchany pieniędzmi. Znowu 
chwycił klucze, ale one jak na złość nie chciały wejść do zamków strzegących zawartości szuflad i kuferka, 
wyciągniętego spod łóżka. W końcu dopasował klucze: zębatym otworzył wieko skrzyni i jego oczom ukazały się 
ubrania i futerka, wśród których pochowane były różne złote przedmioty, takie jak zegarki, bransoletki czy łańcuszki. 
Mężczyzna zaczął wszystko upychać w kieszeniach. Jakie było jego zdziwienie i przerażenie, usłyszawszy w pewnym 
momencie cichy okrzyk dobiegający z kuchni. Gdy wbiegł tam z siekierą, na środku zakrwawionej podłogi ujrzał 
wystraszoną Lizawietę. Nie zastanawiając się, natychmiast się na nią zamachnął. Kobieta nawet się nie broniła. 
Rozłupał jej czaszkę. Następnie w wiadrze umył narzędzie zbrodni i brudne ręce, w miarę możliwości wyczyścił 
mieszkanie. Metalowy przedmiot ponownie spoczął pod jego pachą i już miał wychodzić, gdy z przerażeniem odkrył, 

4

że drzwi wejściowe cały czas były otwarte. Poczuł, że powoli wpada w szpony obłędu.

Gdy chciał niepostrzeżenie oddalić się z miejsca zbrodni, do jego uszu dobiegło ciężkie sapanie połączone z odgłosem 
kroków na schodach. W ostatniej chwili zamknął drzwi od wewnątrz na rygiel. Zaraz potem zaczął się do nich dobijać 
jakiś znajomy klient lichwiarki. Za chwilę wtórował mu już drugi człowiek, niejaki Koch. Obydwaj odkryli, że drzwi są 
zamknięte od strony mieszkania tylko na rygiel, co znaczyło, że ktoś musi być w środku. Mężczyźni poszli po stróża, 
bojąc się, że stało się coś złego. Po odejściu od drzwi drugiego z nich, prawie martwy z przerażenia Rodia odczekał 
chwilę, a potem wymknął się na klatkę schodową i ukrył na drugim piętrze w odnawianym mieszkaniu. Nie wytrzymał 
napięcia i, po chwili, zbiegł w dół, natykając się na powracających na górę mężczyzn. Przemykając bocznymi, 
nieuczęszczanymi uliczkami dotarł wreszcie na podwórze domu, w którym mieszkał. Jego plan kończyło oddanie 
siekiery niczego niepodejrzewającemu stróżowi. Tak też uczynił. Po dotarciu do pokoju był prawie nieprzytomny. W 
takim stanie rzucił się na łóżko.

CZĘŚĆ DRUGA

Raskolnikow nie spał po tym wydarzeniu spokojnie. Zrywał się kilkakrotnie, aż w końcu, gdy pijackie okrzyki 
dochodzące z ulicy zbudziły go na dobre, usiadł na kanapie i: „oto wszystko mu się przypomniało!”. Jedynym słusznym 
postępowaniem w takiej sytuacji wydało mu się pozbycie obciążających dowodów: odciął końce spodni, które 
wydawały mu się umazane krwią oraz wyrwał pętlę przymocowaną do płaszcza. Ponownie padł na łóżko. Nie dane mu 
było zasnąć, ciągle dręczyły go pytania o to, czy traci zmysły. Przebudzenie ze snu, w który w końcu zapadł, także 
przypominało horror - dostał wezwanie na policję. Dotarł tam przed południem, w opłakanym stanie. Prawie 
nieprzytomny usiadł przed oschłym porucznikiem, który wyjaśnił mu powód wizyty. Chodziło o niezapłacony weksel, 
który przysłała gospodyni Raskolnikowa. Do niego samego nie bardzo dochodziły szczegóły sprawy, był cały spocony i 
rozpalony gorączką. Wdał się nawet w sprzeczkę z porucznikiem. Napiętą atmosferę rozluźniło pojawienie się 
Nikodema Fromicza, komisarza starającego się uspokoić nerwowego podwładnego (Rodia „ochrzcił” go przezwiskiem 
„Proch”).  Gdy sekretarz dyktował Rodionowi oświadczenie zobowiązujące do zapłaty długu, ten usłyszał rozmowę 
poznanych funkcjonariuszy na temat zabójstwa lichwiarki. Bycie świadkiem tej wymiany zdań i wydarzenia, których 
był sprawcą, tak osłabiły organizm i psychikę byłego studenta, że zasłabł, nim zdążył wyjść. Po oprzytomnieniu 
Fromicz zapytał go, co robił ubiegłego wieczora. Policjant bardzo się zdziwił słysząc, że Rodia, mimo widocznej 
choroby, urozmaicał sobie lipcowy czas spacerami. W finale niedoszły prawnik pożegnał funkcjonariuszy z 
podejrzeniem, że przez dziwaczną odpowiedź, której udzielił, skierował na siebie czujne oko aparatu śledczego. 
Obawiał się, że wkrótce czeka go rewizja.

Po powrocie do domu wydobył spod tapety skradzione przedmioty, które ukrył tam po powrocie, i poupychał je po 
kieszeniach. Bojąc się pościgu, chciał wrzucić wszystko do kanału i oczyścić się tym samym od brzemienia zbrodni. W 
końcu wybrał inne wyjście – na placu obok Alei W-wskiej znalazł duży głaz, pod którym ukrył wszystkie drogocenne 
przedmioty. Cieszył się, że zatarł ślady. Szedł bez celu, strasząc ludzi swym wyglądem (spocony, z roziskrzonymi 
oczami). Stanął w pewnym momencie przed kamienicą, w której mieszkał Razumichin. Zastał go w małej izdebce, w 
poszarpanym szlafroku, zajmującego się tłumaczeniami z niemieckiego. Razmuchin poprosił go o pomoc w pracy. 
Choć chciał dać Rodi trzy ruble zadatku za pomoc w tłumaczeniu tekstów, ten rozmyślił się. Na taką niezrozumiałą 
decyzję Razumichin zareagował gniewem, wskutek czego niedoszły prawnik wybiegł na ulicę. W drodze do domu 
dostał batem przez plecy od woźnicy, któremu prawie wszedł pod konie. Ludzie zaczęli krzyczeć na zdezorientowanego 
Rodiona: „Odstawia pijanego, umyślnie lezie pod koła, a ty mu później płać odszkodowanie!”. Jakaś kobieta, uważając 
młodzieńca za żebraka, wsunęła mu w dłoń rubla. Gdy w końcu jakimś cudem dotarł na wpół przytomny do domu, od 
razu zasnął. Męczyły go koszmary, słyszał jakieś przeraźliwe krzyki. Przebudził się po wejściu Anastazji, która 
przyniosła talerz zupy. Poprosił ją o picie, ale nie zdążył ugasić pragnienia - drugi raz w ciągu dnia stracił przytomność.

W malignie odzyskiwał co jakiś czas świadomość: „(…) był to stan gorączkowy, połączony z majaczeniem i 
półprzytomnością”. Dłuższe ocknięcie nastąpiło po czterech dniach. Ujrzał wówczas wokół siebie Anastazję, 
Razumichina i jakiegoś oficjalistę, który okazał się pracownikiem kantoru. Matka przysłała przez niego z trzydzieści 
pięć rubli. Osłabiony młodzieniec, po namowach przyjaciela, zgodził się przyjąć kwotę i doręczyciel opuścił pokój.

5

Kucharka, zachęcona widokiem tylu pieniędzy, zaraz postarała się o gorącą zupę i piwo na wzmocnienie. Kolega 
opowiadał choremu, jak wiele trudu zajęło mu odnalezienie Raskolnikowa – zrobił to przez biuro adresowe. Ponadto 
Rodion dowiedział się, że w gorączce bredził coś o złocie i skarpetach oraz, że Razumichin mieszkał teraz nieopodal 
niego. Aby zrozumieć i poradzić się, o czym w czasie kryzysu rozwodził się chory przyjaciel, Dymitr przyprowadził do 
niego znajomego, sekretarza policyjnego Zamiotowa. Po tym, jak Razumichin wyszedł po sprawunki, wyczerpany 
Rodion zerwał się z łóżka i zaczął analizować, czy aby z niczym się podczas gorączki nie zdradził. Gdy w końcu zasnął, 
obudził go powrót druha, który wyliczał, jak się rozporządził pieniędzmi od Pulcherii Aleksandrownej: kupił mu 
ubranie. Kolejnym odwiedzającym był Zosimow, młody lekarz, który doglądał chorego przez wszystkie dni i teraz 
przyniósł zalecenia żywieniowe.

Zajmując się pacjentem, zaczął rozmawiać z Razumichinem o głośnym morderstwie lichwiarki i Lizawiety. Odrętwiały 
Raskolnikow („uporczywie zaczął wpatrywać się w kwiat na ściennej tapecie”) dowiedział się, że policja ma 
podejrzanego. Był nim malarz pokojowy imieniem Mikołaj, który chciał sprzedać właścicielowi szynkowni za dwa 
ruble futeralik ze złotymi kolczykami, podobno znaleziony w dzień morderstwa w pokoju, w którym malował (a w 
którym ukrył się Rodia po dokonaniu zbrodni). Dodatkowym obciążeniem było zachowanie Mikołaja – po aresztowaniu 
próbował się powiesić w celi. Prym w rozmowie wiódł posiadający dodatkowe informacje Razumichin (miał 
znajomych, krewnych w cyrkule). Kategorycznie stwierdził, że nie wierzy w winę malarza

Dywagacje przerwało pojawienie się w drzwiach starego, postawnego mężczyzny przedstawiającego się jako Piotr 
Pietrowicz Łużyn i przyszły mąż siostry Raskolnikowa - Duni. Chory traktował go bardzo oschle i lekceważąco, co 
zdziwieni takim sposobem przyjęcia gościa kładli na karb osłabienia gospodarza. Rozmowa, w której Rodia 
ostentacyjnie nie brał udziału, ponownie zeszła na temat zabójstwa. W pewnym momencie Raskolnikow zaczął kłócić 
się z Łużynem, w wyniku czego ten drugi został wyproszony z pokoju. Poszło o pogląd nowoprzybyłego na temat 
małżeństwa: „(…) najkorzystniej jest brać sobie żonę spośród nędzarek, by później móc nad nią panować… i 
wypominać jej swoje dobrodziejstwa”. Pozostali goście także opuścili pokój, a gdy byli już na dworze, Zosimow 
podsumował wizytę spostrzeżeniem, że chorego z apatii i zobojętnienia wyprowadza tylko „owe zabójstwo…”.

Po wyjściu trójki gości Raskolnikow poczuł ulgę. Założył nowe ubranie i wyszedł. Najpierw bez celu spacerował 
ulicami placu Siennego, a potem udał się do restauracji, w której poprosił o herbatę i stare gazety z pięciu ostatnich dni. 
Zaczął przeglądać periodyki, ale nie dane mu było delektować się samotnością. Po chwili podszedł do niego Zamiotow, 
którego rozpoznał od razu. Był to sekretarz dyktujący mu treść oświadczenia na posterunku i, jak się okazało, znajomy 
Razumichina. Jako że Raskolnikow został przyłapany na czytaniu artykułów o niedawnym zabójstwie - rozpoczęli 
rozmowę o przypuszczalnych mordercach. W pewnej chwili Rodia cynicznie zapytał: „A jeżeli to ja zabiłem staruchę i 
Lizawietę?”. Funkcjonariusz nie dostrzegł ukrytego przesłania tej wypowiedzi. Gdy Rodia wychodził z lokalu, natknął 
się na Razumichina. Ten, ciesząc się, że widzi go w dobry stanie, zaprosił przyjaciela do swego nowego mieszkania na 
kolację. Raskolnikow nie był tym zachwycony. Niewiele myśląc, wygarnął wesołemu towarzyszowi, że nie życzy sobie 
z jego strony szpiegostwa i pragnie jedynie odrobiny spokoju. Były student nie skończył spaceru. Skierował się w 
stronę „mostu …siego”, gdzie był świadkiem iście teatralnej sceny: jakaś młoda kobieta próbowała popełnić 
samobójstwo, ale w ostatniej chwili została uratowana przez przechodzącego właśnie policjanta
Następnie Rodion zachował się, jak często zachowują się mordercy - udał się na miejsce niedawnej zbrodni. Za pretekst 
wymyślił możliwość wynajęcia mieszkania. Pojawienie się dziwnie wyglądającego i zachowującego się młodzieńca 
wywołało oczywiście zainteresowanie kręcących się koło kamienicy stróżów i malarzy. W planie podania się za 
przypadkowego przechodnia szukającego atrakcyjnego lokum Rodia nie przewidział jednego: rozedrgania własnych 
emocji. Zachowywał się tak dziwacznie, że chciano go odstawić na najbliższy komisariat, na co zareagował jeszcze 
bardziej zagadkowo – podał głośno i wyraźnie swoje dane. To zupełnie zaskoczyło gapiów. W końcu wypchnięto go na 
ulicę.

Po chwili Raskolnikow znowu stał się obiektem powszechnego zainteresowania. W potrąconym przez powóz pijaku 
rozpoznał Marmieładowa. Został spisany przez policjantów i pomógł przenieść poturbowanego do domu. Na własny 
koszt wezwał też lekarza, który po oględzinach rannego stwierdził, że nie pozostało mu dużo czasu i poradził wezwać 

6

popa. Ktoś sprowadził córkę umierającego, a ta przyszła w ostatniej chwili, by wysłuchać ostatniej woli ojca – prośby o 
przebaczenie. Usłyszawszy rozgrzeszenie, umarł na jej rękach. Gdy rodzina zaczęła się martwić o to, za co pochowają 
nieboszczyka, Raskolnikow zostawił wdowie dwadzieścia rubli i wyszedł. Nie oddalił się jednak daleko, ponieważ 
dogoniła go młodsza siostra Soni – Pola. Dziękując za pomoc, poprosiła o adres i nazwisko z przyrzeczeniem, że do 
końca życia będzie się za niego modliła. Rodia wstąpił potem do nowego mieszkania Razumichina, w którym zastał już 
kilkoro ludzi. Nie był jednak w nastroju do towarzyskich rozmów, o czym szybko poinformował podpitego przyjaciela. 
Zmęczenie wywołane niesieniem rannego Marmieładowa z miejsca wypadku aż do domu, świadomość, że jest 
ubrudzony krwią zmarłego, dawały o sobie znać. Przyjaciel odprowadził go do domu, gdzie zastali Pulcherię i 
Dunieczkę. Okazało się, że przyjechały do Petersburga wieczorem i od razu przyszły do Rodiona.

CZĘŚĆ TRZECIA

Dowiedziawszy się o wydarzeniach ostatnich dni, wzruszona matka dziękowała przyjacielowi syna za to, że nie opuścił 
go w potrzebie. Rodion poinformował Dunię o swoim stosunku do jej życiowej decyzji. Coraz bardziej zdenerwowany, 
powiedział, że jej kawaler to zły człowiek. Zdziwiony stanowczością Raskolnikowa Razumichin odprowadził jeszcze 
bardziej zdziwione panie do hoteliku Bakalejewa, w którym się zatrzymały. Złożył im obietnicę, że zaopiekuje się 
Rodionem i pozostanie z nimi w kontakcie, by powiadamiać o stanie zdrowia ich krewnego.
Pozostając jeszcze pod wpływem alkoholu wypitego na kolacji, zdobył się na odwagę i wyznał Duni, która de facto od 
razu go zauroczyła, że według niego zamierza wyjść za łajdaka, szalbierza, spekulanta i filuta o żydowskiej duszy 
(kobieta nie tylko nie spoliczkowała go za te zniewagi, ale i nie wyraziła najmniejszego sprzeciwu wobec opinii 
przystojnego kolegi brata). Następnie usatysfakcjonowany Razumichin sprowadził do Raskolnikowa lekarza Zosimowa.

Nazajutrz punktualnie o dziesiątej przyjaciel Rodiona odwiedził panie Raskolnikow i opowiedział im o ubiegłorocznym 
życiu Rosjanina. Było mu bardzo wstyd przed Dunią za to, że widząc ją pierwszy raz dopuścił się obrażania jej 
życiowych wyborów. Pulcheria pokazała mu liścik od Łużyna i wspomniała, iż narzeczony córki nie odebrał ich z 
dworca. Stary kawaler prosił panie o spotkanie następnego dnia o godzinie dwudziestej, zaznaczając dobitnie, że nie 
życzy sobie na nim obecności męskiego członka ich rodziny. Choć pozornie nie znosił Rodiona, to miał o nim bardzo 
aktualne informacje. Kobiety dowiedziały się, że ten „pod pozorem pogrzebu” dał ostatnio dwadzieścia rubli 
prostytutce.

Po takich nowinach panie w towarzystwie Razumichina udały się do mieszkania Raskolnikowa, gdzie zastały również 
Zosimowa. Wszyscy zaczęli wspominać miesiące rozłąki. Pulcheria opowiedziała synowi o śmierci Marfy Pietrowny 
Swidrygajłow, podobno otrutej przez męża. Rodia z kolei zaskoczył wszystkich opowieścią o swej nieżyjącej 
narzeczonej: „Była to taka chorowita dzieweczka”. Po wyjściu lekarza jeszcze raz powtórzył siostrze, by nie psuła sobie 
życia i nie wychodziła za Łużyna. Był bardzo stanowczy: „Albo ja, albo Łużyn (…)”. Na koniec wizyty matka pokazała 
mu wiadomość od znienawidzonego Piotra Pietrowicza, który nie życzył sobie, aby Rodia był obecny przy ich 
spotkaniu. Do rozmowy włączyła się Dunia, nalegając, aby brat i jego przyjaciel uczestniczyli w dzisiejszym 
poczęstunku.

Nagle drzwi się otworzyły i oczom zebranych ukazała się zmieszana i zawstydzona Sonia, ubrana całkiem inaczej niż 
podczas pierwszego spotkania z Rodionem. Choć jej nowy wygląd zaskoczył gospodarza: „Teraz była to dziewczyna 
ubrana skromnie, nawet biednie, bardzo jeszcze młodziutka, prawie dziewczynka, o skromnych i przyzwoitych 
manierach”, jeszcze bardziej zdziwił się celem jej odwiedzin – Sonia zaprosiła go na jutrzejszy pogrzeb ojca i na stypę. 
Odnosiła się do niego jak do dobrodzieja, który zdjął z barków jej rodziny finansowy ciężar pochówku. Raskolnikow z 
należytym szacunkiem przedstawił ją zebranym. Przyglądając się dziewczynie, poczynił kilka spostrzeżeń: „W jej 
rysach, a i w całej postaci, była nadto jedna jeszcze charakterystyczna cecha: pomimo swoje osiemnaście lat wydawała 
się nieomal dziewczynką, o wiele młodszą, niż była w istocie, dzieckiem prawie – i to się czasem pociesznie zaznaczało 
w niektórych ruchach”. Obie panie, mimo że podejrzewały, że to Sonia jest ową prostytutką z listu Łużyna, spoglądały 
na nią może nie tyle przychylnie, ale z szacunkiem. Po wyjściu panien Raskolnikowych Dunia ucięła rozprawę matki o 

7

„tej pannicy” stwierdzeniem: „Piotr Pietrowicz jest obrzydliwym plotkarzem”. Mimo obecności ciągle zmieszanej Soni, 
Roskolnikow odciągnął przyjaciela na bok i poprosił o zaprowadzenie się do Porfirego, sędziego śledczego 
prowadzącego sprawę zabójstwa sióstr. W rozmowie wyszło na jaw, że to także znajomy Razumichina – jego krewny. 
Rodia umotywował swą prośbę tym, że chciałby odzyskać zastawy oddane w ciężkich chwilach lichwiarce. Mężczyźni 
postanowili zaraz się udać do funkcjonariusza. Przed wyjściem z pokoju gospodarz wziął od zmieszanej Soni adres i 
złożył obietnicę, że odwiedzi ją jeszcze dzisiejszego dnia. Wyszli z pokoju we trójkę, lecz Sonia poszła w inną stronę: 
„(…)szła szybko, żeby jak najprędzej zejść im z oczu”. Rozmyślała nad każdym wypowiedzianym słowem, nad każdym 
wykonanym gestem, przez co nie zauważyła, że w ślad za nią podążał jakiś elegancki, pięćdziesięcioletni mężczyzna, 
który „eskortował” ją od wyjścia z bramy budynku, w którym mieszkał Rodion. Dostrzegła go dopiero na schodach 
kamienicy, w której wynajmowała pokoik. Spotkali się dzwoniąc do sąsiednich mieszkań. Nieznajomy przedstawił się 
jako nowy lokator madame Resslich, przybyły do stolicy przedwczoraj. Sonia nie odpowiedziała: „(…)zawstydziła się i 
przelękła”.W tym czasie przyjaciele byli w drodze do mieszkania Porfirego Pietrowicza. Aby odciągnąć od siebie złe 
myśli, przestać się zastanawiać, czy wizyta u policjanta to dobry, czy zły pomysł, Raskolnikow zaczął żartować z 
zainteresowania, którym Razumichin obdarzył jego siostrę. Do śledczego dotarli w dobrym humorze.

Prócz gospodarza zastali tam także innego mundurowego, poznanego już Zamiatowa. Okazało się, że to dobrze, iż 
Raskolnikow się zjawił - Porfiry miał zamiar i tak się z nim spotkać, gdyż przesłuchiwał wszystkich właścicieli rzeczy 
notowanych przez lichwiarkę. Sposób, w jaki rozmawiał z nim śledczy, stanowczy ton głosu, którego używał, spychały 
Rodiona w przepaść obłędu i manii prześladowczej: „To dowód, że już (…) mnie tropią jak sfora psów”. Potem goście 
Porfirego, wraz z samym gospodarzem, roztrząsali istnienie zbrodni jako zjawiska. Dyskusję urozmaicono 
przytoczeniem socjalistycznych poglądów na tę kwestię i przypomnieniem ciekawego artykułu, notabene autorstwa 
Raskolnikowa, opublikowanego niedawno w „Słowie Periodycznym” Autor bardzo szczegółowo zanalizował w nim to, 
co dzieje się z psychiką człowieka dokonującego zbrodni. Stanowczo podkreślał, że temu aktowi zawsze towarzyszy 
choroba. Dalej Rodion przyznał prawo do popełnienia zbrodni ludziom „niezwykłym”, odbierając je tym samym drugiej 
kategorii – „zwykłym”. Taki pogląd wzbudził odrazę i gniew Razumichina, który stwierdził: „Takie zezwolenie na 
krew zgodnie z sumieniem to…według mnie, to straszniejsze, niż gdyby urzędowo, prawnie pozwolono przelewać 
krew…”. Zmęczony i zdenerwowany Raskolniow starał się w dalszym ciągu obronić swoich tez, mówił o ogromnej roli 
sumienia. Dyskusja na tak drażniący i bliski mu temat była jednak ponad jego siły. Nie znajdował ukojenia, przeciwnie 
– gospodarz cały czas stawiał go w ogniu krzyżowych, podchwytliwych pytań. Na koniec, nie określając, w jakim celu i 
charakterze – służbowo czy koleżeńsko, zaprosił Rodiona na jutro do swego gabinetu na komisariacie

Po opuszczeniu lokalu, przyjaciele byli w o wiele gorszym nastroju, niż przekraczając jego próg. Razumichin 
zapowiedział, że pójdzie niebawem do krewnego i rozmówi się z nim. Nie mógł pojąć, skąd w Porfirym taka duża nuta 
podejrzliwości w stosunku do Rodiona. Po krótkim czasie rozstali się: Raskolnikow poszedł w kierunku domu, a 
przyjaciel postanowił złożyć wizytę jego matce i siostrze. Powodem miało być uprzedzenie ich o tym, że Rodia 
przyjdzie później. Gdy Raskolnikow wrócił do domu - odetchnął z ulgą. Spowodował to fakt, iż choć przez powrotną 
drogę wmawiał sobie, że pod tapetą nadal spoczywają dowody jego winy, po dokładnych oględzinach nic nie znalazł. 
Uspokoiwszy rozdygotane nerwy, wyszedł zamierzając udać się w kierunku hoteliku Bakalejewa. Gdy wychodził z 
bramy, zobaczył, jak stróż, wskazując na niego, mówił komuś: „to właśnie on”. Wzrok nieznajomego mężczyzny 
spoczął na jego wystraszonej twarzy i ich spojrzenia przez chwilę się spotkały. Przyłapany mężczyzna począł się 
oddalać, a zaintrygowany Raskolnikow iść za nim. Po chwili byli razem na skrzyżowaniu. Zatrzymany wysyczał „ty 
morderco”, co zaskoczyło napiętnowanego: „Nogi strasznie mu zwiotczały, grzbiet kurczył się z zimna, serce zamarło 
na mgnienie, potem załomotało jak opętane”. Znieruchomiał, co szybko wykorzystał tajemniczy mężczyzna - po chwili 
rozpłynął się w powietrzu. Rodion chciał jak najszybciej znaleźć się w bezpiecznych i znanych ścianach swojego 
małego pokoju. Gdy tam dotarł, zapadł w głęboki sen, przerywany majakami i dziwnymi wizjami. Obudziła go wizyta 
nieznajomego mężczyzny, przedstawiającego się jako Arkadiusz Swidrygajłow.

CZĘŚĆ CZWARTA

Gość poinformował, że jego niedawno zmarła żona na dowód swego szacunku dla Duni zapisała jej trzy tysiące rubli, a 
on ze swej strony jest gotów dorzucić jeszcze dziesięć tysięcy pod warunkiem, że siostra Raskolnikowa zrezygnuje z 

8

małżeństwa z Łużynem. Tłumaczył swą dziwną decyzję słowami: „To nie partia dla Awdotii Romanowny”, która: 
„nader wielkodusznie i nierozważnie składa siebie w ofierze dla… dla rodziny”. Opowiedział także o widmie Marfy 
Pietrowny, które już trzy razy go nawiedziło. Rodion w imieniu siostry kategorycznie odmówił przyjęcia drugiej kwoty. 
W jego umyśle zakiełkowało podejrzenie, że Swidrygajłow przybył do Petersburga nie po to, by poinformować o 
testamencie żony, lecz by ujrzeć ponownie Dunię, swoją ukochaną.

Mimo tak męczącego dnia Raskolnikow nie zapomniał o złożonej obietnicy. O dwudziestej wraz z przyjacielem zjawił 
się w zajeździe Bakalejewa. Początek spotkania nie wyglądał dobrze: panowie, wrogo nastawieni do honorowego 
gościa kolacji, minęli się z nim w drzwiach. Łużyn był wyraźnie zdziwionym ich widokiem.
Podczas poczęstunku miała miejsce kłótnia. W wyniku wymiany zdań między Łużynem a Rodionem, ten pierwszy 
postawił Duni ultimatum: albo on, albo Rodia. Teatralnie uświadomił dziewczynę, że: „Miłość do przyszłego 
towarzysza życia, do małżonka, winna górować nad miłością do brata”. Słowa te przelały czarę goryczy – urażona 
nakazami panna Romanowna cofnęła obietnicę daną podstarzałemu kawalerowi, kwitując na pożegnanie: „Marny i zły 
z pana człowiek”. Ten z kolei począł wyliczać, na jakie wydatki naraziły go przygotowania do małżeństwa z kobietą, o 
reputacji której krążyły różne opinie. Na te słowa Rodia nie wytrzymał i wyrzucił byłego amanta siostry za drzwi.
Gdy już zdawało się, że wszystko zaczyna iść w dobrym kierunku (Dunia uwolniła się od apodyktycznego kawalera), 
na światło dzienne podczas rozmowy z Łużynem wypłynął nowy problem. Kobiety usłyszały wówczas od Rodiona o 
wizycie Swidrygajłowa, którego miejsce pobytu, nie wiadomo czemu, od przyjazdu próbował ustalić Piotr Pietrowicz.
Ten dziwny mężczyzna we wszystkich uczestnikach kolacji wzbudził niczym niepotwierdzony strach. Łużyn tak go 
scharakteryzował: „ (…) jest to najbardziej wyuzdany, upadły, w występkach pławiący się człowiek”. Ponadto połączył 
nazwisko omawianej osoby z niejaką madame Resslich, cudzoziemką i lichwiarką. Łużyn powiedział, że Swidrygajłow 
nie trafił jeszcze do więzienia za swe liczne występki (podobno przyczynił się na przykład do samobójstwa 
głuchoniemej krewnej Resslich oraz swego służącego Filipa) tylko z powodu interwencji kochającej i ślepo oddanej 
żony. Wszyscy podzielali to zdanie, czując obawę związaną z jego pojawieniem. Czuł to nawet młody Raskolnikow, 
bojąc się nie tyle Swidrygajłowa, ile nieuzasadnionego lęku.

Po wyjściu kawalera, wszystkim poprawiły się humory. Nawet Pulcheria Aleksandrowna nie mogła uwierzyć, że jej 
także sprawiło to radość. Najbardziej z takiego obrotu sprawy cieszył się Razumichin, postanawiając jednak zaczekać z 
okazywaniem oznak zauroczenia dziewczyną. Po odnalezieniu się w nowej sytuacji, niedoszła panna młoda zaczęła 
wypytywać brata o dokładny cel wizyty Swidrygajłowa. Rodion wyłożył jak najogólniej przebieg spotkania: „Wyznam, 
że właściwie nic nie rozumiem. Proponuje dziesięć tysięcy, a sam stwierdza, że jest niezamożny. Zapowiada, że 
zamierza gdzieś jechać, a po dziesięciu minutach nie pamięta, że o tym mówił. Nagle wyjeżdża z tym, że ma się żenić i 
że mu już swatają pannę… Niewątpliwie ma jakieś zamiary, i to najprawdopodobniej… złe.”. Informuje, że w imieniu 
siostry odmówił spotkania i przyjęcia od niego pieniędzy, ale i tak zdążył już ją bardzo wystraszyć: „On coś knuje 
okropnego! – wyszeptała do siebie, omal się nie wzdrygając”. W dalszym toku rozmowy w pokoju panien 
Raskolnikow, Razumichin rozwijał przed wszystkimi wachlarz propozycji, jak zainwestować pieniądze ofiarowane 
przez Pietrowną. Robił to wszystko, by odwieść damy od pomysły powrotu na prowincję. Marzył o działalności 
wydawniczej: „Będziemy i tłumaczyli, i wydawali, i uczyli się… wszystko razem. (…) A co się tyczy drukarń, 
papierów, sprzedaży… proszę polegać na mnie! Znam to jak własną kieszeń! Zaczniemy pomalutku, dojdziemy do 
wielkich rzeczy, na pewno będziemy się mogli utrzymać, a już w każdym razie wyjdziemy na swoje”. Wizje rodzinnego 
interesu bardzo spodobały się Duni, zwłaszcza, że roztropny Razumichin zaproponował, iż pomoże im w wynajęciu 
wspólnego mieszkania (dla Rodiona i kobiet). To było zbyt wiele dla niedoszłego prawnika. Wstając, rzekł: „Chciałem 
powiedzieć… idąc tutaj… chciałem powiedzieć tobie, mamusiu… i tobie, Duniu, że jakiś czas lepiej się nie widywać 
(…) Pamiętam o was i kocham… Zostawcie mnie! (…) Cokolwiek się ze mną stanie, czy zginę, czy nie, chcę być sam”. 
Dramatyczna prośba przeraziła obecnych. Za wychodzącym Raskolnikowem popędził wierny przyjaciel, który został 
poproszony o zaopiekowanie się jego matką i siostrą: „chwilę patrzyli jeden na drugiego w milczeniu. Razumichin całe 
życie pamiętał tę chwilę. Pałający i nieruchomy wzrok Raskolnikowowi zdawał się potęgować z każdą minutą, 
przenikał mu do duszy, do świadomości (…) Jakaś myśl prześliznęła się, jakaś aluzja; coś poczwarnego, ohydnego i 
naraz zrozumianego z obu stron… Razumichin pobielał jak trup”. Wrócił zaraz do Pulcherii i Duni, i uspokajając obie, 
„tego wieczoru (…) stał się ich synem i bratem”.

9

Choć pora była już bardzo późna – wybiła dwudziesta trzecia – Raskolnikow udał się do Soni, czym przyprawił ją o 
strach, wstyd i zakłopotanie. Wynajmowała skromny pokój u krawca Kapernaumowa (sąsiadujący z mieszkaniem 
madami Resslich). Zaczęła nieśmiało prowadzić rozmowę ze swym przystojnym gościem. Pytał ją o macochę, o biedę, 
a nawet o prostytucję. Dziewczyna nie miała niczego za złe Katarzynie Iwanownej, przeciwnie – współczuła jej nawet: 
„Toż ona zupełnie jak dziecko… Toż jej się rozum pomieszał… z tych bied. A jaka była mądra… jaka wielkoduszna… 
jaka dobra”. Zastanawiali się wspólnie, co też stanie się teraz z wdową i jej dziećmi. Okazało się, że miała duże długi i 
lada dzień mogła wylądować na ulicy. Co gorsza, była poważnie chora na suchoty. Sonia obwiniała się za postępujące 
załamanie psychiczne macochy, która z dynamicznego zapału coraz częściej popadała w apatię. 
Reakcja Raskolnikowa na zwierzenia dziewczyny była odrażająca. Zamiast wesprzeć ją na duchu, on wręcz przeciwnie 
– zasypywał ją pytaniami, typu: a co pani zrobi z dziećmi, gdy macocha umrze, za co je pani nakarmi, i spowodował, że 
dziewczyna wpadła w rozpacz. Gdy ostatkiem sił zapewniła, że Bóg nie da jej zginąć, Rodion z satysfakcją rzucił: „A 
może Boga wcale nie ma”. Po chwili w całkiem innym nastroju schylił się i pocałował jej nogę, mówiąc: „Nie tobie się 
pokłoniłem, pokłoniłem się całemu cierpieniu ludzkiemu”.W dalszej rozmowie Raskolnikow dzielił się z dziewczyną 
swoimi rozmyślaniami dotyczącymi jej postępowania: „(…) a najgorszy twój grzech to żeś nadaremnie umartwiła i 
zdradziła siebie”. Z jej spojrzenia wyczytał, że jedyną rzeczą utrzymującą to osiemnastoletnie stworzenie przy życiu 
była miłość do najbliższych. Nie widział dla niej innej drogi, jak tylko: „skoczyć do kanału, zostać mieszkanką szpitala 
wariatów albo… albo wreszcie rzucić się w rozpustę, która otumania rozum i wysusza serce”. W tym planie nie 
przewidział tylko, że wiara dawała jej nadludzką siłę.Chcąc bardziej zrozumieć „nawiedzoną”, ujrzawszy na komodzie 
Nowy Testament (pożyczony od Lizawiety, przyjaciółki Soni) poprosił o przeczytanie fragmentu o wskrzeszeniu 
Łazarza. Choć głos jej drżał i kosztowało ją to wiele wysiłku, zaczęła czytać wersety XI rozdziału Ewangelii według 
św. Jana.Gdy skończyła: „W koślawym lichtarzu dawno się już dopalił ogarek, mętnie oświetlający w tej nędznej izbie 
mordercę i jawnogrzesznicę, którzy się dziwnie stowarzyszyli w czytaniu wiecznej księgi”. Na koniec wizyty 
Raskolnikow nagle oznajmił Soni, że zerwał wszelkie kontakty z rodziną i w dalszą drogę pójdą razem, „oboje 
przeklęci”, ponieważ była mu potrzebna, a i ona bez niego „zwariuje”. Obiecał jej, że wkrótce dowie się, kto zabił 
Lizawietę: „Wiem i powiem… Tobie, tobie jednej!”. Sonia nie spała tej nocy dobrze. Nawiedzały ją majaki i koszmary. 
Zbyt wiele pytań pozostało bez odpowiedzi…Tymczasem pod drzwiami dzielącymi pokój dziewczyny od tego, który 
wynajmowała lokatorom Gertruda Resslich, stał pan Swidrygajłow. Siedząc na krześle, podsłuchał całą niedawną 
rozmowę. Miał nadzieję na powtórkę, dawno nic go tak bardzo nie zajęło.

Nazajutrz o jedenastej Raskolnikow zameldował się w „…skim komisariacie”, w wydziale spraw śledczych. Zdziwiony, 
że policjanci nie rzucili się na niego i nie zaczęli przedstawiać zarzutów, nabrał przekonania, że „ów człowiek” albo 
jeszcze nie doniósł, albo po prostu to zagadkowe spotkanie było wynikiem jego bujnej wyobraźni. W chwili, gdy 
rozwodził się nad nienawiścią do Porfirego – został zawołany do jego gabinetu. Policjant wziął od gościa papier 
potwierdzający, że zegarek znaleziony u lichwiarki zastawił właśnie Raskolnikow i rozpoczął „bałamutną paplaninę”, 
czym zdezorientował i tak już zdenerwowanego Rodiona. „Czyżby istotnie chciał odwrócić moją uwagę tym głupim 
gadaniem?” – pomyślał. Porfiry „terkotał” o wszystkim, począwszy od uciążliwych hemoroidów, a skończywszy na 
postępie nauki: „Niezmordowanie sypał – to bezsensowne puste frazesy, to nagle puszczał jakieś zagadkowe słóweczko 
i natychmiast wpadał znowu na czczą gadaninę”. Swą psychologiczną grą doprowadził młodzieńca na skraj 
wyczerpania. Choć tamten ani razu o tym nie wspomniał, Rodion rzekł głośno i dobitnie: „Proszę pana (…) nareszcie 
widzę wyraźnie, że pan mnie podejrzewa o zabójstwo tej staruszki i jej siostry Lizawiety”. Krzyczał, że nie pozwoli się 
nad sobą pastwić i albo niech Porfiry go aresztuje, albo zostawi w spokoju. Na to wszystko śledczy, niby przejęty 
atakiem gościa, zaczął go uspokajać i instruować, by się uspokoił: „Serdeńko! (…) Trzeba wpuścić powietrze, świeże 
powietrze. I powinieneś, mój złoty, napić się wody”. W efekcie Rodion zaczął się uspokajać, ale wody nie przyjął.
Porfiry powiedział, że wie, iż ten był w mieszkaniu denatek po ich śmierci, ale złożył to na karb choroby młodzieńca. 
Doradzał mu leczenie u doświadczonego lekarza. Na koniec dziwnej rozmowy, gdy Raskolnikow zaczął się domagać 
od Porfirego aresztowania lub oczyszczenia z podejrzeń, ten półsłówkami poinformował go, że za drzwiami (w 
gabinecie były zamknięte drzwi, które wiodły do jego służbowego mieszkania) czeka „niespodzianeczka”. Rodia wpadł 
w szał.

Szmer za drzwiami się spotęgował i po chwili z lekka się uchyliły. Kilka osób zaczęło się przepychać, a po chwili ktoś 
powiedział: „Przyprowadziliśmy aresztanta Mikołaja”. W Porfirym wywołało to gniew. Próbował zamknąć drzwi, ale 
nie dał rady – w gabinecie pojawiał się „bardzo blady człowiek” wraz z konwojentem. Cała scena, obejmująca wrzaski i 
przepychanki, zainteresowała kilku gapiów. Mikołaj przyznał się do podwójnego zabójstwa. Wywołał tym 

10

dezorientację w śledczym, który po chwili wyprosił wszystkich prócz malarza i niedoszłego prawnika. Gdy malarz z 
uporem maniaka opowiadał o szczegółach zbrodni, mężczyźni zaczęli drżeć z niedowierzania.

Porfiry odprowadził Raskolnikowa do drzwi wyjściowych. Na pożegnanie młodzieńca, który wyraził nadzieję, że już 
się nie spotkają, odpowiedział: „Jak Bóg da”.Dogonił go potem na schodach i zapowiedział, że będzie mu chciał zadać 
jeszcze kilka „formalnych” pytań. Po powrocie do swego pokoju, Rodia rozmyślał o nieszczęsnym Mikołaju. Był 
pewien, że kłamstwo malarza wkrótce wyjdzie na jaw: „groźba wisi nad nim jak miecz Damoklesa”, ale był rad z 
pozostawionego mu czasu. Gdy już chwycił za klamkę, ciesząc się, że niedługo na stypie zobaczy Sonię, drogę 
zagrodził mu „wczorajszy człowiek spod ziemi”. Gość chwilę stał, a potem pokłonił się Raskolnikowowi i przeprosił go 
za „złe myśli”. Wyjaśnił, że to jemu i jego kolegom stróżom, Rodia proponował odprowadzenie się do cyrkułu, gdy 
poszedł do mieszkania Iwanownych. To on był ową „niespodzianką” za przepierzeniem. Przyszedł do Porfirego na 
chwilę przed pojawieniem się Rodiona. Opowiedział śledczemu o dziwnym zachowaniu Rosjanina, i ten kazał mu 
wejść do służbowego pokoju i cierpliwie czekać. Do konfrontacji nie doszło, ponieważ funkcjonariusze wprowadzili 
Mikołkę. Po nowinach, których dostarczył mu rękodzielnik, młodzieniec postanowił iść na pogrzeb. Idąc raźniej niż 
dotychczas, mruknął pod nosem: „Teraz zmierzymy się jeszcze”.

CZĘŚĆ PIĄTA

Piotr Pietrowicz Łużyn po przebudzeniu zaczął rozmyślać, jak bardzo pokrzyżowały mu się plany względem Duni. 
Prócz tego głowę zaprzątały mu jeszcze inne problemy: od pewnego czasu remontował i meblował mieszkanie, w 
którym po ślubie miał urządzić się z żoną i jej matką. Teraz wszystko było tylko niepotrzebnym wydatkiem. 
Zastanawiał się, gdzie popełnił błąd w postępowaniu z Dunią. Po przyjeździe do Petersburga zamieszkał w kamienicy, 
w której mieszkała także wdowa Marmieładowna z dziećmi, w mieszkaniu znajomego Andrzeja Siemianowicza 
Lebieziatnikowa, urzędnika o „dziwnych poglądach” (popierał komunę, propagandę i śluby cywilne). Choć obaj 
mężczyźni zostali zaproszeni na stypę (podobnie jak inni mieszkańcy kamienicy Amalii Iwanowny), nie zamierzali w 
niej uczestniczyć. Łużyn z uwielbieniem przeliczał pieniądze z obligacji, a potem poprosił kolegę o przyprowadzenie 
córki zmarłego. Wypytywał Sonię o sytuację rodziny, o plany na przyszłość. Skrytykował sensowność urządzania stypy 
dla tylu ludzi w ich trudnej sytuacji finansowej (zapłacili za wszystko pieniędzmi ofiarowanymi przez Rodiona). 
Zaproponował przeprowadzenie zbiórki pieniędzy oraz z własnej kieszeni ofiarował dziesięć rubli dla Katarzyny 
Iwanowny. Sonia podziękowała grzecznie i wyszła.

Katarzyna Iwanowna żałowała, że z dwudziestu rubli od Raskolniowa, aż dziesięć wydała na przygotowanie stypy. W 
biedzie była sama, zaś w chwilowym „bogactwie” o swej przyjaźni zapewniali sąsiedzi: pomagał „nieszczęsny 
Polaczyna”, a nawet Amalia Iwanowna. W efekcie stół był pięknie, suto nakryty i po pogrzebie znalazł wielu 
zgłodniałych i spragnionych amatorów. Wdowa była zła, że w ostatniej drodze jej męża wzięli udział tylko biedni 
ludzie, niemający dla niej większego znaczenia. W jej idealnej wizji popogrzebowej imprezy zabrakło obecności 
chociażby takiego Łużyna, przez którego zaprosiła także Lebieziatnikowa. Musiała się nacieszyć byłym studentem 
Raskolnikowem. Posadziła go przy stole obok siebie tłumacząc, że nędzny przekrój gości jest winą organizatorki 
przyjęcia – Amalii. Dała upust swej goryczy. Rodion zmuszony był wysłuchiwać krytykowania i obgadywania 
obecnych. Sama Katarzyna uważała się za kogoś „lepszego”, kogoś godnego towarzystwa Łużyna.
Sonia przekazała jej przeprosiny od upragnionego, lecz nieobecnego gościa. Powoli towarzystwo zaczynało popadać w 
pijacki nastrój, co nie przeszkadzało gospodyni. Zaczęła rozwodzić się nad możliwościami, jakie otwierała przed nią 
obiecana przez Łużyna emerytura (Sonia nie miała serca powiedzieć macosze, że w niedawnej rozmowie cofnął 
obietnicę pomocy w załatwieniu comiesięcznych pieniędzy). Katarzyna chciała otworzyć pensję dla dobrze urodzonych 
panien (sama wywodziła się z inteligenckiego domu z tradycjami). Wyznanie to stało się pośrednim powodem kłótni 
między Amalią a wdową. Kobiety wykrzykiwały obelgi na temat swego pochodzenia. Ta pierwsza zaczęła nawet 
zbierać łyżki ze stołu i inne naczynia. W obronie macochy stanęła Sonia, na co gospodyni kamienicy wykrzyczała jej 
posiadanie żółtego biletu. Atmosfera była nieprzyjemna. W chwili, gdy Katarzyna rzuciła się z rękoma do Amalii, chcąc 
jej zerwać z głowy czepek, w drzwiach stanął Piotr Pietrowicz.

11

Katarzyna poprosiła, by stanął w jej obronie, ale on tylko spojrzał na wszystkich lekceważącym i poważnym wzrokiem. 
Za kolegą do pokoju wszedł Lebieziatnikow, przyprowadzony jako „świadek”. Łużyn głośno oskarżył Sonię, że po jej 
wyjściu z ich mieszkania, ze stołu zniknął stu rublowy banknot. Zapowiedział jednocześnie, że jeżeli „to” się nie 
wyjaśni, to on podejmie „odpowiednie” kroki. Dziewczyna zrobiła się blada jak ściana. Gdy Piotr Pietrowicz 
opowiadał, jaki przebieg miała wizyta Soni w ich mieszkaniu, za pasierbicą murem stanęła Katarzyna Iwanowna: „O 
łajdaki, łajdaki!”. Nie wierzyła w przypisywane jej złodziejstwo. Ludzie słuchali wszystkiego i komentowali, a biedna 
Sonia była zdruzgotana. Za namową macochy wyjęła z kieszeni pieniądze, które dostała od oskarżyciela.

Poddała się nawet zaproponowanej przez płaczącą wdowę rewizji. Po wywróceniu kieszeni na zewnątrz, z drugiej 
wyleciał zmięty banknot. Oczywiście zaskoczona Sonia nie umiała wyjaśnić, jak zaginiony pieniądz się tam znalazł. W 
prawdziwość jej słów nie zwątpiła macocha, która wzięła banknot i rzuciła Pietrowiczowi w twarz. Była wyczerpana, 
nerwowo zaczęła przytulać nierozumiejącą niczego pasierbicę, na którą nadal krzyczał „okradziony”. Nagle głos zabrał 
dotychczas milczący i stojący w wejściu Lebiezatnikow: „Cóż za nikczemność (…) wyobraźcie sobie…on sam, sam, 
własnoręcznie wsunął ten sturublowy banknot Zofii Siemionownie, ja widziałem, mogę zaświadczyć, mogę przysiąc!”. 
Łużyn stał pobladły, ale upierał się, że tamten kłamie. Lebiezatnikow nie rozumiał jednego: po co jego niedawny kolega 
uknuł tak podły plan? Odpowiedzi na to pytanie udzielił niezabierający głosu w kłótni Raskolnikow. Wyjawił wszystko 
na temat listu, który Łużyn napisał do Pulcherii i Duni, a w którym oskarżał byłego studenta prawa o to, że wyciąga od 
schorowanej i ubogiej matki pieniądze, by oddawać je prostytutce (Soni). Wyjaśnił wszem i wobec, że pieniądze dał 
macosze dziewczyny na pogrzeb. Powiedział, że Pietrowicz jest zły, gdyż jego plan skłócenia rodziny Raskolnikowa nie 
doszedł do skutku: „Poniósł porażkę”. Sonia, nie mogąc znieść napięcia, wybiegła na ulicę. Pietrowicz, opuszczając 
zdziwione towarzystwo, odgrażał się i obiecywał, że jeszcze go popamiętają. Lebietatnikow zażądał, by złoczyńca 
opuścił jego mieszkanie. Gdy stypa dobiegała końca, podpita Amalia Iwanowna ponownie wszczęła awanturę z wdową, 
która była: „omdlała i bez sił”. W końcu kazała jej się „wynosić” z kwatery. Katarzyna, zostawiwszy dzieci pod opieką 
Poluni, wybiegła okryta szalem „szukać sprawiedliwości”. Właścicielka kamienicy tłukła wszystko, co wpadło w jej 
ręce. Nie powstrzymywała jej nawet obecność przerażonych dzieci, skulonych w kącie. Raskolnikow opuścił pokój.

Całe to wydarzenie spowodowało, że Raskolnikow postanowił natychmiast iść do Soni i oczyścić swoje serce. Gdy 
wszedł do jej wynajmowanego pokoju, ta zaczęła mu dziękować za obronę przed fałszywym oskarżeniem (nie 
wiedziała, co zaszło w domu po jej wyjściu). Nie mogła zrozumieć, skąd w Łużynie tyle zła. Choć starała się nie 
wchodzić na ten temat, instynktownie czuła, że jej gościa coś dręczy. Po chwilach wahania otworzył się przed nią. 
Rozpoczął swą spowiedź. Opowiadał, jak od miesiąca szczegółowo planował swą zbrodnię, jakie czynił przygotowania, 
by wszystko było tak, jak to przewidział. Dużo czasu poświęcił na przybliżenie zdumionej Soni powodów tego 
okrutnego czynu. Zaczął go planować, gdy zabrakło mu pieniędzy na kontynuację studiów na uniwersytecie, gdy 
poraziła go myśl, że nie będzie mógł zaopiekować się matką i siostrą. Wyznał, że żałuje zabójstwa Lizawiety, która 
zginęła z jego ręki przez przypadek: „On [mówi niby o swoim przyjacielu, gdyż nie chciał jej spłoszyć] tej Lizawiety… 
zabić nie chciał… On ją… zabił przypadkowo… Chciał zabić starą, gdy była sama… i przyszedł… A nagle weszła 
Lizawieta… Więc on i ją zabił.”. W pewnym momencie Sonia domyśliła się bolesnej prawdy i, szepcząc „Boże!”, „jak 
kłoda upadła na łóżko, twarzą do poduszek”. W rozpaczy wyznała, że „coś” podejrzewała. Załamała chude ręce, ale nie 
odtrąciła swego grzesznika, ściskając go w swych ramionach niby w „obcęgach”. Dalej Rodion opowiedział, w którym 
miejscu schował zrabowaną sakiewkę. Bojąc się odpowiedzi, dziewczyna zapytała, czy pieniądze na pogrzeb jej ojca 
były „stamtąd”. Usłyszała, że od chwili ukrycia ich pod głazem nie korzystał jeszcze ze zrabowanych banknotów i w 
sumie to nie wie, co z nimi zrobi. Sonia pocałunkami zapewniała go o swym oddaniu, zaklinała, że go nie zostawi, że 
pójdzie z nim na katorgę, chciała mu oddać swój krzyżyk, a on: „(…) idąc do Soni czuł, że w niej cała jego nadzieja i 
cała ucieczka; pragnął zwalić bodaj część swej męczarni – a oto teraz, gdy całe jej serce zwróciło się do niego, uczuł 
naraz i uświadomił sobie, że jest nieporównanie bardziej nieszczęśliwy niż przedtem”. Skuloną dwójkę z odrętwienia 
wyrwało trzykrotne pukanie do drzwi. W drzwiach ukazała się głowa pana Lebieziatnikowa.

Mężczyzna nie potrafił ukryć zmartwienia. Opowiedział, iż Katarzyna Iwanowna poszła ze skargą do szefa 
nieboszczyka Marmieładowa. Po poszukiwaniach zastała go u jakiegoś generała na obiedzie, który przerwała awanturą. 
Wypędzili ją i po powrocie do domu Amalia ponownie kazała jej i jej dzieciom się wynosić. Wdowa w amoku i pośród 
krzyku zbiła przerażone maluchy. W końcu oznajmiła, że wymyśliła sposób na utrzymanie: będzie grała na ulicy na 
katarynce, a one będą śpiewać. Lebieziotnikow powiedział, że Iwanowna „oszalała” i „sfiksowała”. Słysząc to, Sonia 
wybiegła z pokoju, by jak najszybciej dotrzeć do macochy. Raskolnikow i posłaniec złych wieści także opuścili 

12

mieszkanie krawca Kapernaumowa. Rodion wrócił do swego pokoju. Rozmyślania przerwała mu Dunia. Przyszła, aby 
pocieszyć brata i zapewnić, że zawsze może liczyć na nią i matkę. Razumichin opowiedział jej, jak policja prześladuje 
„niewinnego” Rodiona. Gdy wychodziła, brat zatrzymał ją i zapewnił, że „Ten Razumichin, Dymitr, to bardzo dobry 
człowiek! (…) rzeczowy, pracowity, uczciwy i zdolny mocno pokochać”. Pożegnał się z niczego nieprzeczuwającą 
siostrą tak, jakby mięli się już nie zobaczyć. Może i przez chwilę chciał jej „to” wyznać, ale czuł, że „Nie, nie 
wytrzyma; t a k i e nie mogą wytrzymać! T a k i e nigdy nie wytrzymują…”. Pomyślał o Soni. Gdy wyszedł na ulicę, 
zawołał go Lebiezatnikow mówiąc, że od dłuższego czasu go szuka. Miał niemiłą wiadomość: „Spełniła swój zamiar i 
zabrała dzieci (…) Wali w patelnię, dzieci zmusza do śpiewu i tańca. Dzieci płaczą (…) Głupia gawiedź biegnie za 
nimi. Chodźmy”. Znaleźli ją nad kanałem „W-skiego mostu”. Wokół kobiety ubranej w zniszczoną suknię i zgnieciony 
słomkowy kapelusz zgromadziła się grupa ludzi, w dużej mierze wyrostków. W wyniku przewlekłych suchot miała 
ochrypły głos, a mimo to próbowała śpiewać: „(…) z każdą chwilą była coraz bardziej rozdrażniona”. Nie było patelni, 
tylko klaskanie w chude i zniszczone dłonie, nie było matczynego zrozumienia i cierpliwości – Polunia, Kola i Lenka 
byli bici i łajani na oczach gapiów. Była tam też Sonia, ale nie ta wierząca w Opatrzność Boską, lecz ta wylękniona i 
płacząca. Macocha w szale i opętaniu krzyczała, ciągle kaszląc, że niech cały Petersburg widzi, jak sieroty po 
szlachetnym urzędniku muszą zarabiać na chleb. Zobaczywszy Raskolnikowa, podziękowała mu za dobre serce, a już 
chwilę potem w amoku wrzeszczała, że nie potrzebuje niczyjej łaski. Ktoś dał jej trzy ruble, a ktoś wyzwał. Pojawił się 
policjant chcący zobaczyć pozwolenie na granie na ulicy, wskutek czego przerażone dzieci zaczęły uciekać, matka 
zaczęła je gonić i po chwili się przewróciła. Gdy dobiegli do niej, leżała w kałuży krwi: „(…) stwierdzono, że (…) 
krew, która zaczerwieniła bruk, trysnęła jej gardłem z piersi”. Nie było wątpliwości – Katarzyna Iwanowna umierała. 
Sonia poprosiła, by przenieść ranną do jej mieszkania nieopodal. Tak też uczyniono. Wezwano też lekarza, ale wszystko 
wskazywało na to, że to ostatnie stadium suchot: „krew tak chluśnie i zadusi człowieka”. Po wejściu dzieci krwotok na 
chwilę ustał, ale Katarzyna zaczęła majaczyć. Przed śmiercią poprosiła Sonię o opiekę nad rodzeństwem. W pokoju 
znalazł się również Swidrygajłow, mieszkający obok. Zakomunikował Rodionowi, że zajmie się pogrzebem, a dzieci 
umieści w „jakiś przyzwoitych sierocińcach i dla każdego z nich złożę w banku aż do ich pełnoletności po tysiąc pięćset 
rubli”. Zamierzał pomóc także Soni: „ją także wydobędę z bagna, bo to poczciwa dziewczyna, co?”. Na koniec tych 
chwalebnych planów kazał Raskolnikowowi poinformować Dunię, że na to wszystko przeznaczy obiecane jej dziesięć 
tysięcy. Zdziwiony Rodion zapytał, skąd w nim tyle dobroczynności, na co Swidrygajłow zaczął cytować fragmenty 
jego wczorajszych, nocnych zwierzeń. „Uspokoił” rozdygotanego i zdemaskowanego młodzieńca zapewnieniem: 
„Zobaczy pan, ze mną żyć można”.

CZĘŚĆ SZÓSTA

„Dziwne czasy rozpoczęły się dla Raskolnikowa: jakby osnuła go mgła zamykając w odosobnieniu ciężkim i bez 
wyjścia”. Gdy wspominał później ten okres, wiedział, że mylił się w bardzo zasadniczych kwestiach, na przykład co do 
dat i terminów niektórych wydarzeń. Mieszał rzeczywistość z wyobraźnią. Często odwiedzał Sonię. Swidrygajłow, 
który go przerażał i na punkcie którego miał obsesję, dotrzymał obietnicy i zajął się przygotowaniami o pogrzebu, dla 
dzieci znalazł miejsca w zakładach dla sierot. W dzień pogrzebu Rodion przyszedł do przyjaciółki i natknął się na popa 
odprawiającego egzekwie i panichide nad trumną Katarzyny. Po nabożeństwie błądził po ulicach, cały czas nękany 
myślami o Porfirym i Swidrygajłowie. Nagle przebudził się zziębnięty i skostniały w krzakach i uświadomił sobie, że 
nie był na pogrzebie wdowy Marmieładow. Nad ranem ostatkiem sił doszedł do domu. Po przyniesieniu jedzenia przez 
troskliwą Anastazję odwiedził go dawno niewidziany Razumichin. Przychodził wiele razy, raz nawet z jego matką i 
siostrą, ale Rodiona nigdy nie było. Poinformował go, że Pulcheria, z obawy o pierworodnego, od wczoraj leży chora. 
Kobieta wmówiła sobie, że niewdzięczny Raskolnikow przesiaduje u „swojej” Soni, zapominając o matce. Rodia 
opowiedział o wizycie Duni i o rozmowie na temat Dymitra, czym go niewymownie ucieszył. Po chwili jednak 
spochmurniał na wspomnienie wczorajszego listu, który dostała Dunia. Nie powiedziała mu, od kogo ani o czym był. 
Jedyne, co z niej wydobył to przypuszczenie, że być może wkrótce będzie się musiała z nim rozstać: „(…) potem 
zaczęła mi za coś gorąco dziękować; potem poszła do siebie i zamknęła się (…)”. Dalej rozmowa zeszła na temat 
odnalezienia zabójcy Alony i Lizawiety. Razumichin dowiedział się od Porfirego, że winny to malarz – robotnik.
Po wyjściu towarzysza, Raskolnikow rozmyślał, kto mógł przysłać Dunieczce tajemniczy list. Chciał wyjść na dwór, ale 
w drzwiach natknął się na Porfirego Pietrowicza. Nie zdziwił się jego widokiem: „Może to już rozwiązanie.”- pomyślał.

Śledczy zapalił papierosa i zapytał, dlaczego Raskolnikow nie zamyka drzwi na klucz. Był już kilka razy i pod 
nieobecność lokatora spostrzegł, że drzwi zawsze były otwarte. Potem z dziwnym uśmieszkiem począł wspominać ich 

13

rozmowę o morderstwie: „Zdecydowałem, że teraz powinniśmy działać otwarcie, to będzie lepiej”. Na głos analizował 
swoje domysły i psychologiczne sylwetki znanych zabójców.

Wykluczył Mikołkę, gdyż to „dobry człowiek (…) dusza niewinna i chłonna (…)”. Przyjechał ze wsi chcąc zostać 
pustelnikiem: „(…) był gorliwy, trawił noce na modłach (…)”, ale wielki Petersburg zawrócił mu w głowie. Na 
podstawie dowodów został posądzony i zatrzymany. W więzieniu przypomniała mu się Biblia, którą wcześniej czytał. 
Kierując się tym tekstem, postanowił „przyjąć cierpienie” i dźwigać swój krzyż. Rodia zapytał zdławionym głosem, kto 
jest mordercą. Usłyszał: „Jak to: kto zabił? – powtórzył, własnym uszom nie wierząc. Ależ p a n zabił, Rodionie 
Romanyczu! Pan zabił… - dodał całkiem szeptem, tonem całkowitego przeświadczenia”. Śledczy wymieniał fakty i 
zdarzenia, które go do tego przekonały, ale jednocześnie podsumował, iż nie ma jednoznacznych dowodów („tylko 
psychologiczne przypuszczenia”). Radził, by winowajca dobrowolnie zgłosił się na komisariat. Na to Rodia powiedział, 
że jak sam Porfiry wielokrotnie podkreślał, wszystko to przypuszczenia. W tym momencie gość mu przerwał, aby 
poinformować, że posiada „mały szczególik”, którego jednak nie zamierza jeszcze ujawniać. Na koniec rozmowy, na 
pytanie Raskolnikowa o termin aresztowania, śledczy powiedział, że daje winnemu jeszcze około dwóch dni wolności: 
„Zastanów się, mój złoty, pomódl”, po czym pożegnał się i wyszedł. Tuż za nim pokój opuścił zdemaskowany lokator.

Spieszył się na spotkanie ze Swidrygajłowem. Jak zwykle w głowie kłębiły mu się złe myśli. Górowało wśród nich 
podświadome przeczucie, że tamten knuje coś przeciw Duni. Poznał przecież jego tajemnicę, wielokrotnie w 
przeszłości dawał przykład zła swej duszy. Tak się zamyślił, że niewiadomo kiedy, znalazł się pod traktiernią. W oknie 
ujrzał znaną twarz. Swidrygajłow zapraszał go do środka.
Rodion wszedł i zdziwił się. Oto znalazł się w tym miejscu przez przypadek, choć zmierzał w innym kierunku. 
Pamiętał, że mięli się rozmówić gdzie indziej, jednak tamten zapewniał go, że umówili się właśnie w traktierni. Gdy 
zostali sami (Swidrygajłow odprawił kataryniarza i śpiewającą dziewczynę), wdowiec przypomniał, że bawi w stolicy 
dopiero od tygodnia. Na pytanie o cel spotkania, na które nalegał, nie odpowiedział. Rodia zaznaczył, że jeśli będzie się 
mścił na jego siostrze lub w choćby najmniejszym stopniu ją skrzywdzi, on go znajdzie i zabije. O swój los nie dbał, 
było mu obojętne, czy tamten doniesie na policję o tym, co podsłuchał, czy zachowa to dla siebie.
Gdy były student chciał się oddalić, Swidrygajłow zaczął opowiadać mu swój życiorys, począwszy od wspomnień 
małżeństwa z Marfą, a skończywszy na celu przyjazdu do Petersburga – chciał się oddać rozpuście. To wyznanie 
sprawiło, że Rodia definitywnie chciał wyjść. Został jeszcze, gdyż rozmówca chciał mu opowiedzieć pewną historię o 
tym, jak „ratowała” go pewna kobieta (Dunia).

Zaczął od wspomnień o „kobiecie uczciwej, całkiem niegłupiej (chociaż zupełnie niewykształconej)”. Była nią jego 
żona. Zakochana i zazdrosna, a dodatku znacznie starsza, Marfa Pietrowna zawarła z mężem ugodę: „miałem w duszy 
tyle świństwa i swego rodzaju uczciwości, by oświadczyć jej wręcz, że całkowicie wiernym jej… być nie mogę”. Po 
wielu awanturach doszli do konsensusu: Swidrygajłow miał jej nigdy nie porzucić, nie wyjeżdżać bez jej zgody, nie 
mieć stałej kochanki, za co żona pozwalała mu: „czasami smalić cholewki do dziewuch czeladnych” za swą wiedzą. Nie 
mógł się zakochać w kobiecie z „ich” sfery, a gdyby „nawiedziła [go] jakaś namiętność wielka i poważna”- miał jej o 
tym powiedzieć. Tak upływało im pożycie małżeńskie, na pozór zgodne i szczęśliwe. W pewnym momencie monologu 
dobrnął do chwili, gdy w domu zatrudniono nową guwernantkę: „Ale pańskiej siostry mimo wszystko nie zniosła”. Na 
początku panie połączyła przyjacielska zażyłość, Marfa miała komu się żalić na niewiernego męża.
Mężczyzna, popijając szampana, rozwodził się nad cnotami Duni, ze szczegółami przybliżał atmosferę ich spotkań. 
Wywołało to w Rodionie niepohamowaną złość na nikczemnika, który kalał imię jego siostry, wymawiając je przy 
swoim. W końcu tamten zahaczył o temat swego przyszłego małżeństwa z niespełna szesnastoletnią dziewczynką o 
„twarzyczce niby Madonna Rafaela”, której rodzice chcieli się pozbyć. Zagłębiał się w swoje chore opowieści, w 
wyniku których Raskolnikow nie wytrzymał i krzyknął: „Zostaw pan, zostaw swoje nikczemne, podłe, rozpasane 
anegdoty, marny, lubieżny człowieku!”. W pewnym momencie Swidrygajłow, wyraźnie czymś zatroskany i 
zdenerwowany, wytrzeźwiał w kilka chwil i wyszedł z traktierni, udając się w stronę placu Siennego.

Rodion udał się za nim. Gdy przystanęli, młodzieniec powiedział, że jest pewien o jego łajdackich zamiarach względem 
Duni. Nadal szli obok siebie. Były student, usłyszawszy, że wdowiec udaje się do swojego mieszkania, postanowił iść 
do wynajmowanego pokoju Soni: „(…) przeproszę, żem nie był na pogrzebie”. Nie zrezygnował nawet po zapewnieniu 

14

starszego znajomego, że idzie na próżno, bo dziewczyna poszła zaprowadzić dzieci do jego znajomej zarządzającej 
zakładami dla sierot. Przez chwilę Raskolnikowowi wydawało się, że Swidrygajłow nie do końca jest pozbawiony serca 
– zapłacił już za pobyt dzieci w placówce oraz dał na jej prowadzenie sporą ofiarę. Ale uczucie wiary w dobre serce 
towarzysza prysło tak samo szybko, jak się pojawiło… Od słowa do słowa między mężczyznami wybuchła awantura. 
Raskolnikow miał pretensję o podsłuchiwanie jego rozmowy z Sonią. Gdy Swidrygajłow niespodziewanie 
zaproponował mu pieniądze na ucieczkę do Ameryki – zaskoczony odmówił. W końcu dotarli do kamienicy. Rodia na 
własne oczy przekonał się, że Soni nie ma w domu. Nie chcąc zostawić niebezpiecznego Swidrygajowa samego, wszedł 
z nim do jego pokoju, z którego lokator zabrał obligacje. Potem Raskolnikow towarzyszył mu u wekslarza. Po wyjściu 
od handlowca, Arkadiusz zatrzymał dorożkę, lecz były student nie wsiadł do pojazdu i odszedł bez pożegnania. Nie 
zobaczył tym samym, jak wdowiec po przejechaniu stu metrów zatrzymał woźnicę i wysiadł, po czym szedł w tym 
samym kierunku, co Rodia, czyli na most. Raskolnikow stanął na powietrznym wiadukcie, i wpadł, jak ostatnio często 
mu się zdarzało – w zadumę. Nie dość, że dał się zwieść gierkom znienawidzonego, ale jednocześnie intrygującego 
Swidrygajłowa, to i nie zauważył idącej z naprzeciwka Duni, i jej reakcji na widok zmienionego brata. Dziewczyna 
udała, że go nie widzi i wystraszona poszła dalej, na spotkanie ze swym ordynarnym zalotnikiem. Okazało się, iż to on 
był nadawcą tajemniczego listu, i to jego tożsamość próbowali odkryć przyjaciele. Niedoszła para kochanków 
bezsłownie oddaliła się z zasięgu wzroku Rodiona. Arkadiusz Swidrygajłow wyznał Dunieczce, że jej starszy brat 
popełnił dwa morderstwa. Gdy poprosiła o szczegóły, zaproponował, aby poszli do jego wynajmowanego mieszkania i 
tam usłyszy osobiście od Soni, spowiednicy Raskolnikowi, o wyznaniu grzesznika – takim sposobem zwabił ją do 
siebie. Oczywiście po przyjściu do kamienicy okazało się, że obiecywana rozmowa z Sonią to był pretekst 
zawiedzionego niespełnieniem swych planów amanta. Para weszła do mieszkania szpiega i młoda kobieta zobaczyła 
miejsce, z którego podsłuchał „tamtą” rozmowę. Swidrygajłow opowiedział jej wszystko, co wówczas usłyszał. Dunia 
oczekiwała jednak konkretnych dowodów winy kochanego Rodiona i gdy ponownie chciała iść do pokoju znajomej 
brata, mężczyzna skłamał, że dziewczyna dziś już nie wróci na stancję. Awdotia Romanowna zrozumiał w końcu 
podstęp swego zalotnika i zemdlona osunęła się na krzesło. Słuchała, jak wdowiec zawzięcie deklarował pomoc jej 
bratu: wywiezienie za granicę. W końcu wyznał dziewczynie miłość i gotowość pełnego poświęcenia. Gdy przerażona 
przebiegiem wizyty chciała wyjść, Swidrygajłow powiedział, że zgubił klucz, a gdy zaczęła wzywać pomocy, wycedził: 
„(…) cały krzyk jest daremnym trudem”. Uświadomił, że los rodziny spoczywa w jej rękach. W pewnym momencie 
drżąca jak pisklę i przerażona Dunia sięgnęła do torebki i oczom Swidrygajłowa ukazał się jego własny pistolet. 
Usłyszał, że broń należała do Marfy i że to on ją zabił. Po krótkiej wymianie zdań Romanowna zaczęła krzyczeć, że 
jeżeli się do niej zbliży, to ona nie zawaha się i strzeli. Mężczyzna, nic sobie nie robiąc z tych gróźb, wspominał 
rozmarzony ich wspólne wieczory na wsi. W końcu wyczerpana Dunia strzeliła, ale kula otarła się o włosy „celu” i 
utkwiła w ścianie. To spowodowało, że muza wydała się jeszcze piękniejsza artyście. Swidrygajłow zachęcał ją do 
ponownego użycia broni, a gdy nie posłuchał jej próśb o spokój, Dunia strzeliła ponownie. Niestety, lub na szczęście, 
rewolwer się zaciął, a po chwili upadł na podłogę. Zrozpaczona swym położeniem Awdotia poczuła, że prześladowca 
jej nie wypuści, że znalazła się tu podstępem
Chcąc poznać jej uczucia, wdowiec przytulił się do ukochanej i zadał to kluczowe, zasadnicze pytanie. Po chwili oddał 
jej klucz od zamkniętych drzwi… Dunia odpowiedziała, że go nie kocha i wybiegła, pozostawiając rewolwer z dwoma 
kulami w magazynku. „Dziwny uśmiech wykrzywił mu twarz, żałosny, smutny, wątły uśmiech, uśmiech rozpaczy” - 
Swidrygajow zabrał broń i wyszedł oburzony.

Rozgoryczony, odrzucony, oddał się rozrywkom, które oferowały petersburskie knajpy, a na koniec odwiedził swoją 
młodą sąsiadkę. Chciał chyba tym wyrównać pierwiastki zła i dobra w swej duszy. Poinformował dziewczynę, że jej 
rodzeństwo wychowa się w renomowanych sierocińcach. Dodatkowo przekazał Soni obligacje na trzy tysiące rubli. 
Zdziwiona i wdzięczna, dziękowała za dobry uczynek. Rozmowa zeszła na temat ich wspólnego znajomego. 
Swidrygajłow przeczuwał, że młodzi się kochają, a co za tym idzie, przewidywał też smutną przyszłość pięknej 
osiemnastolatki – długie lata na katordze. Zachowując trzeźwość umysłu, poradził, by obligacje powierzyła Dymitrowi 
Razumichinowi. W dalszej części wieczoru odwiedził swą nastoletnią narzeczoną. Skłamał coś o nadchodzącym 
służbowym wyjeździe i dał jej piętnaście tysięcy rubli w papierach wartościowych. Na koniec wynajął obskurny pokój 
w tandetnym, drewnianym hoteliku. W nocy przygarnął napotkaną na korytarzu płaczącą i przemoczoną od deszczu 
małą dziewczynkę. Choć zajął się nią z troskliwością kochanego ojca, to w środku nocy przyłapał się na lubieżnych 
myślach. Rano poszedł w kierunku Małej Newy, i tam, przy jakimś nieznajomym człowieku, strzelił sobie w skroń z 
pistoletu, z którego wczoraj strzelała do niego ukochana Dunieczka.

15

Tego samego dnia wieczorem Rodion odwiedził w końcu zaniedbywaną matkę. Poprosił, aby pomodliła się za syna, 
który zgubił drogę. Zapewnił o swej bezwarunkowej i dozgonnej miłości. Całą rozmowę klęczał u stóp ukochanej 
Pulcherii. Choć nie poznała prawdy, a on nie zrzucił ciężaru z serca, oboje zjednoczyli się w płaczu. Nie mogąc znieść 
napięcia, skłamał, że musi wyjechać, pożegnał się i wybiegł. Po powrocie do mieszkania nie dane mu było zapanować 
nad skołatanymi nerwami. Na środku pokoju czekała na niego Dunia. Wystarczyło jedno spojrzenie w jej piękne oczy 
by poczuł, że siostra wie o jego sekrecie. Powiedziała, że cały dzień spędziła u jego przyjaciółki, z którą czekały na 
zbłądzonego, płacząc w obawie, że więcej go nie zobaczą. Raskolnikow wyznał siostrze, że wiele razy myślał o 
samobójstwie. Niewiele brakowało, a zostałaby jedynym dzieckiem ich cudownej matki. Nie mógł zrozumieć, dlaczego 
kobiety nadal darzyły go uczuciem: „Ale dlaczego one tak mnie kochają, skorom tego niewart! (…) Och, gdybym był 
sam jeden i nikt mnie nie kochał, i gdybym ja także nigdy nikogo nie kochał! N i e b y ł o b y t e g o w s z y s t k i e g 
o”. Usprawiedliwiał się, że „to” wszystko przez miłość i z miłości, i nie wyraził skruchy. Obiecał jednak, że przyzna się 
dobrowolnie i podda karze.

Sonia była ostatnią osobą, którą odwiedził. Zdziwił ją i zmierził zimnym wyznaniem: „Wiesz, co mnie tylko złości? 
Bierze mnie gniew, że wszystkie te głupie, bestialskie gęby otoczą mnie zaraz, będą wybałuszać na mnie gały, zadawać 
mi swoje idiotyczne pytania, (…) będą wytykać palcami…”. Nie martwiło go, że pozbawił życia niewinne kobiety, ale 
że będzie musiał znosić niewygody przesłuchań. Sonia mimo wszystko trwała przy nim. Zawiesiła mu na szyi 
cyprysowy krzyżyk. Oboje wiedzieli, że nadszedł już czas. Rodia uroił sobie, że przyzna się nie przed Porfirym, lecz 
przed swoim przyjacielem, porucznikiem Prochem. Choć wyszli razem, w pobliżu komisariatu zaczął krzyczeć na 
dziewczynę, by zostawiła go samego. Ta nie posłuchała i poszła za Raskolnikowem aż do budynku cyrkułu. Widziała, 
jak na środku placu Siennego młodzieniec na klęczkach całował ziemię, „z rozkoszą i szczęściem!”. Odwracając się, 
zobaczył za sobą oddaną dziewczynę: „(…) uczuł i pojął w tej chwili raz na zawsze, że teraz Sonia jest już z nim na 
wieki”. Na posterunku był tylko porucznik Proch. Po krótkiej wymianie zdań Rodion dowiedział się o samobójstwie 
Arkadiusza Swidrygajłowa. Nie mogąc zrobić ostatniego kroku, wyszedł. Na podwórku czekała jednak blada Sonia, 
która: „popatrzyła na niego dziko”. To wystarczyło. Wrócił i przyznał się do podwójnego zabójstwa.

EPILOG

Akcja Epilogu rozgrywa się na Syberii. Raskolnikow przebywa tu od dziewięciu miesięcy.

Podczas rozprawy Rodion Romanowicz Raskolnikow ze szczegółami opowiedział o zabójstwie. Powszechne 
zdziwienie sędziów wzbudziło to, że od momentu ukrycia sakiewki i innych fantów z mieszkania lichwiarki, morderca 
nie zaglądał tam ponownie. Okazało się, że nie wiedział, ile dokładnie zrabował („w sakiewce znaleziono trzysta 
siedemnaście rubli srebrem oraz trzy monetki dwudziestokopiejkowe”). W uzasadnieniu wyroku stwierdzono, że 
według wszystkich przesłanek Raskolnikow popełnił zbrodnię: „pod wpływem chorobliwej monomanii zabójstwa i 
grabieży dla samej grabieży i zabójstwa (…) bez rachuby zysku”, co uznano za przejaw „modnej” wówczas teorii 
chwilowego obłąkania. Wielu z przesłuchiwanych świadków – kolegów, służącej, gospodyni – stwierdziło, że 
oskarżony od dawna cierpiał na hipochondrię. Potwierdził to między innymi doktor Zosimow, który pielęgnował 
Rodiona zaraz po zabójstwie. Na jego korzyść przemawiało również dobrowolne przyznanie i oddanie się do dyspozycji 
trybunału oraz przypomnienie nieskazitelnej przeszłości. Razumichin przedstawił dowody na to, że Raskolnikow, będąc 
na studiach, z ostatnich groszy utrzymywał przez pół roku kolegę chorego na gruźlicę, a po jego śmierci „przestępca 
Raskolnikow” zajął się także schorowanym ojcem nieboszczyka. Ulokował go w lecznicy, a potem opłacił pogrzeb 
staruszka. Było jeszcze kilka innych dowodów miłosierdzia zabójcy. Wszyscy go bronili, prócz niego samego… Wyrok 
okazał się dosyć łagodny: osiem lat katorgi drugiej kategorii. Wraz z nim na Syberię udała się także Sonia. Pomagała 
mu, jak tylko mogła. Co miesiąc pisała do Duni i Razumichina, teraz małżeństwa (ich ślub był „cichy i smutny”) o 
syberyjskiej rzeczywistości. Pisała sucho i rzeczowo: „podawała same tylko fakty”. Skarżyła się na skazańca, który stał 
się posępny, małomówny. Nie wykazywał choćby nuty zainteresowania wieściami z Petersburga, które przychodziły 
regularnie. Sonia, nie zważając na humory Rodiona, odwiedzała go tak często, jak mogła. Sama żyła w nędzy, 
odmawiając sobie jedzenia, aby tylko on był syty. Tak było przez pierwszy rok: starająca się, niedomagająca 
dziewczyna i obojętny na wszystko mężczyzna (nawet wiadomość o śmierci matki nie zrobiła na nim wrażenia).
Po półtora roku stał się outsiderem, co zaowocowało niechęcią ze strony innych skazańców: „(…) milczy całymi dniami 
i staje się coraz bledszy”. W końcowych miesiącach syberyjskiej zimy Rodia poważnie chorował i musiał być 

16

hospitowany w więziennej lecznicy. Cierpiał jednak nie z powodu twardych realiów obozowego życia: „(…) nie ciężkie 
roboty, nie jadło, nie ogolona głowa, nie zszyta z gałganów odzież złamała go (…)”, lecz z powodu zranionej dumy 
niedoszłego prawnika. To był prawdziwy powód jego niedomagania: „(…) i właśnie ze zranionej dumy zachorował. 
Zatwardziałe jego sumienie nie znajdowało w przeszłości żadnej szczególnie okropnej winy, chyba tylko zwykłe c h y b 
i e n i e, które każdemu mogło się przytrafić. Wstydził się właśnie tego, że on, Raskolnikow, zaprzepaścił się tak na 
oślep, beznadziejnie (…) i głupio”. Zbrodni nie widział w brutalnym zanurzaniu ostrza siekiery w ciele dwóch kobiet, 
lecz w tym, że miał słabą psychikę, która się złamała i doprowadziła do dobrowolnego przyznania się. W szpitalu leżał 
przez cały post, aż do Wielkiego Tygodnia. Pewnego dnia odwiedziła go Sonia: „(…) którą też gnębił (…) 
pogardliwym i gburowatym traktowaniem”. Długo jej nie było, ponieważ sama również chorowała. Wówczas stała się 
rzecz najmniej prawdopodobna – Rodia rzucił się do jej chudych nóg i głośno zapłakał. Dziewczyna zrozumiał, że to 
wyraz miłości: „zrozumiała, że [Rodia] ją kocha, kocha ją nieskończenie”. Od tej chwili wszystko się zmieniło: 
„Wskrzesiła ich miłość, serce każdego z nich miało w sobie niewyczerpane źródło życia dla serca drugiego”. Snuli 
plany wspólnej przyszłości, a więźniowie zaczęli go traktować życzliwie. Raskolnikow „(…) zmartwychwstał i 
wiedział o tym, czuł to w pełni, całym odnowionym jestestwem, ona zaś – ona przecież żyła tylko jego życiem”. 
Otrzymał od ukochanej Ewangelię i coraz częściej zastanawiał się, czy potrafi uwierzyć: „Ale tu już się rozpoczyna 
nowa historia, historia stopniowej odnowy człowieka, historia stopniowego jego odradzania się, stopniowego 
przechodzenia z jednego świata w drugi”.

17