Eliasz Robakiewicz – Arystoteles, Roger Bacon, Francis Bacon – Empiryzm 

Arystoteles 

1. Wszyscy   ludzie   dążą   do   poznania,   świadczy   o   tym   umiłowanie   do   zmysłów.   Wiedza 

naukowa   i   umiejętności   biorą   się   z   doświadczenia.   Wiedza   praktyczna   bierze   się   z 

uogólnienia wielu spostrzeżeń, jako ogólny sąd.

2. Poznanie   i   zdolność   rozumienia   pochodzą   w   większym   stopniu   od   wiedzy,   a   nie 

doświadczenia, dlatego że gdy ktoś ma wiedzę to zna przyczynę i skutek, a nie tylko objawy 

(skutek). Posiadając wiedzę, umiejętność można jej kogoś nauczyć, gdy posiada się samo 

doświadczenie nie jest to możliwe.

3. Doświadczenie nie pokazuje dlaczego pewna rzecz jest taka a nie inna. Mądrość to wiedza o 

pewnych przyczynach i zasadach.

4. Filozof powinien znać się na wszystkim choć trochę, posiada wiedzę najbardziej ogólną, a 

więc najdalszą od doświadczenia, najtrudniejszą do pojęcia. Najwyższe są nauki odnoszące 

się do pierwszych zasad, takie które badają przyczyny, mniej zasad są bardziej ścisłe.

5. Najbardziej   poznawalne   jest   to   za   pomocą   czego   jest   poznawane   wszystko   inne,   czyli 

pierwsze zasady i przyczyny.

6. Różne nauki zajmują się różnymi aspektami bytu, a nie nim samym. Zakładają jego istnienie 

na podstawie doświadczenia, albo jako hipotezę i badają wybrany aspekt.

7. Podział nauk: wytwórcze, praktyczne, teoretyczne (fizyka, matematyka, teologia)

8. „Nauka pierwsza” zajmuje się tym co oddzielne i nieruchome, badaniem bytu jako bytu 

(jego istoty i atrybutów).

9. Wszystko co istnieje może być przedmiotem spostrzeżeń lub myśli, a wiedza jest w pewien 

sposób identyczna z jej przedmiotem. Wiedza może być potencjalna (o tym co istnieje w 

możności) i aktualna (o tym co istnieje aktualnie). Władza zmysłowa i intelektualna   jest 

identyczna z wiedzą o potencjalnych przedmiotach pod nie podpadającymi. Zatem musi ona 

być identyczna z przedmiotami podpadającymi pod nią choćby w aspekcie formalnym, ale 

nie substancjalnym w znaczeniu połączenia formy i materii bo materia przedmiotów przez 

nie badanych nie znajduje się w umyśle.

10. Nic nie istnieje poza przestrzennymi wielkościami, dlatego nawet abstrakty biorą się z form 

zmysłowych,   a   zatem   bez   doświadczenia   nie   ma   żadnej   nauki   (nie   można   niczego   się 

nauczyć   jeśli   wpierw   się   tego   nie   doświadczy).   Wyobrażenia   są   jak   przedmioty 

spostrzeżenia, z tą różnicą, że niematerialne. Abstrakty są ufundowane w konkretach, to co 

ogólne istnieje na mocy poszczególnych wyobrażeń.

11. Wiedza naukowa nie dotyczy jednostkowego, aktualnego doświadczenia, bo nie jest ono 

ogólne i konieczne (a tego dotyczy wiedza). Wiedzę na temat ogółu uzyskuje się poprzez 

powtarzanie obserwacji i obserwowanie tego samego skutku i przyczyny (indukcja).

Roger Bacon 

1. Nauka empiryczna jest najwyższą nauką której są podporządkowane wszystkie inne, jedynie 

doświadczenie jest weryfikatorem nie dowody teoretyczne.

2. Nauki empiryczne:

•

pouczają inne dają ich podstawy, pokazują przyczyny

•

 badają twierdzenia innych nauk i nie odrzuca niczego czego nie zna, nie zbada

•

posługują   się   naukami   teoretycznymi   jako   narzędziem,   ale   tylko   dla   celów 

praktycznych

•

wymagają dużych nakładów finansowych dlatego niewielu się nimi zajmuje

3. Empirysta   nie   będzie   zabiegał   o   luksusy   choć   mógłby,   gdyż   będą   go   odciągać   od 

doświadczeń.

4. Główną   przyczyną   ludzkiej   nieudolności   w   poznaniu   jest   olbrzymia   trudność   z   jaką 

poznajemy rzeczy najbardziej poznawalne (najogólniejsze).

5. Cztery główne przyczyny błędu:

•

nieuzasadniony szacunek dla autorytetu

•

przyzwyczajenia 

•

opinia tłumu

•

nadmierne zaufanie do ludzkiego umysłu (jako ostatecznej instancji w sporach)

6. Nadmierna wiara w własny rozum prowadzi do nieumiejętności przyjmowania krytyki, a 

więc do wiedzy autorytarnej.

7. Bacon uważa, że wszystkie cuda techniki i natury mogą być wytłumaczalne naukowo, a 

ponadto wiele technik można udoskonalać w nieskończoność.

8. Logika czyli sylogizmy są oparte na zdaniach, zdania na słowach itd. które same mogą w 

niewłaściwy   sposób   ujmować   rzeczywistość,   dlatego,   że   terminy   których   się   używa   w 

sylogizmach   nie   mogą   być   podstawą   nauki.   Sylogistyka   nadaje   się   tylko   do   mniej 

szczegółowych nauk, opartych na mniemaniach.

9. Głównym   narzędziem   badawczym   stosowanym   w   naukach   badających   istotę   rzeczy 

powinna być indukcja

10. Błędy  zmysłów   –  przy  obserwacji   powstają   zniekształcenia   powodowane   przez   zmysły, 

świat nie jest dokładnie taki jak one (zmysły) nam go ukazują. Zmysły albo przekazują nam 

obraz niekompletny, albo błędny.

11. Błędy   zmysłów   korygują   eksperymenty   przeprowadzone   w   przemyślany,   zaplanowany 

sposób.

12. Idole które przeszkadzają w odpowiedniej percepcji (na poziomie umysłu) są nabyte  (z 

cudzych poglądów) i wrodzone (umysł „popełnia” o wiele więcej błędów niż zmysły).

13. Krytyka poznania która ma służyć polepszeniu, oczyszczeniu ludzkiej percepcji powinna 

obejmować:   poglądy   filozoficzne,   sposoby   dowodzenia   (pewnie   sylogistykę),   zdolności 

wrodzone ludzkiego umysłu.

Francis Bacon „Novum organum”

1. I.   O   tyle   można   zrozumieć   świat   o   ile   można   zrozumieć   w   nim   ład.   III.   Wiedza   o 

przyczynach staje się w praktyce regułą. 

2. Wszelkie pojęcia przyjmowane przez ludzi są złe, błędne dlatego indukcja posługująca się 

nimi jest złą metodą, sylogistyka jeszcze gorszą. XLI. Indukcja „prawdziwa” jest najlepszą 

metodą badawczą, która eliminuje błędy poznawcze.

3. XIX. Dwie metody badawcze, od danych zmysłowych i twierdzeń szczegółowych do:

•

ogólnych, uznanych za zasady (często w oderwaniu od doświadczenia, dość arbitralnie 

ustanowione) do twierdzeń pośrednich (dialektyka)

•

najbardziej ogólnych, ale cały czas poprzez badanie tych najprostszych (systematyczne, 

długie badania empiryczne) bez nieuprawionych uogólnień (empiryzm)

4. Cztery rodzaje Idoli (przeszkód w poznaniu): pierwszy – idole plemienia (idola tribus), 

drugi – idole jaskini (idola specus), trzeci - idole rynku (idola fori), czwarty – idole teatru 

(idola theatri).

5. Idole   plemienne   –   percepcja   jest   dostosowana   do   człowieka   a   nie   wszechświata, 

postrzeganie   jest   zniekształcone,   wizja   świata   dostosowana   do   możliwości   zmysłów   i 

rozumu.

6. Idole jaskini – uprzedzenie poszczególnych jednostek wywołane wychowaniem, edukacją, 

zbyt dużą wiarą w autorytety.

7. Idole rynku – problemy wynikające z błędów i ograniczeń języka jakim komunikują się 

ludzie

8. Idole teatru – bezkrytyczne przyjmowanie tez głoszonych w systemach filozoficznych oraz 

twierdzeniach   naukowych   które   nabrały   mocy,   prawdziwości   jedynie   przez   autorytet, 

tradycję.

Idole plemienne:

9. XLV. XLVI. Ludzie doszukują się porządku i podobieństw w rzeczywistości nawet jeśli ich 

tam zupełnie nie  ma, gdy argumentują na ich  rzecz  starają się podać  przykłady na  ich 

poparcie, pomijając ogromną rzeszę przykładów które te twierdzenia obalają. Co gorsza gdy 

już ustali się taką prawidłowość nagina się do niej wszystko inne co powinno pod nią 

podpadać.

10. XLVIII. To co najbardziej ogólne nie powinno już mieć przyczyn, dalsze poszukiwania 

wynikają z antropomorfizacji wszechświata i nadawania mu przyczyn celowych tam gdzie 

ich nie ma.

11. XLIX. Rozum ludzki działa pod wpływem uczuć, woli, często prawdziwe znaczy łatwe do 

zrozumienia, to co trudne, wymagające dużego nakładu pracy w badaniu fałszywe.

12. L.   Człowiek   ma   tendencje   do   pomijania   tego   co   nie   podpada   pod   zmysły   (jakoś 

bezpośrednio), albo jest trudno uchwytne.

13. LI. Badanie natury powinno skupić się na materii i jej strukturze, a nie abstraktach. Forma 

jest fikcją stworzoną przez ludzki umysł.

Idole jaskini:

14. LIV. Ludzie którzy poświęcili dużo czasu na opracowanie własnej nauki, uważają ją za 

wyróżnioną i chcą wszystko inne podporządkować niej.

15. LV Istnieją dwa typy umysłów wychwytujące różnice i wychwytujące podobieństwa, oba są 

skłonne do przesady.

16. LVI. Nie należy sympatyzować z jakimś okresem historycznym, trzeba starać się patrzeć na 

historię obiektywnie.

17. LVII. Nie należy skupiać się zanadto na składnikach materii, ani na ułożeniu. Trzeba starać 

się brać oba te czynniki pod uwagę.

Idole rynku:

18. Słowa   mają   znaczenie   nadane   im   przez   pospolitych   ludzi,   dlatego   warto   definiować 

używane przez siebie terminy, by dyskurs nie przechodził z płaszczyzny nauki na semantykę 

(choć   za   Bacona   jej   nie   było   to   o   to   mnie   więcej   chodzi).   Nawet   dobre   definicje   nie 

przystają   do   przedmiotów   które   oznaczają   (problem   z   definiowaniem   słów   użytych   w 

definicji itd.).

19. LX. Błędy związane z nazwami mogą powstawać gdy:

•

nazwy są puste 

•

źle określają (są źle wyabstrahowane) to co oznaczają

Najlepiej wyprowadzone są nazwy substancji prostych, gorzej procesów, a najgorzej jakości.

Idole teatru:

20.   Starożytni   filozofowie   którzy   są   dla   wielu   autorytetami   posługiwali   się   złą   metodą 

badawczą i mimo nieraz wielkiego talentu nie dochodzili do dobrych wniosków.

21. XLII. Gdyby ludzie nie byli nazbyt przywiązani do tradycji (kościelnej, filozoficznej) to nie 

hamowaliby   rozwoju   nauki.   Doktryny   filozoficzne   zbyt   często   opierały   się   na 

powszechnemu upodobaniu i skąpych danych badawczych dlatego nie są zbyt wartościowe. 

Istnieją   trzy   rodzaje   filozofów:   racjonaliści,   Bacon   nazywa   ich  sofistami,  empiryści  i 

przywiązani do tradycji i teologii (zabobonni).

22. LXIII. Arystoteles ustanawia prawa rządzące światem (filozofia pierwsza) w oderwaniu od 

doświadczenia, wedle własnego uznania (tak też robią jego zwolennicy czyli scholastycy).

23. LXIV.  Trzeba   także   uważać   na   „domorosłych”   empiryków   którzy  zbyt   pochopnie   będą 

wyprowadzać daleko idące wnioski na podstawie niewielu eksperymentów (tacy mogą być 

gorsi od sofistów).

24. LXV. Najgorszym rodzajem filozofów są filozofowie operujący abstraktami, przyczynami 

celowymi za pomocą nich budują powszechnie obowiązujące prawa.

25. XCV. Nauką zajmują się empiryści i dogmatycy, badanie naukowe polega na pogodzeniu 

władzy intelektualnej (rozumu) i doświadczenia.

26. XCVII. Wiedza (ratio) którą posiadają ludzie to chaotyczna mieszanina cudzych poglądów, 

niejasnych pojęć i przypadku. Zwrócenie się ku oczyszczonej z zabobonu, nieuprawionych 

założeń   itd.   wiedzy   polega   tyko   na   zwróceniu   się   ku   doświadczeniu   i   nie   uznawania 

autorytetu.

27. CIV. Jedyne wartościowe twierdzenia są (po)średnie między najbardziej  ogólnymi (zbyt 

abstrakcyjnymi), a jednostkowymi (które są podobne do jednostkowego doświadczenia). Na 

tych   twierdzeniach   można   budować   najbardziej   wartościowe   twierdzenia   czyli   średnio-

ogólne. Ważne jest ograniczanie, a nie rozbudzanie zbyt abstrakcyjnych rozumowań.

28. CV. Indukcja użyteczna naukowo to taka która bierze pod uwagę przykłady pozytywne 

(spełniające warunek indukcyjny) i negatywne, tak, aby warunek był dobrze dobrany.