Technik_awionik_314[06].O1.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Janusz Ślusarski

Określanie warunków funkcjonowania człowieka
w środowisku pracy 314[06].O1.02

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Psychofizjologiczne możliwości i ograniczenia człowieka w różnych

warunkach pracy

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Dynamika małych grup społecznych i jej zastosowanie w procesie

organizowania i funkcjonowania grup zawodowych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Błąd ludzki – jego przyczyny, ich rozpoznawanie oraz możliwości ich

ograniczania

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy wchodzącej w zakres problematyki

dotyczącej uwzględniania psychofizycznych możliwości i ograniczeń człowieka, a w tym
także takie zagadnienia jak: dynamika małych grup społecznych i jej zastosowanie w procesie
organizowania i funkcjonowania grup zawodowych, błąd ludzki – jego przyczyny, ich
rozpoznawanie oraz możliwości ich ograniczania.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z niego,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania – „pigułkę” wiadomości teoretycznych niezbędnych do opanowania
treści jednostki modułowej,

−

zestaw pytań przydatny do sprawdzenia, czy już opanowałeś podane treści,

−

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian osiągnięć – przykładowy zestaw zadań i pytań. Pozytywny wynik
sprawdzianu potwierdzi, że dobrze pracowałeś podczas lekcji i opanowałeś wiedzę
i umiejętności z zakresu jednostki modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.
Zakres materiału nauczania i problematyka zawarta w programie nauczania jest

bardzo obszerna, stąd istnieje potrzeba przyswojenia sobie wybranych zagadnień drogą
samokształcenia. Osoba nauczyciela będzie z pewnością wzmacniała Twoją edukację.

Schemat układu jednostek modułowych

314[06].O1

Środowisko pracy

314[06].O1.01

Przestrzeganie przepisów

bezpieczeństwa i higieny

pracy, ochrony

przeciwpożarowej

i ochrony środowiska

314[06].O1.02

Określanie

warunków

funkcjonowania

człowieka w

środowisku pracy

314[06].O1.03

Posługiwanie się

językiem

angielskim

zawodowym

314[06].O1.04
Przestrzeganie

przepisów

lotniczych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

–

przewidzieć zdarzenia, na które ma wpływ działanie człowieka i zapobiegać błędom
ludzkim,

–

ocenić ograniczenia psychofizyczne człowieka,

–

zastosować zasadę odpowiedzialności indywidualnej i zbiorowej,

–

określić negatywne czynniki mające wpływ na wykonywanie pracy zawodowej,

–

uwzględnić warunki panujące w środowisku pracy,

–

wyjaśnić modele i teorie błędów,

–

określić rodzaje błędów w czynnościach obsługowych,

–

przewidzieć skutki błędów,

–

podjąć działania w celu unikania błędów,

–

zastosować przepisy Kodeksu Pracy dotyczące praw i obowiązków pracownika
i pracodawcy oraz warunków pracy,

–

podjąć działania związane z poszukiwaniem pracy,

–

sporządzić dokumenty związane z zatrudnieniem,

–

skomunikować się z uczestnikami procesu pracy,

–

poprowadzić negocjacje,

–

rozwiązać problemy w zakresie wykonywanych zadań zawodowych,

–

podjąć decyzje w zakresie wykonywanych zadań zawodowych,

–

przestrzegać zasad etyki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Psychofizyczne

możliwości

ograniczenia

człowieka

w różnych warunkach pracy

4.1.1. Materiał nauczania

Podstawy fizjologii człowieka

Fizjologia jest to nauka o czynnościach i procesach zachodzących w żywym organizmie

(także człowieka) obejmująca jego narządy i układy. Ta lapidarna definicja wymaga
rozwinięcia. Fizjolodzy zajmują się głównie badaniem mechanizmów adaptacji organizmu
człowieka w następujących sytuacjach:

−

deficytu energetycznego spowodowanego np. głodem, pragnieniem;

−

nadmiaru energetycznego spowodowanego np. otyłością;

−

wysiłkami fizycznymi i bezczynnością ruchową;

−

zmianami środowiska gazowego i termicznego.

Oprócz mierzalnych czynników fizycznych, mających wpływ na organizm człowieka,

fizjologia zajmuje się również jego sferą emocjonalną (stresem).

Znajomość podstaw fizjologii człowieka jest niezbędna do zrozumienia, czym jest

ergonomia.  Pozwala  również  w  sposób  optymalny  kształtować  warunki  pracy.  Z fizjologii
wyłoniła  się  fizjologia  pracy,  która  bada  wpływ  wysiłku  i  czynników  środowiska  pracy  na
organizm  człowieka.  Jako  tzw.  czysta  nauka  jest  działem  biologii  człowieka,  a  w  zakresie
nauk stosowanych stanowi część ergonomii. Zadaniem fizjologii pracy jest badanie przebiegu
funkcji życiowych pracującego człowieka, a celem – ustalenie optymalnych obciążeń dla jego
organizmu.

Udział fizjologii pracy jest znaczący w kształtowaniu ergonomii, co przedstawiono

w tabeli 1.

Tabela 1. Elementy składowe ergonomii [11, s. 13].

Nauki techniczno-organizacyjne

Nauki o człowieku

technika i technologia

fizjologia pracy

naukowa organizacja pracy

psychologia inżynieryjna

analiza ekonomiczna pracy

antropometria

normowanie pracy

higiena pracy

Z punktu widzenia fizjologii pracy rozpatrujemy pracę w trzech fazach:

−

przyjmowanie informacji,

−

przetwarzanie informacji,

−

wykonywanie pracy (czynności roboczych).
Wymagania dotyczące warunków pracy wynikają z możliwości i wrażliwości organizmu

ludzkiego,  z  budowy  i  funkcjonowania  jego  narządów.  Podczas  przyjmowania  informacji
zaangażowany  i  obciążony  jest  cały  organizm,  głównie  jednak  narząd  wzroku  i  słuchu.
Natomiast  podczas  wykonywania  czynności  roboczych –  angażuje  się układ  ruchu,  krążenia
i oddychania.

W każdej pracy na podstawie otrzymanych informacji i po przetworzeniu ich w mózgu,

człowiek  podejmuje  decyzję,  wykonuje  działanie.  Przyjmowanie  informacji  odbywa  się
poprzez zmysły (analizatory): wzroku, słuchu, dotyku, węchu czy smaku. Przyjęte informacje
ulegają  przetworzeniu  w  układzie  nerwowym.  Po  podjęciu  decyzji  uruchamiają  się
mechanizmy  wykonawcze. Opisany układ przepływu  informacji  i podejmowania decyzji  nie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jest układem wyizolowanym, lecz działa w konkretnych warunkach materialnego środowiska
pracy. Wpływają na niego i elementy środowiska (temperatura, wilgotność, ruch powietrza,
hałas, oświetlenie, drgania, promieniowanie itp.) i stosunki socjalno-społeczne w miejscu
pracy. Uproszczony schemat składników pracy i wzajemnego ich oddziaływania przedstawia
rysunek 1.

Rys. 1. Składniki pracy i ich wzajemne oddziaływanie [1, s. 69]

Ten

schemat

będzie

podstawą

omówienia

poszczególnych

elementów

psychofizjologicznych ergonomicznego układu człowiek – praca – środowisko.

Każda praca – jak już wspomniano – zaczyna się od przyjęcia informacji. Do

najważniejszych receptorów i analizatorów, poprzez które dociera do mózgu najwięcej
informacji należą narząd wzroku i słuchu. Zostaną one omówione dokładniej dla
zilustrowania działania najważniejszych receptorów informacji u człowieka.

Narząd wzroku

Oko można porównać do aparatu fotograficznego (por. rysunek 2.). W przedniej jego

części umieszczone są elementy optyczne przepuszczające światło i odpowiednio załamujące
promienie świetlne (rogówka, źrenica i soczewka), w tylnej części zaś znajduje się siatkówka
odpowiadająca światłoczułemu filmowi.

W procesie widzenia światło z obserwowanego obiektu pada poprzez rogówkę do otworu

źrenicowego,  następnie  po  odpowiednim  załamaniu  w  soczewce  i w galaretowatej  masie
wypełniającej gałkę oczną, pada na siatkówkę. Tutaj energia świetlna zamienia się na energię
bioelektryczną,  która  w  postaci  impulsów  nerwowych  biegnie  przez  nerw  wzrokowy  do
mózgu.  W  mózgu  przenoszona  jest  (transmitowana)  przez  szereg  „stacji  przekaźnikowych”
i odpowiednio  modelowana,  tak  aby  w  korze  mózgowej  (okolicy  potylicznej  mózgu)
odebrana była w postaci obrazu zewnętrznego. Połączenia z różnymi centrami nerwowymi na
„stacjach  przekaźnikowych”  pozwalają  na  automatyczne  regulowanie  ruchów  gałki  ocznej,
rozszerzanie  i  zwężanie  źrenicy  (przesłony  –  „blendy”)  oraz  na  zmiany  w  akomodacji
soczewki.  Jednocześnie  poprzez  te  połączenia  biegną  impulsy  do  ośrodków  świadomości
i ośrodków kojarzeniowych, wyzwalając reakcje określane jako reakcje psychiczne. Niektóre
impulsy  przebiegają  bezpośrednio  do  miejsc  pobudzających  pracę  mięśni.  Wynika  stąd,  że
najważniejsze  procesy  widzenia  związane  są  z  czynnością  nerwową  mózgu.  Oko  jest  tylko

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

receptorem, przyrządem odbierającym promieniowanie świetlne, podczas gdy świadome
postrzeganie wzrokowe umiejscowione jest w mózgu.

Rys. 2. Schemat działania ludzkiego oka jako analogia do funkcjonowania aparatu fotograficznego:

1 – rogówka i soczewka, 2 – odbieranie światła na siatkówce, 3 – przekazywanie informacji optycznej

wzdłuż nerwów wzrokowych do mózgu, 4 – punkt rozdzielczy i zwrotne sterowanie narządem wzroku,

5 – wzrokowe spostrzeganie światła zewnętrznego w sferze świadomości [1, s. 71].

Dla praktyki mają znaczenie następujące wymagania dotyczące pola widzenia:

1. Jasność przedmiotu pracy wzrokowej powinna być dostateczna, aby zapewnić dobre

rozróżnianie  szczegółów;  dla  wygody  widzenia  wymaga  się,  aby  jasność  przedmiotu
pracy  wzrokowej  nie  była  niższa  od  jasności  otoczenia  i  aby  była  dobrana  do  stopnia
pracy  wzrokowej;  im  praca  ta  jest  trudniejsza,  tym  jasność  przedmiotu  powinna  być
wyższa.

2. Jasność otoczenia przedmiotu pracy wzrokowej powinna być równomierna, ponieważ

różnice przeszkadzają w sprawnym widzeniu, przy równomiernej jasności otoczenia
przedmiotu pracy wzrokowej koszt fizjologiczny tej pracy jest najmniejszy.

3. Należy unikać nadmiernych kontrastów jasności między przedmiotem pracy wzrokowej

a otoczeniem  –  występowanie  pewnego  kontrastu  jest  niezbędnym  warunkiem
wykonywania  pracy  wzrokowej.  Występowanie  jednak  zbyt  dużych  kontrastów  miedzy
przedmiotem  pracy  wzrokowej  i  otoczeniem  wywołuje  olśnienie,  które  jest  szkodliwe
i niebezpieczne. Olśnienie może być spowodowane zbyt wysoką jasnością pola widzenia,
do której oko nie może się adaptować.

4. Należy zapewnić stałość oświetlenia, co zabezpiecza oko przed nadmiernym zmęczeniem

i pogorszeniem jego funkcjonowania. Zmienną w czasie jasność pola widzenia –
z częstotliwością, na którą oko reaguje – wywołuje obciążenie wynikające z konieczności
ciągłej adaptacji oka.

5. Do oświetlenia elektrycznego należy stosować źródła światła o rozkładzie widmowym

promieniowania zbliżonym do naturalnego (są nieliczne wyjątki wynikające ze względów
technologicznych  i  estetycznych).  Elektryczne  źródła  światła,  stosowane  w  celach
oświetleniowych  powinny  mieć  w  miarę  możliwości pełne  widmo promieniowania,  aby
światłoczułe elementy siatkówki  miały zbliżone  warunki  funkcjonowania do warunków
naturalnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

O zdolności widzenia decydują następujące właściwości osobnicze:

−

ostrość widzenia;

−

wrażliwość na kontrasty;

−

szybkość spostrzegania.
Ostrość widzenia jest to zdolność rozpoznawania najmniejszych przedmiotów lub

płaszczyzn. Zdolność ta wzrasta wraz z poziomem oświetlenia i ze wzrostem kontrastu
między oświetlonym przedmiotem (płaszczyzną) a otoczeniem.. Ostrość widzenia jest
większa przy ciemnych znakach na jasnym tle.

Wrażliwość na kontrasty jest zdolnością spostrzegania najmniejszych różnic jasności

w polu widzenia i zwiększa się ze wzrostem intensywności oświetlenia.

Szybkość spostrzegania jest to czas, który upływa od pojawienia się przedmiotu w polu

widzenia do jego dostrzeżenia. Szybkość spostrzegania jest tym większa, im lepsze jest
oświetlenie i im wyraźniejsze są kontrasty między przedmiotem a otoczeniem.

Problemy ze spostrzeganiem wzrokowym

Narządy zmysłów, które wyspecjalizowały się w odbiorze określonych kategorii

bodźców,  reagują  jedynie  na  ograniczony  zakres  zjawisk  świata  zewnętrznego.  I  tak  na
przykład  w  widmie  promieniowania  elektromagnetycznego,  które  waha  się  w  granicach  od
1/1000 000 000 milionowej części metra do 100 milionów metrów, jedynie znikomy wycinek
obejmuje  fale  długości  400  do  750  milionowych  ułamków  milimetra,  stanowiące  bodźce
wywołujące u człowieka wrażenia wzrokowe (por. rys. 3.).

Rys. 3. Widmo promieniowania elektromagnetycznego [16, s. 109]

Energia fizyczna, aby mogła pobudzać receptor (np. wzroku, słuchu) i wywołać wrażenie

musi osiągnąć określoną wielkość,  musi stać się  bodźcem. Manipulując wielkością  bodźca  –
czy  to  zwiększając,  czy  też  zmniejszając  jego  siłę  –  możemy ustalić  taką  jego  wartość,  przy
której  występuje  ledwo  dostrzegalne  wrażenie.  Tę  minimalna  wielkość  bodźca,  przy  której
jeszcze  doznajemy  wrażenia  i  poniżej  której  ono  już  nie  występuje,  nazywamy  progiem
wrażliwości  albo  progiem  absolutnym.  Jego  miarą  jest  wartość  bodźca  dostatecznie  wielka,
aby  wywołać  w  75%  przypadków  minimalne  wrażenie.  Bodźce  o  wartości  poniżej  progu
wrażliwości  nazywamy  bodźcami  podprogowymi;  z  kolei  te,  które  znajdują  się  powyżej
wartości progowej, noszą nazwę nadprogowych. Wrażliwość jest tym większa, im niższy jest
próg  wrażliwości.  Próg  wrażliwości  jest  różny  dla  różnych  jakości  zmysłowych.  Tak  na
przykład  oko  zdolne  jest  reagować  w  idealnych  warunkach  na  pojedynczy  kwant  światła
(najmniejsza jednostka energii). Tymczasem po to, aby uzyskać minimalne wrażenie dotyku,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

trzeba  zużyć  od  100  milionów  do  10  bilionów  więcej  energii  niż  wymaga  tego  receptor
wzroku.  Wrażliwość  zmienia  się  też  w  ramach  tego  samego  receptora.  I  tak  na  przykład
zależnie  od  stanu  psychicznego,  koncentracji  uwagi,  nastawienia  jednostki  i  szeregu  innych
czynników wewnętrznych, wielkość progu wrażliwości waha się.

Wrażliwość zmienia się również pod wpływem bodźców uprzednio działających na

receptor,  które  wywołując  w  nim  określone  zmiany powodują, że  jest on  mniej  lub  bardziej
wrażliwy  na  bodźce  aktualnie  działające.  Z  tym  wiąże  się  zjawisko  adaptacji  zmysłowej,
które polega na zmianie, w tym głównie na zmniejszeniu się wrażliwości na bodźce działające
długotrwale.  Adaptacja  występuje  w  zakresie szeregu  zmysłów, np.: wzroku,  słuchu,  dotyku
i temperatury.

W procesie spostrzegania niezwykle istotna jest umiejętność różnicowania bodźców,

zdolność dostrzegania zmian w ich układzie bądź też zmian zachodzących poprzez określone
cechy  bodźca.  Zdolność  różnicowania  najmniejszych  zmian  między  bodźcami  tego  samego
rodzaju  nazywamy  czułością.  Odgrywa  ona  m.in.  dużą  rolę  w działalności  praktycznej.  Tak
np.  doświadczony  hutnik  na  podstawie  minimalnych  różnic  w  kolorze  ocenia  temperaturę
stali,  odcień  bieli  informuje  młynarza  o  jakości  mąki,  kiper  bez  trudu  dostrzega  subtelne
różnice w smaku wina czy herbaty oceniając na tej podstawie ich jakość.

Minimalną różnicę w wielkości bodźców tego samego rodzaju, niezbędną do

rozróżnienia  tych  bodźców,  tj.  do  wywołania  zauważalnej  różnicy  w  wrażeniu,  nazywamy
progiem  czułości.  Stanowi  on  obok  progu  wrażliwości  jedną  z  miar  granic  naszego
spostrzegania.  Im  mniejszy  jest  próg  czułości,  tym  większa  jest  czułość  zmysłowa  danej
jednostki, i odwrotnie.

Próg czułości ustalamy w momencie przejścia od braku odczuwania różnicy do jej

odczuwania.  Jako  miarę  przyjmuje  się  minimalna  różnicę  między  wielkością  bodźców
stwierdzoną  w  75%  przypadków.  Dokonując  pomiaru  progu  czułości,  stwierdzamy,  że  nie
każda zmiana wielkości bodźca wywołuje odpowiednie zmiany wrażenia. Na przykład, jeżeli
ciężarek o  wadze  100  g  porównamy  z  ciężarkiem  o wadze  102  g, to odczujemy  zauważalną
różnicę w  ich  ciężarze.  Jednakże  dodanie 2  g  do ciężarka  o wadze  200 g  nie  spowoduje  już
różnicy we wrażeniu.

Świat dostarcza nam stale zmieniającego się ciągu wrażeń wzrokowych. Zastanówmy się

nad  zamieszaniem,  jakie  by  powstało,  gdybyśmy  nie  byli  w  stanie  spostrzec,  że  drzwi
widziane  z  odległości  dwóch  metrów  i  widziane  z  odległości  dwudziestu  metrów  są  tymi
samymi drzwiami – chociaż ich obrazy padające na siatkówkę bardzo się różnią. Wyobraźmy
sobie właściciela psa  niezdającego sobie sprawy  z  faktu, że  jego ulubieniec  inaczej wygląda
z prawej  i  z  lewej  strony.  W rzeczywistości  takie  sytuacje  na  szczęście  nie  zdarzają  się  –
przynajmniej  w wypadku  obiektów,  które  znamy  –  ponieważ  stałość  spostrzeżeń  pozwala
nam widzieć obiekty  jako te same, czyli rozpoznawać je, nawet  jeśli ich obrazy padające  na
siatkówkę różnią się kształtem czy wielkością.

Stałość spostrzegania obserwujemy szczególnie wyraźnie w zakresie spostrzeżeń

wzrokowych. Przedmioty poznajemy – w wyniku doświadczenia – jako trwałe i niezależne od
takich czynników, jak oświetlenie, położenie czy odległość i w związku z tym mówimy
o stałości spostrzegania:

−

wielkości,

−

kształtu,

−

jasności przedmiotów.

Stałość spostrzegania zależy w dużym stopniu od doświadczenia, od kontekstu, w jakim

to spostrzeganie przebiega, w tym przede wszystkim od stosunków pomiędzy
poszczególnymi elementami składającymi się na sytuacje spostrzeganą. Jest to jeszcze jeden
z argumentów przemawiających za tym, że spostrzegania nie da się sprowadzić do sumy
elementów, że jest to proces bardziej złożony i jakościowo odmienny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dzięki stałości spostrzegania odzwierciedlamy rzeczywistość w miarę dokładnie

i adekwatnie, mimo rozbieżności miedzy pobudzeniem receptorów a cechami bodźców, które
je  wywołują.  Jednak  w  pewnych  warunkach,  kiedy  mamy  do  czynienia  ze  szczególnym
układem  bodźców  w  przestrzeni  i  czasie,  nasze  spostrzeżenie  staje  się  nieadekwatne  do
sytuacji.  Inaczej  mówiąc,  kontekst,  w  jakim  ono  przebiega  i  jaki  decydowałoby  o  stałości
spostrzegania,  zostaje  w  jakiś  sposób  zaburzony,  w  wyniku  czego powstają różnego  rodzaju
złudzenia.

Do najbardziej znanych należą złudzenia geometryczne, które polegają na fałszywej

ocenie wielkości i kierunków przestrzennych. Do tej grupy złudzeń należą m.in.:

−

złudzenie Heringa-Helmholtza,

−

złudzenie Mullera-Lyera,

−

złudzenie Ponza (por. rys. 4.)

Rys. 4. Złudzenia Heringa-Helmholtza, Mullera-Lyera i Ponza [16, s. 135]

W złudzeniu Heringa-Helmholtza poziome linie są proste i równoległe, a jednak

sprawiają wrażenie wygiętych na zewnątrz z powodu przecinania się z liniami rozchodzącymi
się z wnętrza rysunku.

Natomiast jeżeli chodzi o złudzenie Mullera-Lyera obie pionowe linie są jednakowej

długości, choć prawa linia, z odwróconymi grotami strzałki, wydaje się dłuższa.

Rysunek 5. pokazuje z kolei przykłady występowania niektórych z tych złudzeń

w najbliższym otoczeniu.

Rys. 5. Przykłady ilustrujące złudzenia Mullera-Lyera /A/ i Ponza /B/ [16, s. 138]

Narząd słuchu

Drugim narządem, receptorem, przyjmującym informacje jest narząd słuchu i równowagi

(por. rysunek 6.).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 6. Schemat działania ludzkiego ucha [20, s. 234]

Ucho ludzkie dostosowane jest do odbierania dźwięków o częstotliwości od 16 do 20000

Hz, czyli obejmuje prawie dziewięć oktaw. Natężenie odbieranych dźwięków, wyrażane jest
jako ciśnienie akustyczne w mikrobarach, waha się od 2-10

-4

mikrobara do 200 mikrobarów.

Ponieważ  tak  wielki  zakres  ciśnienia,  obejmujący  dźwięki  od  cichego  szumu  strumyka  do
ryku  silników  odrzutowych,  jest  praktycznie  niemożliwy  do  ujęcia  w  wymienionych
jednostkach,  wprowadzono  jednostkę  natężenia  dźwięku  –  decybel  (dB).  Poziom  ciśnienia
akustycznego w dB wylicza się ze wzoru:

L = 20 lg

gdzie:
Po – 2 x 10

-5

Px – ciśnienie akustyczne mierzone w paskalach

Wrażenie słyszenia powstaje w chwili, gdy fale dźwiękowe poprzez ucho zewnętrzne

i środkowe dotrą (dostaną się) do ucha wewnętrznego, gdzie energia drgań zamieniona zostaje
na impuls nerwowy, który następnie jest transmitowany do odpowiednich ośrodków słyszenia
w mózgu (por. rysunek 4). Narząd słuchu jest urządzeniem alarmującym, ostrzegającym i ma
na celu ochronę organizmu zwierzęcego i ludzkiego przed niebezpieczeństwem.

Czynnikami środowiskowymi, których wpływ człowiek spotęgował swoją działalnością,

są hałas i wibracje.

Oddziaływanie hałasu na organizm człowieka łączy się głównie z funkcjonowaniem

narządu  słuchu.  Wyspecjalizowane  w  odbieraniu  bodźców  akustycznych  receptory  są
najwcześniej  pobudzane  i  najszybciej  ulegają  uszkodzeniu  w razie  przekroczenia
dopuszczalnego  natężenia  hałasu.  Jednakże  może  on  oddziaływać  bezpośrednio  na  inne
tkanki  uszkadzając  je  mechanicznie  swoją  energią  kinetyczną.  Ponadto,  działając  na  narząd
słuchu, wywołuje różnorodne reakcje odruchowe, mogące się uwidaczniać w funkcjonowaniu
układu  krążenia,  układu  nerwowego,  a  nawet  przemian  wewnątrzkomórkowych  poprzez

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wpływ  na układ gruczołów wydzielania wewnętrznego. Dokuczliwość  hałasu zależy od jego
charakteru.  Nie  wszystkie  bowiem  tony  i  dźwięki  odbierane  są  przez  mózg,  jako  przykre,
niektóre  wręcz  wywołują  przyjemne  wrażenie  i  uczucia.  Wielkość  i  rodzaj  dokuczliwości
hałasu  zależy  od  czynników  obiektywnych  i  subiektywnych.  W  praktycznych  działaniach
należy pamiętać, że:

−

hałas, który zawiera wiele wysokich dźwięków odczuwany jest przez większość ludzi,
jako dokuczliwy,

−

hałas udarowy, niespodziewany jest bardziej niebezpieczny niż hałas ciągły,

−

natężenie dokuczliwości zależy w wielu sytuacjach od osobistego nastawienia, od rodzaju
wykonywanych czynności, pory dnia itp.[1].
W praktyce powstaje pytanie, do jakiej wielkości hałasu można się przystosować.

W zasadzie przyjmuje się, że hałas nie jest dokuczliwy wtedy, gdy nie przekracza o 5 dB
poziomu hałasu zwykle panującego na danym miejscu.

Rys. 7. Drogi słuchowe i ich rozgałęzienia do innych części mózgu oraz różnorakie wpływy hałasu

[24, s. 70]

W profilaktyce hałasu ważną rolę odgrywają procesy wypoczynkowe następujące po

okresie  narażenia  na  hałas.  Dlatego  istnieje  konieczność  przebywania  po  hałaśliwej  pracy
w wyciszonych pomieszczeniach. Jeżeli hałas działa nie tylko w miejscu pracy, ale i w domu
lub w miejscach przeznaczonych na wypoczynek, na sen, staje się on przyczyną przewlekłego
znużenia  z  całym  niekorzystnym  jego  wpływem  na  samopoczucie,  zdolność  do  pracy
i zachorowalność.  Obok  niepokoju,  rozdrażnienia  i zmęczenia  mogą się  pojawiać zaburzenia
jelitowe,  schorzenia  układu  krążenia,  nerek  i wątroby.  Za  dopuszczalny  przyjmuje  się  hałas
do  80  dB,  gdy  poziom  natężenia  hałasu  przekracza  tę  granicę  zaleca  się  przerwy  w  pracy.
Uważa się, że w ciągu 8 godzin pracy w hałasie powyżej:

−

95d B przebywać można do 2 godz.

−

100 dB przebywać można do 50 min.

−

105 dB przebywać można do 25 min.

−

110 dB przebywać można do 16 min.

−

115 dB przebywać można do 12 min.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

120 dB przebywać można do 5 min.

−

130 dB następuje mechaniczne uszkodzenie narządu słuchu [1].

Stopień szkodliwości hałasu zależy przede wszystkim od jego działania na narząd słuchu.

Długotrwałe i wielokrotne przebywanie w hałasie upośledza zdolność słyszenia, zwłaszcza
w zakresie tonów wysokich (powyżej częstotliwości 4000 Hz). Duże natężenie tonów niskich,
zwłaszcza działających wspólnie z wibracjami, uszkadza z kolei mechanicznie narząd słuchu.

Zaburzenia związane z działaniem wibracji łączą się ze zjawiskami tłumienia rezonansu

drgań  przenoszących  się  na  ciało.  Organizm  ludzki  można  tu  rozpatrywać  jako  układ
sprężysty,  w  którym  główną  rolę  amortyzacyjną  przejmują  na  siebie  mięśnie.  Zdolność
tłumienia  drgań  jest  różna,  zależna  m.in.  od  częstotliwości  drgań  i  okolicy ciała,  na  którą te
drgania  wpływają.  Najbardziej  patogenny  jest  rezonans  tkanek  i narządów  wewnętrznych
związany  z  pobudzeniem  receptorów  leżących  w  okolicy  poddanej  wibracji  oraz
mechanicznym uszkodzeniem (rozerwanie, pęknięcie, złamanie) drgających tkanek.

Dopuszczalny

poziom

wibracji

opracowany

został

podstawie

objawów

subiektywnych, których wystąpienie uważa się za osiągnięcie granic tolerancji. Są to przede
wszystkim:

−

bóle w okolicy serca,

−

bóle środkowych okolic brzucha i głowy,

−

utrudnienie oddychania,

−

uczucie duszności i lęku [8].
Nie oznacza to, że niższe wartości wibracji są bezpieczne. Długotrwałe oddziaływanie

tego czynnika wywołuje liczne zmiany w obwodowych naczyniach krwionośnych,
przejawiające się zwłaszcza zmniejszeniem przepływu krwi przez narażone na wibrację
tkanki.

Normy maksymalnego dopuszczalnego narażenia dla ekspozycji ciągłej w pracy

przemysłowej muszą być znacznie niższe od tych wartości, które są znoszone w czasie
oddziaływania jednorazowego. Wartości graniczne zależą tu od częstotliwości, amplitudy
i czasu

działania

wibracji,

dopuszczając

przykład

dla

wibracji

ogólnej

30-minutowej częstotliwość 4-10 Hz i amplitudę do 0,15 mm [8].

Optymalne rozwiązania w urządzaniu wielu stanowisk pracy, zwłaszcza przy pracy

ciężkiej  fizycznie,  polegają  na  umożliwieniu  najkorzystniejszego  działania  przy  użyciu
niewielkiej  siły.  Do  tego  celu  służą  różne  urządzenia,  które  właściwie  rozmieszczone
ułatwiają  pracę  mięśniom.  Przy  projektowaniu  maszyn,  stanowisk  pracy  itp.  należy  stale
pamiętać,  że  służą  one  człowiekowi,  bowiem  to  on  jest  podmiotem  i  wszystkie  działania
związane  z  projektowaniem  urządzeń  i  miejsc  pracy  muszą  być  tak  prowadzone,  aby
zapewniały  człowiekowi  nie  tylko  pracę  bezpieczną,  lecz  także  gwarantującą  utrzymanie
zdrowia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 8. Podstawowe zależności i treści w ramach układu człowiek-technika [23, s. 17]

Pomiar sprawności adaptacyjnej organizmu staje się podstawowym kryterium w ocenie

zdolności  człowieka  do  wykonywania  pracy  zawodowej  i  czynności  życia  codziennego.
Zdolność  organizmu  do  zwiększonego  wysiłku  fizycznego  wzrasta  pod  wpływem  treningu,
czyli  powtarzających  się  wysiłków  fizycznych.  Prowadzi  to  do  zmian  ultrastrukturalnych,
morfologicznych,  biochemicznych  i  czynnościowych  organizmu.  Zmiany  te,  rozwijające  się
w  toku  treningu  i  pod  jego  wpływem  mają  charakter  adaptacyjny.  Podczas  wysiłków
fizycznych  wzrasta  zapotrzebowanie  mięśni  na  tlen  i  materiały  energetyczne  oraz  zwiększa
się  wytwarzanie  metabolitów  i  ciepła  w organizmie.  Procesy  te  można  określić  mianem
obciążenia fizjologicznego.

Zwiększenie zdolności do wysiłku, osiągane w wyniku treningu i stanowiące

podstawowy  jego  cel,  ma  podwójne  znaczenie.  Z  jednej  strony  umożliwia  ono  człowiekowi
wykonywanie  wysiłków  o  większej  intensywności  i  dłuższym  czasie  trwania  lub  osiąganie
doskonalszej  precyzji  ruchów  niż  przed  treningiem.  Z  drugiej  strony,  wszystkie  obciążenia,
które  mieściły  się  w  zakresie  możliwości  danego  człowieka  przed  treningiem,  mogą  być  po
treningu  pokonywane  mniejszym  kosztem.  Nie  chodzi  tu  o  koszt  energetyczny,  choć  i  ten
może  się  zmniejszyć,  ale  o  „koszt  fizjologiczny”.  Termin  ten  oznacza,,  obciążenie
mechanizmów  fizjologicznych  zaangażowanych  w  przystosowanie  organizmu  do  wysiłku
i wielkość  spowodowanych  przez  wysiłek  zmian  zmęczeniowych.  Z  punktu  widzenia
zdrowego człowieka ten ostatni efekt treningu ma szczególne znaczenie.

Zdolność do wysiłku zwiększa się pod wpływem treningu dzięki zwiększeniu:

−

sprawności aparatu ruchowego i siły mięśniowej;

−

zdolności pokrywania zapotrzebowania pracujących mięśni na tlen i substraty

energetyczne [11].

Układ ruchowy człowieka, obejmujący mięśnie szkieletowe i układ nerwowy, pobudza
i kontroluje czynności mięśni oraz część bierną, czyli kości, stawy i wiązadła.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyróżnia się trzy typy mięśni:

1) mięśnie szkieletowe (tzw. poprzecznie-prążkowane):

−

będące pod kontrolą mózgu i zależne od naszej woli;

−

współdziałające z kośćmi i ścięgnami;

−

odpowiadające za określone ruch ciała, np. uśmiech, wbieganie po schodach.

2) mięśnie gładkie:

−

związane z niezależnymi od naszej woli narządami wewnętrznymi, np. ruchy jelita
czy pęcherza;

3) mięsień sercowy [11].

Z układem ruchowym człowieka związane jest pojęcie wydolności fizycznej. Wydolność

fizyczna to zdolność organizmu do wykonywania długotrwałego lub ciężkiego wysiłku, który
angażuje  duże  grupy  mięśni,  bez  szybko  narastającego  zmęczenia.  Wydolność  fizyczna
zależy  w  znacznym  stopniu  od  zdolności  pobierania  tlenu  przez  organizm  i  jest  związana
w przypadku  człowieka  ze  zmęczeniem  czyli  zmniejszeniem  zdolności  do  pracy
spowodowanym przez wysiłek. Możemy mówić o:

−

zmęczeniu ośrodkowym tzn. przejawiającym się narastaniem odczucia, ciężkości pracy,
pojawiającym się bólem mięśni, zmniejszeniem motywacji, koncentracji uwagi
i sprawności psychomotorycznej,

−

zmęczeniu

obwodowym

tzn.

objawiającym

się

zmęczeniem

mięśni,

które

w konsekwencji prowadzi do zmniejszenia siły i szybkości ich skurczów, co z kolei może
doprowadzić do całkowitej utraty zdolności do pracy [11].
Zmęczenie może przejść w stan przewlekły. Taka sytuacja jest bardzo niebezpieczna dla

zdrowia. Procesy fizjologiczne zostają wówczas zaburzone, gdyż przestają działać mechanizmy
je kontrolujące. Dotyczy to głównie układu nerwowego, co przedstawia rysunek 9.

Rys. 9. Zobrazowanie zaangażowania układu nerwowego [11, s. 30]

Układ nerwowy jest zaangażowany przez cały czas wykonywania przez nas czynności,

w tym także bierze udział w zarządzaniu ruchem. Jego elementami są neurony, które
wychwytują sygnały różnych części organizmu lub otoczenia, analizując zapoczątkowują
określoną czynność.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czym zajmuje się fizjologia jako nauka?
2.  Co łączy fizjologię pracy z ergonomią?
3.  Przedstaw uproszczony schemat składników pracy i opisz krótko ich wzajemne relacje?
4.  Dlaczego  tak  ważnymi  receptorami  i  analizatorami  są  dla  człowieka  narząd  wzroku

i słuchu?

5. Jak duża jest analogia pomiędzy funkcjonowaniem ludzkiego oka i aparatu

fotograficznego?

6. Jakie wymagania powinno spełniać pole widzenia zdaniem praktyków odpowiedzialnych

za organizację miejsca pracy?

7. Jakie właściwości osobnicze decydują o zdolności widzenia u człowieka?
8. Kiedy energia fizyczna spełnia kryteria bycia bodźcem np. dla ludzkiego wzroku

i słuchu?

9. Co nazywamy progiem wrażliwości, a co progiem czułości?
10. Od czego zależy wrażliwość receptora oraz jak ustalamy praktycznie próg czułości

danego receptora?

11.  Na czym polega zjawisko stałości spostrzegania i czego ono dotyczy?
12.  Jaki ma wpływ stałość spostrzegania na powstawanie złudzeń optycznych u człowieka?
13.  Jakie najczęściej występują złudzenia optyczne i czym się charakteryzują?
14.  W jaki sposób funkcjonuje mechanizm odbierania wrażeń słuchowych przez człowieka?
15.  Jaki poziom hałasu dopuszcza się w miejscu pracy oraz co zwiększa jego dokuczliwość?
16.  Jakie  objawy  somatyczne  pojawiające  się  człowieka  świadczą  o  tym,  że  zostały

przekroczone granice tolerancji poziomu wibracji w jego miejscu pracy?

17.  Co to jest sprawność adaptacyjna i jak ja można doskonalić u człowieka?
18.  Z czego składa się układ ruchowy człowieka i jakie wyróżnia się u człowiek typy mięśni?
19.  O  jakich  rodzajach  zmęczenia  osłabiających  zdolność  człowieka  do  pracy  możemy

mówić?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ czas reakcji prostej i czas reakcji alternatywnej jako wskaźniki możliwości

i ograniczeń funkcjonowania analizatora bodźców wzrokowych u człowieka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) poznać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania jego analizatora

bodźców wzrokowych na podstawie uzyskanego pomiaru własnych czasów reakcji
prostej i alternatywnej,

2) porównać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania jego analizatora

bodźców wzrokowych z możliwościami i ograniczeniami w tym zakresie kolegów,

3) uzasadnić znaczenie czasu reakcji prostej i alternatywnej dla człowieka w kontekście jego

przyszłego stanowiska pracy.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Czas reakcji jest okresem jaki upływa od momentu zadziałania bodźca do momentu

zareagowania nań. Czas ten zależy od analizatora, na który bodziec działa, od długości dróg
nerwowych łączących receptor z ośrodkami korowymi danego analizatora, od siły bodźca,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

czasu działania, nastawienia, poziomu aktywacji osoby oraz stopnia złożoności sytuacji
bodźcowej. Jeżeli dana osoba reaguje na pojedynczy bodziec zachodzi – reakcja prosta. Jeżeli
reaguje ona na różne bodźce w różny sposób – reakcja złożona lub alternatywna. Czas reakcji
ma szczególne znaczenie przy obsłudze różnego rodzaju urządzeń sterowniczych –
szczególnie w komunikacji [19].

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

komputer osobisty,

–

program komputerowy w systemie Windows przygotowany na użytek tego ćwiczenia,
zgodnie z podanymi powyżej instrukcjami,

–

słownik psychologiczny,

–

poradnik dla ucznia,

–

materiały do pisania.

Ćwiczenie 2

Zbadaj złudzenia sensoryczne jako przykłady ograniczeń zmysłu wzroku u człowieka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) poznać różne wzory złudzeń optycznych,
2) rozpoznać różne wzory złudzeń optycznych oraz wytłumaczyć zasadnicze źródła ich

powstawania.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Złudzenia sensoryczne są odchyleniami w adekwatnym odzwierciedlaniu rzeczywistości,

polegającymi  na  niezgodności  między  spostrzeganymi  właściwościami  przedmiotów  a  ich
rzeczywistymi  parametrami  fizycznymi.  Wielkość  złudzenia  może  się  zmieniać  i  zależy  od
wielu  zmiennych:  właściwości  przedmiotów,  czasu  spostrzegania,  doświadczenia  jednostki,
nastawienia i in. Odchylenia mogą dotyczyć wielkości przedmiotu, jego kształtu, ruchu, masy
oraz  pola.  Jeżeli  określona  figura  widziana  jest na tle  innej  figury,  spostrzeganie  jej  kształtu
może ulec zniekształceniu.

Złudzenia uświadamiają nam nasze ograniczenia jeżeli chodzi o zmysł wzroku. Zwracają

naszą uwagę  na potrzebę kontrolowania spostrzeżeń wzrokowych, szczególnie w warunkach
zakłócających  proces  spostrzegania  oraz  w  sytuacjach,  w których  liczy  się  dokładność
i trafność  spostrzegania  (np.  w  sytuacjach  przeglądów  i napraw  precyzyjnych  urządzeń
będących na wyposażeniu nowoczesnych statków powietrznych) [21].

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

komputer osobisty,

–

program komputerowy w systemie Windows przygotowany na użytek tego ćwiczenia,
zgodnie z podanymi powyżej instrukcjami,

–

słownik psychologiczny,

–

poradnik dla ucznia,

–

materiały do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić co łączy fizjologię pracy z ergonomią?



2) przedstawić uproszczony schemat składników pracy i opisać ich

wzajemne współdziałanie?



3) uzasadnić tak duże znaczenie wzroku i słuchu dla człowieka?



4) określić najważniejsze wymagania jakie powinno spełniać pole

widzenia na stanowisku pracy?



5) scharakteryzować pojęcia progu wrażliwości i progu czułości?



6) dowieść wpływu stałości spostrzegania na zjawisko powstawania

złudzeń optycznych u człowieka?



7) przedstawić mechanizm odbierania wrażeń słuchowych u człowieka?



8) wskazać jaki poziom hałasu jest dopuszczalny w miejscu pracy?



9) wymienić objawy somatyczne pojawiające się u człowieka, które

świadczą o przekroczeniu granic tolerancji poziomu wibracji w jego
miejscu pracy ?



10) opisać co to jest sprawność adaptacyjna?



11) wymienić elementy układu ruchowego człowieka?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Dynamika małych grup społecznych i jej zastosowanie

w procesie

organizowania

funkcjonowania

grup

zawodowych

4.2.1. Materiał nauczania

Mała grupa społeczna i jej dynamika

Nie każdy zbiór ludzi to grupa. W celu wyjaśnienia różnic można zaproponować

skorzystanie  z  prostej  analogii  chemicznej.  Chemicy  odróżniają  związki  chemiczne  od
mieszanin.  Rozróżnienie  to  ma  również  sens,  gdy  analizujemy  zbiorowości  ludzkie.
Najprostsza  zbiorowość  ma  charakter  incydentalny  –  sytuacyjny,  np.  tłum  uliczny,  grupa
kibiców  sportowych.  Lecz  nawet  zbiorowość,  która  początkowo  ma  charakter  incydentalny,
może  się  przekształcić  w  autentyczną  grupę  społeczną.  Możliwość  taka  pojawia  się  wtedy,
kiedy  jakieś  okoliczności  zewnętrzne(dłuższy  czas  przebywania),  wspólnota  motywacji  lub
charakteru  postawionego  przed  grupą  zadania  zmuszają  do  interakcji  społecznych.  Wynika
z tego,  że  warunkiem  istotnym,  który  decyduje  o powstaniu  grupy  społecznej,  są  interakcje
społeczne o charakterze informacyjnym, sterującym i emocjonalnym – oceniającym.

Co to jest grupa? Oczywiście, że nie jest to jedna osoba, ale dwie, trzy, a może więcej.

A kiedy po prostu sama liczba uczestników zmienia grupę w tłum? Nie ma tu prostych
odpowiedzi na te pytania. Optymalna wielkość grupy zależy w dużej mierze od okoliczności.
Edgar Schein (1988) definiuje grupę jako „każdą liczbę osób, które:

1)  związane są wzajemnymi interakcjami,
2)  są psychologicznie wzajemnie siebie świadome,
3)  spostrzegają siebie jako grupę” [12].
Przedstawione  trzy  warunki  muszą  być  spełnione,  jeżeli  chcemy  odróżnić  grupę  od

zwykłego zbioru jednostek. Schein zakłada, że grupy mają wspólny cel. Grupy zadaniowe,
np. formułują jasny cel, który wyraża się w rodzaju wykonywanych zdań i oczekiwanych
standardach wykonania. Grupy te powołuje się ze względu na cele:

−

wykonywania zadań,

−

rozwiązywania problemów,

−

podejmowania decyzji,

−

dzielenia się informacjami,

−

formułowania nowych pomysłów [12].
Mniejsze grupy charakteryzują się większą spójnością niż te większe liczebnie,

i sprzyjają  pełniejszej  partycypacji,  ale  może  brakować  w  nich  określonych  talentów
i umiejętności.  Mniejsze  grupy  można  łatwiej  kontrolować  z  punktu  widzenia  interesów
kierownika.  Większe grupy  mogą  z kolei zawierać podgrupy, które utrudniają kierowanie ze
względu  na  możliwe  występowanie  konfliktów  wewnętrznych.  W praktyce  wielkość
zespołów  pracowniczych  została  w  przemyśle zredukowana z około  100  do  średnio  20  osób
[12].

Warto podkreślić, że w literaturze przedmiotu rozróżnia się pojęcie grupy i zespołu [11].

I tak, S. Borkowska (1985) zwraca uwagę,  na to, że różnią  się one specyfiką  motywowania,
tzn. w grupach raczej przez więzi interpersonalne, a w zespole przez gratyfikacje materialne.
Z  kolei  P.F.  Drucker  (1980)  dostrzega  w  wyodrębnieniu  organizacyjnym  –  wyraźniejsze
wyodrębnienie  zespołu  aniżeli  grupy.  Dodatkowo  J.  Zieleniewski  (1978)  zwraca  uwagę  na
zróżnicowanie  funkcjonalne  i  efekty  podziału  pracy.  Jego  zdaniem,  w  grupie  brak
funkcjonalnego  zróżnicowania,  a  w  zespole  wyraźnie  zaznacza  się  „wprawa”
w podejmowaniu decyzji  grupowych  i  możliwość korzystania z kwalifikacji specjalnych  itp.
Należy jednak podkreślić fakt, że niezależnie od cech wyróżniających zespół od innych grup

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

społecznych, jego działanie w większości podlega prawidłowościom charakteryzującym
grupy społeczne. Charakter funkcjonowania zespołu określony jest przez wpływ rozmaitych
czynników (por. rysunek 10.).

Rys. 10. Powiązania między czynnikami kształtującymi funkcjonowanie zespołu pracowniczego [13, s. 13]

W zespole krzyżują się wpływy wielu różnych czynników. Można je umownie podzielić

na trzy grupy (por. rysunek 11).

Rys. 11. Zespół pracowniczy jako miejsce krzyżowania się wpływów różnych elementów [13, s. 15]

Wpływ relacji wewnątrz zespołu (tzw. stan grupy), wpływ jednostki i jej otoczenia oraz

wpływ kierownika (formalnych wymagań organizacji) przyczyniają się do ukształtowania
specyficznych i charakterystycznych dla zespołu cech, takich jak jego spójność, normy czy
atrakcyjność.

Spójność grupy

Spójność grupy to poziom rozwoju więzów między członkami grupy i poziom rozwoju

„ducha  grupy”.  Jest  to  również  miara  atrakcyjności  zespołu  dla  nowych  członków.  Bardzo
spójne  grupy  wykazują  silne  powiązania  w  postaci  wzajemnej  lojalności  wobec  siebie
i poszanowanie  wobec  norm  grupowych  (ustalone  przez  grupę  standardy  zachowań  dla
swoich członków).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do czynników wpływających na spójność grupy należą:

−

bliskość przestrzenna,

−

podobieństwo wykonywanych zadań,

−

system pracy,

−

struktura zadań,

−

wielkość grupy (szczególnie niewielkie grupy),

−

zagrożenia zewnętrzne,

−

perspektywa uzyskania nagród,

−

styl kierowania,

−

wspólne cechy członków grupy, tzn. tj.: wiek, płeć itp.,
Po osiągnięciu przez grupę wysokiego poziomu spójności czynniki zewnętrzne przestają

odgrywać znaczącą rolę w jej działaniu. Mniej spójne grupy są w wyższym stopniu podatne
na oddziaływanie zewnętrznych strategii (np. Divide et impera).

W literaturze przedmiotu podkreśla się często, że grupa o wysokiej spójności nie

identyfikująca  się  z  celami  organizacji  to  najbardziej  dysfunkcjonalny  typ  zespołu.  Jednak
w przeważających  przypadkach  spójność  zespołu  jest  cechą  pożądaną,  gdyż  wiąże  się
z niedużym  poziomem  absencji  i  fluktuacji,  swobodą  zachowania członków grupy  i  większą
motywacją do wykonywania zadań [13].
Rozwój grupy i zespołu

B. Tuckman (1965) opisał cztery fazy rozwoju grupy:
Faza 1. Kształtowanie się (Forming). Rozpoznawanie zadania, zasad i metod, zbieranie

informacji i środków, oparcie na przywódcy, liderze.

Faza 2. Burza, awantura (Storming). Powstają wewnętrzne konflikty; członkowie grupy

wykazują emocjonalny opór przed zadaniem.

Faza 3. Normalizacja (Norming). Konflikt jest zażegnany; rozwija się współpraca,

następuje wymiana poglądów i powstawanie norm.

Faza 4. Wykonanie (Performing). Zespół istnieje, role są elastyczne, znajduje się

i wdraża rozwiązania.

Z kolei M. Woodcock (1979) spostrzega czterofazową sekwencję rozwoju zespołu:
Faza 1. Zespół nierozwinięty, nieukształtowany. Unikanie wyrażania uczuć, cele

niepewne, kierownik podejmuje większość decyzji.

Faza 2. Zespół eksperymentujący, doświadczający, próbujący. Bardziej otwarte

podchodzenie do problemów, uważniejsze słuchanie, grupa może przez jakiś czas dokonywać
wglądu w siebie (introspekcja).

Faza 3. Zespół konsolidujący się. Relacje interpersonalne ustalane są na fundamencie

współpracy, zdanie jest jasne, uzgodnione są cele, wdrażane sa procedury dyskusji,
rozwiązywania problemów..

Faza 4. Zespół dojrzały. Otwarte wyrażanie uczuć, szeroki wachlarz branych pod uwagę

opcji rozwiązań, metodyczne sposoby pracy, styl kierowania sprzyjający zespołowi,
członkowie zespołu są plastyczni, a grupa uznaje i szanuje ich jednostkowy wkład
i odpowiedzialność za wykonanie na rzecz organizacji.

Kluczowym elementem analiz jest to, że efektywność grupy stanowi wynik, który

kształtuje się w czasie, w miarę jak grupa zaczyna rozumieć, czego od niej wymaga i w jaki
sposób ta wiedza może zostać wykorzystana [12].
Znaczenie umiejętności interpersonalnych

Jednym z najbardziej charakterystycznych przejawów życia jest zdolność do radości,

zabawy,  wzruszenia,  troski,  serdeczności  i  poczucia  spełnienia  w  związkach  z innymi.
Zawieranie nowych  przyjaźni, pogłębianie  istniejących związków, nawet przeżywanie  miłości
zależne  jest  od  umiejętności  bycia  z  ludźmi.  Uczucia,  jakie  ludzie  maja  do  siebie,  są  jedną
z głównych podstaw ludzkiego stowarzyszania się i działania. Nazwy różnych rodzajów uczuć

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

do innych ludzi, jak „lubić”, „kochać”, „nie lubić”, „nienawidzić” należą do słów najczęściej
używanych w naszym języku. Człowiek jest zwierzęciem społecznym, a więc jego poczucie
szczęścia i pełni zależy od umiejętności sprawnego kontaktowania się z innymi ludźmi.

To, co czyni nas ludźmi to sposób, w jaki zachowujemy się wobec innych ludzi. Czyj

stosunek  do  innych  ma  w  sobie  zainteresowanie,  przyjaźń,  miłość,  troskę,  życzliwość,
uczynność  i  odpowiedzialność,  ten  staje  się  bardziej  człowiekiem;  czyje  związki
odzwierciedlają  przeciwieństwa tych  cech, ten  jest  mniej  człowiekiem.  Okrucieństwo wobec
innego  człowieka  i  niszczenie  go  nazywamy  nieludzkim,  pozytywne  nastawienie  do  innych
nazywamy ludzkim.

Dysponowanie umiejętnościami interpersonalnymi nie jest nam z góry dane i nie pojawia

się jakimś cudem. Trzeba się tego nauczyć.

Wartości uznawane przez nasze społeczeństwo wydają się zmieniać – z purytańskiego

uznania  dla  sukcesu  w  stronę  samorealizacji,  rozwoju  osobowości  człowieka,  poszukiwania
radości  i  poczucia  pełni  we  własnym  życiu.  Znakiem  naszego  życia  staje  się  ruchliwość;
ludzie, których dzisiaj  znamy  i  kochamy  mogą  być jutro setki kilometrów stąd. Co najmniej
kilkakrotnie wypada nam wchodzić w nowe stosunki z nie znaną dotąd grupą ludzi. Zdolność
rozwijania  takich  związków,  w  których  wyraża  się  nasza  osobowość,  i  w  których
doświadczamy  poczucia  radości  i  pełni,  staje  się  coraz  potrzebniejsza.  Bez  umiejętności
nawiązywania i określania stosunków z ludźmi coraz trudniej się obejść.

Wielu psychologów uważa, że organizm dąży do realizacji swoich możliwości, to znaczy

do  samorealizacji.  Czy  takie  dążenie  naprawdę  istnieje,  czy  nie?  Widać  wyraźnie,  że
samorealizacja  jest  coraz  ważniejsza  dla  wielu  ludzi.  Polega  ona  przede  wszystkim  na
panowaniu nad czasem, tzn. na zdolności wiązania przeszłości i przyszłości w sensowny ciąg
i  życia  w  pełni  teraźniejszością.  Osoby  realizujące  się  są  mniej  obciążone  poczuciem  winy,
żalem i urazami z przeszłości niż inni, a ich życiowe aspiracje łączą się w swoim znaczeniu
z aktualnie realizowanymi celami.

Samorealizacja jest również powiązana z zachowaniem osobistej niezależności. Żeby

zrozumieć,  co  to  znaczy,  trzeba  odróżnić  skierowanie  wewnętrzne  i  zewnętrzne.  Osoba
skierowana  do  wewnątrz  przyjęła  we  wczesnym  okresie  życia  niewielką  sumę  wartości
i zasad,  których  ściśle  przestrzega  niezależnie  od  sytuacji  w  jakiej  się  znajduje.  Osoba
skierowana  na  zewnątrz  daje  się  z  kolei  prowadzić  i  kierować  ludziom,  z  którymi  ma  do
czynienia; zachowuje się dokładnie tak, jak trzeba, żeby zdobyć aprobatę innych ludzi. Osoba
niezależna  natomiast  nie  podlega  ani  podporządkowaniu  systemowi  wartości  rodziców,  ani
społecznym presjom czy oczekiwaniom. Swoje wartości i zasady potrafi plastycznie stosować
w konkretnej sytuacji, tak, żeby postępować odpowiednio do warunków.

Panowanie nad czasem i niezależność samorealizującej się osoby są ze sobą związane,

ponieważ  ktoś,  kto  żyje  przede  wszystkim  w  teraźniejszości,  bardziej  polega  na  swojej  sile
i swoich środkach wyrazu, niż ktoś, kto żyje głównie przeszłością. Żyć w pełni teraźniejszością
oznacza  być  niezależnym  i  od  sztywnego  wewnętrznego  systemu  wartości  i od  zbytniej
potrzeby podporządkowania się normom społecznym dla uzyskania cudzej aprobaty.

Osiąga się samorealizację poprzez bycie z ludźmi w prawdziwym czasie i w niezależny

sposób.

Podstawą

samorealizacji

człowieka

są

przede

wszystkim

umiejętności

interpersonalne. Czy mamy 6, 16 czy 60 lat, poziom tych umiejętności w dużym stopniu
decyduje, jak szczęśliwi jesteśmy i jak sprawnie działamy [9].

Do inicjowania, rozwinięcia i podtrzymywania satysfakcjonujących i pełnych związków

potrzebne są pewne podstawowe umiejętności. Umiejętności te dzielą się na cztery zakresy:
1)  wzajemne poznanie i zaufanie,
2)  dokładne i jednoznaczne zrozumienie,
3)  wpływanie na siebie nawzajem i pomoc,
4)  konstruktywne rozwiązywanie wspólnych problemów i konfliktów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Proces uczenia się nowej umiejętności ma pięć faz:

1.  Zdanie sobie sprawy z jej użyteczności.
2.  Ustalenie, jakich zachowań ona wymaga.
3.  Ćwiczenie tych zachowań.
4.  Utrzymanie informacji zwrotnych o tym, jak dobrze je wykonujesz.
5.  Wprowadzenie tych zachowań do twojego stałego zasobu sposobów bycia [9].
Otwartość i samoświadomość

Zdolność do otwierania się przed innymi zależy od samoświadomości i samoakceptacji.

Musisz zdawać sobie sprawę ze swoich reakcji, jeśli masz je zakomunikować. A jeśli ich nie
akceptujesz, nie pozwolisz sobie na ich okazywanie. W tej części zajmiemy się
samoświadomością. Później skupimy się na samoakceptacji.

Jeśli masz być zdolny do otwartości, powinieneś stale próbować podnosić swoją

samoświadomość. Do pokazania, jak się to robi, może służyć pomocą schemat przedstawiony
w tabeli nr 2.

Schematy te nazywane są Oknem Johariego, od imion dwóch ich twórców, Joe Lufta

i Harry’ego  Ingrama.  Przedstawiono  na  nich,  że  istnieją  rzeczy,  które  wiesz  o sobie  i  takie,
których o  sobie  nie  wiesz.  Odpowiednio  do tego,  istnieją  rzeczy,  które  inni  ludzie  wiedzą  o
tobie  i  takie,  których  nie  wiedzą.  Zakłada  się,  że  ukrywanie  informacji  przed  samym  sobą
i innymi  pochłania  energię,  i  że  im  więcej  informacji  jest  znanych,  tym  jaśniejsze  będzie
porozumienie.

Tabela 2. Obszary własnego ja [9, s. 20].

Znane samemu sobie Nieznane samemu sobie

Dostępna dla siebie i dla

innych

Niewidoczne dla siebie,

widoczne dla innych

Znane innym

Nieznane innym

Obszar ukryty:

Własne ja ukryte przed innymi

Nieznane ja

Sprawdź, jak zrozumiałeś Okno Johariego, odpowiadając na następujące pytania:

1. Napisz „dostępny”, „ukryty”, „niewidoczny” albo „nieznany” we właściwych miejscach.

_____________ a. Pewien chłopiec nie chce wyrazić swoich uczuć wobec innego

członka grupy.

_____________ b. Pewna dziewczyna nie wie, że i ona sama, i inni uważają ją za osobę

krytyczną.

_____________ c. Pewien chłopiec zwierza się przyjaciołom ze swoich wątpliwości

religijnych.

_____________ d. Pewna dziewczyna nieoczekiwanie daje wyraz złości wobec grupy,

do której należy, i nie potrafi wytłumaczyć, o co jest zła.

2. Okno Johariego pokazuje, że (wskaż właściwą odpowiedź):

a) Tworzenie związku pociąga za sobą wzrost obszarów niewidocznych i ukrytych,

a zmniejsza obszar dostępny.

b) Tworzenie związku pociąga za sobą powiększenie obszaru dostępnego, podczas, gdy

niewidoczne i ukryte obszary się zmniejszają.

c) Tworzenie związku pociąga za sobą otwarcie okna, tak żeby inni ludzie ciebie

widzieli.

3. Przyjrzyj się członkom twojej grupy. Jak wielki jest twój obszar dostępny dla

każdego z nich? Jak wielki jest u każdego z nich obszar dostępny dla ciebie? [9, s. 21].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Informacje zwrotne

Informacja o tym, jak reagujesz na zachowanie innego człowieka nazywana jest często

informacja  zwrotną.  Jej  celem  jest  pomóc  rzeczowa  informacją  drugiej  osobie  w uzyskaniu
wiedzy  o  tym,  jak  ty  odczuwasz  i  spostrzegasz  jej  działanie.  Dlatego  trzeba  przekazywać
informacje  zwrotne  w  sposób,  który  nie  będzie  zagrażający  i  nie  spowoduje  reakcji
obronnych.  Im  kto  bardziej  jest  w  pozycji  obronnej,  tym  trudniej  mu  poprawnie  odbierać
i rozumieć  informacje  zwrotne.  Oto  kilka  charakterystycznych  cech  bezpiecznej  i  pomocnej
informacji zwrotnej:
1.  Mów o zachowaniu danej osoby, nie o samej osobie.
2.  Skup się na swoich spostrzeżeniach, a nie wyciągaj wniosków.
3.  Dokonuj opisu, a nie ocen.
4.  Opisuj zachowania w kategoriach „mniej lub bardziej”, a nie „tak lub nie”.
5.  Skup się na zachowaniach w odniesieniu do szczególnej sytuacji, najlepiej do „tu i teraz”,

a nie na zachowaniach w ogóle, umieszczonych „gdzieś” i „kiedyś”.

6.  Dziel się pomysłami i informacjami, a nie dawaj rad.
7.  Zajmij się badaniami możliwości, nie zostawaj przy gotowych możliwościach.
8.  Skup  się  na  korzyści,  jaka  informacja  zwrotna  może  dać  odbiorcy,  a  nie  korzyści,  jaką

„wyrzucenie” jej z siebie da osobie udzielającej odpowiedzi.

9. Ogranicz się do tej ilości informacji, którą odbierająca osoba może spożytkować, a nie do

tej, którą chciałbyś przekazać.

10. Uważaj na miejsce i czas, tak, żebyś dzielił się osobistymi uwagami w stosownym

momencie.

11. Myśl o tym, co zostało powiedziane, a nie o tym, dlaczego [9].

Sprawdź, jak rozumiesz informacje zwrotne, odpowiadając na następujące pytania:

1. Udzielasz informacji zwrotnych wtedy, kiedy:

a)  bijesz kogoś,
b)  mówisz szczerze, jak reagujesz na zachowanie drugiej osoby,
c)  reagujesz na to, co kto inny mówi,
d)  mówisz komuś, co w nim jest złego.

2. Oto zasady owocnej informacji zwrotnej:

Tak Nie a. Trzeba się zająć raczej osobą, niż jej zachowaniem.
Tak Nie b. Trzeba przekazywać wnioski, a nie obserwacje.
Tak Nie c. Trzeba przekazywać opis, a nie ocenę.
Tak Nie d. Trzeba się skupić na „tu i teraz”, a nie na „gdzieś i kiedyś”.
Tak Nie e. Trzeba dzielić się radą, a nie informacjami.
Tak Nie f. Trzeba myśleć o tym, co zostało powiedziane, a nie o tym, dlaczego.
Tak Nie g. Trzeba dawać tyle informacji, ile tylko można pomyśleć, a nie tyle, ile
odbierający może zużyć [9].

Niewerbalne ćwiczenie zaufania

Podejmowanie ryzyka, które odsłania innemu twoje słabe strony i otrzymywania oparcia,

może się odbywać na rozmaite sposoby werbalne i niewerbalne. Jedna z interesujących stron
rozwoju  zaufania  jest  ta,  że  czasami  fizyczne  poczucie  oparcia  może  równie  silnie  rozwijać
zaufanie,  jak  poczucie  wsparcia  emocjonalnego.  Niech  wasza  grupa  spróbuje  któregoś
z następujących ćwiczeń niewerbalnych. Każde z nich wiąże się z rozwojem zaufania. Jednak
zanim do nich przystąpicie, starannie rozważcie następujące sprawy:
1.  Ktokolwiek  ma  chory  kręgosłup  lub  jest  w  takim  stanie  zdrowia,  że  mu  to  może

zaszkodzić, nie powinien uczestniczyć w ćwiczeniu, w którym będzie się go gwałtownie
szarpać.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Chociaż te niewerbalne ćwiczenia bywają formą zabawy, powinny być używane

wyłącznie do nauki.

3. Nie zabieraj się do tych ćwiczeń, jeżeli nie masz zamiaru zachowywać się w sposób

godny zaufania.

4. Grupa nie powinna na nikogo wywierać nacisku, żeby w tym uczestniczył. Powinno być

to ściśle dobrowolne [9].
Niewiele może się wydarzyć między dwoma osobami zanim nie nauczą się ufać sobie

nawzajem.  Dlatego  jednym  z  najważniejszych  zadań  jest  tworzenie  klimatu  zaufania.
Tworzenie klimatu zaufania wymaga otwartości ze strony wszystkich zainteresowanych. Kto
ma odwagę powierzyć siebie innym, dużo robi dla tej sprawy. Jeśli jesteś szczery wobec innej
osoby – zaufanie powstaje, jeśli w odpowiedzi znajdziesz oparcie i akceptację. Skutkiem jest
rosnąca pewność, że ten drugi naumyślnie cię nie zrani. Zaufanie się niszczy, jeśli spotyka się
odepchnięcie  lub  wyśmianie.  Tak  więc  budowanie  zaufania  w  związku  opiera  się  na  dwóch
elementach.  Pierwszy,  to  podejmowanie  ryzyka  otwartości  przez  jedna  z  osób.  Drugi,  to
akceptacja i wsparcie w odpowiedzi od drugie osoby.

Według definicji Johnsona, twoja otwartość jest wyrazem zaufania wobec drugiej osoby,

Jeśli:
1. Masz świadomość, że ta otwartość może prowadzić do dobrych (mocniejszy związek) lub

złych (odepchnięcie, wyśmianie) konsekwencji.

2. Zdajesz sobie sprawę, że konsekwencje zależą od zachowania drugiej osoby.
3. Spodziewasz się, że jeśli cię spotka zawód (zostaniesz odepchnięty), twoje cierpienie

będzie dużo większe, niż byłby twój zysk, gdybyś się nie zawiódł (umocnienie związku).

4. Czujesz się względnie pewny, że zachowanie tego drugiego przyniesie dobre skutki [9].

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jak można zdefiniować pojęcie małej grupy społecznej, jakie są różnice pomiędzy

pojęciami grupa i zespół?

2.  Jakie są różnice pomiędzy mniejszymi i większymi grupami społecznymi?
3.  Jakie czynniki kształtują funkcjonowanie zespołu pracowniczego?
4.  Czym jest spójność grupy i jakie ma ona znaczenie dla jej funkcjonowania?
5.  Jakie fazy rozwoju grupy wymienia B. Tuckman?
6.  Jakie czynniki decydują o efektywnym rozwiązywaniu problemów prze grupę (zespół)?
7.  Jakie znaczenie mają dla człowieka jego umiejętności interpersonalne?
8.  Co to jest otwartość i  jakie znaczenie ma otwieranie  się na  innych dla kształtowania się

relacji w grupie?

9. Co to jest Okno Johari i do czego je można wykorzystać?
10. Jakie cechy powinna spełniać bezpieczna i pomocna informacja zwrotna (sprzężenie

zwrotne)?

11.  Czym jest zaufanie i jakie jest jego znaczenie dla kształtowania się więzi w grupie?
12.  Czym jest komunikacja interpersonalna, werbalna i niewerbalna?
13.  Czym  różnią  się  między  sobą  komunikacja  jedno-  i  dwustronna  oraz  jakie są  ich  zalety

i wady?

14. Jakie znaczenie ma w procesie porozumiewania komunikacja niewerbalna?
15. Czym jest tak naprawdę niezależność i jaki ma ona wpływ na samorelizowanie się?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Pracując w grupie ułóż kwadraty.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) poznać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania w zespole, który

rozwiązuje wspólne zadanie,

2) porównać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania w zespole, który

rozwiązuje wspólne zadanie z możliwościami i ograniczeniami w tym zakresie kolegów
z tego samego zespołu oraz innych zespołów,

3) uzasadnić znaczenie dobrej współpracy w zespole dla efektywnego wykonywania przez

zespół zadań.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Sytuacje problemowe to takie, których rozwiązanie wymaga uchwycenia zależności

zachodzących między poszczególnymi jej elementami. Gdy jednostka ma trudności
z uchwyceniem tych prawidłowości, próbuje się wtedy komunikować z innymi osobami,
poszukuje też dodatkowych źródeł informacji.

Celem proponowanego ćwiczenia jest dokonanie analizy przebiegu i efektywności

procesu interakcji podczas rozwiązywania zadania problemowego w warunkach ograniczenia
swobodnej wymiany informacji.

Zadaniem grupy jest ułożenie według przedstawionego wzoru 5 pełnych kwadratów

z części, na jakie zostały one pocięte wzdłuż określonych odcinków [13].

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

odpowiednio pocięte na części elementy papierowe do układania kwadratów przez zespół
2-4 osobowy,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Zbadaj spójność grupy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  ocenić spoistość swojej grupy,
2)  porównać swoją ocenę z ocenami kolegów z klasy,
3)  poznać ocenę spoistości grupy na podstawie otrzymanych wyników średnich obliczonych

dla całego zespołu klasowego,

4) przedyskutować na forum grupy otrzymane wyniki oraz sformułować na tej podstawie

wnioski.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Spoistość jest najczęściej wymienianą cechą określającą i scalającą wszystkie procesy

grupowe, można ją uznać za rodzaj miary, „termometr” wskazujący, czy dana zbiorowość
stanowi grupę. Oto kilka pytań, za których pomocą można określić stopień spoistości grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

ksero tekstu kwestionariusza na papierze formatu A4 dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały do pisania.

Ćwiczenie 3

Oceń grupowe rozwiązywanie problemu „Lądowanie na Księżycu”.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  ocenić efektywność własną i swojego zespołu,
2)  porównać swoją ocenę z ocenami kolegów z klasy,
3)  poznać  ocenę  efektywności  swojego  zespołu  na  podstawie  otrzymanych  wyników

średnich obliczonych dla całego zespołu klasowego,

4) przedyskutować na forum grupy otrzymane wyniki oraz sformułować na tej podstawie

wnioski.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Celem prezentowanego ćwiczenia jest umożliwienie określenia efektywności zespołu

w zakresie  rozwiązywania  problemów.  W  tym  celu  będzie  przeprowadzone  ćwiczenie
wymagające  rozwiązania  problemu  związanego  z  hipotetyczną  sytuacją  awaryjnego
lądowania  na  księżycu.  Uzyskany  wynik  charakteryzujący  grupowe  rozwiązywanie  tego
problemu  będzie  analizowany  indywidualnie  oraz  po  uśrednieniu  wyników  wszystkich
członków grupy przedyskutowany w grupie uczniów [12].

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

uszczegółowiony opis sytuacji „Lądowanie na Księżycu”,

−

arkusze papieru formatu A4 z listą przedmiotów dla każdego ucznia,

−

arkusze papieru formatu A4 z kwestionariuszem do określenia efektywności zespołu
w zakresie rozwiązywania problemów oraz arkuszem odpowiedzi dla każdego ucznia,

−

arkusze papieru formatu A4 z kluczem do kwestionariusza „Ocena efektywności
rozwiązywania problemów” dla każdego ucznia,

−

arkusze papieru formatu A4 z tabelami dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

materiały do pisania.

Ćwiczenie 4

Dokonaj autoprezentacji oraz zanalizuj otrzymane informacje zwrotne od innych uczniów

z grupy na swój temat (sporządź własne cv).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się z pojęciami autoprezentacji i sprzężenia zwrotnego,
2) zrozumieć znaczenie autoprezentacji i informacji zwrotnej w procesie komunikacji

interpersonalnej,

3) przedyskutować na forum grupy znaczenie autoprezentacji i informacji zwrotnej dla

efektywności porozumiewania się w grupie oraz kształtowania umiejętności pisania
własnego cv.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero Okna Johari oraz po jednej czystej kartce papieru A4
dla każdego ucznia,

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero tabel dla każdego ucznia.

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero kwestionariusza do oceny rozumienia informacji
zwrotnej dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały do pisania.

Ćwiczenie 5

Zbadaj wzory zachowań interpersonalnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odkryć wzorce swoich interakcji z innymi osobami,
2)  zrozumieć znaczenie zaufania dla efektywności porozumiewania się w grupie,
3)  przedyskutować  na  forum  grupy  znaczenie  zaufania  dla  efektywności  porozumiewania

się w grupie.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Kolejne ćwiczenie ma za temat Twoje interakcje z innymi osobami. Pomoże ci

przemyśleć,  jak  zachowujesz  się  inicjując  kontakt  i  jak  działasz  w  grupie.  Pomyśl  o swoim
zachowaniu w  interakcji z  ludźmi. Co czujesz, co zrobisz? Co to znaczy ufać komuś?  Kiedy
masz  zaufanie,  a  kiedy  nie  masz?  Kiedy  zachowujesz się  w  sposób  godny  zaufania,  a kiedy
zaufanie zawodzisz? Po czym rozpoznajesz zaufanie?

Zaufanie to słowo, którego wszyscy używają, chociaż jest pojęciem bardzo złożonym

i trudnym do zdefiniowania. Johnson za Deutschem (1962) proponuje, by zaufanie określać
jako zawierające następujące elementy:
1. Jesteś w sytuacji, w której obdarzenie kogoś zaufaniem może spowodować dobre lub złe

konsekwencje dla twoich potrzeb i celów. Uświadamiasz sobie, że z zaufaniem wiąże się
ryzyko.

2. Zdajesz sobie sprawę, że to, czy konsekwencje będą dobre, czy złe, zależy od przyszłego

zachowania tej osoby.

3. Spodziewasz się, że cierpienie (jeśli konsekwencje będą złe) będzie większe, niż korzyści

(gdyby były dobre).

4. Jesteś jednak względnie pewny tego, że z zachowania tej drugiej osoby wynikną dobre

skutki [9].

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z 20 czasownikami opisującymi niektóre sposoby ludzkiego
działania i odczuwania dla każdego ucznia,

−

arkusze papieru formatu A4 z preferowanymi schematami interpersonalnymi dla każdego
ucznia,

−

arkusze papieru formatu A4 z elementami wchodzącymi w skład zaufania według
Deutscha dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 6

Przeprowadź niewerbalne ćwiczenie zaufania – kółko, kołyska i lot zaufania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  poznać dawanie oparcia innym i jego otrzymywanie od innych drogą niewerbalną,
2)  zrozumieć znaczenie rozwijania zaufania w grupie,
3)  przedyskutować  na  forum  grupy  znaczenie  zaufania  dla  efektywności  porozumiewania

się w grupie.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Na zajęciach będziesz uczestniczył w ćwiczeniach dotyczących budowania w grupie

zaufania. Ćwiczenie uświadomi Ci jak rozumiesz zagadnienie zaufania i w jakim stopniu
potrafisz gospodarować zaufaniem.
Sprawdź, jak rozumiesz zaufanie, odpowiadając na następujące pytania:
1. Która z poniższych sytuacji wiąże się z zaufaniem?

a)  Podejmujesz ryzyko, które może mieć dobre albo złe skutki.
b)  Kiedy dobre albo złe konsekwencje zależą od twojego postępowania.
c)  Kiedy  z  dobrych  konsekwencji  możesz  mieć  korzyści  przewyższające  cierpienie,

które cię spotka gdyby konsekwencje były złe.

d) Jesteś względnie pewny tego, że druga osoba pomoże ci.

2. Jakie są dwa podstawowe elementy budowania zaufania w związku?

a)  Jedno z was obgaduje swojego szefa.
b)  Jedno z was podejmuje ryzyko otwarcia.
c)  Drugie udziela odpowiedzi wymijającej i nie osądza.
d)  Drugie wyraża akceptację i zachętę.

3. Które z następujących zdań jest przykładem zachowania opartego na zaufaniu?

a)  Gra w pokera.
b)  Ktoś nieśmiały umawia się z dziewczyną, które dobrze nie zna, na spotkanie.
c)  Powiedzieć przyjacielowi, że mu brzydko pachnie z ust.
d)  Unikać ludzi.
e)  Pogłębić poziom swojej otwartości wobec przyjaciela [9].

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

odpowiednio przygotowane miejsce w sali lekcyjnej do swobodnego przeprowadzenia
tych ćwiczeń dla całej grupy uczniów.

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały do pisania.

Ćwiczenie 7

Zbadaj jedno- i dwustronną komunikację.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  poznać komunikowanie jedno- i dwustronne,
2)  wyjaśnić różnice pomiędzy komunikowaniem się jedno- i dwustronnym,
3)  przedyskutować  na  forum  grupy  komunikowania  się  jedno-  i  dwustronnego  dla

efektywności porozumiewania się w grupie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Materiał do wykonania ćwiczeń

Ćwiczenie uświadomi Ci, czym są tego typu komunikacje, czym się różnią oraz jakie są

ich wady i zalety. Prosimy o zapoznanie się z ogólną ideą tego ćwiczenia i pojęciami.

Jednym z najlepszych sposobów, w jaki nadawca może zapewnić sobie dokładne

zrozumienie  swojego  komunikatu,  jest  uzyskanie  informacji  zwrotnej  o  tym,  jaki  efekt
wywiera informacja na odbiorcę. Nadawca widzi wtedy, jak jego informacja jest dekodowana
i  odbierana.  Odpowiedź  odbiorcy  na  informację  od  nadawcy  pozwala  nadawcy  następnie
zmodyfikować  swoje  komunikaty  tak,  aby  porozumieć  się  z odbiorcą  dokładniej.  Jeżeli
nadawca  nie  dostaje  informacji  o  tym,  jak  jego  komunikat  jest  dekodowany,  nieścisłości
w porozumieniu  mogą się zdarzać  i  nie będą wykryte. Najlepszym  środkiem do naprawienia
pomyłek  jest  otrzymanie  informacji  zwrotnej  o tym,  jak  odbiorca  interpretuje  informację  od
nadawcy.  Takie  otwarte,  dwustronne  komunikowanie  zwiększa  dokładność  wzajemnego
zrozumienia,  co  z  kolei  ma  dobry  wpływ  na  takie  rzeczy,  jak  rozwijanie  pełnego  związku
i zdolność do sprawnego współdziałania w grupie.

Jednostronna komunikacja ma miejsce wtedy, kiedy nadawca nie jest w stanie stwierdzić,

jak odbiorca dekoduje informacje. Dwustronna komunikacja zdarza się wtedy, kiedy nadawca
dostaje informacje zwrotne dotyczące dekodowania komunikatu prze odbiorcę [9].

W tym ćwiczeniu będziemy porównywać jedno- i dwustronną komunikację. Celem

ćwiczenia jest przedstawienie różnicy miedzy sytuacją, w której komunikacja zachodzi tylko
w jedną stronę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero dwóch układów kwadratów dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały do pisania.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wytłumaczyć różnice pomiędzy pojęciami grupa i zespół?



wyjaśnić różnice pomiędzy małymi i większymi grupami
społecznymi?



określić czym jest spójność grupy i jakie jest jej znaczenie dla
funkcjonowania grupy?



uzasadnić szczególne znaczenie dla społecznego funkcjonowania
człowieka jego umiejętności interpersonalnych ?



scharakteryzować pojęcia otwartości i zaufania oraz wykazać ich
znaczenie dla kształtowania prawidłowych relacji w grupie?



wyjaśnić pojęcie Okna Johari i wskazać do czego można je
wykorzystywać?



uzasadnić szczególną rolę sprzężenia zwrotnego dla efektywnego
komunikowania się w grupie?



wskazać różnice pomiędzy komunikacją werbalną i niewerbalną?



przedstawić wady i zalety jedno- i dwustronnej komunikacji
interpersonalnej?



10) wyjaśnić jakie są relacje pomiędzy niezależnością człowieka

a jego możliwością samorealizacji?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Błąd ludzki – jego przyczyny, ich rozpoznawanie oraz

możliwości ich ograniczania

4.3.1. Materiał nauczania

Błąd ludzki – pojęcie, rozpoznawanie, możliwości ograniczania

Starożytna maksyma „Errare humanum est” wyraża pogląd, że błąd ludzki stale

towarzyszy  ludzkiemu  działaniu  –  jest  cieniem  naszego  umysłu.  Czy  tak  jest  istotnie?
Czyżbyśmy  zostali  zaprogramowani  przez  naturę  (ewolucję)  do  popełniania  błędów?
Odpowiedź  na  to  pytanie  jest  bardziej  przewrotna. Przez  naturę  zostaliśmy  zaprogramowani
do  uczenia  się  na  błędach  i  czerpania  z  nich  informacji,  wiedzy  i mądrości.  W  takiej
odpowiedzi  dostrzegamy  pewien  paradoks.  To  znaczy,  z  jednej  strony  po  prostu  musimy
popełniać  błędy  i  jest  ludzką  rzeczą  błądzić.  Lecz  z  drugiej  strony  błąd  jest  dla  nas  czymś
pozytywnym  i  ważnym  w  procesie  ciągłego  uczenia  się.  Tak  naprawdę  korygując  błędy
osiągamy  coraz  wyższe  poziomy  sprawności,  wiedzy  i doświadczenia  osobistego  Przy  tym
ten ogólny mechanizm wyłaniania się sprawności i doświadczenia z błędów nie ogranicza się
tylko  do  perspektywy  psychologicznej,  tj.  do  zachowania  się  pojedynczych  osób.  Warto
dodać  w  tym  miejscu,  że  badacze  rozwoju  poznawania  w  toku  ewolucji  biologicznej
i filozofowie wiedzy naukowej zgodnie podkreślają, że tak odległe w swojej naturze procesy,
jak  biologia  poznania  i filozofia  naukowa,  łączy  jeden  wspólny  mechanizm  –  korygowanie
błędów i uczenie się na nich (por. rysunek 12).

Rys. 12. Wspólne wnioski badawcze w ramach różnych dziedzin naukowych odnoszące się do odległych

w swojej naturze procesów [oprac. własne na podstawie 17]

Zdaniem Nosala, główne uwarunkowania zawodności działania człowieka to najczęściej:

Przeciążenia systemów regulacji poznawczej.
Wystąpienie warunków niekorzystnych dla odbioru informacji i podjęcia decyzji.
Niedostateczne ukształtowanie /poprzez treningi, symulacje, dobór sytuacji/poziomu
sprawności związanego z obsługą złożonych systemów technicznych.
Przekroczenie możliwości percepcyjnych i intelektualnych człowieka [17].

Zrozumiałe jest, że im większe wymagania stawia technika (np. nowoczesna technika

lotnicza), w tym większym stopniu opierać się musimy na ścisłych procedurach,
zmierzających do osiągnięcia jasno określonych celów. Zauważmy przy tym, że procedury te
(np. usunięcia określonej usterki w danym typie statku powietrznego) są ukierunkowane na
różnego rodzaju zadania. Nie sposób więc sądzić, że są to procedury ukierunkowane celowo
na popełnianie „błędów”.

Termin „błąd”, rozumiany w ścisłym sensie, zakłada istnienie dokładnego kryterium lub

jakościowej (kategorialnej) normy, na podstawie, której oceniamy skutki działania. Kryterium

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

tego rodzaju można sformułować odwołując się do zewnętrznego układu odniesienia (np.
trafienie w cel) lub stopnia przestrzegania jakiejś procedury.

Definiowanie błędów przez normy i odniesienia zewnętrzne jest z pewnością pomocne

w różnych  ocenach  ogólnych  (organizacyjnych).  Jednakże  te  ogólne  dane  (np.  wskaźniki
statystyczne  błędów  i  uchybień  popełnionych  w  trakcie  napraw  i  przeglądów  technicznych
rożnych  statków  powietrznych)  nie  dają  zbyt  wnikliwej  informacji  o wewnętrznych,
psychologicznych  przyczynach  ludzkich  błędów.  Każdy  błąd  ma  najczęściej  swoją
wypowiedziana  i  niewidoczną  stronę,  swój  obiektywny  wymiar  oraz  wewnętrzny,
psychologiczny mechanizm. Ważne jest, aby ludzie, którzy otarli się o błędy, lub popełniali je
bez jakichś poważniejszych, a tym bardziej tragicznych konsekwencji, mogli bez skrępowania
komunikować  je  swoim  zwierzchnikom  i kolegom.  Tylko  w  takich  warunkach,  na  każdym
etapie  uczenia  się,  mogą  być  sygnalizowane  wszystkie  doznane  trudności  i  uchybienia.
Dlatego tak ważne jest kształtowanie w środowiskach pracy odpowiedniego klimatu zaufania
jako szczególnie  istotnego warunku powstawania samodoskonalących się grup zawodowych.
Stąd też olbrzymie  znaczenie  poziomu  wiedzy  i  umiejętności  każdego  pracownika,  które to
pozwalają  mu  aktywnie  włączyć  się  w  proces  systematycznego  kształtowania  klimatu
zaufania w swoim środowisku pracy.

W lepszym zrozumieniu źródeł i przyczyn błędów pomocne jest odwoływanie się do

współczesnej  wiedzy  o  funkcjonowaniu  mózgu.  Przede  wszystkim  jednak  interesująca  jest
wiedza  o  ograniczeniach  w  przetwarzaniu  informacji.  W  kontekście  obu  tych  obszarów
wiedzy  staje  się  jaśniejsze,  dlaczego  w  pewnych  warunkach  musimy  popełniać  błędy.
Wyraźniejsze stają się również nasze możliwości korygowania i kompensowania błędów.

Pierwszy rodzaj błędów ma swoją zasadniczą przyczynę w losowości (a ściślej:

pseudolosowości) tkwiącej w naszym mózgu. Losowość tę wyrażają stałe oscylacje
zachodzące wewnątrz neuronów i w sieciach neuronalnych [17]. Lorenz (1977) wykazał, że
oscylacje te tkwią u podstaw rozwoju i komplikowania się poznania w toku ewolucji [15].

Istotna konsekwencją wielu różnych oscylacji są zmiany w przebiegu podstawowych

procesów poznawczych takich, jak zmiany koncentracji uwagi, zakresu pamięci krótkotrwałej
i modulowania dostępu do zgromadzonego doświadczenia (pamięci trwałej).

Mózg nasz został tak skonstruowany w toku ewolucji, że procesy uwagi muszą w nim

podlegać ciągłej oscylacji. Dlaczego muszą?

Odpowiedź na to trudne pytanie jest ściśle związana z probabilistyczną naturą relacji

mózg-otoczenie.  Ewolucja  posłużyła  się  w  tym  przypadku  znaną  zasadą  „klin  klinem”.  Na
stałą  niepewność  i  zmienność  otoczenia  skutecznym  antidotum  okazało  się  swoiste
symulowanie  niepewności  wewnątrz  mózgu,  jako  fluktuacji  różnych  stanów  mózgu  (por.
schemat  2).  Prostego  przykładu  dostarcza  w  tym  względzie  mechanizm  zmian  czynności
i ciągłego  szperania  w  otoczeniu  (por.  [15]  –  opis  zachowania  szperającego  w  parku  psa).
Konsekwencje  tego  mechanizmu  są  bardzo  istotne  dla  zrozumienia  np.  istoty  stylów
poznawczych związanych z percepcją [18].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 13. Mózg i jego ograniczenia poznawcze jako źródło popełniania błędów [oprac. własne na podstawie 17]

Wskutek istnienia przemiennych, szybkich i wolnych, rytmów neuronalnych nie

potrafimy koncentrować naszej uwagi przez dowolnie długi czas. Wiemy dobrze, że chwila
nieuwagi wystarcza, aby powstał błąd. Nie umiemy wszakże przewidzieć, kiedy wystąpi taki
nagły spadek koncentracji uwagi.

Błędy powstające na tle fluktuacji uwagi mają ścisły związek z procesami

psychoenergetycznymi,  tj.  z  rytmami  okołodobowymi  oraz  zmianami  aktywacji
i indywidualnymi  wzorcami  mobilizacji  działania.  Na  dynamikę  tych  błędów  nie  mamy
bezpośredniego  wpływu.  Możemy  jednak  wpływać  na  nie  pośrednio,  dbając  o wypoczynek
i ogólna kondycję psychofizyczną. Na przykład z badań na procesami aktywacji i mobilizacji
wiadomo,  że  poważne  zaburzenia  uwagi  powodowane  są  niedoborem  lub  rozregulowaniem
snu. Główna przyczyna błędów tkwi w tym, że rozregulowaniu biorytmów towarzyszy uwaga
płytka  i  rozproszona.  Wyraża  on  stan  obrony  organizmu  przed  głębszym  przetwarzaniem
informacji.  W  stanie  tym  popełnić  możemy  poważne  błędy,  ponieważ  płytkiemu
przetwarzaniu  z  natury  rzeczy  towarzyszy  obniżona  kontrola  poznawcza  i  osłabiona
dostępność  do  pamięci  trwałej  (por.  rysunek  14).  W  związku  z  tym  powinna  istnieć
możliwość swobodnego wycofania się lub przesunięcia w czasie zbyt skomplikowanych zdań
(obciążeń)  w takim  dniu.  Odrębnym  zagadnieniem,  przy  tym  nie  mniej  ważnym,  jest  to,  co
pracownicy widzą o procesach aktywacji  i jaki  maja  stosunek do chwilowego spadku swojej
kondycji, spowodowanego różnymi przyczynami (fizycznymi, osobistymi, obyczajowymi).

Rys. 14. Fluktuacja uwagi jako źródło popełniania błędów [oprac. własne na podstawie 17]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Drugi rodzaj błędów ma swoją przyczynę w ograniczeniach poznawczych człowieka,

dotyczących  jego  pamięci  krótkotrwałej  i  tempa  przetwarzania  informacji.  Ograniczenia  te
wpływają  bezpośrednio  na  strategie  realizowania  kontroli  poznawczej,  oceny  informacji
i podejmowania  decyzji.  Badacze  inteligencji  podkreślają,  że  tempo  przetwarzania
i pojemność zakresu informacji stanowią bardzo ważne aspekty [17].

W pamięci krótkotrwałej możemy utrzymywać jednocześnie nie więcej niż siedem

prostych jednostek informacji (sławna magiczna liczba 7

2; Miller, 1956). W sytuacjach

nowych lub złożonych liczba ta spada do 1–2 jednostek.

Na niezakłócone przejście informacji odbieranej (krótkotrwałej) do dalszych faz

przetwarzania wymagane jest około 5 sekund. W złożonych sytuacjach o swobodnym tempie
przetwarzania czas ten wydłuża się do 10 sekund [17].

Najważniejszą konsekwencją obu wyżej wymienionych ograniczeń (tj. małego zakresu

pamięci  i  wolnego  tempa  przetwarzania)  jest  to,  że  umysł  nasz  musi  funkcjonować
stosunkowo  wolno,  krok  po  kroku.  Jednocześnie  możemy  operować  tylko  niewielką  liczba
symboli,  reprezentujących  stany  świata  zewnętrznego  i „maszyny”.  W  konsekwencji  tego
dążymy  do  uproszczeń,  tworząc  różne  schematy,  procedury  i  modele  jako  podstawę  do
orientacji w działaniu i uczeniu się (por. rys. 15).

Rys. 15. Ograniczenia poznawcze człowieka jako źródło popełniania błędów [oprac. własne na podstawie 17].

Z poprzednich rozważań już wiemy, że jesteśmy ograniczeni poznawczo. Zapytaj teraz,

bo to jest istotne, jak pokonujemy ograniczenia każdego rodzaju. Nie ulega bowiem
wątpliwości, że często reagujemy w krótszym czasie niż 5–10 sekund i przetwarzamy zbiory
informacji znacznie przekraczające 7–9 jednostek.

Ograniczenie wejścia do naszego umysłu dotyczy tylko liczby bieżąco przetwarzanych

jednostek  informacji,  a  nie  ich  formy.  Możemy  zatem  pośrednio  pokonywać  barierę  „ile”,
tworząc  struktury  poznawcze  (spójne  jednostki,  grupy,  klasy),  a  wiec  wpływając  na  to  „co”
i „jak”  odbieramy.  Najważniejszy  przy  tym  jest  podział  odbieranych  danych  jako  istotnych
i drugorzędnych oraz różne sposoby wspomagania pracy przez np. precyzyjne urządzenia czy
narzędzia pomiarowe.

Umyślnie zaakcentowano w trakcie rozważań na temat błędu człowieka słowo „musimy”,

ponieważ w ten sposób wyłania się wyraźniej natur psychologiczna ludzkich błędów. Nikt nie
chce być autorem zbyt poważnych błędów, lecz z drugiej strony, bez wątpienia, stale uczymy
się  na  nich.  Jeśli  liczba  błędów  popełnionych  współcześnie  przez  człowieka  jest  bardzo
wysoka (atak niestety  jest), to natrafiamy  na swoistą barierę techniki.  Współczesna technika
stawia  zbyt  wysokie  wymagania  ludzkiemu  umysłowi  i  jego  możliwościom  w  zakresie
przetwarzania informacji. Czy wszystkie te wymagania potrafimy w najbliższym czasie łatwo
pokonać? W jaki sposób możemy to zrobić i za jaką zrobimy to cenę?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Stres – jego przyczyny i wpływ na funkcjonowanie człowieka oraz sposoby radzenia

sobie z nim

Co to jest stres i jak mu zapobiegać?

Stres bywa definiowany jako:

−

reakcja organizmu na przeciążenie;

−

sytuacja trudna;

−

relacja między umiejętnością obniżania napięcia a presją otoczenia społecznego na

spełnienie często sprzecznych oczekiwań.
Wszystkie te określenia wzajemnie się uzupełniają. Reakcja naszego organizmu na

zewnętrzne wymagania ma charakter niespecyficzny, bo podobnie reagujemy na różne
stresory, czyli czynniki powodujące stres.

Rys. 16. Prosty model stresu. Ciężar lub naprężeni powoduje napięcie deski; deska ugina się. Większy ciężar to

większy stres: deska jest zbyt napięta i pęka. Ale ludzie to nie deski [22, s. 8]

Jeśli teraz wyobrazimy sobie człowieka tracącego pracę czy oczekującego operacji, to

możemy przyjąć, że obciążenie powoduje w nim analogiczną do wyżej opisanej reakcję
napięcia odczuwaną jako presja czy strach. Te właśnie wewnętrzne reakcje na nieprzyjemne
zdarzenia, napięcie spowodowane trudnymi sytuacjami ludzie nazywają stresem.

Przedstawiony model jest dość prosty, nie tłumaczy jednak wielu sytuacji związanych ze

stresem.  Przede  wszystkim  nie  każdy  postrzega  te  same  sytuacje  jako  stresujące.  Jedni  są
przerażeni  na  myśl  o  locie  samolotem,  inni  uważają,  że  to  przyjemność.  Udowodniono,  że
nawet  największe  klęski,  takie  jak  trzęsienie  ziemi,  o którym  większość  z  nas  myśli  jako
o sytuacji  stresującej,  przez  ćwierć  populacji,  która  je  przeżyła,  jest  traktowana  normalnie,
bez żadnych oznak stresu.

Innym dowodem na to, że za pomocą prostego, inżynieryjnego modelu stresu nie można

wytłumaczyć  reakcji  ludzkich,  jest  to,  iż  niektórzy  szukają  wręcz  niebezpiecznych  zajęć
i uprawiają je dla zabawy czy wypoczynku. Przykładem niech będą np. skoki spadochronowe.
Badania wykazują, że żołnierze szykujący się do skoku mają wiele objawów stresu: kołatanie
serc,  wysoki  poziom  adrenaliny  we  krwi.  Reakcje  bywają  tak  silne,  że  niektórzy  z  nich  nie
mogą ukończyć kursów spadochronowych. Z kolei wiadomo również, że  niektórym  ludziom
wymienione  wyżej  reakcje  sprawiają  przyjemność  i  że  traktują  je  oni  jako  jeszcze  jeden
sposób zdobywania doświadczeń.

Różna ocena sytuacji sprawia, że co innego jest stresem dla każdego z nas. Reakcja

niepokoju, napięcia czy strachu – jak się okazuje – jest poprzedzona oceną sytuacji. Proces
ten wygląda następująco: Niebezpieczeństwo > Percepcja (odbiór) > Lęk przed
niebezpieczeństwem.

Stres powstaje nie tylko w wyniku działania czynników zewnętrznych; nie jest też

wyłącznie objawem naszej np. słabej budowy fizycznej czy konstrukcji psychofizycznej.
Wynika z oceny proporcji między prawdziwymi lub przewidywanymi oczekiwaniami

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w stosunku do nas i przewidywaną lub rzeczywistą zdolnością sprostania tym oczekiwaniom.
Kiedy  uważamy,  że  oczekiwania  wobec  nas  przerastają  nasze  umiejętności,  możemy
doświadczyć  czegoś , co nazwiemy  stresem,  lękiem czy depresją. W  efekcie tego zmieni  się
nasze zachowanie, jak również wiele czynności organizmu. Mechanizm sprzężenia zwrotnego
sprawia, że na skutek tych zmian jeszcze silnej będziemy odczuwać brak równowagi między
zewnętrznym  oczekiwaniami  w stosunku  do  nas  a  wewnętrznymi  możliwościami  ich
spełnienia. Może to zwiększyć reakcję na stres, ale może ją również zmniejszyć.

Czy zgadzacie się z tym? Bez stresu trudno poczuć smak życia, ale problem w tym, aby

organizm był w stanie przeciwdziałać negatywnym skutkom. A jak w przypadku stresu
reaguje nasz organizm (por. rysunek 17). W trakcie ćwiczenia sprawdzimy z kolei czy i jak
każdy z was reaguje na stres.

Rys. 17. Fizyczne reakcje organizmu na stres [21, s. 22]

Wszystkie stresory można podzielić na sześć grup. Niektóre z nich wymienię, jeśli

z czymś nie będziecie się zgadzać, włączajcie się proszę od razu do dyskusji. Proszę również
o wskazywanie własnych propozycji odpowiadających danej grupie stresorów.
1. Stresory związane z treścią nauki lub wykonywanym zadaniem to: np. konieczność

zachowania długotrwałej koncentracji uwagi; monotonia.

2. Stresory wynikające z organizacji czasu to: np. zbyt szybkie, narzucone tempo nauki;

sztywne godziny zajęć, gdy jesteś indywidualistą.

3. Stresory związane z pełnioną rolą społeczną to: np. wieloznaczność roli lub konflikt ról

(w relacji szkoła – dom, środowisko rówieśnicze – dom); brak kontroli nad efektami
nauki lub zbyt duża odpowiedzialność za coś.

4. Stresory wynikające kontaktów z ludźmi to: np. konieczność rywalizacji w klasie;

podejmowanie wyzwań, przekraczających Twoje możliwości lub za mało ambitnych,
które w porównaniu z osiągnięciami innych mogą zagrozić poczuciu Twojej wartości.

5. Stresory związane z fizycznymi warunkami nauki to: np. zbyt niska lub wysoka

temperatura i wilgotność powietrza; niewłaściwe oświetlenie; hałas; zbyt duże
zagęszczenie lub izolacja społeczna.

6. Stresory związane z tragicznymi wydarzeniami to: wypadki; katastrofy; klęski

żywiołowe;  śmierć  bliskiej  osoby.  (Wykropkowane  miejsca  mają  przypomnieć
nauczycielowi  prowadzącemu  zajęcia,  że  dalsze  propozycje  stresorów  mają  powstać  na
bazie  dyskusji  z  uczniami.  Nauczyciel  wymieniając  daną  grupę  stresorów  i  podając
wybrane  ich przykłady, zdaje następnie pytane – Czy przychodzą Wam do głowy jakieś
inne stresory w ramach wymienionej grupy?) [4].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Energia i siły każdego z nas są ograniczone i jeśli nie można uciec – zaczynają się

prawdziwe kłopoty. Wyczerpuje się nasza indywidualna energia i odzywają się różne
dolegliwości. Najczęściej dotyczy to jakiegoś Twojego słabszego punktu np. układu krążenia
(np. serce); układu pokarmowego (np. żołądek); skóry (np. alergie); układu odpornościowego
(np. częste infekcje).

Rys. 18. Zespół przystosowania [22, s. 36]

Odporność na długotrwałe napięcie – których niestety nie jesteśmy w stanie zmniejszyć

w trakcie weekendów i urlopów – zmienia się bardzo gwałtownie. W fazie ostrej odporność
zmniejsza się poniżej normy, potem zwiększę się, umożliwiając zadanie ciosu, po czym
następuje etap wyczerpania.

Objawy psychologiczne stresu to: najpierw przez krótki czas sprawniejsze spostrzeganie

i myślenie, a potem rozkojarzenie, luki w pamięci, brak logicznego myślenia i przewidywania
skutków  własnego  działania.  Przestajemy  byś  skuteczni,  a irracjonalna  strona  natury
człowieka  przeszkadza  racjonalnej,  zamiast  ją  wspomagać.  Pojawiają  się  czynności
stereotypowe,  obsesyjne  trzymanie  się  pewnych  pomysłów,  schematyzm  w  działaniu,  który
nie  prowadzi  do  osiągnięcia  celu  i  tzw.  syndrom  bezradności.  Emocje  wymykają  się  spod
kontroli,  zaczyna  dominować  złość  lub  lęk.  Lęk  łatwo  zmienia  się  w  depresję.  Mogą  też
wystąpić skrajnie zmienne nastroje. Zaczynasz obojętnie podchodzić do wykonywania zadań.
Często  odczuwasz  zakłopotanie.  Zaczynasz  być  nieuważny  i  często  uderzasz  o  coś  lub
kaleczysz  się.  Sięgasz  po  używki.  Może  pojawić  się  bulimia  (objadanie  się)  lub  anoreksja
(wstręt  do  jedzenia).  Masz  różnego  rodzaju kłopoty  ze snem.  Jeśli  stres  trwa  dalej,  a  Ty  nic
nie  robisz,  żeby  przeciwdziałać  jego  negatywnym  skutkom  lub  przyczynie  żadna  czynność
nie  będzie  wykonywana  poprawnie.  Nie  umiesz  sobie  już  poradzić  z  sytuacją,  poszukujesz
pomocy,  czasem  płaczesz  lub  izolujesz  się  (uciekasz,  także  w  chorobę).  Niekiedy  kierujesz
agresję  przeciwko  przedmiotom,  innym  ludziom  lub  sobie,  aby  wreszcie  załamać  się
nerwowo poddać, rezygnujesz z jakiejkolwiek aktywności. Czy znacie te reakcje? Czy znacie
inne?  Z  kolei  kiedy  stres  jest  zbyt  mały,  odczuwasz  znudzenie  i  masz  poczucie
bezużyteczności.  Nic  cię  nie  obchodzi,  brak  zaangażowania,  energia  utrzymuje  się  na
poziomie bliskim zera.

Jeżeli zaś stres jest zbyt duży, odczuwasz lęk, nie możesz prawidłowo rozumować, ani

nawet skoncentrować uwagi, masz zaburzoną koordynację wzrokowo-ruchową, zwolniony
refleks, dreszcze, niestrawność, suchość w ustach, przyspieszony puls i oblewasz się potem.

Stres może być też optymalny. Łatwo to poznać po poczuciu odprężenia fizycznego

z jednoczesnym przepływem energii, kiedy masz świadomość dobrej formy i właściwego
funkcjonowania, szybki refleks, wyostrzoną uwagę, wiarę w siebie, ciekawi Cię nauka,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

interesujesz się wieloma rzeczami, czujesz radość i wiesz na pewno, że życie ma sens.
Zapewne warto postarać się o taki stan. Czy przychodzi Wam do głowy, jak to zrobić? A tak
na marginesie, czytając powyższe opisy różnych poziomów stresu, jak aktualnie
zakwalifikujesz swój poziom stresu?

Stres rozumiany jest również jako coś zewnętrznego i odnosi się wtedy do tzw. sytuacji

trudnej. Trudnymi nazwiemy takie sytuacje, jak: niechciana samotność, za duże tempo życia,
oddziaływanie szkodliwych substancji, uszkodzenie organizmu, przymusowa izolacja. Trudne
jest  również  postępowanie  w  nowych  sytuacjach,  podejmowanie  decyzji  ryzykownych,
a także  poczucie  braku  kontroli  nad  mającymi  nastąpić  katastrofalnymi  wydarzeniami  lub
poczucie  braku  kontroli  nad  własnym  życiem  w  ogóle.  Trudne  jest  znoszenie  utrudnień
w realizacji  ważnego  dla  Ciebie  celu.  Trudne  jest  znoszenie  niezaspokojenia  ważnych
potrzeb, z utratą poczucia  sensu własnego życia. Trudne jest dla  Ciebie to, z czym sobie  nie
radzisz.

Trudne są zagrożenia, czyli sytuacja, w której grozi Ci utrata życia, zdrowia, pozycji

społecznej  i  innych  cenionych  prze  Ciebie  wartości  (np.  akceptacji  otoczenia).  Albo  starasz
się  usunąć  niebezpieczeństwo,  albo  przed  nim  uciec.  Lęk  towarzyszący  tym  staraniom
sprawia,  że  stajesz  się  osoba  ma  brak  zaangażowania  mało  efektywną.  Ocena  sytuacji  jako
zagrożenie  jest  najbardziej  prawdopodobna,  kiedy  oceniasz  otoczenia  jako  nastawione
nieprzychylnie  czy  wręcz  wrogie,  a  jednocześnie  uważasz,  że  brak  Ci  siły  lub  możliwości
zapanowania nad nim. Co o tym sądzicie?

Trzecie rozumienie pojęcia stresu to relacja między umiejętnością kontroli a naciskiem

zewnętrznym.  Aby  wyjaśnić,  dlaczego  jedni  ludzie  reagują  silnymi  emocjami,  a  inni  takim
samych  sytuacjach  zachowują  spokój  –  warto  przyglądać  się  uważnie  zarówno
oczekiwaniom,  przewidywaniom  i  cechom  człowieka,  jak  i właściwościom  środowiska  oraz
sytuacji.

Jeśli człowiek uważa, że nic od niego nie zależy, jest „pionkiem” w rękach innych

i ugruntowuje  w  sobie  przekonanie,  że  nie  potrafi  samodzielnie  dać  sobie  rady  w  życiu  –
nawet  drobne  z  pozoru  wydarzenie  wywoła  w  nim  stres.  I  odwrotnie,  duża  pewność  siebie
oparta  na  silnym  i  uzasadnionym  poczuciu własnej  wartości  sprawia,  że  trudno jest  załamać
nas nerwowo [4].

Stres jest efektem zderzenia wymagań zewnętrznych z wyobrażeniem niemożliwości

poradzenia sobie z nimi. O tym, czy określisz sytuację jako stresową decyduje:

−

historia Twojego życia;

−

obraz świata;

−

obraz własnej osoby;

−

wcześniejsze doświadczenia z sytuacjami stresowymi;

−

system akceptowanych norm;

−

aktualny stan psychofizyczny.

Niektóre sytuacje powodują stres u większości ludzi, np. skrajna temperatura otoczenia

czy strata bliskiej osoby. W większości sytuacji jednak dużą rolę odgrywa indywidualna
odporność na stres. Co o tym sądzicie?

Szkodliwe sposoby na stres to:

−

bagatelizowanie poważnych kłopotów;

−

samooszukiwanie się;

−

nadużywanie alkoholu;

−

palenie papierosów;

−

używanie narkotyków;

−

używanie leków uspokajających, przeciwbólowych, rozkurczowych, pobudzających;

−

wyładowywanie agresji na ludziach;

−

myślenie negatywne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Co o tym sądzicie? Czy robicie coś jeszcze, żeby sobie zaszkodzić?
Jakie są z kolei sposoby, które zwiększają odporność na stres. Pozwalają sobie z nim

skuteczniej radzić? Wymienia się wśród nich często następujące:

−

zwiększanie odporności i kondycji fizycznej;

−

dobre samopoczucie przez zwiększenie dawki snu, relaksu i rozrywek;

−

samorealizacja;

−

własne mocne strony;

−

ugruntowanie poczucia własnej wartości;

−

zadbanie o nowe przyjaźnie;

−

wypłakanie się [4].

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak można zdefiniować pojęcie błędu?
2.  Dlaczego ludzką rzeczą jest błądzić?
3.  Jakie znasz główne uwarunkowania zawodności działania człowieka?
4.  Na  czym  polega  probabilistyczna  natura  relacji  mózg-otoczenie  i  jakie  są  tego

konsekwencje dla działania człowieka?

5. Jaką rolę w powstawaniu błędów w działaniu człowieka pełni uwaga?
6. Jakie są ograniczenia poznawcze człowieka, które mają wpływ na popełniane przez niego

błędy?

7. Jak człowiek radzi sobie ze swoimi ograniczeniami poznawczymi w życiu codziennym

i w pracy?

8. Jak można ograniczać liczbę popełnianych przez człowieka błędów w jego środowisku

pracy?

9. Co to jest uwaga mimowolna i dowolna i jakie są cechy charakteryzują uwagę?
10. Czym jest pamięć krótkotrwała i długotrwała i jaki mają one wpływ na popełnianie

błędów przez człowieka?

11.  Co to jest stres?
12.  W czym przejawia się pozytywna rola stresu dla człowieka?
13.  Jak w przypadku stresu reaguje nasz organizm?
14.  Jakie są grupy stresorów?
15.  Co się dzieje w organizmie człowieka kiedy stres działa chronicznie?
16.  Jakie są objawy psychologiczne stresu?
17.  Jakie są cechy stresu optymalnego?
18.  Co decyduje o tym, że daną sytuację człowiek ocenia jako stresową?
19.  Jakie są sposoby radzenia sobie ze stresem?
20.  Jakie znasz szkodliwe sposoby radzenia sobie ze stresem?
21.  Jakie zagrożenia występują u ludzi charakteryzujących się cechami osobowości typu A?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykorzystaj test dwóch tablic do badania funkcjonowania uwagi.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) poznać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania uwagi,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2) porównać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania uwagi

z możliwościami i ograniczeniami swoich kolegów z klasy w tym zakresie,

3) przedyskutować na forum grupy zagadnienie uwagi i jej znaczenia dla funkcjonowania

człowieka na przyszłym stanowisku pracy.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Ćwiczenie uświadomi Ci ludzkie możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania

uwagi.  Pokaże  Ci,  jak  funkcjonuje  ludzka  uwaga  i  jakie  jest  jej  znaczenie  w  procesie
spostrzegania  oraz  jaki  może  ona  mieć  wpływ  na  powstawanie  błędów  w  spostrzeganiu.
Prosimy  o  zapoznanie  się  z  ogólną  ideą  tego  ćwiczenia  i pojęciami  uwagi  mimowolnej
i dowolnej.

Test ten jest modyfikacją klasycznego testu „tablica liczb” stworzonego przez Couvego.

Test  polegał  na  wyszukiwaniu  podanych  liczb  w  zbiorze  nieuporządkowanych  liczb
zgrupowanych  na  tablicy.  Modyfikacja  polegała  na  wprowadzeniu  drugiej  części,  którą była
druga  tablica.  Liczby  na  tej  tablicy  były  w pewien  sposób  uporządkowane,  czego  osoby
badane nie były świadome.

Celem pierwotnej części testu było badanie sprawności działania jednej z funkcji uwagi –

przeszukiwania. W. Dobrołowicz (1985) modyfikując ten test pozbawił go tej zalety. Wyszedł
z  założenia,  że  osoby  o  ponadprzeciętnej  inteligencji  są  przez  niego  dyskryminowane,
ponieważ  zużywają  czas  na  niepotrzebne  poszukiwanie  ukrytego  klucza  w  rozmieszczeniu
liczb  na  tablicy.  Dodając  drugą  tablicę  zmienił  test  na  przeszukiwanie  w  test  na  jeden
z wyznaczników inteligencji [3].

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero dwóch tablic do badania uwagi dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Zastosuj tablicę „czerwono-czarnych liczb” do badania uwagi.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) poznać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania uwagi,
2) porównać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania uwagi

z możliwościami i ograniczeniami kolegów z klasy w tym zakresie,

3) przedyskutować na forum grupy zagadnienie uwagi i jej znaczenia dla funkcjonowania

człowieka na przyszłym stanowisku pracy.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Ćwiczenie uświadomi Ci ludzkie możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania

Test ten znany też jako tablica Szultego polega na naprzemiennym wyszukiwaniu

rozmieszczonych losowo na tablicy liczb. Badany wyszukuje na zmianę liczbę czarną
(rosnąco 1–25) i liczbę czerwoną (malejąco 24–1). Jest to zadanie, w którym uruchamiane są
jednocześnie dwie rywalizujące ze sobą czynności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Test ten bada sprawność procesu przeszukiwania, działanie procesu automatyzacji,

przerzutności uwagi, oraz – w części z magnetofonem podatność badanego na sugestię
i sprawność procesu selekcji. Jak widać w połączeniu z innymi testami może być on
świetnym narzędziem diagnostycznym [3].

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero tablicy czerwono-czarnych liczb Szultego do badania
uwagi dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Zbadaj pamięć krótkotrwałą.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) poznać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania pamięci

krótkotrwałej,

2) porównać swoje możliwości i ograniczenia w zakresie funkcjonowania pamięci

krótkotrwałej z możliwościami i ograniczeniami kolegów z klasy w tym zakresie,

3) przedyskutować na forum grupy zagadnienie pamięci krótkotrwałej i jej znaczenia dla

funkcjonowania człowieka na przyszłym stanowisku pracy.

Materia uzupełniający do ćwiczenia

Ćwiczenie uświadomi Ci, jak funkcjonuje ludzka pamięć. Prosimy o zapoznanie się

z ogólną ideą tego ćwiczenia i pojęciami pamięci dowolnej i mimowolnej oraz krótkotrwałej
i długotrwałej [22].

Przypuśćmy, że w trakcie spotkania towarzyskiego podano Wam numer telefonu lub też

przedstawiono  któregoś  z  uczestników  tego  spotkania.  Przez  kilka  sekund  znacie  nazwisko
czy też numer telefonu, a później ginie po nim ślad. Materiał układa się doskonale w pamięci
krótkotrwałej,  ale  nigdy  nie  osiąga  pamięci  długotrwałej.  Różnicę  między  wyrazistością
materiału  znajdującego  się  jeszcze  w  pamięci  krótkotrwałej  a  szczupłością  i  ubóstwem
pamięci w odniesieniu do pozostałego materiału można wykazać z łatwością.

Rys. 1 do ćwiczenia 3. Krzywa kolejnej pozycji na podstawie eksperymentu przeprowadzonego przez B.B.

Murdocha Jr. [14, s. 358]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 2 do ćwiczenia 3. Krzywa kolejnej pozycji na podstawie eksperymentu przeprowadzonego przez B.B.

Murdocha Jr. [14, s. 359]

W obu prezentowanych powyżej na wykresach przypadkach prezentowana była osobom

badanym  lista  składająca  się  z  30  wyrazów.  Pierwsza  krzywa  przedstawia  procent
przypadków przypominania sobie przez każdą osobę badaną danego wyrazu z listy wyrazów,
z  uwzględnieniem  miejsca,  jakie  dany  wyraz  zajmował  na  tej  liście.  Przytoczone  tu  dane
pochodzą  z  eksperymentu  przeprowadzonego  przez  Benneta  B.  Murdocha  Jr.,  w  1962  r.
Dziewiętnastu  osobom  odczytano  listę  30  wyrazów  nie  powiązanych  ze  sobą,  w  tempie
jednego  wyrazu  na  sekundę.  Po  skończeniu  każdej  listy  dano  1,5  minuty  na  zapisanie  –
w porządku  dowolnym  –  tych  wyrazów,  które  badani  zapamiętali.  W  5  do  10  sekund  po
zapisaniu  odczytano  im  nową  listę.  Procedura ta powtarzana  była 80  razy (w  ciągu  czterech
dni, tak że w czasie jednej sesji badani zapamiętywali tylko 20 list).

Krzywa na rysunku 20. stanowi ważne narzędzie w ręku psychologa. Tak naprawdę to

nie  jest jedna  krzywa  i  należy  ją  podzielić  na dwie  części,  jak  to pokazano  na  tym  rysunku.
Słowa  znajdujące  się  na  końcu  listy  zapamiętywane  są  znacznie  lepiej  od  pozostałych.
Ostania jednostka zapamiętywana jest w 97% procentach przypadków. To właśnie ta ostatnia
część  krzywej  przedstawia  przypominanie  z  pamięci  krótkotrwałej.  Pozostała  część  krzywej
odzwierciedla inny proces – wydobycie informacji z pamięci długotrwałej [14].

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero listy wyrazów do badania uwagi dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Zbadaj reakcję na stres.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) poznać swoje sposoby reagowania na stres,
2) porównać swoje sposoby reagowania na stres ze sposobami reagowania na stres kolegów

z klasy,

3) przedyskutować na forum grupy zagadnienie stresu i jego znaczenia dla funkcjonowania

człowieka na przyszłym stanowisku pracy.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Ćwiczenie uświadomi Ci jak reagujesz i czy reagujesz na stres. Pokaże Ci, czy

w związku z tym możesz mieć jakieś problemy związane ze stresem. W ramach ćwiczenia
zostanie wykorzystany kwestionariusz do badania różnych aspektów reagowania na stres
i radzenia sobie z nim.

Co to jest stres i jak mu zapobiegać?

Stres bywa definiowany jako:

−

reakcja organizmu na przeciążenie;

−

sytuacja trudna;

−

relacja między umiejętnością obniżania napięcia a presją otoczenia społecznego na

spełnienie często sprzecznych oczekiwań.
Wszystkie te określenia wzajemnie się uzupełniają. Reakcja naszego organizmu na

zewnętrzne wymagania ma charakter niespecyficzny, bo podobnie reagujemy na różne
stresory, czyli czynniki powodujące stres.

Przyczyną stresu mogą być zarówno zdarzenia i emocje przykre (np. porażka, zmęczenie,

ból, gniew, smutek, lęk, wstyd), jak i przyjemne (sukces, entuzjazm, satysfakcja, nadzieja,
radość, miłość) [22].

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero kwestionariusz do badania reakcji na stres dla
każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 5

Zbadaj wpływ stresujących wydarzeń życiowych na tendencje do chorowania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) uświadomić sobie swoje ostatnio występujące, trudne sytuacje życiowe,
2) porównać swoje trudne sytuacje życiowe z trudnymi sytuacjami życiowymi kolegów

z klasy,

3) przedyskutować na forum grupy zagadnienie trudnych sytuacji życiowych i ich wpływu

na stan zdrowia człowieka.

Materiał uzupełniający do ćwiczenia

Ćwiczenie przypomni Ci jakie przeżyłeś ostatnio stresujące wydarzenia życiowe oraz czy

pojawiły się u Ciebie jakieś konsekwencje chorobowe tych przeżyć.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do badania zależności między zmianami w życiu a chorobami jest często

wykorzystywana  Skala  SRRS  (Social  Readjustment  Rating  Scale)  Holmesa  i  Rahe’go  jest
wykorzystywana.  Holmes  i  Rahe  wykazali,  że  często  splot  przykrych  zdarzeń  życiowych
wyprzedza o dwa  lata początek choroby. Wykazali również, w odniesieniu do Amerykanów,
że  przekroczenie  w  ciągu  dwóch  lat  300  jednostek  lub  więcej  znacznie  zwiększa  ryzyko
zachorowania na poważna chorobę [22].

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero Skali SRRS (Social Readjustment Rating Scale)
Holmesa i Rahe’go dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 6

Określ fizyczne oznaki stresu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) uświadomić sobie występujące ostatnio symptomy (oznaki) stresu,
2) porównać swoje symptomy stresu z symptomami stresu występującymi u kolegów

z klasy,

3) przedyskutować na forum grupy zagadnienie symptomów stresu i ich wykorzystania

w procesie profilaktyki zdrowotnej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero kwestionariusza do badania fizycznych oznak stresu
dla każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 7

Zbadaj czy masz osobowość TYPU A.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przekonać się w jakim stopniu jego typ osobowości jest zbliżony do typu osobowości A,
2)  porównać swój typ osobowości z typami osobowości swoich kolegów z klasy,
3)  przedyskutować  na  forum  grupy  zagadnienie  typów  osobowości,  a  szczególnie  typu

osobowości A i ich wykorzystania w procesie profilaktyki zdrowotnej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero kwestionariusza do badania osobowości Typu A dla
każdego ucznia,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 8

Określ poziom niepokoju związanego z egzaminem.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) uświadomić sobie występujący niepokój związany z egzaminem,
2) porównać swój poziom niepokoju związany z egzaminem z poziomem niepokoju

występującym u kolegów z klasy,

3) przedyskutować na forum grupy zagadnienie niepokoju przed egzaminem i jego wpływ

na funkcjonowanie człowieka w różnych sytuacjach życiowych.
Ćwiczenie uświadomi Ci w jakim stopniu przeżywasz niepokój w związku ze

zbliżającym się egzaminem. W tym ćwiczeniu wykorzystana zostanie skala do badania
niepokoju związanego z egzaminem.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru formatu A4 z ksero skali niepokoju przed egzaminem dla każdego
ucznia,

−

foliogram lub slajd skali niepokoju przed egzaminem,

−

słownik psychologiczny,

−

poradnik dla ucznia.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić dlaczego rzeczą ludzka jest błądzić?



2) wskazać główne uwarunkowania zawodności działania człowieka?



3) wyjaśnić na czym polega probabilistyczna natura relacji mózg –

otoczenie?



4) określić jaka jest rola uwagi w procesie powstawania błędów

u człowieka?



5) wymienić ograniczenia poznawcze człowieka, które warunkują

popełniane przez niego błędy?



6) opisać jak człowiek radzi sobie ze swoimi ograniczeniami

poznawczymi na co dzień i w pracy ?



7) wyjaśnić jak jest rola uwagi i pamięci w powstawaniu błędnych

działań u człowieka?



8) scharakteryzować zjawisko powstawania stresu oraz pokazać jego

negatywną i pozytywną rolę w życiu i pracy człowieka?



9) opisać zjawisko stresu optymalnego?



10) przeanalizować co dzieje się w organizmie człowieka kiedy stres

działa?



11) wymienić i scharakteryzować pozytywne i negatywne sposoby

radzenia sobie ze stresem?



12) wskazać i opisać najważniejsze objawy psychologiczne stresu

u człowieka?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  23  zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Fizjologię pracy z ergonomią łączy przede wszystkim

a)  wspólny przedmiot zainteresowania.
b)  wspólny przedmiot badań.
c)  zawieranie się fizjologii pracy w ergonomii.
d)  zawieranie się ergonomii w fizjologii pracy.

2. Główne składniki pracy to

a)  człowiek – maszyna – środowisko.
b)  człowiek – maszyna.
c)  człowiek – człowiek.
d)  maszyna – środowisko.

3. Spośród wszystkich zmysłów człowieka szczególne znaczenie mają dla niego

a)  dotyk i wzrok.
b)  wzrok i słuch.
c)  smak, dotyk, wzrok i węch.
d)  węch, dotyk i słuch.

4. O zdolności widzenia decydują

a)  ostrość widzenia; wrażliwość na kontrasty.
b)   ostrość widzenia; wrażliwość na kontrasty; szybkość i trafność spostrzegania.
c)  ostrość widzenia; wrażliwość na kontrasty; szybkość spostrzegania.
d)  ostrość widzenia; wrażliwość na kontrasty, dokładność widzenia.

5. Próg wrażliwości i próg czułości to

a)  synonimy, tzn. określenia oznaczające to samo.
b)  dwie różne charakterystyki dotyczące odbioru bodźców przez nasze zmysły.
c)  dwie różne charakterystyki dotyczące odbioru bodźców wzrokowych i słuchowych.
d)  bardzo zbliżone do siebie charakterystyki częsty używane zamiennie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Stałość spostrzegania

a)  chroni człowieka przed złudzeniami optycznymi.
b)  jest jedną z przyczyn powstawania u człowieka złudzeń optycznych.
c)  nie wiąże się ze zjawiskiem powstawania u człowieka złudzeń optycznych.
d)  jest jedynym źródłem powstawania u człowieka złudzeń optycznych.

7. Dopuszczalny poziom hałasu w miejscu pracy to

a)  80 dB.
b)  75 dB.
c)  100 dB.
d)  95 dB.

8. Wśród głównych typów mięśni wymienia się

a)  mięśnie szkieletowe i gładkie.
b)  mięśnie szkieletowe i mięśnie narządów wewnętrznych.
c)  mięśnie szkieletowe i gładkie oraz mięsień sercowy.
d)  mięśnie szkieletowe, mięśnie narządów wewnętrznych oraz mięsień sercowy.

9. Grupa i zespół to

a)  pojęcia synonimiczne, oznaczające to samo.
b)  pojęcia mające cechy wspólne ale i różniące się pewnymi cechami.
c)  pojęcia zupełnie różne.
d)  pojęcia zastępowane współcześnie terminem organizacja.

10. Na ukształtowanie się specyficznych i charakterystycznych dla zespołu cech

oddziaływają następujące czynniki
a)  stan grupy, wpływ jednostki i jej otoczenia oraz wpływ kierownika.
b)  wpływ kierownika.
c)  stan grupy, wpływ jednostki i jej otoczenia oraz wpływ kierownika.
d)  stan  grupy,  wpływ  jednostki  i  jej  otoczenia,  wpływ  kierownika  oraz  czynników

losowych.

11. Cechą najczęściej wymienianą w literaturze jako określającą i scalającą wszystkie

procesy grupowe jest
a)  otwartość;
b)  efektywność;
c)  zaufanie;
d)  spójność.

12. Udzielasz informacji zwrotnej wtedy, kiedy

a)  kogoś bijesz.
b)  mówisz komuś, co w nim jest złego.
c)  mówisz szczerze, jak reagujesz na zachowanie drugiej osoby.
d)  reagujesz na to, co kto inny mówi.

13. Z zaufaniem masz do czynienie wtedy, kiedy

a)  podejmujesz ryzyko, które może mieć dobre albo złe skutki.
b)  dobre albo złe konsekwencje zależą od twojego postępowania.
c)  z dobrych  konsekwencji  możesz  mieć korzyści przewyższające cierpienie, które cię

spotka gdyby konsekwencje były złe.

d) jesteś względnie pewny tego, że druga osoba pomoże ci.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Zachowaniem opartym na zaufaniu jest

a)  gra w pokera.
b)  umówienie się na spotkanie z dziewczyną, której dobrze się nie zna.
c)  unikanie ludzi.
d)  kłamanie w dobrej wierze.

15. Otwartość w relacjach z innymi jest przede wszystkim

a)  przejawem naiwności wobec innych.
b)  wyrazem  zaufania wobec drugiej osoby.
c)  chęcią uzyskania od innych trudno dostępnych informacji.
d)  manipulacją interpersonalną.

16. Komunikacja jedno- i dwustronna

a)  mają tyle samo zalet i wad.
b)  wszystko zależy od tego kto z niej korzysta.
c)  zdecydowanie więcej zalet ma komunikacja dwustronna.
d)  obie mają swoje zalety i wady w zależności od sytuacji i realizowanych zadań.

17. Potocznie znane stwierdzenie „Rzeczą ludzka jest błądzić”

a)  jest obraźliwe dla człowieka.
b)  oddaje naturę jego procesów umysłowych.
c)  odnosi się tylko do małej grupy ludzi.
d)  należy już do przeszłości.

18. Uwaga ludzka funkcjonuje w ten sposób, że

a) stale gwarantuje jednakową sprawność i dokładność odbierania przez ludzkie zmysły

napływających z otoczenia informacji.

b) następują ciągłe zmiany jej koncentracji mające wpływ na sprawność i dokładność

odbierania przez ludzkie zmysły napływających z otoczenia informacji.

c) nie ma to zupełnie wpływu na sprawność i dokładność odbierania przez ludzkie

zmysły napływających z otoczenia informacji.

d) stale osłabia sprawność i dokładność odbierania przez ludzkie zmysły

napływających z otoczenia informacji.

19. Ograniczenia poznawcze człowieka, które mają wpływ na popełnianie przez niego błędy

to przede wszystkim
a)  cechy jego zmysłów.
b)  charakterystyka jego procesów umysłowych.
c)  cechy jego zmysłów charakterystyka jego procesów umysłowych.
d)  lenistwo poznawcze.

20. Przyczyną stresu mogą być zdarzenia i emocje

a)  tylko przykre.
b)  tylko przyjemne.
c)  mieszanina przyjemnych i przykrych zdarzeń i emocji.
d)  zarówno jedne i drugie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko……………………………………………………………………………

Określanie warunków funkcjonowania człowieka w środowisku pracy

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Człowiek Praca Środowisko. Poradnik z zakresu bezpieczeństwa pracy i ergonomii.:

Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1989

2.  Deręgowski J.B.: Oko i obraz. Studium psychologiczne, PWN, Warszawa 1990.
3.  Dobrołowicz W.: Psychologia uwagi, UMCS, Lublin
4.  Hamer  H.:  Rozwój  umiejętności  społecznych.  Jak  skuteczniej  dyskutować

i współpracować. Przewodnik dla nauczycieli, Wydawnictwo „Veda”, Warszawa 1999

5. Hansen A.: Ergonomia na co dzień, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych,

Warszawa 1987

6. Hornby M.: Ja też potrafię! 36 ćwiczeń, dzięki którym zdobędziesz upragnioną pracę,

Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków 1995.

7. Jesiotr A., Zbiegień-Włodarska K. Kodeks pracy po zmianach. Z komentarzem

ekspertów. Stan prawny na 1 stycznia 2008 r., INFOR – Gazeta Prawna, Warszawa 2008.

8. Jethon Z.: Bariery ludzkich możliwości, WP, Warszawa 1977
9. Johnson D.: Umiejętności interpersonalne i samorealizacja. PTP Studium Pomocy

Psychologicznej, Warszawa 1985

10. Koczniewska-Zagórska L., Nowacki T.W., Wiatrowski Z.: Słownik pedagogiki pracy,

Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo PAN, Wrocław 1986

11. Koradecka D.: Czynniki fizjologiczne. Pakiet edukacyjny dla uczelni wyższych „Nauka o

pracy – bezpieczeństwo, higiena, ergonomia”, CIOP, Warszawa 2000

12. Kożusznik B.: Psychologia zespołu pracowniczego, Uniwersytet Śląski, Katowice 2002
13. Kożusznik B.: Człowiek zespół. Psychologiczna problematyka autonomii i uczestnictwa,

Uniwersytet Śląski, Katowice 1992

14. Lindsay P.H., Norman D.A.: Procesy przetwarzania informacji u człowieka. PWN,

Warszawa 1984

15. Lorenz K.: Odwrotna strona zwierciadła, PIW, Warszaw 1977
16. Mietzel G.: Wprowadzenie do psychologii. Podstawowe zagadnienia, GWP, Gdańsk

2003

17. Nosal Cz.: Dlaczego musimy popełniać błędy? [W:] „Biuletyn nr 2 (65) 94”, WOSL,

Dęblin 1994

18.  Nosal Cz.: Psychologiczne modele umysłu, PWN, Warszawa 1990
19.  Rathus S.A.: Psychologia współczesna, GWP, Gdańsk 2004
20.  Szewczuk W.: Ćwiczenia eksperymentalne z psychologii ogólnej, PWN, Warszawa 1985
21.  Szewczuk W.(red.): Słownik psychologiczny, WP, Warszawa 1985
22.  Trauer T.: Stres – wszystko o przyczynach, mechanizmach i skutkach napięć nerwowych.

Encyklopedia życia codziennego, Wydawnictwo Tentem, Warszawa 1992

23. Wieczorek S.: Podstawy psychologii pracy i ergonomii, Wydawnictwo „Tarbonus”

Tarnobrzeg 2005

24. Ziobro E.: Ergonomia. Wybrane zagadnienia, Politechnika Wrocławska, Wrocław 1989